या संकेतस्थळावर संतांची चरित्रे तीन प्रकारे वाचता येतात. पहिला मार्ग म्हणजे सामान्य रोमन दिनदर्शिकेनुसार वर्षभर प्रत्येक दिवसासाठी नेमलेल्या संताचे चरित्र किंवा सणाची माहिती वाचणे. दुसरा मार्ग म्हणजे वर्णानुक्रमाने दिलेली अनुक्रमणिका किंवा शोधपट्टी वापरणे. तिसरा मार्ग म्हणजे ही चरित्रे कालक्रमानुसार वाचणे. अशा रीतीने एका शतकातून पुढच्या शतकाकडे जाताना ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील प्रत्येक कालखंड समजून घेता येतो आणि प्रत्येक युगात व संस्कृतीत पवित्र आत्म्याने ख्रिस्तसभेला कसे मार्गदर्शन केले, याचे एकंदर चित्र दिसते.
खाली उपासनावर्षातील संत आणि सण यांची कालक्रमानुसार यादी दिली आहे. हा क्रम संबंधित घटनेची तारीख, संताच्या निधनाची तारीख किंवा सामान्य रोमन दिनदर्शिकेत सणाचा समावेश झाल्याची तारीख यांपैकी लागू असलेल्या तारखेवर आधारित आहे. ज्यांना ख्रिस्तसभेच्या इतिहासाचा अभ्यास करायचा आहे आणि पवित्र आत्म्याच्या मार्गदर्शनाखाली सुवार्ता प्रसाराचे कार्य काळानुसार कसे उलगडत गेले हे समजून घ्यायचे आहे, त्यांनी खालील उलगडणाऱ्या पर्यायसूची वापराव्यात.
संत आणि सणांची कालक्रमानुसार यादी:
सर्व संत आणि सणांवरील चिंतने मऊ बांधणीच्या छापील पुस्तकाच्या आणि ई-पुस्तकाच्या स्वरूपातही उपलब्ध आहेत!
किंवा तुमच्या आवडत्या पॉडकास्ट सेवेत आम्हाला फॉलो करा: अॅपल पॉडकास्ट – स्पॉटिफाय – आयहार्ट – स्प्रीकर – अॅमेझॉन म्युझिक/ऑडिबल – आणि इतर सेवांवरही!
कालक्रमाची ओळख
खाली उपासनावर्षातील संत आणि सण यांची यादी दिली आहे. यात सामान्य रोमन दिनदर्शिकेतील नोंदींबरोबरच अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांच्या दिनदर्शिकेत समाविष्ट केलेल्या अतिरिक्त नोंदीही आहेत. हा कालक्रम संबंधित घटनेची तारीख, संताच्या निधनाची तारीख किंवा सामान्य रोमन दिनदर्शिकेत सणाचा समावेश झाल्याची तारीख यांपैकी लागू असलेल्या तारखेवर आधारित आहे. ज्यांना ख्रिस्तसभेच्या इतिहासाचा अभ्यास करायचा आहे आणि पवित्र आत्म्याच्या मार्गदर्शनाखाली सुवार्ता प्रसाराचे कार्य कसे उलगडत गेले हे समजून घ्यायचे आहे, त्यांनी ही यादी कालक्रमानुसार वाचावी.
या परिशिष्टातील घटनांचा कालक्रम ठरवण्यासाठी कोणती कालगणना वापरली आहे, हे सुरुवातीलाच स्पष्ट करणे महत्त्वाचे आहे. इ.स. १५८२ पूर्वी ख्रिस्तसभा ज्युलियन दिनदर्शिका वापरत असे. ज्युलियस सीझरने इ.स.पू. ४६ मध्ये ती सुरू केली होती. या दिनदर्शिकेच्या मदतीने ख्रिस्तसभेला दरवर्षी ईस्टरची नेमकी तारीख ठरवता येत असे, म्हणून ती महत्त्वाची होती. मात्र प्रत्यक्ष सौर वर्ष ३६५.२५ दिवसांपेक्षा किंचित कमी असल्याने ज्युलियन दिनदर्शिकेत दर १२८ वर्षांनी एका दिवसाची तफावत निर्माण होत असे. इ.स. १५८२ मध्ये पोप ग्रेगरी तेरावे यांनी खगोलशास्त्रज्ञ आणि गणितज्ञ यांच्याशी सविस्तर सल्लामसलत करून ख्रिस्तसभेच्या दिनदर्शिकेत सुधारणा केली आणि ग्रेगोरियन दिनदर्शिका वापरण्याची अधिकृत घोषणा केली. आज जगभर ही दिनदर्शिका मान्य आहे.
इ.स. १५८२ मध्ये ग्रेगोरियन दिनदर्शिका लागू झाली तेव्हा, ज्युलियन दिनदर्शिकेमुळे मागील शतकांत साचलेली तफावत दुरुस्त करण्यासाठी त्या वर्षी ४ ऑक्टोबर आणि १५ ऑक्टोबर यांच्या मधले दहा दिवस वगळण्यात आले. ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेविषयी दोन गोष्टी लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे. पहिली म्हणजे, ग्रेगोरियन कालगणना इ.स. १ पासून सुरू होते आणि त्यामुळे ख्रिस्ताचे जन्मवर्ष इ.स. १ मानले जाते. या कालगणनेत शून्य वर्ष नव्हते. म्हणून या दिनदर्शिकेनुसार येशू दोन वर्षांचा झाला तेव्हा इ.स. ३ हे वर्ष होते. दुसरी गोष्ट अशी की, ख्रिस्ताचे जन्मवर्ष ठरवण्यासाठी पोप ग्रेगरी आणि त्यांच्या सल्लागारांनी सहाव्या शतकातील डायोनिसियस एक्झिग्युअस या मठवासी साधूच्या गणनेचा आधार घेतला. मात्र त्या काळातील नोंदी अपुऱ्या असल्यामुळे, येशूचे जन्मवर्ष मोजताना डायोनिसियस एक्झिग्युअस यांची चूक झाली, असे बहुतेक आधुनिक इतिहासकार मानतात. त्यांच्या मते, ग्रेगोरियन कालगणनेनुसार येशूचा जन्म बहुधा इ.स.पू. ४ ते ६ या काळात झाला. हे नमूद करण्याचे कारण असे की, पुढे ख्रिस्ताच्या जीवनातील घटनांसाठी दिलेली वर्षे प्रत्यक्ष ऐतिहासिक कालगणनेऐवजी जिला आपण ‘प्रतीकात्मक’ कालगणना म्हणू शकतो, तिच्यानुसार दिली आहेत. प्रत्यक्ष ऐतिहासिक कालगणना वापरली असती, तर ख्रिस्ताचा जन्म इ.स.पू. ४ ते ६ या काळात दाखवावा लागला असता आणि त्यामुळे गोंधळ होऊ शकला असता. तो टाळण्यासाठी या परिशिष्टात ख्रिस्ताचे प्रतीकात्मक जन्मवर्ष इ.स. १ असे धरले आहे आणि त्याआधीच्या व नंतरच्या सर्व घटनांची वर्षे त्याच आधारावर दिली आहेत.
ख्रिस्तपूर्व पहिले शतक
ख्रिस्तसभेच्या इतिहासावरील कालक्रमानुसार चिंतनाची सुरुवात आपण धन्य कुमारी मरियेच्या निष्कलंक गर्भधारणेपासून करतो. मरियेने येशूला जन्म दिला तेव्हा ती सुमारे पंधरा वर्षांची होती, हे लक्षात घेता, ती स्वतः इ.स.पू. १५ च्या सुमारास मूळ पापापासून मुक्त अशी गर्भात धारण झाली. ख्रिस्तसभेचा जन्म सामान्यतः पेंटेकॉस्टच्या दिवशी झालेल्या पवित्र आत्म्याच्या वर्षावाशी जोडला जातो. तरीही, ख्रिस्तसभेचा जन्म शक्य करणारी पहिली आणि थेट घटना म्हणजे नव्या हव्वा व देवमाता होणाऱ्या मरियेची निष्कलंक गर्भधारणा, हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे.
इ.स.पू. पहिल्या शतकात पुढे मरियेचा जन्म, मंदिरात तिचे समर्पण, देवदूताने शुभसंदेश दिला त्या क्षणी देवपुत्राचे देहधारण, बाप्तिस्मादाता संत योहानाची आई एलिझाबेथ हिला मरियेने दिलेली भेट आणि योहानाचा जन्म या घटना घडल्या.
ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील या महत्त्वाच्या शतकाविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी पुढील चिंतने कालक्रमानुसार वाचता येतील:
८ डिसेंबर: धन्य कुमारी मरियेची निष्कलंक गर्भधारणा — महापर्व (इ.स.पू. १५ च्या सुमारास)
८ सप्टेंबर: धन्य कुमारी मरियेचा जन्म—सण (इ.स.पू. सु. १५)
२१ नोव्हेंबर: धन्य कुमारी मरियेचे मंदिरातील समर्पण—स्मृतिदिन (इ.स.पू. सु. १२)
२५ मार्च: प्रभूच्या देहधारणेची देवदूताने दिलेली शुभवार्ता—महासण (इ.स.पू. १)
पहिले शतक
जगाच्या इतिहासात पहिले शतक हे निःसंशय सर्वांत महत्त्वाचे शतक आहे. याच शतकात येशूचा जन्म झाला, त्याची माता देवमाता झाली, पवित्र कुटुंबाची स्थापना झाली आणि येशू “… बलवान झाला, ज्ञानाने परिपूर्ण झाला आणि देवाची कृपा त्याच्यावर होती” (लूक 2:40). पहिल्या शतकाच्या पूर्वार्धात देवपुत्राच्या मानवी जीवनात घडलेल्या सर्व घटनांवर आपण चिंतन करतो. त्याचा जन्म, त्याचे सार्वजनिक सेवाकार्य, दुःखसहन, पुनरुत्थान, स्वर्गारोहण आणि पेन्टेकॉस्ट यांवर आपण चिंतन करतो. येशूच्या पृथ्वीवरील जीवनाशी संबंधित व्यक्ती आणि घटनांवरही आपण चिंतन करतो. त्यांत मंदिरातील त्याचे समर्पण, ज्ञानी पुरुषांची भेट, बाप्तिस्मादाता योहान आणि इतर अनेकांचा समावेश होतो.
आपल्या सांकेतिक कालगणनेनुसार पेन्टेकॉस्ट इ.स. ३३ च्या सुमारास घडला. त्यानंतर ख्रिस्तसभेचा जन्म झाला आणि प्रेषितयुग सुरू झाले. शेवटचे प्रेषित, शुभवर्तमानकार संत योहान, यांच्या मृत्यूने इ.स. १०१ च्या सुमारास हे युग संपले. प्रेषितयुगाची नोंद ‘प्रेषितांची कृत्ये’ या ग्रंथात, तसेच सुरुवातीच्या काळातील इतर विविध लिखाणांत व आख्यायिकांत आढळते. यरुशलेममधील आरंभीचा ख्रिस्ती समुदाय, यहूदाच्या जागी संत मत्तिया यांची निवड, संत स्तेफन यांचे हौतात्म्य आणि त्या समुदायाचे रोमन साम्राज्यभर व त्यापलीकडे विखुरले जाणे यांचे सविस्तर वर्णन ‘प्रेषितांची कृत्ये’ या ग्रंथात आहे. संत पौल यांच्या मनपरिवर्तनानंतर संत पेत्र आणि संत पौल यांनी केलेल्या सुवार्ताप्रसाराचेही त्यात सविस्तर वर्णन आहे. नव्या करारातील इतर पत्रांत यरुशलेम, अंत्युखिया, रोम, करिंथ आणि इफिस येथील नव्याने स्थापन झालेल्या ख्रिस्ती समुदायांना कोणत्या आव्हानांना सामोरे जावे लागले आणि कोणते आशीर्वाद लाभले, हे दिसून येते. इतर अनेक प्रेषितांच्या कार्याची माहिती मुख्यतः आख्यायिका आणि नंतरच्या काळात लिहिलेल्या चरित्रांमधून मिळते; ती कितपत विश्वासार्ह आहेत, याबद्दल शंका आहे.
या पहिल्या शतकातील घटनांवर चिंतन करताना आपण धन्य मरियमातेच्या जीवनातील महत्त्वाच्या घटनांचाही विचार करतो. तिला देह व आत्म्यासह स्वर्गात घेण्यात आले आणि तेथे तिचा राज्याभिषेक झाला. तसेच येशूच्या निकटच्या व्यक्तींचे जीवन आणि मृत्यू यांवरही आपण चिंतन करतो. त्यांमध्ये संत मरिया माग्दालेना, मार्था, मरिया, लाझर आणि हौतात्म्य पत्करणारे पहिले प्रेषित संत याकोब (जब्दीचा पुत्र) यांचा समावेश आहे.
इतर सर्व प्रेषितांनी याच पहिल्या शतकात आपली प्रेषितीय कर्तव्ये पार पाडली, आणि संत योहान वगळता त्या सर्वांना हौतात्म्य आले. इ.स. ६४ पर्यंत ख्रिस्ताचे पहिले प्रतिनिधी संत पेत्र रोममध्ये राहत होते. त्याच सुमारास रोमन सम्राट नीरोने ख्रिस्ती लोकांचा पहिला पद्धतशीर छळ सुरू केला. त्या छळात संत पेत्र आणि संत पौल या दोघांनाही, तसेच इतर अनेकांना हौतात्म्य आले. या सर्वांना एकत्रितपणे ‘रोमच्या ख्रिस्तसभेचे पहिले हुतात्मे’ म्हणून ओळखले जाते.
पहिल्या शतकाच्या अखेरीस प्रेषित आणि इतर शिष्य यांच्या प्रयत्नांमुळे ख्रिस्ती श्रद्धा दूरदूरवर पसरली. आजच्या इस्राएल, सीरिया, तुर्की, उत्तर आफ्रिका, ग्रीस, आर्मेनिया, इराक, सायप्रस, भारत आणि लेबनॉनमधील विविध प्रदेशांत ख्रिस्ती समुदाय स्थापन झाले.
या पहिल्या शतकात धर्मशास्त्रीय वाद झाले आणि ख्रिस्तसभेला आरंभीच्या अपसिद्धांतांना सामोरे जावे लागले. त्यांत यहुदी नियमांचा आग्रह धरणाऱ्यांच्या आणि ज्ञानवादी (ग्नॉस्टिक) पंथांच्या शिकवणींचा समावेश होता. यहुदी नियमांचा आग्रह धरणाऱ्यांचे म्हणणे असे होते की, यहुदी नसलेल्या धर्मांतरितांना ख्रिस्ती म्हणून पूर्णपणे स्वीकारले जाण्यासाठी त्यांनी यहुदी नियमशास्त्राचे पालन केले पाहिजे आणि सुंतेसारख्या प्रथाही पाळल्या पाहिजेत. संत पौल यांनी गलतीकरांना आणि रोमकरांना लिहिलेल्या पत्रांत ही समजूत दुरुस्त केली. ज्ञानवाद हा आरंभीचा एक अपसिद्धांत होता. त्यात तारणासाठी गुप्त ज्ञानावर (‘ग्नोसिस’) भर दिला जात असे आणि भौतिक जग वाईट, तर आध्यात्मिक जग चांगले, अशी द्वैतवादी मांडणी केली जात असे. पुढच्या शतकात हौतात्म्य पत्करणाऱ्या संत इरेनेउस यांनी या मताविरुद्ध विपुल लेखन केले.
पहिल्या शतकाच्या अखेरीस सार्वत्रिक रोमन उपासना दिनदर्शिकेत नोंद असलेल्या इतर संतांनाही हौतात्म्य आले. त्यांत सामान्य विश्वासू तसेच बिशपपदावर प्रेषितांचे उत्तराधिकारी झालेले काही जण होते. त्यांच्यामध्ये संत अपोलिनारिस, तिमथ्य, तीत, नेरियुस, अखिल्लेयुस आणि संत पेत्र यांचे चौथे उत्तराधिकारी पोप संत क्लेमेंट पहिले यांचा समावेश आहे. पोप संत क्लेमेंट हे तीन प्रमुख प्रेषितकालीन धर्मपित्यांपैकी एक होते. त्यांनी दोन महत्त्वाची पत्रे लिहून ठेवली.
ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील या महत्त्वाच्या शतकाविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी पुढील चिंतने कालक्रमानुसार वाचता येतील:
१ जानेवारी: देवमाता मरियेचा महासण (इ.स. १)
२५ डिसेंबर: प्रभूचा जन्म—महासण (इ.स. १)
१९ मार्च: धन्य कुमारी मरियेचे पती संत योसेफ — महापर्व
येशू, मरिया आणि योसेफ यांच्या पवित्र कुटुंबाचा सण (इ.स. १)
३ जानेवारी: येशूचे परमपवित्र नाव—ऐच्छिक स्मृतिदिन (इ.स. १)
२ फेब्रुवारी: प्रभूचे मंदिरातील समर्पण—सण (इ.स. १)
प्रभूचे प्रकटीकरण—महासण (इ.स. १–२)
१ मे: कामगार संत योसेफ — ऐच्छिक स्मृतिदिन
२८ डिसेंबर: पवित्र निरपराध बालहुतात्मे (इ.स. सु. १)
प्रभूचा बाप्तिस्मा—सण (इ.स. सु. ३०)
२९ ऑगस्ट: संत बाप्तिस्मादाता योहानाचे दुःखसहन व हौतात्म्य—स्मृतिदिन (इ.स. सु. ३० किंवा ३३)
६ ऑगस्ट: प्रभूचे रूपांतर—सण (इ.स. सु. ३२)
प्रभूच्या दुःखसहनाचा झावळ्यांचा रविवार—महासण (इ.स. सु. ३३)
प्रभूच्या पुनरुत्थानाचा रविवार—महासण (इ.स. सु. ३३)
दैवी दयेचा रविवार—महासण (इ.स. सु. ३३)
प्रभूचे स्वर्गारोहण—महासण (इ.स. सु. ३३)
पेन्टेकॉस्ट रविवार—महोत्सव (सु. इ.स. 33)
धन्य कुमारी मरिया, चर्चची माता—स्मृतिदिन (इ.स. 33)
22 फेब्रुवारी: संत पेत्र प्रेषिताचे धर्मासन—सण (इ.स. 33)
26 डिसेंबर: संत स्तेफन, पहिले रक्तसाक्षी—सण (पहिल्या शतकाचा आरंभ–सु. इ.स. 35)
25 जानेवारी: संत पौल प्रेषिताचे मनपरिवर्तन—सण (सु. इ.स. 35)
22 जुलै: संत मरिया मग्दालेना—सण (पहिले शतक, मृत्यूची तारीख अज्ञात)
29 जुलै: संत मार्था, मरिया आणि लाजर—स्मृतिदिन (पहिले शतक, मृत्यूच्या तारखा अज्ञात)
24 ऑगस्ट: संत बार्थोलोमय प्रेषित—सण (पहिले शतक, मृत्यूची तारीख अज्ञात)
28 ऑक्टोबर: संत सिमोन आणि संत युदा, प्रेषित—सण (पहिले शतक, मृत्यूची तारीख अज्ञात)
15 ऑगस्ट: धन्य कुमारी मरियेला देहासह स्वर्गात घेतल्याचा महोत्सव (पहिले शतक, तारीख अज्ञात)
21 सप्टेंबर: संत मत्तय, प्रेषित व शुभवर्तमानकार—सण (पहिले शतक, मृत्यूच्या तारखा अज्ञात)
२२ ऑगस्ट: धन्य कुमारी मरियेचे राणीपद — स्मृतिदिन
25 जुलै: संत याकोब (जब्दी यांचे पुत्र), प्रेषित—सण (पहिले शतक–सु. इ.स. 44)
30 नोव्हेंबर: संत आंद्रेया प्रेषित—सण (सु. इ.स. 5/10–सु. इ.स. 60/80)
11 जून: संत बर्णबा प्रेषित—स्मृतिदिन (पहिल्या शतकाचा आरंभ–सु. इ.स. 61)
3 मे: संत याकोब (अल्फी यांचे पुत्र), प्रेषित (आणि फिलिप)—सण (इ.स.पू. पहिले शतक–सु. इ.स. 62)
29 जून: संत पेत्र आणि संत पौल, प्रेषित—महोत्सव (मृत्यू: सु. इ.स. 1–सु. इ.स. 64)
30 जून: रोमच्या चर्चचे पहिले रक्तसाक्षी—ऐच्छिक स्मृतिदिन (मृत्यू: सु. इ.स. 64)
25 एप्रिल: संत मार्क शुभवर्तमानकार—सण (सु. इ.स. 12–सु. इ.स. 68)
3 जुलै: संत थोमा प्रेषित—सण (मृत्यू: सु. इ.स. 72)
20 जुलै: संत अपोलिनारिस, बिशप व रक्तसाक्षी—ऐच्छिक स्मृतिदिन (पहिले शतक–सु. इ.स. 79)
3 मे: संत फिलिप, प्रेषित (आणि याकोब)—सण (सु. इ.स. 4–सु. इ.स. 80)
14 मे: संत मत्तिया प्रेषित—सण (पहिले शतक)
18 ऑक्टोबर: संत लूक शुभवर्तमानकार—सण (पहिले शतक, मृत्युसमयी वय सु. 84 वर्षे)
12 मे: संत नेरेउस आणि संत अखिल्लेउस, रक्तसाक्षी—ऐच्छिक स्मृतिदिन (मृत्यू: सु. इ.स. 98)
23 नोव्हेंबर: संत क्लेमेंट पहिले, पोप व रक्तसाक्षी—ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. इ.स. 35–सु. इ.स. 99)
दुसरे शतक
इ.स. 101 च्या सुमारास संत योहान प्रेषितांचे निधन झाल्यावर चर्चने प्रेषितकालीन धर्मपित्यांच्या युगात प्रवेश केला. या नेत्यांचा प्रेषितांशी प्रत्यक्ष परिचय होता आणि प्रेषितांच्या शिकवणीतून व सेवाकार्यातून ते घडले होते. अंत्युखियाचे संत इग्नेशियस आणि संत पॉलीकार्प हे संत योहानांचे दोन शिष्य होते. दोघेही बिशप होते. त्यांनी लिहिलेल्या महत्त्वाच्या पत्रांतून बिशपांच्या नेतृत्वाखाली आरंभीचे चर्च कसे घडले आणि विकसित झाले, हे दिसून येते. ख्रिस्ती समुदायांना लिहिलेल्या या पत्रांत त्यांनी आध्यात्मिक मार्गदर्शन केले, एकतेला प्रोत्साहन दिले, चर्चच्या कारभाराविषयी स्पष्ट सूचना दिल्या आणि नव्याने उदयाला येणाऱ्या विधर्मी शिकवणींना उत्तर दिले.
त्या काळात उदयाला आलेल्या विधर्मी शिकवणींपैकी एक म्हणजे मॉन्टॅनिझम. खरे ख्रिस्ती जीवन पवित्र आत्म्याच्या गूढ अनुभूतीवर अवलंबून असते, असे या मतात शिकवले जाई. मार्सिओनिझमने जुना करार नाकारला आणि हिब्रू बायबलमधील देव हा नव्या करारातील देवापेक्षा वेगळा आणि दुय्यम दर्जाचा देव आहे, असे मांडले. पवित्र आत्म्याने काही व्यक्तींना नवी संदेष्ट्रीय प्रकटीकरणे दिली असून त्यांचे प्रामाण्य चर्चच्या अधिकृत धर्माधिकाऱ्यांच्या आणि पवित्र शास्त्राच्या प्रामाण्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे, असा मॉन्टॅनिझमचा दावा होता. लिऑनचे बिशप आणि संत पॉलीकार्प यांचे शिष्य संत इरेनेउस हे शुद्ध श्रद्धेचे धैर्यवान रक्षक होते. त्यांनी आपल्या विधर्मी मतांविरुद्ध या ग्रंथात ज्ञानवादी विधर्मी शिकवणीचे खंडन केले आणि मार्सिओनिझमचाही संक्षेपाने विचार केला.
या शतकात प्रेषितांचे लेखन एकत्र केले जाऊ लागले, त्याचे वाचन होऊ लागले आणि त्याला आदराचे स्थान मिळू लागले. पुढे हेच लेखन नव्या कराराचे अधिकृत धर्मग्रंथ ठरले. धर्मशास्त्रीय चिंतनाचा आणखी विकास झाला. संत जस्टिन रक्तसाक्षी यांच्यासारख्या श्रद्धेच्या समर्थकांनी ख्रिस्ती श्रद्धेचा अर्थ अधिक स्पष्ट केला आणि रोमन साम्राज्याच्या अधिकाऱ्यांसमोर तिचे समर्थन केले. मिस्सा कसा साजरा केला जात असे, याचे सर्वांत जुन्या वर्णनांपैकी एकही संत जस्टिन यांनी आपल्याला दिले. शिवाय, ख्रिस्ताचे स्वरूप आणि पवित्र त्रैक्य यांसारखी देवाने प्रकट केलेली सत्ये समजावून सांगण्यासाठी ग्रीक तत्त्वज्ञानाचा बौद्धिक आधार घेणाऱ्या पहिल्या विचारवंतांपैकी संत जस्टिन एक होते
या शतकात सुवार्ताप्रसाराचे कार्य चालू राहिले. आजचे फ्रान्स, जर्मनी, स्पेन, बाल्कन प्रदेश, ब्रिटन, सौदी अरेबिया आणि येमेन, तसेच उत्तर आफ्रिकेतील आजचे ट्युनिशिया, अल्जेरिया, मोरोक्को आणि इथिओपिया यांसारख्या देशांच्या प्रदेशांत सुवार्ता पोहोचली, असे मानले जाते.
दुसऱ्या शतकात त्राजान, हॅड्रियन आणि अँटोनिनस पायस यांसारख्या रोमन सम्राटांच्या काळात काही ठिकाणी तुरळकपणे ख्रिस्ती लोकांचा छळ झाला. ख्रिस्ती लोकांनी रोमन देवतांचा सन्मान करण्यास नकार दिला नाही, तोपर्यंत हे सम्राट त्यांना सहन करत असत. ख्रिस्ती धर्माला अंधश्रद्धा मानणारा तत्त्वज्ञ सम्राट मार्कस ऑरेलियस याच्या कारकिर्दीत काही प्रदेशांत छळ अधिक तीव्र झाला. या शतकात ख्रिस्ती लोकांचा छळ करण्यासाठी अजून पद्धतशीर, साम्राज्यव्यापी मोहिमा राबवल्या जात नव्हत्या. अशा मोहिमा पुढील दोन शतकांत सुरू झाल्या.
ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील या महत्त्वाच्या शतकाविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी पुढील चिंतने कालक्रमानुसार वाचता येतील:
२७ डिसेंबर: संत योहान, प्रेषित व शुभवर्तमानकार—सण (पहिल्या शतकाचा प्रारंभ–सु. १०१)
१ जून: संत जस्टिन, रक्तसाक्षी—स्मृतिदिन (सु. १००–सु. १६५)
२३ फेब्रुवारी: संत पॉलिकार्प, बिशप व रक्तसाक्षी—स्मृतिदिन (सु. ६५–सु. १५५ किंवा १६६)
तिसरे शतक
तिसऱ्या शतकात ख्रिस्तसभेचा मोठा विस्तार झाला, तिच्या धर्मसिद्धांतांचा विकास झाला आणि तिचा छळही वाढला. पवित्र त्रैक्य आणि ख्रिस्ताचे स्वरूप यांविषयीच्या धर्मसिद्धांतांचा विकास होत राहिला. चौथ्या शतकात ख्रिस्तसभेच्या धर्मपरिषदांनी या सिद्धांतांचे निर्णायक स्पष्टीकरण दिले; त्याचा पाया याच काळात घातला गेला. कार्थेजचे संत सायप्रियन यांनी ख्रिस्तसभेच्या ऐक्याचे महत्त्व विशद केले. रोमचे हिप्पोलिटस यांनी पाखंडी मतांचे खंडन करणारे लेखन केले आणि उपासनाविधींसह ख्रिस्तसभेच्या रचनेविषयीही लिहिले.
ख्रिस्तसभेच्या उपासनापद्धती विकसित होत राहिल्या आणि बिशपांच्या नेतृत्वाखाली ख्रिस्ती समुदायांची संघटनाही विकसित होत गेली. ख्रिस्ती कला आणि वास्तुकला आकार घेऊ लागल्या. भूमिगत दफनस्थळांमध्ये रक्तसाक्षींचे दफन झाले असल्यामुळे त्या स्थळांविषयीचा आदर वाढत गेला.
तिसऱ्या शतकाच्या पूर्वार्धात रोमन साम्राज्यात ख्रिस्ती लोकांचा छळ सुरूच राहिला. शतकाच्या सुरुवातीला सम्राट सेप्टिमियस सेव्हेरस याने संत इरेनेयस यांना मृत्युदंड दिला; त्याच सम्राटाने संत पर्पेचुआ आणि संत फेलिसिटी यांनाही मृत्युदंड दिला. या दोघींचा उल्लेख रोमन कॅननमध्ये (परमप्रसादाची प्रार्थना १) आहे. उत्तर आफ्रिकेतील कार्थेज शहरात (आजच्या ट्युनिशियात) त्या रक्तसाक्षी झाल्या. पर्पेचुआ एका कुलीन घराण्यातील स्त्री होती आणि फेलिसिटी तिची सेविका होती. धर्मांतरास मनाई करणारा सम्राटाचा फतवा न जुमानता त्यांनी ख्रिस्ती विश्वास स्वीकारला, म्हणून त्यांना अटक करून ठार मारण्यात आले. पर्पेचुआ आणि फेलिसिटी यांच्याबरोबरच, रोमन कॅननमध्ये उल्लेख असलेल्या सेसिलिया आणि अगाथा या दोन कुमारिकाही रक्तसाक्षी झाल्या. या शतकात पाच पोप रक्तसाक्षी झाले: पहिले कॅलिस्टस, पॉन्शियन, फेबियन, कॉर्नेलियस आणि दुसरे सिक्स्टस.
इ.स. २५० मध्ये रोमन सम्राट डेसियस याने एक फतवा काढून रोमन साम्राज्यातील सर्व लोकांना रोमन देवतांना बलिदान अर्पण करणे बंधनकारक केले. नकार देणाऱ्यांची मालमत्ता जप्त केली जात असे आणि त्यांना यातना व मृत्युदंड भोगावा लागत असे. काही वर्षांनी रोमन सम्राट झालेल्या व्हॅलेरियनने हे धोरण चालू ठेवले. त्याने विशेषतः धर्मसेवकांना आणि त्यांच्या ताब्यातील ख्रिस्तसभेच्या मालमत्तेला लक्ष्य केले. तिसऱ्या शतकाच्या उत्तरार्धातील सर्वांत प्रसिद्ध रक्तसाक्षींमध्ये संत लॉरेन्स, संत सेबॅस्टियन आणि संत कॉस्मस व संत डेमियन या जुळ्या भावांचा समावेश आहे.
नोव्हेशियनवाद हे आणखी एक पाखंडी मत उदयास आले. संपूर्ण साम्राज्यात होत असलेल्या छळामुळे काही ख्रिस्ती लोकांनी आपला जीव वाचवण्यासाठी विश्वासाचा त्याग केला. त्यांना “लाप्सी” असे म्हटले जाई. रोममधील नोव्हेशियन नावाच्या धर्मगुरूचे म्हणणे असे होते की विश्वासाचा त्याग केलेल्यांना ख्रिस्तसभेच्या सहभाजनात पुन्हा स्वीकारता येणार नाही. पोप पॉन्शियन यांना हे मत मान्य नव्हते. पापांची कबुली दिल्यानंतर आणि प्रायश्चित्त केल्यानंतर त्यांना पुन्हा स्वीकारता येते, असे संत सायप्रियन यांनी स्पष्टपणे मांडले.
ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील या महत्त्वाच्या शतकाविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी पुढील चिंतने कालक्रमानुसार वाचता येतील:
९ ऑक्टोबर: संत देनी, बिशप, आणि त्यांचे सहकारी, सर्व रक्तसाक्षी—ऐच्छिक स्मृतिदिन (तिसरे शतक)
२८ जून: संत इरेनेयस, बिशप व रक्तसाक्षी—स्मृतिदिन (सु. १३५–सु. २०२)
७ मार्च: संत पर्पेचुआ आणि संत फेलिसिटी, रक्तसाक्षी—स्मृतिदिन (मृत्यू: २०३)
१४ ऑक्टोबर: संत कॅलिस्टस पहिले, पोप व रक्तसाक्षी—ऐच्छिक स्मृतिदिन (दुसऱ्या शतकाचा उत्तरार्ध–सु. २२३)
२० जानेवारी: संत फेबियन, पोप व रक्तसाक्षी—ऐच्छिक स्मृतिदिन (मृत्यू: २५०)
५ फेब्रुवारी: संत अगाथा, कुमारिका व रक्तसाक्षी—स्मृतिदिन (सु. २३१–सु. २५१)
१० ऑगस्ट: संत लॉरेन्स, उपयाजक व रक्तसाक्षी—सण (सु. २२५–सु. २५८)
२० जानेवारी: संत सेबॅस्टियन, रक्तसाक्षी—ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. २५५–सु. २८८)
चौथे शतक
चौथ्या शतकात “महाछळ” म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या शेवटच्या भीषण साम्राज्यव्यापी छळानंतर ख्रिस्तसभेला रोमन साम्राज्यात स्वातंत्र्य मिळाले आणि तिचा मोठा विस्तार झाला. इ.स. ३०३ मध्ये सम्राट डायोक्लेशियन याने एकामागून एक फतवे काढून ख्रिस्ती लोकांना आपल्या विश्वासाचा त्याग करण्याचा आणि रोमन देवतांना बलिदाने अर्पण करण्याचा आदेश दिला. अनेकांनी जीव वाचवण्यासाठी या आज्ञा पाळल्या; पण इतर अनेक जण आपल्या विश्वासात दृढ राहिले आणि रक्तसाक्षी झाले. या रक्तसाक्षींपैकी पुढील संतांचा सार्वत्रिक रोमन उपासना दिनदर्शिकेत समावेश आहे: संत जॉर्ज, संत जानुआरियस, संत मार्सेलिनस, संत पेत्र, सिराक्यूझच्या संत लुसी, संत पॅन्क्रस, संत ॲग्नेस, संत व्हिन्सेंट आणि अलेक्झांड्रियाच्या संत कॅथरीन.
त्या काळी रोमन साम्राज्यात चतुःशासन पद्धती होती. या पद्धतीनुसार दोन ऑगस्टस आणि दोन सीझर राज्यकारभार पाहत असत. इ.स. ३०५ मध्ये डायोक्लेशियन आणि त्याचा सहसम्राट मॅक्सिमियन या दोन्ही ऑगस्टसांनी, आपापल्या सीझरांनी आपली जागा घ्यावी या हेतूने, सिंहासनाचा त्याग केला. त्या वेळी पश्चिमेकडील सीझर असलेला कॉन्स्टँटियस क्लोरस ऑगस्टस झाला. पण इ.स. ३०६ मध्ये त्याचा मृत्यू झाल्यावर त्याच्या सैन्याने त्याचा पुत्र कॉन्स्टंटाईन याला ऑगस्टस म्हणून घोषित केले. मात्र, संपूर्ण साम्राज्यात त्याच्या या पदाला लगेच मान्यता मिळाली नाही. त्याच वेळी, पश्चिमेकडील माजी ऑगस्टस मॅक्सिमियन याचा पुत्र मॅक्सेंशियस याने रोममध्ये स्वतःला ऑगस्टस घोषित केले. त्यानंतर कॉन्स्टंटाईन आणि मॅक्सेंशियस यांच्यात संघर्ष सुरू झाला. अखेर इ.स. ३१२ मध्ये मिल्व्हियन पुलाच्या लढाईत कॉन्स्टंटाईनचा विजय झाला. आख्यायिकेनुसार, लढाईपूर्वी कॉन्स्टंटाईनला एका क्रुसाचे दर्शन झाले आणि त्यासोबत हे शब्द दिसले: “या चिन्हाने तू विजय मिळवशील.” त्याने आपल्या सैनिकांना त्यांच्या ढालींवर क्रूस रंगवायला सांगितले. लढाई जिंकून त्याने पश्चिमेकडील ऑगस्टस म्हणून आपले स्थान पक्के केले.
आपला विजय ख्रिस्ती देवामुळे मिळाला, असे मानणाऱ्या कॉन्स्टंटाईनने कृतज्ञतेपोटी इ.स. ३१३ मध्ये पूर्वेकडील सम्राट लिसिनियस याच्यासह मिलानचा जाहीरनामा जारी केला. या जाहीरनाम्याने संपूर्ण रोमन साम्राज्यात विविध धर्मांचे पालन करण्यास मुभा दिली. कॅथलिक चर्चच्या इतिहासात हे एक महत्त्वाचे वळण ठरले.
मिलानच्या जाहीरनाम्यानंतर कॉन्स्टंटाईनने चर्चला मोठे साहाय्य केले. रोम आणि पवित्र भूमीतील प्रमुख चर्चच्या उभारणीसाठी त्याने मालमत्ता आणि निधी दान केला. लॅटरन बॅसिलिका, व्हॅटिकन टेकडीवरील संत पेत्राचे बॅसिलिका, जेरुसलेमच्या पवित्र क्रुसाचे चर्च आणि नगरभिंतीबाहेरील संत पौलाचे बॅसिलिका ही त्यांपैकी काही होत. जेरुसलेममध्ये त्याची आई संत हेलेना हिने काल्वरी टेकडी आणि ख्रिस्ताची समाधी या स्थळांवर पवित्र समाधीचे चर्च उभारले. आजही ही चर्चे ख्रिस्ती यात्रेची आणि उपासनेची अत्यंत महत्त्वाची स्थळे आहेत.
चौथ्या शतकात उत्तर आफ्रिकेतील अलेक्झांड्रिया येथे आरियनवादाचा उदय झाला. ही पाखंडी शिकवण ख्रिस्ताचे देवत्व नाकारत होती. तिच्या मते, ख्रिस्त पित्याच्या अधीन होता आणि पित्याप्रमाणे अनादी नव्हता. या शिकवणीला प्रत्युत्तर देण्यासाठी देवाने थोर धर्मशास्त्रज्ञ उभे केले: संत अथानासियस, संत बेसिल महान, नाझियान्झसचे संत ग्रेगरी, निस्साचे संत ग्रेगरी आणि मिलानचे संत अँब्रोज. पोप संत सिल्व्हेस्टर पहिले यांचा पाठिंबा लाभलेल्या या धर्मशास्त्रज्ञांच्या एकमतामुळे सम्राट कॉन्स्टंटाईनने इ.स. ३२५ मध्ये नायसिया येथे पहिली सार्वत्रिक (विश्वव्यापी) चर्च परिषद बोलावली. या परिषदेत नायसियाचे श्रद्धावचन तयार करण्यात आले आणि आरियनवादाचा निषेध करण्यात आला. मात्र, आरियनवाद पूर्णपणे नाहीसा झाला नाही. इ.स. ३८१ मध्ये कॉन्स्टँटिनोपलची पहिली परिषद भरली. या परिषदेने आरियनवादाचा पुन्हा विचार करून त्याचा निषेध केला आणि नायसियाच्या श्रद्धावचनाचा विस्तार केला.
इ.स. ३२४ मध्ये कॉन्स्टंटाईन पूर्व आणि पश्चिम रोमन साम्राज्यांचा एकमेव शासक झाला आणि त्याने कॉन्स्टँटिनोपल ही नवी राजधानी केली. या काळात रोममध्ये आणि संपूर्ण साम्राज्यात चर्चचा लक्षणीय प्रभाव पडू लागला.
इजिप्तमध्ये मठीय जीवनपरंपरेचा पाया घालण्यात संत अँथनी यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांनी एकांतवासी जीवन स्वीकारले. गुहेत राहून ते प्रार्थना, एकांत आणि प्रायश्चित्त यांत जीवन व्यतीत करत. आयुष्याच्या अखेरीस, त्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवू इच्छिणाऱ्या इतर एकांतवासी साधकांना त्यांनी मार्गदर्शन केले. त्यांचा प्रभाव पुढील अनेक शतके जाणवत राहिला. विशेषतः, हद्दपारीत असलेले अलेक्झांड्रियाचे थोर बिशप संत अथानासियस यांचा संत अँथनी यांच्याशी परिचय झाला आणि त्यांनी अँथनी यांच्या जीवनावर व त्यांना लाभलेल्या ईश्वरी पाचारणावर एक पुस्तक लिहिले.
त्याच शतकाच्या उत्तरार्धात हिप्पोचे संत ऑगस्टीन हे चर्चच्या इतिहासातील एक महान धर्मशास्त्रज्ञ म्हणून उदयास आले. त्यांचे लेखन पुढील अनेक शतकांतील ख्रिस्ती धर्मशास्त्राचा आधार बनले आणि आजही त्याचा मोठा प्रभाव आहे.
पूर्व आणि पश्चिम भाग एकत्र असलेल्या रोमन साम्राज्यावर राज्य करणारा पहिला थिओडोसियस हा शेवटचा सम्राट होता. इ.स. ३९५ मध्ये त्याच्या मृत्यूनंतर साम्राज्याची त्याच्या पुत्रांमध्ये विभागणी झाली. थिओडोसियसचा मृत्यू हा एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला. त्यानंतर पूर्वेकडील (बायझंटाईन) आणि पश्चिमेकडील (लॅटिन) चर्च सांस्कृतिक व राजकीय दृष्टीने वेगवेगळ्या वाटांनी जाऊ लागली.
ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील या महत्त्वाच्या शतकाविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी पुढील चिंतने कालक्रमानुसार वाचता येतील:
२३ एप्रिल: संत जॉर्ज, रक्तसाक्षी — ऐच्छिक स्मृतिदिन (मृत्यू: इ.स. सु. ३०३)
१९ सप्टेंबर: संत जानुआरियस, बिशप आणि रक्तसाक्षी — ऐच्छिक स्मृतिदिन (मृत्यू: इ.स. सु. ३०४)
१३ डिसेंबर: सिराक्यूजच्या संत लुसी, कुमारी आणि रक्तसाक्षी — स्मृतिदिन (इ.स. सु. २८३–सु. ३०४)
१२ मे: संत पॅन्क्रस, रक्तसाक्षी — ऐच्छिक स्मृतिदिन (इ.स. सु. २८९–सु. ३०४)
२१ जानेवारी: संत आग्नेस, कुमारी आणि रक्तसाक्षी — स्मृतिदिन (इ.स. सु. २९१–सु. ३०४)
३ फेब्रुवारी: संत ब्लेझ, बिशप आणि रक्तसाक्षी — ऐच्छिक स्मृतिदिन (मृत्यू: इ.स. सु. ३१६)
९ नोव्हेंबर: लॅटरन बॅसिलिकेचे समर्पण — सण (समर्पण: इ.स. ३२४)
१४ सप्टेंबर: पवित्र क्रुसाचा गौरव — सण (इ.स. ३३५)
३१ डिसेंबर: संत सिल्व्हेस्टर पहिले, पोप (साधारणतः तिसऱ्या शतकाचा उत्तरार्ध–इ.स. ३३५)
६ डिसेंबर: संत निकोलस, बिशप — ऐच्छिक स्मृतिदिन (इ.स. सु. २७०–सु. ३४६)
५ ऑगस्ट: संत मरियेच्या प्रमुख बॅसिलिकेचे समर्पण (हिममाता मरिया) — ऐच्छिक स्मृतिदिन (इ.स. सु. ३५२)
१७ जानेवारी: इजिप्तचे संत अँथनी, मठाधिपती — स्मृतिदिन (इ.स. २५१–३५६)
१३ जानेवारी: प्वातियेचे संत हिलरी, बिशप आणि चर्चचे धर्माचार्य — ऐच्छिक स्मृतिदिन (इ.स. सु. ३१५–३६७)
२ मे: संत अथानासियस, बिशप आणि चर्चचे धर्माचार्य — स्मृतिदिन (इ.स. सु. २९६–३७३)
९ जून: संत एफ्रेम, उपयाजक आणि ख्रिस्तसभेचे धर्माचार्य—ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. ३०६–३७३)
११ डिसेंबर: संत दामासुस पहिले, पोप—ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. ३०५–३८४)
१८ मार्च: येरुशलेमचे संत सिरिल, बिशप आणि ख्रिस्तसभेचे धर्माचार्य—ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. ३१५–सु. ३८७)
२७ ऑगस्ट: संत मोनिका—स्मृतिदिन (सु. ३३२–३८७)
११ नोव्हेंबर: तूरचे संत मार्टिन, बिशप—स्मृतिदिन (३१६ किंवा ३३६–३९७)
७ डिसेंबर: संत अँब्रोज, बिशप आणि ख्रिस्तसभेचे धर्माचार्य—स्मृतिदिन (सु. ३३९–सु. ३९७)
पाचवे शतक
पाचव्या शतकात ख्रिस्तसभेच्या धर्मशास्त्राचा लक्षणीय विकास झाला, सुवार्ताप्रसाराचे कार्य वाढले आणि मठीय जीवनाचा आणखी विस्तार झाला. याच काळात राजकीय व सांस्कृतिक बदल घडले आणि पश्चिम रोमन साम्राज्याचा अस्त झाला. चौथ्या शतकाच्या अखेरीस ख्रिस्ती विश्वास स्वीकारलेल्या संत ऑगस्टीन यांनी या काळात कबुलीजबाब आणि देवाचे नगर हे आपले मूलभूत ग्रंथ लिहून मोलाचे योगदान दिले. ख्रिस्तसभेच्या इतर अनेक धर्माचार्यांच्या सखोल धर्मशास्त्रीय विचारांचाही या काळाला लाभ झाला. त्यांपैकी संत योहान क्रिसोस्टोम आणि संत जेरोम यांचा प्रभाव चौथ्या शतकाच्या अखेरीस जाणवू लागला आणि संपूर्ण पाचव्या शतकात टिकून राहिला. अलेक्झांड्रियाचे संत सिरिल, संत पेत्र क्रिसोलोगुस आणि पोप संत लिओ महान हेही पाचव्या शतकात उदयास आले. विशेषतः ख्रिस्ताचे स्वरूप आणि देवाची कृपा यांविषयीच्या ख्रिस्तसभेच्या अधिकृत शिकवणीचे सखोल आकलन होण्यास त्यांनी मदत केली.
या धर्मशास्त्रज्ञांनी नव्याने उदयास येणाऱ्या विविध पाखंडी मतांना उत्तर दिले. त्यांपैकी पेलाजियनवादाने तारणासाठी देवाच्या कृपेची आवश्यकता नाकारली, तर नेस्टोरियनवादाने ख्रिस्तामध्ये एक दैवी व एक मानवी अशा दोन व्यक्ती आहेत, असा दावा केला. नेस्टोरियनवादाचा विचार करण्यासाठी बोलावलेल्या एफिससच्या धर्मपरिषदेने या धर्माचार्यांच्या मदतीने मरियेला देवमाता (थेओतोकोस) म्हणून घोषित केले. पेलाजियनवादाचा विचार करण्यासाठी कार्थेज येथे धर्मपरिषदा बोलावण्यात आल्या. ४५१ मध्ये खाल्सेडोनच्या सार्वत्रिक धर्मपरिषदेने एकस्वरूपवादाचा विचार केला. या पाखंडी मतानुसार येशूमध्ये मानवी व दैवी अशी दोन स्वरूपे एकाच व्यक्तीत एकत्र नसून केवळ एकच दैवी स्वरूप होते.
४१० मध्ये व्हिसिगॉथांनी रोम शहर लुटले आणि ४७६ मध्ये पश्चिम रोमन साम्राज्याचा अस्त झाला. याचा पश्चिमेकडील आणि पूर्वेकडील ख्रिस्तसभेवर खोल परिणाम झाला. पश्चिमेकडे पोपसंस्था स्थैर्य देणारी शक्ती ठरली. आपल्या आध्यात्मिक अधिकाराबरोबरच नागरी कारभारातही ती अधिक प्रभाव टाकू लागली. मठीय जीवनाचा आणखी विस्तार झाला आणि मठ पवित्र धर्मशिकवण जतन करणारी विद्याकेंद्रे बनले. पूर्वेकडे ख्रिस्तसभा आणि राज्यसत्ता यांचे संबंध अधिक घनिष्ठ झाले. तिथली ख्रिस्तसभा रोम आणि पोपसंस्थेपासून काही प्रमाणात स्वतंत्रपणे विकसित झाली; त्यातून पुढे फूट पडली.
संत पॅट्रिक हे या काळातील सर्वांत परिचित संतांपैकी एक आहेत. त्यांचा जन्म रोमन सत्तेखालील ब्रिटनमध्ये झाला. ते किशोरवयीन असताना आयरिश समुद्री चाच्यांनी त्यांना पकडले आणि आयर्लंडमध्ये गुलाम म्हणून विकले. गुलामगिरीतून निसटल्यानंतर, सुवार्ताप्रसारक म्हणून पुन्हा आयर्लंडला जाण्याची देवाची हाक त्यांना ऐकू आली. धर्मशास्त्राचे शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर प्रथम त्यांना याजक म्हणून अभिषेक देण्यात आला आणि नंतर बिशप म्हणून. आयर्लंडला परतल्यावर ते त्या भूमीचे महान सुवार्ताप्रसारक ठरले.
ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील या महत्त्वाच्या शतकाविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी पुढील चिंतने कालक्रमानुसार वाचता येतील:
१३ सप्टेंबर: संत योहान क्रिसोस्टोम, बिशप आणि ख्रिस्तसभेचे धर्माचार्य—स्मृतिदिन (सु. ३४७–४०७)
३० सप्टेंबर: संत जेरोम, याजक आणि ख्रिस्तसभेचे धर्माचार्य—स्मृतिदिन (सु. ३४०च्या दशकात–४२०)
२८ ऑगस्ट: हिप्पोचे संत ऑगस्टीन, बिशप आणि ख्रिस्तसभेचे धर्माचार्य—स्मृतिदिन (३५४–४३०)
२२ जून: नोलाचे संत पॉलिनुस, बिशप—ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. ३५४–४३१)
२७ जून: अलेक्झांड्रियाचे संत सिरिल, बिशप आणि ख्रिस्तसभेचे धर्माचार्य—ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. ३७६–४४४)
१० नोव्हेंबर: संत लिओ महान, पोप आणि ख्रिस्तसभेचे धर्माचार्य—स्मृतिदिन (सु. ४००–४६१)
१७ मार्च: संत पॅट्रिक, बिशप—ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. ३८७–सु. ४६० किंवा ४९३)
सहावे शतक
रोमन ख्रिस्तसभेच्या सार्वत्रिक उपासना दिनदर्शिकेत नोंद असलेल्या संतांपैकी केवळ तीन संतांचे निधन सहाव्या शतकात झाले. मात्र, त्या शतकाच्या अखेरीस इतर काही व्यक्ती उदयास आल्या, ज्यांचा ख्रिस्तसभेवर मोठा प्रभाव पडला. सहाव्या शतकाच्या पूर्वार्धातील सर्वांत प्रभावशाली व्यक्तींपैकी एक होते नुर्सियाचे संत बेनेडिक्ट. ते एक मठवासी होते. त्यांनी अनेक मठ स्थापन केले; त्यांपैकी मॉन्ते कासिनोचा मठ सर्वांत प्रसिद्ध आहे. आपल्या मठाचा कारभार चालवण्यासाठी त्यांनी संत बेनेडिक्ट यांची नियमावली लिहिली. पुढे ती पश्चिमेकडील ख्रिस्तसभेच्या मठांसाठी प्रमाणभूत नियमावली ठरली. संत बेनेडिक्ट यांच्या भगिनी संत स्कोलास्टिका यांनी स्त्रियांच्या संत बेनेडिक्ट धर्मसंघाच्या स्थापनेत भाग घेतला. या शतकातील संतांमध्ये त्यांचाही सन्मान केला जातो.
पूर्वेकडील बायझंटाईन साम्राज्यात आरियनवादामुळे फूट आणि तणाव कायम राहिले. पाचव्या शतकाच्या अखेरीस सम्राट झेनोने हेनोटिकॉन नावाचा दस्तऐवज जारी केला. खाल्सेडोनच्या धर्मपरिषदेने ख्रिस्ताच्या स्वरूपाविषयी निश्चित केलेली ख्रिस्तसभेची अधिकृत शिकवण आणि पूर्वेकडील ख्रिस्तसभेत अजूनही अस्वस्थता निर्माण करणारे आरियन मत यांच्यात मध्यममार्ग शोधून तणाव कमी करण्याचा त्याचा प्रयत्न होता. मात्र, ५२३ मध्ये ख्रिस्तसभेची अधिकृत शिकवण मानणारा कॅथलिक बायझंटाईन सम्राट जस्टिन याने एक हुकूम जारी केला. त्याने आरियनवादावर बंदी घातली आणि संपूर्ण पूर्व साम्राज्यात खाल्सेडोनच्या धर्मपरिषदेची शिकवण स्वीकारणे बंधनकारक केले. आरियन मताच्या अनुयायांना आपली चर्च खाल्सेडोनच्या धर्मपरिषदेची शिकवण मानणाऱ्या कॅथलिकांच्या ताब्यात द्यावी लागली.
पश्चिमेकडे रोम ऑस्ट्रोगॉथांचा राजा थिओडोरिक महान याच्या ताब्यात होते. तो आरियन पंथाचा अनुयायी होता. त्याच्या आरियन मतांमुळे त्याचे पोप आणि कॅथलिक धर्माची परंपरागत शिकवण मानणारे सर्व विश्वासू यांच्याशी संबंध ताणले गेले. इ.स. ५२३ मध्ये पूर्व रोमन सम्राट जस्टिन पहिला याने आरियन पंथाच्या अनुयायांविरुद्ध हुकूम काढला, तेव्हा थिओडोरिक संतापला. हा हुकूम मागे घेतला नाही, तर पूर्वेकडे आरियन पंथाच्या अनुयायांना जशी वागणूक दिली जात होती, तशीच वागणूक आपण पश्चिमेकडील खाल्सेडॉन परिषदेची शिकवण मानणाऱ्या सर्व कॅथलिकांना देऊ, अशी धमकी त्याने दिली. याची परिणती पोप संत जॉन पहिले यांच्या मृत्यूत झाली. या शतकातील ते एकमेव रक्तसाक्षी होते.
आयर्लंडचे थोर धर्मप्रसारक आणि मठवासी संत कोलंबन यांनी युरोपभर मठकेंद्रे उभारण्यास सुरुवात केली. त्यांचे निधन सातव्या शतकात झाले. पोप संत ग्रेगरी महान यांनीही धर्मप्रसाराचे कार्य केले. इंग्लंडमधील अँग्लो-सॅक्सन लोकांना सुवार्ता सांगण्यासाठी त्यांनी कँटरबरीचे संत ऑगस्टीन यांना पाठवले आणि अशा प्रकारे इंग्लंडमधील ख्रिस्तसभेचा पाया घातला.
ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील या महत्त्वाच्या शतकाविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी पुढील चिंतने कालक्रमानुसार वाचता येतील:
१८ मे: संत जॉन पहिले, पोप व रक्तसाक्षी — ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. पाचव्या शतकाचा उत्तरार्ध–५२६)
१० फेब्रुवारी: संत स्कोलास्टिका, कुमारी — स्मृतिदिन (सु. ४८०–५४३)
११ जुलै: संत बेनेडिक्ट, मठाधिपती — स्मृतिदिन (सु. ४८०–सु. ५४७)
सातवे शतक
सातव्या शतकाच्या प्रारंभीही कँटरबरीचे संत ऑगस्टीन यांच्यासारख्या थोर संतांचा प्रभाव टिकून होता. इंग्लंडमधील अँग्लो-सॅक्सन लोकांपर्यंत सुवार्ता पोहोचवण्यात संत ऑगस्टीन यांची महत्त्वाची भूमिका होती. सहाव्या शतकाच्या अखेरीस पोप संत ग्रेगरी महान यांनी सुरू केलेल्या या कार्याने इंग्लंडमध्ये ख्रिस्ती धर्माच्या वाढीचा पाया घातला. त्याच काळात आयरिश मठवासी संत कोलंबन यांनी युरोपच्या काही भागांत सुवार्ता प्रसार आणि सुधारणा यांसाठी मोलाचे योगदान दिले. पश्चिम रोमन साम्राज्याच्या पतनानंतर ज्या प्रदेशांत सुधारणांची गरज होती, तेथे त्यांचे योगदान विशेष महत्त्वाचे ठरले.
पूर्व रोमन साम्राज्य म्हणूनही ओळखल्या जाणाऱ्या बायझंटाईन साम्राज्यात ख्रिस्तसभा सबळ राहिली आणि तिचे राजसत्तेशी जवळचे संबंध कायम राहिले. त्यामुळे धर्मशास्त्रीय विचारांच्या विकासावर आणि राजकीय निर्णयांवर तिचा मोठा प्रभाव पडला. इ.स. ५२७ ते ५६५ पर्यंत चाललेली सम्राट जस्टिनियन पहिला याची कारकीर्द विशेष उल्लेखनीय होती. या काळात त्याने पश्चिमेकडील पूर्वीचे प्रदेश पुन्हा जिंकण्याचे प्रयत्न केले आणि कॉन्स्टँटिनोपलमध्ये हागिया सोफिया हे चर्च बांधले.
पूर्वीच्या पश्चिम रोमन साम्राज्याच्या प्रदेशांत विविध जर्मॅनिक राज्यांच्या सत्ता उदयास आल्या. आयबेरियन द्वीपकल्पावर वर्चस्व असलेल्या व्हिसिगॉथांनी सहाव्या शतकाच्या अखेरीपर्यंत आरियन पंथ सोडून कॅथलिक धर्म स्वीकारला. आजचा फ्रान्स आणि जर्मनीचे काही भाग यांवर राज्य करणारे फ्रँक लोक मेरोव्हिंजियन राजवंशाच्या काळात कॅथलिक श्रद्धेशी दृढपणे निष्ठावान होते. सुरुवातीला आरियन पंथाचे ख्रिस्ती असलेल्या लोंबार्ड लोकांच्या ताब्यात सहाव्या शतकाच्या अखेरीस इटलीचा मोठा भाग होता. त्यांनी हळूहळू कॅथलिक धर्म स्वीकारला. दक्षिण इटलीचे काही भाग पोपसत्ता आणि बायझंटाईन साम्राज्य यांच्या ताब्यात राहिले.
इ.स. ५८७ च्या सुमारास सेव्हिलचे संत इसिदोर एक महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व म्हणून पुढे आले. त्या सुमारास बिशप लिअँडर आणि इसिदोर या दोघांनी व्हिसिगॉथांचा राजा रेकारेड याला आरियन पंथाचा त्याग करून पुन्हा कॅथलिक श्रद्धा स्वीकारण्यास राजी केले. इ.स. ६०१ मध्ये लिअँडर यांच्यानंतर इसिदोर सेव्हिलचे बिशप झाले. प्रभावी धर्मोपदेश आणि व्यापक लेखन यांद्वारे त्यांनी खोलवर प्रभाव पाडला. त्यांचा एतिमोलोजिए हा सर्व ज्ञानशाखांचा विश्वकोश विशेष उल्लेखनीय आहे. तो मध्ययुगीन युरोपातील शिक्षणाचा आधार ठरला.
सातव्या शतकात ख्रिस्ताच्या इच्छाशक्तीविषयीचा धर्मशास्त्रीय वादही निकाली निघाला. ख्रिस्ताला केवळ दैवी इच्छाशक्ती होती, मानवी इच्छाशक्ती नव्हती, असा एकेच्छावाद्यांचा दावा होता. बायझंटाईन सम्राटाच्या दरबारात यापूर्वी पोपचे प्रतिनिधी म्हणून काम केलेल्या पोप संत मार्टिन पहिले यांनी या पाखंडी मताचा प्रश्न निकाली काढण्यात मध्यवर्ती भूमिका बजावली. इ.स. ६४९ मध्ये त्यांनी सम्राटाच्या संमतीशिवाय लॅटरन परिषद बोलावली. बायझंटाईन सम्राटाचा एकेच्छावादाला ठाम पाठिंबा असल्याने या कृतीमुळे त्यांना अटक झाली, तुरुंगवास भोगावा लागला आणि अखेरीस त्यांना रक्तसाक्षी मरण आले.
याशिवाय, सातव्या शतकात इस्लामी खिलाफतीची सुरुवात झाली. परिणामी मध्यपूर्व आणि उत्तर आफ्रिकेतील काही भाग जिंकले गेले आणि त्या प्रदेशांतील ख्रिस्ती श्रद्धेवर खोलवर परिणाम झाला.
अखेरीस, संत बेनेडिक्ट यांच्या मठीय नियमावलीमुळे पश्चिमेकडील मठजीवनात परिवर्तन घडत राहिले. मठ हे अध्ययन, आध्यात्मिक साधना आणि सांस्कृतिक वारशाचे जतन यांची केंद्रे बनले. त्यामुळे ख्रिस्तसभेच्या जीवनात आणि कार्यात त्यांनी मोलाचे योगदान दिले.
ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील या महत्त्वाच्या शतकाविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी पुढील चिंतने कालक्रमानुसार वाचता येतील:
२७ मे: कँटरबरीचे संत ऑगस्टीन, बिशप — ऐच्छिक स्मृतिदिन (सहाव्या शतकाचा पूर्वार्ध–६०४)
३ सप्टेंबर: संत ग्रेगरी महान, पोप व ख्रिस्तसभेचे धर्माचार्य — स्मृतिदिन (सु. ५४०–६०४)
२३ नोव्हेंबर: संत कोलंबन (कोलंबानुस), मठाधिपती — ऐच्छिक स्मृतिदिन (५४३–६१५)
४ एप्रिल: संत इसिदोर, बिशप व ख्रिस्तसभेचे धर्माचार्य — ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. ५६०–६३६)
१३ एप्रिल: संत मार्टिन पहिले, पोप व रक्तसाक्षी — ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. ५९५–६५५)
आठवे शतक
आठव्या शतकात सर्वाधिक फूट पाडणाऱ्या वादांपैकी एक म्हणजे प्रतिमाभंजनाचा वाद. त्या काळी पूर्वी बायझंटाईन साम्राज्याच्या ताब्यात असलेल्या मध्यपूर्वेतील काही प्रदेशांवर इस्लामी खिलाफतीची सत्ता होती. ख्रिस्ती लोकांना आपला धर्म आचरण्याची परवानगी असली, तरी पवित्र प्रतिमांचा आदर करण्याच्या कॅथलिक प्रथेबद्दल खलिफाची चिंता वाढत गेली. इ.स. 721 मध्ये खलिफाने प्रतिमांच्या वापरावर बंदी घातली आणि सर्व चर्चमधील प्रतिमा नष्ट करण्याचा आदेश दिला. त्याच काळात, बायझंटाईन सम्राट लिओ तिसरा हा स्वतः अतिशय धार्मिक असूनही पवित्र प्रतिमांच्या वापराबद्दल चिंतित झाला आणि त्याने पूर्व रोमन साम्राज्यात त्यांच्या वापरावर बंदी घातली. कॉन्स्टँटिनोपलच्या धर्मपित्याने सम्राटाला विरोध केला. त्यामुळे लिओने त्याला पदावरून हटवले आणि पोपची परवानगी न घेता नवा धर्मपिता नेमला. पोपनेही लिओ आणि खलिफा यांना विरोध केला, त्यामुळे गंभीर तणाव निर्माण झाला. जेरुसलेमजवळच्या वाळवंटात राहणारे संन्यासी संत योहान दमास्कीन यांनी पवित्र प्रतिमांची निंदा करणाऱ्यांना प्रत्युत्तर देणारे प्रबंध लिहून पवित्र प्रतिमांच्या वापराची बाजू मांडली. या लेखनात संत योहान यांनी पवित्र प्रतिमांच्या वापरामागील धर्मशास्त्रीय आधार सखोलपणे स्पष्ट केला.
त्याच शतकात अँग्लो-सॅक्सन इंग्लंडमध्ये कॅथलिक श्रद्धा बहरत राहिली. तेथे आदरणीय संत बीड यांनी आपल्या अध्यापनातून आणि इंग्लिश जनतेचा ख्रिस्तसभा-विषयक इतिहास या ग्रंथातून सखोल प्रभाव पाडला. पास्काचा योग्य दिवस ठरवण्याची पद्धत प्रस्थापित करण्यासही त्यांनी मदत केली. पवित्र शास्त्रावर त्यांनी लिहिलेल्या मर्मग्राही भाष्यांचा पुढे संपूर्ण युरोपवर मोठा प्रभाव पडला.
सुवार्तेचा नुकताच प्रसार झालेल्या अँग्लो-सॅक्सन इंग्लंडने संत बोनिफेस यांच्या धर्मप्रसाराच्या कार्याद्वारे ख्रिस्ती नसलेल्या जर्मॅनिक जमातींपर्यंत सुवार्ता पोहोचवण्यातही मोठे योगदान दिले. अँग्लो-सॅक्सन इंग्लंडमध्ये जन्मलेल्या संत बोनिफेस यांना आजच्या नेदरलँड्स आणि उत्तर जर्मनीत असलेल्या आपल्या पूर्वजांच्या भूमीत परतण्याचे पाचारण जाणवले. धर्मप्रसाराची पहिली मोहीम अयशस्वी झाल्यावर त्यांनी पोपचा सल्ला घेतला. पोपने त्यांना तिथे परतण्यास प्रोत्साहन दिले. पुढील तीन वर्षांतील सुवार्ताप्रसार इतका फलदायी ठरला की पोपने त्यांना बिशपपदाची दीक्षा दिली आणि संपूर्ण फ्रँक प्रदेशाची जबाबदारी त्यांच्यावर सोपवली. त्यानंतर आणखी तीस वर्षे त्यांनी फ्रँक प्रदेशातील ख्रिस्तसभेत सुधारणा केल्या आणि ख्रिस्ती नसलेल्या अनेकांना श्रद्धा स्वीकारण्यास मदत केली.
या शतकातील सर्वांत महत्त्वाच्या घडामोडींपैकी एक म्हणजे पोपसंस्था आणि फ्रँक राजे यांच्यात झालेली युती. तिचा ख्रिस्तसभेवर पुढील अनेक शतके सखोल परिणाम झाला. या युतीतून इ.स. 756 मध्ये पोपच्या अधिपत्याखालील राज्यांची स्थापना झाली आणि नवव्या शतकाच्या सुरुवातीला पवित्र रोमन साम्राज्याच्या स्थापनेचा मार्ग मोकळा झाला.
ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील या महत्त्वाच्या शतकाविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी पुढील चिंतने कालक्रमानुसार वाचता येतील:
25 मे: आदरणीय संत बीड, याजक आणि ख्रिस्तसभेचे धर्माचार्य—ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. 673–735)
5 जून: संत बोनिफेस, बिशप आणि रक्तसाक्षी—स्मृतिदिन (सु. 675–754)
नववे शतक
इ.स. 800 च्या नाताळदिनी पोप लिओ तिसरे यांनी शार्लमेन यांचा पवित्र रोमन साम्राज्याचे पहिले सम्राट म्हणून राज्याभिषेक केला. या घटनेने नवव्या शतकाची सुरुवात झाली. शार्लमेन यांच्या राज्याभिषेकाने कॅथलिक ख्रिस्तसभा आणि फ्रँक राज्य यांच्यातील युती अधिक दृढ झाली. त्यामुळे पुढील अनेक शतके संपूर्ण युरोपभर ख्रिस्तसभेच्या वाढीला आणि स्थैर्याला पाया मिळाला. त्याचबरोबर, पुढील शतकांत पोपसंस्था आणि पवित्र रोमन साम्राज्याचे सम्राट यांच्यात उद्भवणाऱ्या नव्या वादांचीही ही सुरुवात ठरली. ख्रिस्तसभेवर पूर्ण अधिकार ठेवण्याचा पोपचा हक्क हा त्या वादांतील विशेष मुद्दा होता. शार्लमेन यांच्या आश्रयाखाली ख्रिस्तसभेत कला, संस्कृती आणि विद्याभ्यास यांना नवचैतन्य मिळाले, विशेषतः मठांची भरभराट होत राहिल्यामुळे. संपूर्ण साम्राज्यात उपासनाविधी आणि प्रहरप्रार्थना यांना एकसमान स्वरूप देण्यात आले. ब्रह्मचर्याचे पालन बंधनकारक करणे, धर्मगुरूंच्या शिक्षणाचा दर्जा सुधारणे आणि आध्यात्मिक पदांच्या व वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीवर बंदी घालणे अशा सुधारणा करण्यात आल्या. प्राचीन काळातील महत्त्वाच्या ग्रंथांच्या प्रती तयार करण्याची आणि ते जतन करण्याची जबाबदारी मठांवर सोपवण्यात आली. ख्रिस्तसभेचा कारभार सुरळीत चालावा म्हणून तिच्या धर्मनियमांतही सुधारणा करून त्यांची सुव्यवस्थित मांडणी करण्यात आली.
पूर्वेकडील (बायझंटाईन) आणि पश्चिमेकडील (रोमन) ख्रिस्तसभांमधील तणाव या शतकातही कायम राहिला. बायझंटाईन सम्राटाने पोपची मान्यता न घेता फोटियस यांची कॉन्स्टँटिनोपलचे धर्मपिता म्हणून नेमणूक केली. त्यामुळे इ.स. 858 मध्ये फूट पडली आणि ती इ.स. 867 पर्यंत टिकली.
युरोपभर अनेक मठांची भरभराट होत होती आणि त्यांच्याकडे बरीच संपत्ती जमा होत होती. या संपत्तीने फ्रँक राज्याच्या उत्तरेकडील प्रदेशांतून तसेच आजच्या डेन्मार्क, नॉर्वे आणि स्वीडनमधून येणाऱ्या व्हायकिंगांचे लक्ष वेधले. व्हायकिंगांच्या सततच्या धाडींमुळे निर्माण झालेल्या धोक्याला तोंड देण्यासाठी ख्रिस्तसभेने युद्धाऐवजी सुवार्ताप्रसाराचा मार्ग निवडला. इ.स. 831 मध्ये उत्तर जर्मनीतील नव्याने स्थापन झालेल्या हॅम्बुर्ग-ब्रेमेन धर्मप्रांताचे पहिले आर्चबिशप म्हणून संत अन्सगार यांची नेमणूक झाली. स्वतःच्या धर्मप्रांताची जबाबदारी सांभाळण्याबरोबरच स्कँडिनेव्हियातील लोकांना कॅथलिक श्रद्धेकडे आणण्याचे कार्यही त्यांच्यावर सोपवण्यात आले.
पुढील पस्तीस वर्षे संत अन्सगार यांनी आपला धर्मप्रांत स्थिर करण्यासाठी, श्रद्धेला नवचैतन्य देण्यासाठी आणि नॉर्डिक प्रदेशांत ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार करण्यासाठी स्वतःला वाहून घेतले. युद्धे, आक्रमणे, तसेच आपल्या चर्चची वारंवार झालेली तोडफोड आणि जप्ती अशा अनेक अडचणींना तोंड देत त्यांनी चर्च, रुग्णालये, शाळा आणि मठ स्थापन केले.
स्लाव्ह लोकांच्या सर्वांत थोर संतांपैकी दोघे, सिरिल आणि मेथोडियस हे बंधू, या शतकात सेवाकार्य करत होते. त्यांचा जन्म ग्रीसमधील थेस्सलोनिका येथे झाला; पण त्यांची आई बहुधा स्लाव्ह वंशाची होती. त्यामुळे त्या काळी लिपी नसलेली तिची भाषा ते शिकले. सिरिल आणि मेथोडियस यांनी मठवासी जीवन स्वीकारल्यानंतर मोराव्हियाचा राजपुत्र रास्तिस्लाव्ह याने सम्राट मायकेल तिसरा याला ग्रेट मोराव्हियात, म्हणजे आजच्या झेक प्रजासत्ताकाच्या प्रदेशात, धर्मप्रसारक पाठवण्याची विनंती केली. फ्रँक धर्मगुरूंच्या कार्यामुळे तेथील लोक ख्रिस्ती धर्म स्वीकारू लागले होते, पण भाषेचा अडथळा जाणवत होता. या कार्यासाठी सिरिल आणि मेथोडियस यांची निवड झाली. त्यांनी सर्वप्रथम हाती घेतलेल्या कामांपैकी एक म्हणजे स्लाव्ह भाषेसाठी वर्णमाला तयार करणे आणि पवित्र शास्त्र व उपासनाविधींचे ग्रंथ त्या भाषेत अनुवादित करणे. त्यांनी तयार केलेली वर्णमाला अनेक स्लाव्ह भाषांसाठी प्रमाण ठरली आणि ख्रिस्तसभेचा मोठ्या प्रमाणावर विस्तार झाला.
ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील या महत्त्वाच्या शतकाविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी पुढील चिंतने कालक्रमानुसार वाचता येतील:
१ नोव्हेंबर: सर्व संतांचा सण—महापर्व (८३७ मध्ये सार्वत्रिक रोमन दिनदर्शिकेत समाविष्ट)
दहावे शतक
सर्वसाधारण रोमन दिनदर्शिकेत नोंद असलेल्या संतांपैकी केवळ संत व्हेन्सेस्लाऊस आणि संत अडलबर्ट हे दोघे दहाव्या शतकात मरण पावले, तरी त्या काळात इतर अनेक संतांचाही ख्रिस्तसभेवर मोठा प्रभाव पडला. बोहेमियाचा ड्यूक संत व्हेन्सेस्लाऊस यांचा श्रद्धेसाठी प्राण अर्पण करणारे संत म्हणून गौरव केला जातो. त्यांनी आपल्या प्रदेशात कॅथलिक श्रद्धेचा उत्साहाने प्रसार केला आणि तेथे उरलेल्या मूर्तिपूजक प्रथा दूर करण्याचा प्रयत्न केला. प्रागचे बिशप संत अडलबर्ट यांनी बाल्टिक प्रदेशातील प्रशियन लोकांमध्ये धर्मप्रसार केला. आपल्या धर्मप्रांतात सुधारणा करताना आणि मूर्तिपूजक प्रथांना आळा घालताना त्यांना अनेक अडचणींना सामोरे जावे लागले. त्यांचे धर्मप्रसाराचे कार्य अल्पकाळच चालले; पण त्या कार्यामुळे आणि त्यांनी श्रद्धेसाठी दिलेल्या बलिदानामुळे पुढे बोहेमिया, पोलंड आणि हंगेरीभर श्रद्धेची बीजे रुजली.
पवित्र रोमन साम्राज्यात बदल होत राहिले. इ.स. ९६२ मध्ये पोप जॉन बारावे यांनी ‘ऑटो द ग्रेट’ या नावानेही ओळखल्या जाणाऱ्या पहिल्या ऑटोचा राज्याभिषेक केला. त्यामुळे पोपच्या हस्ते सम्राटाचा राज्याभिषेक करण्याची प्रथा पुन्हा सुरू झाली. या घटनेतून ख्रिस्तसभा आणि राज्य यांच्यातील संबंध किती दृढ होते, पण त्याच वेळी त्यांत किती तणाव होता, हे दिसून आले. विशेषतः बिशप आणि मठाधिपती यांच्या नियुक्त्यांमध्ये सम्राटाचा किती प्रभाव असावा, यावरून तणाव निर्माण होत असे. या काळात पोपसंस्था आणि रोमन क्युरिया यांना वारंवार भ्रष्टाचार व राजकीय हस्तक्षेपाचा सामना करावा लागला. याला काही अंशी रोममधील सरदार घराण्यांची ढवळाढवळ कारणीभूत होती.
पूर्वेकडील बायझंटाईन ख्रिस्तसभा रोमन ख्रिस्तसभेपासून काहीशी स्वतंत्रपणे विकसित होत राहिली. या शतकात मोठी फूट पडली नाही, तरी पूर्वेकडील आणि पश्चिमेकडील परंपरांमधील धर्मशास्त्रीय व उपासनाविधींशी संबंधित भेद अधिक ठळक होत गेले. यातून पुढील संघर्षांची पार्श्वभूमी तयार झाली.
धर्मप्रसाराचे कार्य सुरूच राहिले. पूर्व युरोप आणि स्कँडिनेव्हिया येथील उरलेल्या मूर्तिपूजक प्रदेशांत सुवार्ता पोहोचवण्यासाठी एकत्रित प्रयत्न झाले. नवे धर्मप्रांत आणि धर्मग्राम स्थापन झाल्याने या भागांत ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार सुलभ झाला. याच काळात ख्रिस्तसभेतील मठजीवनात महत्त्वाच्या सुधारणा सुरू झाल्या. त्यांपैकी क्लुनीच्या सुधारणा विशेष उल्लेखनीय होत्या. बेनेडिक्टीन परंपरेला नवे चैतन्य देणे हा त्यांचा उद्देश होता. धर्मगुरूंचे विवाह आणि आध्यात्मिक पदांची खरेदी-विक्री यांसारख्या ख्रिस्तसभेतील समस्यांना तोंड देण्यासाठी या सुधारणा निर्णायक ठरल्या. त्यांतून पुढील शतकांतील अधिक व्यापक सुधारणांचा पाया घातला गेला.
ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील या महत्त्वाच्या शतकाविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी पुढील चिंतने कालक्रमानुसार वाचता येतील:
२८ सप्टेंबर: संत व्हेन्सेस्लाऊस, रक्तसाक्षी—ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. ९०७–९२९)
२३ एप्रिल: संत अडलबर्ट, बिशप व रक्तसाक्षी—ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. ९५६–९९७)
अकरावे शतक
दहाव्या शतकाच्या अखेरीस आणि अकराव्या शतकाच्या प्रारंभी अनेक महत्त्वाचे संत उदयास आले. नारेकचे संत ग्रेगरी हे आर्मेनियन मठवासी, कवी, धर्मशास्त्रज्ञ आणि तत्त्वज्ञ होते. आर्मेनियन ख्रिस्तसभेत त्यांना फार पूर्वीपासून संत मानले जात होते; मात्र पोप फ्रान्सिस यांनी अलीकडेच त्यांचे नाव कॅथलिक ख्रिस्तसभेच्या सर्वसाधारण रोमन दिनदर्शिकेत समाविष्ट केले. ते विशेषतः त्यांच्या विलापग्रंथासाठी ओळखले जातात. हा अत्यंत अंतःकरणपूर्वक केलेल्या गूढानुभूतीपूर्ण प्रार्थना आणि चिंतनांचा संग्रह आहे. इटलीचे संत रोमुआल्ड यांनी बेनेडिक्टीन संघाची सुधारित शाखा म्हणून कामाल्डोली मठसंघाची स्थापना केली. कठोर तपश्चर्या आणि एकांताचे जीवन जगून त्यांनी साक्ष दिली आणि इटलीभर अनेक मठ स्थापन केले. हंगेरीचे संत स्टीफन यांचा इ.स. १००० मध्ये राज्याभिषेक झाला. त्यांनी आपल्या राज्यातील ख्रिस्तसभेचे जीवन अधिक बळकट केले. त्यांनी धर्मप्रांत व मठ स्थापन केले, त्यांच्यात सुधारणा घडवून आणल्या आणि ख्रिस्तसभेच्या नेतृत्वाबरोबर जवळून काम केले. संत म्हणून अधिकृतपणे घोषित झालेले दुसरे हेन्री हे पवित्र रोमन साम्राज्याचे एकमेव सम्राट होते. संत स्टीफन यांच्याप्रमाणेच त्यांनीही संपूर्ण साम्राज्यात ख्रिस्तसभेत सुधारणा घडवून आणण्यासाठी आणि तिची भरभराट व्हावी यासाठी मोठे कार्य केले.
ख्रिस्तसभेला बसलेल्या सर्वांत वेदनादायक आणि दीर्घकालीन परिणाम करणाऱ्या धक्क्यांपैकी एक याच शतकात बसला. पूर्व रोमन साम्राज्यातील ख्रिस्तसभा अनेक शतके रोमपासून हळूहळू दूर जात होती. निरनिराळे वाद अनेकदा मिटवले गेले आणि फुटीही सांधण्यात आल्या. तरीही धर्मशास्त्रीय वाद कायम राहिले, उपासनाविधींत भेद होते आणि ख्रिस्तसभेतील अधिकारक्षेत्राबाबत मतभेद होते. परिणामी, इ.स. १०५४ मध्ये पोप लिओ नववे आणि कॉन्स्टँटिनोपलचे पॅट्रिआर्क मायकेल पहिले सेरुलारियस यांनी परस्परांना ख्रिस्तसभेतून बहिष्कृत केले. त्या घटनेने ख्रिस्तसभेची कॅथलिक आणि ऑर्थोडॉक्स अशा दोन ख्रिस्तसभांत झालेली फूट स्पष्ट झाली.
पोप संत ग्रेगरी सातवे हे या शतकातील सर्वाधिक प्रभाव पाडणाऱ्या संतांपैकी एक होते. त्यांनी प्रथम अनेक पोपांच्या कार्यकाळात रोमचे प्रधान डीकन म्हणून आणि नंतर स्वतः पोप म्हणून सेवा केली. ख्रिस्तसभेला सुधारणांची गरज होती, त्या काळात पोप ग्रेगरी खरे सुधारक ठरले. त्यांनी धर्मगुरूंच्या जीवनात जोमाने सुधारणा केल्या, ब्रह्मचर्याच्या नियमाचे पालन सक्तीचे केले, आध्यात्मिक पदांची खरेदी-विक्री मुळापासून दूर केली आणि ख्रिस्तसभेवरील नागरी सत्ताधाऱ्यांचे नियंत्रण कमी केले.
विशेष म्हणजे, चर्चच्या सर्वोच्च pontiffपदी विराजमान झाल्यानंतर थोड्याच काळात पोप ग्रेगरी यांनी पोपच्या अधिकाराविषयी सत्तावीस स्पष्ट आणि संक्षिप्त विधाने जाहीर केली. त्यांद्वारे त्यांनी पोपपदाचा अधिकार सम्राटासह सर्व लौकिक राज्यकर्त्यांच्या अधिकारापेक्षा श्रेष्ठ असल्याचे घोषित केले. तरुण सम्राट चौथा हेन्री याला हा दावा सुरुवातीला रुचला नाही. अखेर पोपने त्याला चर्चमधून बहिष्कृत केले. कालांतराने हेन्रीने क्षमेची याचना केली आणि प्रायश्चित्त केले, त्यानंतर त्याचा चर्चशी पुन्हा समेट झाला.
मुख्य वाद बिशप आणि मठाधिपती यांच्या नियुक्तीवरून होता. तो ‘पदाधिकार प्रदानाचा वाद’ म्हणून ओळखला जातो. चर्चमधील या नियुक्त्यांचा संपूर्ण अधिकार आपल्याकडेच असल्याचे पोपने सांगितले; परंतु सम्राट आणि सरदारांना तो अधिकार सोडणे कठीण गेले. अखेर ११२२ मध्ये वॉर्म्सच्या कराराने हा वाद मिटला.
१०७१ मध्ये मुस्लिम आक्रमकांनी पूर्व रोमन साम्राज्याकडून अनातोलिया (आजच्या तुर्कस्तानातील प्रदेश) जिंकून रोमन साम्राज्याच्या काही भागांवरील आपले नियंत्रण आणखी वाढवले. परिणामी, बायझंटाईन साम्राज्याशी मैत्रीचे चिन्ह म्हणून पोप अर्बन दुसरे यांनी १०९५ मध्ये पहिल्या धर्मयुद्धाचे आवाहन केले. अनातोलिया परत मिळवणे आणि सातव्या शतकात ताब्यात घेतलेली पवित्र भूमी पुन्हा मिळवणे, हा त्यामागचा उद्देश होता. १०९९ पर्यंत धर्मयोद्ध्यांनी अनेक विजय मिळवले आणि पवित्र भूमीत अनेक राज्ये स्थापन केली. मात्र, यामुळे ख्रिस्ती आणि मुस्लिम यांच्यातील तणावही वाढला, आणि त्याचे परिणाम पुढील अनेक शतकांत जाणवत राहिले.
ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील या महत्त्वाच्या शतकाविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी पुढील चिंतने कालक्रमानुसार वाचता येतील:
२७ फेब्रुवारी: नारेकचे संत ग्रेगरी, मठाधिपती आणि चर्चचे धर्माचार्य — ऐच्छिक स्मृतिदिन (९५१–सु. १००३)
१३ जुलै: संत हेन्री — ऐच्छिक स्मृतिदिन (९७३–१०२४)
१९ जून: संत रोमुआल्ड, मठाधिपती — ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. ९५१–१०२७)
१६ ऑगस्ट: हंगेरीचे संत स्टीफन — ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. ९७५–१०३८)
२१ फेब्रुवारी: संत पीटर डॅमियन, बिशप आणि चर्चचे धर्माचार्य — ऐच्छिक स्मृतिदिन (१००७–१०७२)
११ एप्रिल: संत स्टॅनिस्लॉस, बिशप आणि रक्तसाक्षी — स्मृतिदिन (१०३०–१०७९)
२५ मे: संत ग्रेगरी सातवे, पोप आणि व्रतस्थ धर्मसंघीय — ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. १०२०–१०८५)
राखेचा बुधवार (१०९१ मध्ये सार्वत्रिक रोमन उपासना दिनदर्शिकेत समाविष्ट)
१६ नोव्हेंबर: स्कॉटलंडच्या संत मार्गारेट — ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. १०४५–१०९३)
बारावे शतक
पोप ग्रेगरी सातवे यांनी मागील शतकात सुरू केलेल्या चर्चमधील सुधारणा बाराव्या शतकातही चालू राहिल्या. चर्चच्या कायद्यांचे एकत्रीकरण करून त्यांना सुसूत्र स्वरूप देण्यात आले, स्कोलॅस्टिक विचारपद्धतीचा पाया घातला गेला आणि विद्यापीठे उदयाला आली. धर्मयुद्धे आणि पदाधिकार प्रदानाचा वाद चालूच राहिले, मठीय जीवनाचा विस्तार झाला आणि मरियाभक्तीविषयी आस्था वाढली.
बाराव्या शतकाच्या सुरुवातीलाच, ११०१ मध्ये संत ब्रुनो यांचे निधन झाले. ते एक नामवंत विद्वान होते आणि चर्चमध्ये उच्च पदांवर जाण्याची मोठी संधी त्यांच्यासमोर होती. पण पदाची महत्त्वाकांक्षा बाळगण्याचा प्रत्येक मोह त्यांनी नाकारला आणि आज व्रतस्थ जीवनाचा सर्वांत कठोर प्रकार मानल्या जाणाऱ्या जीवनपद्धतीची स्थापना केली. १०८४ मध्ये पोप अर्बन दुसरे यांच्या पाठिंब्याने संत ब्रुनो यांनी फ्रेंच आल्प्स पर्वतरांगांत ‘ग्रांद शार्त्रूझ’ या पहिल्या कार्थुशियन मठाची स्थापना केली. कार्थुशियन साधक समुदाय म्हणून राहतात, पण प्रत्येकजण स्वतंत्र एकांतनिवासात राहतो. त्यामुळे समुदायाचा भाग असतानाही त्यांना एकांतवासी साधकांप्रमाणे एकांतात आणि गहन प्रार्थनेत जीवन घालवता येते.
या शतकात क्लेअरवोचे संत बर्नार्ड आणि संत नॉर्बर्ट यांनीही मठीय जीवनातील सुधारणा पुढे नेण्यास आणि ते अधिक बळकट करण्यास हातभार लावला. संत बर्नार्ड यांनी क्लेअरवो येथे एका महत्त्वाच्या मठाची स्थापना केली. त्यांच्या निधनापर्यंत तेथील मठवासी साधकांची संख्या सुमारे ७०० झाली होती. त्यांनी सखोल आध्यात्मिक लेखनही मागे ठेवले. बुद्धीबरोबरच हृदयालाही पोषण मिळावे आणि त्यातून देवाशी अधिक गहिरे व जिव्हाळ्याचे ऐक्य साधावे, हा त्यांच्या लिखाणाचा उद्देश होता. धन्य माता मरियेवरील त्यांचे प्रेमही स्पष्ट दिसत होते. त्यामुळे पुढील वर्षांत तिच्याविषयीची भक्ती वाढण्यास चालना मिळाली. संत नॉर्बर्ट हे बिशप होते आणि त्यांनी प्रीमॉन्स्ट्राटेन्सियन धर्मसंघाची स्थापना केली. मठीय जीवनाची आणि धर्मगुरूंच्या श्रद्धाळूंची आध्यात्मिक काळजी घेण्याच्या सेवाकार्याची सांगड घालणे हा त्या संघाचा उद्देश होता. याच शतकात स्त्रियांचे मठीय धर्मसंघही विकसित होऊ लागले. बिंगेनच्या संत हिल्डेगार्ड यांच्यासारख्या व्यक्तींच्या प्रेरणादायी नेतृत्वाचा त्यात विशेष वाटा होता. त्या मठाधिपती, गूढानुभवी साधिका आणि अनेक विषयांत पारंगत विदुषी होत्या. त्यांना झालेल्या सव्वीस गूढ दर्शनांचे त्यांनी केलेले लेखन विशेष प्रसिद्ध आहे. या दर्शनांमध्ये विश्वाची निर्मिती, देवाचे स्वरूप, स्वर्ग व नरक, देवदूत व दुरात्मे, मानवजात, देहधारणा, पवित्र शास्त्राचा अर्थ, मानवाचे पतन, उद्धार, चर्च, संस्कार, काळाचा अंत आणि इतर अनेक विषय आले आहेत.
या शतकात स्कोलॅस्टिक विचारपद्धतीचा एक बौद्धिक चळवळ म्हणून विस्तार होऊ लागला. कँटरबरीचे संत अॅन्सेल्म हे बेनेडिक्टीन मठवासी, तत्त्वज्ञ आणि धर्मशास्त्रज्ञ होते. पुढे ते कँटरबरीचे महाधर्माध्यक्ष झाले. भावी विचारवंतांसाठी या चळवळीचा पाया घालण्यात त्यांनी हातभार लावला. पॅरिस, बोलोन्या आणि ऑक्सफर्ड येथे मठ ही विद्येची केंद्रे होतीच; त्यांच्या जोडीने विद्यापीठेही विकसित होऊ लागली. कॅथेड्रलशी संलग्न नव्या शाळाही वाढू लागल्या. त्यामुळे अनेकांना शिक्षण घेणे अधिक सुलभ झाले.
११२२ च्या वॉर्म्सच्या करारामुळे पदाधिकार प्रदानाचा वाद मिटण्याच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल पडले. बिशप आणि मठाधिपती यांच्या नियुक्तीत चर्चचे आणि लौकिक राज्यकर्त्यांचे नेमके कोणते अधिकार आहेत, हे त्या कराराने स्पष्ट केले.
ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील या महत्त्वाच्या शतकाविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी पुढील चिंतने कालक्रमानुसार वाचता येतील:
६ ऑक्टोबर: संत ब्रुनो, याजक — ऐच्छिक स्मृतिदिन (१०३०–११०१)
२१ एप्रिल: कँटरबरीचे संत अॅन्सेल्म, बिशप आणि चर्चचे धर्माचार्य — ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. १०३३–११०९)
१५ मे: संत इसिदोर — अमेरिकेतील ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. १०७०–सु. ११३०)
६ जून: संत नॉर्बर्ट, बिशप — ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. १०८०–११३४)
२० ऑगस्ट: क्लेअरवोचे संत बर्नार्ड, मठाधिपती आणि चर्चचे धर्माचार्य — स्मृतिदिन (१०९०–११५३)
तेरावे शतक
तेराव्या शतकात भिक्षाव्रती संघांच्या रूपाने समर्पित धार्मिक जीवनाचा एक नवा प्रकार उदयास आला आणि झपाट्याने वाढला. असिसीचे संत फ्रान्सिस यांनी फ्रान्सिस्कन संघाची, तर संत डॉमिनिक यांनी डॉमिनिकन संघाची स्थापना केली. हे संघ दारिद्र्यव्रत, धर्मोपदेश आणि फिरते सेवाकार्य यांवर भर देत. याउलट, पूर्वीपासून प्रस्थापित असलेले मठीय संघ एकाच ठिकाणी स्थिर राहण्याला आणि उत्पन्नाचे साधन म्हणून जमीन मिळवण्याला महत्त्व देत. नव्याने शहरीकरण होत असलेल्या युरोपमध्ये सुवार्ता पसरवण्यात हे नवे भिक्षाव्रती संघ विशेष प्रभावी ठरले.
चर्चच्या इतिहासात संत फ्रान्सिस हे कदाचित सर्वांत परिचित आणि सर्वांचे लाडके संत आहेत. त्यांच्या जीवनात आमूलाग्र परिवर्तन झाल्यानंतर काही अनुयायी त्यांच्याभोवती जमले. त्यांनी पूर्ण दारिद्र्याचा स्वीकार केला, अन्नासाठी भिक्षा मागितली, कुष्ठरुग्णांवर प्रेम केले आणि ठिकठिकाणी जाऊन धर्मोपदेश केला. अगदी थोड्या काळात फ्रान्सिस्कन संघाची सदस्यसंख्या 5,000 च्या वर गेली. आयुष्याच्या अखेरीस एका सेराफ देवदूताद्वारे संत फ्रान्सिस यांना ख्रिस्ताच्या जखमांची चिन्हे प्राप्त झाली. म्हणूनच त्यांना अनेकदा ‘सेराफिक पिता’ असे म्हटले जाते. संत फ्रान्सिस यांच्या सोबत संत क्लारा होत्या. त्यांनी स्त्रियांसाठी फ्रान्सिस्कन परंपरेतील चिंतनशील ‘पुअर क्लेअर्स’ संघाची स्थापना केली.
संत थॉमस अक्विनास, संत बोनाव्हेंचर आणि महान संत अल्बर्ट यांच्यासारख्या प्रतिभावान विचारवंतांमुळे तेराव्या शतकाला अनेकदा ‘विद्यापीठीय तत्त्वचिंतनाचे सुवर्णयुग’ म्हटले जाते. या शतकातील सर्वांत महत्त्वाच्या ग्रंथांपैकी एक म्हणजे संत थॉमस अक्विनास यांचा सुम्मा थिओलॉजिका. चर्चच्या इतिहासातील हा कदाचित सर्वश्रेष्ठ आणि सर्वाधिक प्रभावशाली ग्रंथ आहे. या तत्त्वचिंतनाच्या परंपरेत अरिस्टॉटलच्या तर्कशास्त्राच्या साहाय्याने धर्मशास्त्रीय प्रश्नांचा विचार केला जाई, जेणेकरून श्रद्धासिद्धांतांचा अधिक विकास होईल. मागील शतकात स्थापन झालेली विद्यापीठे भरभराटीस आली आणि या नव्या अभ्यासपद्धतीची केंद्रे बनली.
तेराव्या शतकात मरियाभक्तीची भरभराट चालू राहिली. कार्मेल पर्वताची माता, दुःखित माता आणि लोरेटोची माता या नावांनी मरियेची भक्ती करण्याच्या नव्या परंपरांमुळे ती अधिक समृद्ध झाली. या काळात ख्रिस्ती गूढ आध्यात्मिक जीवनाचाही मोठा विकास झाला आणि पवित्र युकरिस्टकडे अधिक लक्ष दिले जाऊ लागले. त्यातून ख्रिस्ताच्या पवित्र शरीर व रक्ताचा सण (कॉर्पस ख्रिस्ती) प्रस्थापित झाला. कलांमध्ये, विशेषतः गॉथिक वास्तुकला आणि पवित्र संगीत यांत, मोठी प्रगती झाली. या कलांमधून चर्चचे अधिक सखोल होत जाणारे भक्तिजीवन व्यक्त झाले आणि ते जोपासण्यासही हातभार लागला.
पोप आपला अधिकार अधिकाधिक केंद्रीत आणि बळकट करत राहिले. चर्चच्या परिषदांनी पाखंडी मतांना आळा घालण्यास आणि श्रद्धासिद्धांत स्पष्टपणे मांडण्यास मदत केली. पाखंडी मते मानणाऱ्यांची चौकशी करण्यासाठी पोपच्या अखत्यारीत धर्मचौकशी यंत्रणा स्थापन करण्यात आली. पोपने चौथ्या धर्मयुद्धाचे आवाहन केले; परंतु धर्मयोद्धे पवित्र भूमी पुन्हा ताब्यात घेण्याच्या मूळ उद्दिष्टापासून भरकटले. त्यांनी 1204 मध्ये कॉन्स्टँटिनोपलवर हल्ला केला, अनेकांची हत्या केली आणि शहर लुटले. यात सहभागी झालेल्यांना पोपने चर्चमधून बहिष्कृत केले, तरी या शोकांतिकेमुळे पूर्व आणि पश्चिम यांच्यातील दरी आणखी वाढली. या आघातातून पूर्वेकडील साम्राज्य कधीच पूर्णपणे सावरले नाही. सुमारे दोन शतकांनंतर मुस्लिम सत्तांनी ते जिंकले, त्याला हेही एक कारण ठरले.
ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील या महत्त्वाच्या शतकाविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी पुढील चिंतने कालक्रमानुसार वाचता येतील:
8 ऑगस्ट: संत डॉमिनिक, धर्मगुरू — स्मृतिदिन (1170–1221)
4 ऑक्टोबर: असिसीचे संत फ्रान्सिस — स्मृतिदिन (1182–1226)
13 जून: पादुआचे संत अँथनी, धर्मगुरू व चर्चचे धर्माचार्य — स्मृतिदिन (1195–1231)
17 नोव्हेंबर: हंगेरीच्या संत एलिझाबेथ, व्रतस्थ — स्मृतिदिन (1207–1231)
17 फेब्रुवारी: सर्व्हाइट संघाचे सात पवित्र संस्थापक — ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. 1240)
15 सप्टेंबर: दुःखित माता — स्मृतिदिन (सु. 1240)
16 ऑक्टोबर: संत हेडविग, व्रतस्थ — ऐच्छिक स्मृतिदिन (1174–1243)
11 ऑगस्ट: संत क्लारा, कुमारी — स्मृतिदिन (सु. 1193–1253)
ख्रिस्ताचे परमपवित्र शरीर व रक्त — महासण (1264 मध्ये सार्वत्रिक रोमन दिनदर्शिकेत प्रथम समाविष्ट)
25 ऑगस्ट: संत लुई, राजा — ऐच्छिक स्मृतिदिन (1214–1270)
15 जुलै: संत बोनाव्हेंचर, बिशप व चर्चचे धर्माचार्य — स्मृतिदिन (सु. 1217–1274)
28 जानेवारी: संत थॉमस अक्विनास, धर्मगुरू व चर्चचे धर्माचार्य — स्मृतिदिन (1225–1274)
7 जानेवारी: पेन्याफोर्तचे संत रेमंड, धर्मगुरू — ऐच्छिक स्मृतिदिन (1175–1275)
15 नोव्हेंबर: महान संत अल्बर्ट, बिशप व चर्चचे धर्माचार्य — ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. 1200–1280)
10 डिसेंबर: लोरेटोची माता — ऐच्छिक स्मृतिदिन (तेराव्या शतकाचा उत्तरार्ध)
चौदावे शतक
चौदाव्या शतकाची ठळक वैशिष्ट्ये म्हणजे आव्हिन्यॉंमधील पोपशाही, चर्चमधील महाफूट, ‘काळा मृत्यू’ म्हणून ओळखली जाणारी प्लेगची महासाथ, गूढ आध्यात्मिक जीवन, विद्यापीठीय तत्त्वचिंतनाची घसरण, भ्रष्टाचार, वैयक्तिक भक्तीची वाढ आणि गॉथिक कला व वास्तुकलेतील सातत्यपूर्ण निर्मिती. या शतकात निधन पावलेल्या आणि अधिकृतपणे संत घोषित झालेल्यांपैकी केवळ चार जणांचा सामान्य रोमन दिनदर्शिकेत समावेश आहे; तरी त्यांचा प्रभाव मोठा होता.
1305 मध्ये फ्रान्समध्ये जन्मलेले क्लेमेंट पाचवे यांची पोपपदी निवड झाली. रोममधील प्रतिकूल राजकीय वातावरणामुळे आणि आपण मूळचे फ्रान्सचे असल्यामुळे क्लेमेंट फ्रान्समधील आव्हिन्यॉं येथे स्थायिक झाले. ते शहर त्या वेळी पोपच्या राज्याचा भाग होते, पण फ्रान्सचा राजा फिलिप चौथा याचा तिथे मोठा प्रभाव होता. 1309 मध्ये पोप क्लेमेंट यांनी चर्चचे रोमन केंद्रीय प्रशासन आव्हिन्यॉंला हलवण्यास सुरुवात केली. त्यामुळे चर्चमध्ये मोठी अंतर्गत उलथापालथ झाली, फ्रेंच राजसत्तेचा हस्तक्षेप वाढला आणि राजकीय डावपेचांना ऊत आला. त्यांच्यानंतरचे सात पोप आव्हिन्यॉंमध्ये राहिले.
या काळात गूढ आध्यात्मिक अनुभूती लाभलेल्या तीन महान संतांना—महान संत गर्ट्रूड, स्वीडनच्या संत ब्रिजेट आणि सिएनाच्या संत कॅथरीन यांना—देवाकडून अनेक खाजगी प्रकटीकरणे मिळाली. त्यांनी ती लिहून ठेवली आणि अशा रीतीने पुढील अनेक शतकांसाठी चर्चला गूढ आध्यात्मिक ज्ञानाचा मोठा ठेवा दिला. संत ब्रिजेट आणि संत कॅथरीन यांनी आपल्या सखोल गूढ अनुभूतींविषयी लेखन केलेच, पण चर्चच्या सुधारणेतही सक्रिय सहभाग घेतला आणि पोपने रोमला परतावे असा कळकळीचा आग्रह धरला. अखेर त्यांच्या प्रार्थना, पत्रे आणि विनंत्या फळाला आल्या आणि पोप ग्रेगरी अकरावे यांनी 1377 मध्ये पोपचे आसन पुन्हा रोमला आणले.
सुरुवातीला अनेकांना या पुनरागमनाचा आनंद झाला, तरी सर्वांनीच त्याचे मनापासून स्वागत केले नाही. पुढच्या वर्षी पोप ग्रेगरी यांचे निधन झाले आणि सहावे अर्बन यांची पोपपदी निवड झाली. आव्हिन्यॉंमधील लोकांनी या निवडीला आक्षेप घेतला आणि पोपपदाचे केंद्र आव्हिन्यॉंमध्येच राहावे म्हणून सातवे क्लेमेंट यांची प्रतिपोप म्हणून निवड केली. ही ‘महाफूट’ (‘पाश्चात्त्य फूट’ असेही तिला म्हणतात) अनेक दशके टिकली. त्या काळातील संतांमध्येही याबाबत मतभेद होते. सिएनाच्या संत कॅथरीन यांनी पोप अर्बन यांना पाठिंबा दिला, तर संत व्हिन्सेंट फेरर यांनी सुरुवातीला सातव्या क्लेमेंट यांना पाठिंबा दिला. 1417 मध्ये कॉन्स्टन्स येथे भरलेल्या चर्च परिषदेने अखेर हा वाद मिटवला. संत व्हिन्सेंट यांनी तो निर्णय स्वतः स्वीकारलाच, शिवाय इतरांनीही तो स्वीकारावा म्हणून त्यांनी प्रयत्न केले.
‘काळा मृत्यू’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या प्लेगच्या साथीचा युरोपवर खोलवर परिणाम झाला. किमान 2 कोटी 50 लाख लोक मरण पावले; काही अंदाजांनुसार मृतांची संख्या 20 कोटींपर्यंत होती. मठ आणि धर्मगुरुवर्ग यांना या साथीचा जबर फटका बसला. देवाने अशी भयंकर आपत्ती का घडू दिली, असा प्रश्न अनेक सामान्य श्रद्धावंतांना पडला. त्यातून आध्यात्मिक नवीकरणाची आणि वैयक्तिक प्रार्थनेची गरज जाणवू लागली.
ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील या महत्त्वाच्या शतकाविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी पुढील चिंतने कालक्रमानुसार वाचता येतील:
16 नोव्हेंबर: संत गर्ट्रूड महान, कुमारी—ऐच्छिक स्मृतिदिन (1256–1302)
परमपवित्र त्रैक्य—महापर्व (1334 मध्ये सार्वत्रिक रोमन दिनदर्शिकेत समाविष्ट)
4 जुलै (अमेरिकेत 5 जुलै): पोर्तुगालच्या संत एलिझाबेथ—ऐच्छिक स्मृतिदिन (1271–1336)
23 जुलै: स्वीडनच्या संत ब्रिजेट, व्रतस्थ भगिनी—ऐच्छिक स्मृतिदिन (1303–1373)
29 एप्रिल: सिएनाच्या संत कॅथरीन, कुमारी व चर्चच्या धर्मविद्याचार्या—स्मृतिदिन (1347–1380)
पंधरावे शतक
महाफूट संपल्यानंतर पंधराव्या शतकात पोपपदाचा कारभार पुन्हा सुरळीत होऊ लागला; पण त्यापुढे नवी आव्हाने उभी राहिली. पोपपेक्षा चर्च परिषदेला अधिक अधिकार आहे, हा विचार पुढे येऊ लागला. त्याला परिषदश्रेष्ठत्ववाद म्हणतात. पंधराव्या शतकात चर्चमधील समस्यांकडे लक्ष देण्यात आले. धर्मगुरूंचे अपुरे शिक्षण, नैतिक अधःपतन, सिमनी म्हणजेच चर्चमधील पदांची खरेदी-विक्री, तसेच पापांच्या ऐहिक शिक्षेतून मिळणाऱ्या सूटीची खरेदी-विक्री, यांसारख्या गैरप्रकारांना आळा घालण्याचे प्रयत्न झाले. पुढच्या शतकातील प्रोटेस्टंट धर्मसुधारणेला कारणीभूत ठरलेल्या प्रमुख मुद्द्यांपैकी हे काही मुद्दे होते.
या शतकात युरोपच्या इतिहासातील पुनरुज्जीवनकाळाला सुरुवात झाली. या काळात प्राचीन ग्रीक विद्येचा अभ्यास पुन्हा सुरू झाला, विज्ञानात प्रगती झाली आणि कला व वास्तुकलेचे नवे प्रकार उदयास आले. मानवतावादासारख्या तत्त्वविचारांनी या सर्व घडामोडींना चालना दिली. या नव्या कल्पनांमुळे आणि प्राचीन विद्येच्या अभ्यासामुळे राज्यकारभार व धर्म यांविषयी नवे प्रश्न उपस्थित झाले. 1440 मध्ये मुद्रणयंत्राचा शोध लागल्याने या चळवळीला आणखी गती मिळाली.
या शतकात इटलीत पुनरुज्जीवनाची चळवळ सुरू झाली आणि कालांतराने ती युरोपभर पसरली. या चळवळीमुळे प्राचीन ग्रीस आणि रोम येथील विद्या, कला आणि संस्कृती यांविषयी पुन्हा कुतूहल निर्माण झाले. या काळात कला, साहित्य आणि वैज्ञानिक संशोधन बहरले. या चळवळीच्या केंद्रस्थानी मानवतावाद होता. या तत्त्वज्ञानाने मानवी अनुभवाला आणि प्रत्येक व्यक्तीच्या वैशिष्ट्यपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाला महत्त्व दिले, तसेच प्राचीन अभिजात ग्रंथांचा त्यांच्या मूळ भाषांत अभ्यास करण्यावर भर दिला.
सरदार लहानलहान प्रदेशांचा कारभार पाहत असत, ती सरंजामशाही या शतकात ओसरू लागली. विशेषतः फ्रान्स, इंग्लंड आणि स्पेनमध्ये केंद्रीकृत राष्ट्रराज्ये उदयाला आली. यातून शक्तिशाली राजसत्ता उभ्या राहिल्या. त्यांनी सत्ता आपल्या हाती एकवटून अधिक एकसंध आणि केंद्रीकृत शासनव्यवस्था उभारण्यास सुरुवात केली. पुढच्या शतकांत अशी शासनव्यवस्था रूढ झाली.
या काळात विज्ञानात लक्षणीय प्रगती झाली. निरीक्षण आणि अनुभवातून मिळणाऱ्या पुराव्यांवर अधिक भर दिला जाऊ लागल्याने निसर्गाविषयीच्या मध्ययुगीन समजुतींना आव्हान मिळाले. 1440 च्या सुमारास मुद्रणयंत्राचा शोध लागल्यामुळे साहित्य आणि विद्वत्तापूर्ण ग्रंथ अधिक लोकांना उपलब्ध झाले. परिणामी, पारंपरिक राज्यकारभार आणि धार्मिक आचार यांविषयी नवे प्रश्न उपस्थित झाले. यातून सोळाव्या शतकातील युरोपात मोठ्या सामाजिक आणि धार्मिक बदलांची पार्श्वभूमी तयार झाली. स्कोलॅस्टिक विचारपद्धती टिकून राहिली, तरी गूढ अध्यात्म आणि देवाशी असलेल्या नात्यातील वैयक्तिक अनुभव यांविषयी आस्था वाढू लागली. त्यामुळे वैयक्तिक भक्तिसाधनेला अधिक महत्त्व आले.
1453 मध्ये कॉन्स्टँटिनोपल ऑटोमन साम्राज्याच्या ताब्यात गेले आणि पूर्व रोमन (बायझंटाईन) साम्राज्याचा अंत झाला. त्यानंतर ऑर्थोडॉक्स आणि कॅथलिक चर्च यांच्यात पुन्हा सलोखा प्रस्थापित करण्याचे प्रयत्न झाले, पण त्यांना फारसे यश आले नाही.
पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस, विशेषतः 1492 मध्ये ‘नव्या जगाचा’ शोध लागल्यानंतर, नवे प्रदेश शोधण्याची उत्सुकता वाढली. या शोधामुळे अमेरिकेतील वसाहतींच्या स्थापनेचीच नव्हे, तर मोठ्या प्रमाणावर होणाऱ्या मिशनरी कार्याचीही पार्श्वभूमी तयार झाली.
ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील या महत्त्वाच्या शतकाविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी पुढील चिंतने कालक्रमानुसार वाचता येतील:
5 एप्रिल: संत व्हिन्सेंट फेरर, धर्मगुरू—ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. 1350–1419)
9 मार्च: रोमच्या संत फ्रान्सेस, व्रतस्थ भगिनी—ऐच्छिक स्मृतिदिन (1384–1440)
20 मे: सिएनाचे संत बर्नार्डिन, धर्मगुरू—ऐच्छिक स्मृतिदिन (1380–1444)
23 ऑक्टोबर: कॅपिस्ट्रानोचे संत जॉन, धर्मगुरू—ऐच्छिक स्मृतिदिन (1386–1456)
22 मे: काशियाच्या संत रीटा, पत्नी, माता, विधवा व व्रतस्थ भगिनी (सु. 1386–1457)
सोळावे शतक
सोळाव्या शतकाची सुरुवात गोंधळात झाली, तरी याच शतकात अनेक थोर संत उदयास आले. १५१७ मध्ये ऑगस्टिनियन धर्मगुरू फादर मार्टिन ल्यूथर यांनी आपली पंच्याण्णव प्रतिपादने प्रसिद्ध केली. त्यांतून प्रोटेस्टंट धर्मसुधारणा चळवळ, किंवा प्रोटेस्टंट बंड, सुरू झाले. फादर ल्यूथर यांनी आपल्या प्रतिपादनांत अनेक रास्त प्रश्न उपस्थित केले. उदाहरणार्थ, क्षमा झालेल्या पापांच्या ऐहिक शिक्षेतून सूट देणाऱ्या पत्रांच्या खरेदी-विक्रीत गैरप्रकार चालूच होते. सुधारणांची गरज आहे, हे कॅथलिक ख्रिस्तसभेतील अनेकांना मान्य होते. तरी फादर ल्यूथर यांची भूमिका, त्यांच्या समर्थनार्थ उठलेली हाक आणि ख्रिस्तसभेने केलेला त्यांचा निषेध यांमुळे ख्रिस्तसभेत आणि विविध राष्ट्रांत झपाट्याने मतभेद वाढले व फूट पडली. लवकरच जॉन कॅल्विन आणि उलरिख झ्विंग्ली यांच्यासारख्या इतरांनीही आणखी प्रश्न व आक्षेप उपस्थित केले. ल्यूथर यांचा प्रभाव विशेषतः जर्मनीत, कॅल्विन यांचा स्वित्झर्लंडमधील जिनिव्हा येथे, तर उलरिख झ्विंग्ली यांचा मुख्यतः स्वित्झर्लंडमधील झ्युरिख येथे जाणवला.
१५१९ मध्ये ल्यूथर यांनी पोपच्या अधिकारावर प्रश्न उपस्थित करण्यास सुरुवात केली आणि त्यांचे मतभेद आणखी वाढले. १५२० मध्ये पोप लिओ पाचवे यांनी ल्यूथर यांच्या लिखाणाचा निषेध केला. त्याला प्रत्युत्तर म्हणून ल्यूथर यांनी पोपचे अधिकृत आज्ञापत्र जाहीरपणे जाळले. १५२१ मध्ये वॉर्म्स येथील साम्राज्यसभेत पवित्र रोमन साम्राज्याचे सम्राट चार्ल्स पाचवे यांनी ल्यूथर यांचा निषेध केला आणि त्यांना पाखंडी घोषित केले. १५२३ मध्ये ल्यूथर यांचे अनुयायी असलेल्या दोन ऑगस्टिनियन संन्याशांना त्यांच्या पाखंडी मतांबद्दल मृत्युदंड ठोठावण्यात आला.
१५२५ मध्ये ल्यूथर यांच्या समर्थनार्थ जर्मनीत शेतकऱ्यांची एकामागोमाग अनेक बंडे झाली. १५३० पर्यंत अनेक जर्मन संस्थानिकांनी ल्यूथर यांच्या विचारांना पाठिंबा दिला होता. त्याच वर्षी त्यांनी ऑग्सबुर्ग येथे आपली नवी श्रद्धाघोषणा औपचारिकपणे सादर केली. त्यातून साम्राज्यातील फुटीला अधिक औपचारिक स्वरूप येऊ लागले.
इंग्लंडचे राजे हेन्री आठवे यांनी आपला विवाह अवैध ठरवावा असा पोपकडे आग्रह धरला. या वादातून १५३३ मध्ये पोप क्लेमेंट सातवे यांनी हेन्री यांना ख्रिस्तसभेतून बहिष्कृत केले. १५३४ मध्ये हेन्री यांनी स्वतःला इंग्लंडच्या ख्रिस्तसभेचे सर्वोच्च प्रमुख घोषित केले आणि इंग्लंडची ख्रिस्तसभा रोमपासून वेगळी केली.
सोळाव्या शतकातील या अंधारात त्रेंतची धर्मपरिषद आणि तिच्या सुधारणा अमलात आणण्यास हातभार लावणारे संत हे सर्वांत तेजस्वी दीप ठरले. ही परिषद १५४५ मध्ये सुरू झाली आणि १५६३ पर्यंत चालली. तिने ख्रिस्तसभेतील अंतर्गत सुधारणा आणि प्रोटेस्टंट चळवळीतून पुढे येणाऱ्या चुकीच्या शिकवणी या दोन्हींकडे लक्ष दिले. ख्रिस्तसभेतील गैरप्रकार दूर करण्यासाठी पावले उचलण्यात आली. तसेच संस्कार, तारणाचे स्वरूप आणि ख्रिस्तसभेचा अधिकार यांविषयीच्या प्रमुख शिकवणींचा पुनरुच्चार करण्यात आला. त्रेंतच्या परिषदेने पुढे कॅथलिक प्रतिसुधारणा म्हणून ओळखल्या गेलेल्या चळवळीला चालना दिली आणि अनेक थोर संतांनी नूतनीकरणाची ज्योत पुढे नेली.
या संकटाला तोंड देण्यासाठी सोळाव्या शतकात नवे धार्मिक संघ उदयास येऊ लागले. संत काजेतान यांनी १५२४ मध्ये थिएटिन संघाची, संत अँथनी मेरी झकारिया यांनी १५३० मध्ये बार्नाबाइट संघाची, संत अँजेला मेरिची यांनी १५३५ मध्ये उर्सुलाइन संघाची, लोयोलाचे संत इग्नेशियस यांनी १५४० मध्ये येशूसंघाची आणि संत फिलिप नेरी यांनी १५७५ मध्ये ओराटोरियन संघाची स्थापना केली. संकटात सापडलेल्या ख्रिस्तसभेत या संघांनी सुवार्ताप्रसाराचा नवा उत्साह जागवला, तिच्या शिकवणीचे समर्थन केले, शिक्षण दिले आणि ख्रिस्ती प्रेमभावनेने सेवा केली. कार्मेलाइट आणि फ्रान्सिस्कन यांसारख्या जुन्या संघांमध्येही सुधारणांच्या चळवळी सुरू झाल्या. विशेषतः येशूच्या संत तेरेसा (आविलाच्या) आणि क्रुसाचे संत जॉन यांचा व्रतस्थ जीवनाच्या नूतनीकरणावर आणि गूढानुभवविषयक धर्मचिंतनाच्या विकासावर खोल प्रभाव पडला. संत चार्ल्स बोरोमिओ यांच्यासारखे कणखर बिशपही त्रेंतच्या धर्मपरिषदेचे निर्णय अमलात आणण्यासाठी पुढे आले.
सोळाव्या शतकात उत्तर व दक्षिण अमेरिका, आशिया आणि आफ्रिका येथेही सुवार्ताप्रसाराचे कार्य झाले. संत फ्रान्सिस झेवियर यांनी आणि नंतर संत पॉल मिकी यांनी आशियात सुवार्ता सांगण्यास सुरुवात केली. मोग्रोव्हेहोचे संत तुरिबियस हे पेरूमधील लिमाचे मिशनरी महाधर्माध्यक्ष झाले. धन्य कुमारी मरियेने संत हुआन दिएगो यांना दर्शन दिले. त्या दर्शनाद्वारे आजच्या मेक्सिकोतील सुवार्ताप्रसारात तिचा फार मोठा वाटा ठरला. ग्वादालुपेची माता म्हणून तिचे सदैव स्मरण केले जाते. प्रोटेस्टंट धर्मसुधारणा चळवळीला प्रत्युत्तर देण्यासाठी इतर संत युरोपात सुवार्ताप्रसारासाठी पुढे आले. त्यांच्यात संत पीटर कॅनिसियस, संत जॉन लेओनार्दी, ब्रिंडिसीचे संत लॉरेन्स, संत फ्रान्सिस द सेल्स आणि सिग्मारिंगेनचे संत फिदेलिस यांचा समावेश होता. युरोपातील या सुवार्ताप्रचारकांपैकी बहुतेकांनी आपले कार्य सोळाव्या शतकात सुरू केले आणि सतराव्या शतकातही ते चालू ठेवले.
ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील या महत्त्वाच्या शतकाविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी पुढील चिंतने कालक्रमानुसार वाचता येतील:
२ एप्रिल: पाओलाचे संत फ्रान्सिस, एकांतवासी—ऐच्छिक स्मृतिदिन (१४१६–१५०७)
१२ डिसेंबर: ग्वादालुपेची माता—अमेरिकेतील सण (१५३१)
८ फेब्रुवारी: संत जेरोम एमिलियानी, संस्थापक—ऐच्छिक स्मृतिदिन (१४८६–१५३७)
५ जुलै: संत अँथनी मेरी झकारिया, धर्मगुरू—ऐच्छिक स्मृतिदिन (१५०२–१५३९)
२७ जानेवारी: संत अँजेला मेरिची, कुमारी—ऐच्छिक स्मृतिदिन (१४७४–१५४०)
७ ऑगस्ट: संत काजेतान, धर्मगुरू—ऐच्छिक स्मृतिदिन (१४८०–१५४७)
९ डिसेंबर: संत हुआन दिएगो, एकांतवासी—ऐच्छिक स्मृतिदिन (१४७४–१५४८)
८ मार्च: देवाचे संत जॉन, व्रतस्थ—ऐच्छिक स्मृतिदिन (१४९५–१५५०)
३ डिसेंबर: संत फ्रान्सिस झेवियर, धर्मगुरू—स्मृतिदिन (१५०६–१५५२)
३१ जुलै: लोयोलाचे संत इग्नेशियस, धर्मगुरू—स्मृतिदिन (१४९१–१५५६)
१० मे: आविलाचे संत जॉन, धर्मगुरू व ख्रिस्तसभेचे धर्मपंडित—ऐच्छिक स्मृतिदिन (१४९९–१५६९)
३० एप्रिल: संत पायस पाचवे, पोप—ऐच्छिक स्मृतिदिन (१५०४–१५७२)
२३ डिसेंबर: कांटीचे संत जॉन (कॅन्टियस), धर्मगुरू—ऐच्छिक स्मृतिदिन (सु. १३९०–१४७३)
१५ ऑक्टोबर: येशूच्या संत तेरेसा, कुमारी व ख्रिस्तसभेच्या धर्मपंडिता—स्मृतिदिन (१५१५–१५८२)
४ नोव्हेंबर: संत चार्ल्स बोरोमिओ, बिशप—स्मृतिदिन (१५३८–१५८४)
१४ डिसेंबर: क्रुसाचे संत जॉन, धर्मगुरू व ख्रिस्तसभेचे धर्मपंडित—स्मृतिदिन (सु. १५४२–१५९१)
२१ जून: संत अलॉयशियस गोन्झागा, व्रतस्थ—स्मृतिदिन (१५६८–१५९१)
२१ डिसेंबर: संत पीटर कॅनिसियस, धर्मगुरू व ख्रिस्तसभेचे धर्मपंडित—ऐच्छिक स्मृतिदिन (१५२१–१५९७)
6 फेब्रुवारी: संत पॉल मिकी आणि त्यांचे सहकारी, रक्तसाक्षी—स्मरणदिन (मृत्यू: 1597)
सतरावे शतक
सोळाव्या शतकात सुरू झालेले नवजीवन, सुवार्ताप्रसाराचे कार्य आणि वैयक्तिक पावित्र्याची वाटचाल सतराव्या शतकातही पुढे चालू राहिली. या काळात आणखी अनेक विलक्षण संत उदयास आले. आशियात सुवार्ता घेऊन गेलेल्या संत लॉरेन्स रुईझ आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी जपानमध्ये रक्तसाक्ष दिली, तर संत आंद्रे दुंग-लाक आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांपासून व्हिएतनाममध्ये अनेक शतके चाललेल्या रक्तसाक्षीच्या परंपरेची सुरुवात झाली. दक्षिण अमेरिकेत क्रूर वागणूक मिळणाऱ्या आफ्रिकी गुलामांचा संत पीटर क्लावेर खऱ्या अर्थाने गुलाम झाला. आणखी उत्तरेला, आजच्या संयुक्त राज्य अमेरिका आणि कॅनडाच्या प्रदेशांत, संत जाँ द ब्रेबफ व इसाक जोग हे धर्मगुरू आणि त्यांचे सहकारी यांनी रक्तसाक्ष दिली. जगभर सुवार्ता पोहोचवण्याच्या या प्रयत्नांत फ्रान्सिस्कन, डॉमिनिकन आणि येशूसंघीय धर्मसंघांनी मोलाची भूमिका बजावली. नव्या प्रदेशांत अनेक युरोपीय सैनिकांनी आणि वसाहतकारांनी मूळ रहिवाशांच्या हक्कांचे उल्लंघन केले; परंतु ख्रिस्ती श्रद्धा इतरांपर्यंत पोहोचवणे आणि मूळ रहिवाशांच्या हक्कांसाठी लढणे ही ख्रिस्तसभेची भूमिका होती. पेरूमधील ख्रिस्तसभा भरभराटीस येऊ लागली. तिथेच जन्मलेल्या संत रोझ ऑफ लिमा आणि संत मार्टिन द पोरेस यांनी आपल्या गाढ नम्रतेने, प्रार्थनेने आणि प्रेमभावाने श्रद्धेची साक्ष दिली; उत्तर अमेरिकेत संत कातेरी तेकाक्विथा हिनेही अशीच साक्ष दिली.
प्रोटेस्टंट धर्मसुधारणेशी निगडित आव्हाने कायम असतानाच, प्रबोधनयुगाच्या आरंभी बुद्धिप्रामाण्यवादाची बौद्धिक आणि तात्त्विक चळवळ उदयास आली. धर्म, विज्ञान आणि शासन यांसारख्या क्षेत्रांत या चळवळीने विवेकबुद्धी, व्यक्तिवाद आणि पारंपरिक प्राधिकाराची चिकित्सक दृष्टीने तपासणी यांवर भर दिला. विवेकबुद्धी ही ज्ञानाचा मुख्य स्रोत आणि त्याची कसोटी ठरली.
युरोपमध्ये यापूर्वी उल्लेख केलेल्या संत पीटर कॅनिसियस, जॉन लिओनार्दी, ब्रिंडिसीचे लॉरेन्स, फ्रान्सिस द सालेस आणि सिग्मारिंगेनचे फिडेलिस यांनी प्रोटेस्टंट धर्मसुधारणेला प्रत्युत्तर देण्याचे आपले चांगले कार्य चालू ठेवले आणि प्रबोधनयुगातील विचारांतून उद्भवणाऱ्या प्रश्नांनाही उत्तर दिले. ख्रिस्तसभेच्या आधीपासूनच प्रस्थापित असलेल्या व्यवस्थेत सतराव्या शतकात त्रेंट परिषदेच्या निर्णयांची जोमाने अंमलबजावणी सुरू झाली. उपासनाविधींमध्ये सुधारणा करण्यात आली, ख्रिस्तसभेची धर्मशिकवण स्पष्टपणे समजावी म्हणून नियमित श्रद्धाशिक्षण देण्यात आले, धर्मगुरूवर्गात सुधारणा करण्यात आली आणि भावी धर्मगुरूंना योग्य प्रशिक्षण मिळावे म्हणून धर्मगुरू प्रशिक्षणगृहांची व्यवस्था उभारण्यात आली. युरोपच्या विविध भागांत आणि इंग्लंडमध्येही या काळात अंतर्गत युद्धे झाली; त्यांपैकी अनेक युद्धे दीर्घकाळ चाललेल्या धार्मिक संघर्षांतून उद्भवली.
संत मेरी मग्दालेन दे पात्सी आणि संत मार्गारेट मेरी आलाकोक यांच्यासारख्या संतांच्या प्रेरणेने वैयक्तिक भक्ती अधिक दृढ होत गेली. या दोघीही गूढानुभवी संत होत्या. आपल्या अंतःकरणात देवाशी झालेल्या भेटींची प्रेरणादायी वर्णने त्यांनी मागे ठेवली; त्यांतून पुढील अनेक शतकांतील लोकांना प्रेरणा मिळाली. संत व्हिन्सेंट द पॉल आणि संत कॅमिलस दे लेलिस यांनी गरीब व आजारी लोकांच्या सेवेसाठी स्वतःला वाहून घेतले. संत रॉबर्ट बेलार्मिन आणि संत फ्रान्सिस द सालेस हे थोर आध्यात्मिक शिक्षकांपैकी होते, आणि संत जोसेफ कालासांझ आणि संत जॉन युड्स यांनी शिक्षणक्षेत्रात महत्त्वाचे योगदान दिले. अकराव्या शतकापासून पूर्वेकडील ऑर्थोडॉक्स ख्रिस्तसभा आणि रोमन कॅथलिक ख्रिस्तसभा यांच्यात टिकून राहिलेली दरी मिटवण्याचे कार्य संत योसाफात यांच्यासारख्या संतांनी पुढे चालू ठेवले.
ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील या महत्त्वाच्या शतकाविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी पुढील चिंतने कालक्रमानुसार वाचता येतील:
23 मार्च: मोग्रोव्हेहोचे संत तुरिबियस, बिशप—ऐच्छिक स्मरणदिन (1538–1606)
25 मे: संत मेरी मग्दालेन दे पात्सी, कुमारिका—ऐच्छिक स्मरणदिन (1566–1607)
9 ऑक्टोबर: संत जॉन लिओनार्दी, धर्मगुरू—ऐच्छिक स्मरणदिन (1541–1609)
14 जुलै (अमेरिकेत 18 जुलै): संत कॅमिलस दे लेलिस, धर्मगुरू—ऐच्छिक स्मरणदिन (1550–1614)
23 ऑगस्ट: लिमाची संत रोझ, कुमारिका—ऐच्छिक स्मरणदिन (1586–1617)
21 जुलै: ब्रिंडिसीचे संत लॉरेन्स, धर्मगुरू व ख्रिस्तसभेचे धर्माचार्य—ऐच्छिक स्मरणदिन (1559–1619)
17 सप्टेंबर: संत रॉबर्ट बेलार्मिन, बिशप व ख्रिस्तसभेचे धर्माचार्य—ऐच्छिक स्मरणदिन (1542–1621)
24 जानेवारी: संत फ्रान्सिस द सालेस, बिशप व ख्रिस्तसभेचे धर्माचार्य—स्मरणदिन (1567–1622)
24 एप्रिल: सिग्मारिंगेनचे संत फिडेलिस, धर्मगुरू व रक्तसाक्षी—ऐच्छिक स्मरणदिन (सु. 1577–1622)
12 नोव्हेंबर: संत योसाफात, बिशप व रक्तसाक्षी—स्मरणदिन (1580–1623)
28 सप्टेंबर: संत लॉरेन्स रुईझ आणि त्यांचे सहकारी, रक्तसाक्षी—ऐच्छिक स्मरणदिन (सु. 1600–1637)
3 नोव्हेंबर: संत मार्टिन द पोरेस, धर्मबंधू—ऐच्छिक स्मरणदिन (1579–1639)
12 ऑगस्ट: संत जेन फ्रान्सिस द शांताल, धर्मभगिनी—ऐच्छिक स्मरणदिन (1572–1641)
25 ऑगस्ट: संत जोसेफ कालासांझ, धर्मगुरू—ऐच्छिक स्मरणदिन (1556–1648)
9 सप्टेंबर: संत पीटर क्लावेर, धर्मगुरू—अमेरिकेत स्मरणदिन (1581–1654)
27 सप्टेंबर: संत व्हिन्सेंट द पॉल, धर्मगुरू—स्मरणदिन (सु. 1581–1660)
2 ऑक्टोबर: संरक्षक देवदूत—स्मरणदिन (1670 मध्ये सार्वत्रिक रोमन दिनदर्शिकेत समाविष्ट)
19 ऑगस्ट: संत जॉन युड्स, धर्मगुरू—ऐच्छिक स्मरणदिन (1601–1680)
14 जुलै: संत कातेरी तेकाक्विथा, कुमारिका—अमेरिकेत स्मरणदिन (1656–1680)
12 सप्टेंबर: धन्य कुमारी मरियेचे पवित्र नाम—ऐच्छिक स्मरणदिन (1684)
16 ऑक्टोबर: संत मार्गारेट मेरी आलाकोक, कुमारिका—ऐच्छिक स्मरणदिन (1647–1690)
अठरावे शतक
अठराव्या शतकात बौद्धिक चळवळ म्हणून प्रबोधन शिखराला पोहोचले. या चळवळीने विवेकबुद्धी आणि व्यक्तिवाद यांवर अधिक भर दिला, तसेच धर्म, विज्ञान आणि राजकारण यांतील पारंपरिक प्राधिकाराकडे नकारात्मक दृष्टीने पाहिले. विवेकबुद्धी हाच ज्ञानाचा प्रमुख स्रोत आणि त्याची कसोटी मानण्यावरही या चळवळीचा भर होता. नव्या विचारांचा ख्रिस्तसभेच्या दीर्घकाळापासून चालत आलेल्या धर्मसिद्धांतांशी विरोध होऊ लागला. त्यामुळे परंपरा आणि प्राधिकार यांना महत्त्व देणाऱ्या कॅथलिक ख्रिस्तसभेसमोर सातत्याने आव्हान उभे राहिले. यातून धर्मनिरपेक्षतावादाचा उदय झाला आणि कॅथलिक राजेशाह्यांचा ऱ्हास झाला. परिणामी, युरोपमधील अनेक राजकीय घडामोडींवर ख्रिस्तसभेचा प्रभाव कमी झाला.
या आव्हानांना तोंड देण्यासाठी अठराव्या शतकात नवे धर्मसंघ उदयास आले. त्यांपैकी पॅशनिस्ट धर्मसंघाची स्थापना क्रुसाचे संत पॉल यांनी 1720 मध्ये, तर रिडेम्प्टोरिस्ट धर्मसंघाची स्थापना संत अल्फोन्सस मारिया दे लिगोरी यांनी 1732 मध्ये केली. पॅशनिस्ट प्रार्थना आणि ध्यान यांद्वारे ख्रिस्ताच्या दुःखसहनावर मनन करण्यावर भर देत. ते आध्यात्मिक शिबिरांत प्रवचने देत आणि ख्रिस्ती समुदायाची धर्मपालन सेवा करत. गरिबांना सुवार्ता सांगणे आणि मिशनकार्य चालवणे ही रिडेम्प्टोरिस्टांची खास सेवाक्षेत्रे होती. श्रद्धावंतांच्या आध्यात्मिक देखभालीत त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. सहज समजणाऱ्या आणि करुणेने भरलेल्या प्रवचनांसाठी ते ओळखले जात. संत जॉन बॅप्टिस्ट द ला साल यांनी 1680 मध्ये स्थापन केलेल्या ख्रिस्ती शाळांच्या बंधुसंघाचा अठराव्या शतकात मोठा विस्तार झाला. या संघाने गरीब आणि उपेक्षितांच्या शिक्षणावर भर दिला आणि आधुनिक अध्यापनपद्धती विकसित करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
अठराव्या शतकात धन्य कुमारी मरियेच्या भक्तीवर नव्याने भर दिल्यामुळे वैयक्तिक भक्ती अधिक दृढ झाली. यात विशेषतः संत लुई द मॉंफोर आणि संत अल्फोन्सस मारिया दे लिगोरी यांच्या शिकवणीचा मोठा वाटा होता. जपमाळेच्या आमच्या मातेचा सण चर्चच्या दिनदर्शिकेत समाविष्ट झाल्याने या वैयक्तिक भक्तीला आणखी महत्त्व मिळाले. येशूच्या पवित्र हृदयाची भक्तीही वाढली.
मिशनकार्य सुरूच राहिले, विशेषतः उत्तर व दक्षिण अमेरिका आणि आशियात. विशेष उल्लेखनीय बाब म्हणजे संत जुनिपेरो सेरा आणि त्यांच्या सहकारी मिशनऱ्यांनी आजच्या पश्चिम अमेरिकेपर्यंत आपल्या मिशनकार्याचा विस्तार केला. व्हिएतनाम आणि जपानमध्ये ख्रिस्ती श्रद्धेचा प्रसार सातत्याने होत असतानाच मोठ्या संख्येने श्रद्धावंत हुतात्मा होत राहिले. चीन आणि कोरियातही ख्रिस्ती श्रद्धावंतांना छळ सोसावा लागला.
1773 मध्ये युरोपीय राजसत्तांच्या मोठ्या राजकीय दबावाखाली पोप क्लेमेंट चौदावे यांनी येशूसंघ बरखास्त केला. त्याचा परिणाम येशूसंघाच्या मिशनकार्यावर तसेच प्रबोधनयुगातील विचारांना आणि प्रोटेस्टंट धर्मसुधारणेला युरोपात विरोध करण्याच्या त्यांच्या भूमिकेवर झाला. कॅथलिक चर्चमध्ये उदयास आलेल्या यान्सेनवादालाही येशूसंघाने विरोध केला. ही धर्मशास्त्रीय चळवळ मूलपाप, मानवी अधःपतन, दैवी कृपा आणि पूर्वनियती यांवर भर देत असे. यान्सेनवाद कठोर जीवनपद्धतीचा पुरस्कार करत असे. त्यात कडक तपश्चर्या आणि वारंवार प्रायश्चित्ताचा संस्कार स्वीकारणे यांचा समावेश होता. मात्र, मनुष्य किती अपात्र आहे याविषयीच्या चुकीच्या धारणेमुळे पवित्र प्रसाद ग्रहण करण्यापासून तो श्रद्धावंतांना परावृत्त करत असे. येशूसंघ बरखास्त झाल्याने केवळ मिशनकार्य आणि शिक्षणक्षेत्रातच नव्हे, तर त्या काळातील या आव्हानांना तोंड देताना कॅथलिक धर्मसिद्धांतांच्या बौद्धिक समर्थनातही पोकळी निर्माण झाली.
ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील या महत्त्वाच्या शतकाविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी पुढील चिंतने कालक्रमानुसार वाचता येतील:
7 ऑक्टोबर: जपमाळेची आमची माता—स्मरणदिन (1716 मध्ये सार्वत्रिक रोमन उपासना दिनदर्शिकेत समाविष्ट)
28 एप्रिल: संत लुई ग्रिन्यों द मॉंफोर, धर्मगुरू—ऐच्छिक स्मरणदिन (1673–1716)
7 एप्रिल: संत जॉन बॅप्टिस्ट द ला साल, धर्मगुरू—स्मरणदिन (1651–1719)
19 ऑक्टोबर (अमेरिकेत 20 ऑक्टोबर): क्रुसाचे संत पॉल, धर्मगुरू—अमेरिकेत ऐच्छिक स्मरणदिन (1694–1775)
4 जुलै: स्वातंत्र्यदिन—अमेरिकेत ऐच्छिक स्मरणदिन (4 जुलै 1776)
1 जुलै: संत जुनिपेरो सेरा, धर्मगुरू—अमेरिकेत ऐच्छिक स्मरणदिन (1713–1784)
1 ऑगस्ट: संत अल्फोन्सस मारिया दे लिगोरी, बिशप व चर्चचे धर्मविद्याविशारद—स्मरणदिन (1696–1787)
एकोणिसावे शतक
या शतकातील अनेक संतांचा जन्म अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात, फ्रेंच राज्यक्रांतीच्या धामधुमीच्या काळात झाला. क्रांतीमुळे फ्रान्समध्ये सार्वजनिक उपासनेवर बंदी आली, चर्चच्या इमारती आणि मालमत्ता जप्त करण्यात आल्या आणि हजारो धर्मसेवकांचा मृत्यू झाला. या क्रांतीचा परिणाम युरोपभरच्या चर्चवरही झाला. धर्मनिरपेक्षतावाद आणि राष्ट्रवाद यांचा प्रभाव वाढत राहिला, तसा चर्चचा राजकीय, बौद्धिक आणि सांस्कृतिक प्रभाव कमी झाला. प्रबोधनयुगातील बुद्धिप्रामाण्यवाद आणि विज्ञान व उद्योगक्षेत्रातील घडामोडी यांनी युरोपचे स्वरूप तर बदललेच, पण चर्चच्या धर्मसिद्धांतांवरही प्रतिकूल परिणाम केला आणि लोकांच्या नजरेतील चर्चचे नैतिक प्रामाण्य कमी केले.
या परिस्थितीत देवाने अशा अनेक व्यक्ती पुढे आणल्या, ज्यांनी श्रद्धा आणि विवेक यांचा मेळ घालण्यास मदत केली आणि चर्चच्या चिरंतन, प्राचीन शिकवणीचे समर्थन केले. संत जॉन हेन्री न्यूमन यांनी श्रद्धा आणि बौद्धिक शोध यांची सांगड घालणारी शिक्षणाची दृष्टी मांडली. त्यांच्या धर्मशास्त्रीय योगदानामुळे चर्चला आधुनिक तत्त्वज्ञानातील आणि धर्मशास्त्रातील प्रश्नांचा विचार करण्यास मदत झाली. बिशप आणि क्लॅरेशियन धर्मसंघाचे संस्थापक संत अँथनी मेरी क्लॅरेट यांनी प्रवचने दिली, लेखन केले आणि ग्रंथालये व शाळा स्थापन केल्या. अशा रीतीने त्यांनी स्पेनमध्ये, तसेच सहा वर्षे क्युबामध्ये, धर्मसेवक आणि सामान्य श्रद्धावंत यांच्या शिक्षणाला हातभार लावला.
इतर उल्लेखनीय संतांनी आपल्या पवित्र जीवनाने, साधेपणाने, शिकवणीने आणि लेखनाने त्या काळातील आव्हानांना तोंड दिले. फ्रेंच राज्यक्रांतीचा सर्वांत कठीण काळ सोसलेल्या संत जाँ व्हियाने यांनी आपल्या उत्साही धर्मपालन सेवेद्वारे आणि पवित्र संस्कार प्रदान करून लोकांच्या जीवनात परिवर्तन घडवले. बाल येशूची संत तेरेझ हिने अंतःकरणाच्या परिवर्तनाची आणि देवावर प्रेम करण्याची खोल ओढ जागवली. औद्योगिक क्रांतीच्या काळात संत जॉन बॉस्को आशेचा किरण ठरले, विशेषतः रोजगार आणि नैतिक मार्गदर्शनाची गरज असलेल्या मुलांसाठी. आध्यात्मिक जडणघडणीला व्यावहारिक कौशल्यांची जोड देऊन त्यांनी आपल्या विद्यार्थ्यांना आधुनिक जगात श्रद्धेनुसार जगण्यास तयार केले. संत पीटर ज्युलियन आयमार यांनी फ्रान्समध्ये परमपवित्र प्रसादाच्या धर्मसंघाची स्थापना केली. ते पवित्र युखरिस्ताचे उत्कट प्रेषित होते.
संत एलिझाबेथ ॲन सेटन, संत रोज फिलिपीन दुशेन, संत जॉन न्यूमन, संत फ्रान्सिस झेवियर सीलोस आणि धन्य मारी रोज द्युरोशे यांनी स्थलांतरितांची सेवा केली. मोलोकाईचे संत डेमियन डी व्ह्यूस्टर यांनी हवाईतील कुष्ठरुग्णांची सेवा केली. अशा सेवाकार्यांमुळे उत्तर आणि दक्षिण अमेरिकेतील चर्चची वाढ होत राहिली. जगाच्या इतर भागांतही मिशनरी कार्य सुरू राहिले. संत अँथनी मेरी क्लॅरेट यांनी क्युबामध्ये बिशप म्हणून मोठा प्रभाव पाडला. संत पीटर शनेल हे ओशियानियातील पहिले रक्तसाक्षी ठरले. संत आंद्रे किम ते-गॉन, संत पॉल चॉंग हा-सांग आणि त्यांच्या 101 सहकाऱ्यांनी कोरियात आपल्या श्रद्धेसाठी रक्त सांडले. आफ्रिकेत संत चार्ल्स ल्वांगा आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी आपल्या श्रद्धेसाठी प्राण दिले.
वैयक्तिक भक्तिभाव आणि भक्तिपर प्रथा यांची भरभराट होत राहिली. 1854 मध्ये पोप पायस नववे यांनी मरियेच्या निष्कलंक गर्भधारणेचे श्रद्धासत्य घोषित केले. 1858 मध्ये फ्रान्समधील लूर्द येथे मरियामातेने स्वतः बेर्नादेत सुबिरू हिला दर्शन दिले आणि ‘निष्कलंक गर्भधारणा’ या आपल्या नव्या अभिधानाला पुष्टी दिली. 1856 मध्ये येशूच्या पवित्र हृदयाच्या महोत्सवाचा सार्वत्रिक रोमन उपासना दिनदर्शिकेत समावेश झाला. मागील अनेक शतकांत विकसित झालेल्या या भक्तीचा तो कळस ठरला.
शतकाच्या अखेरीस पहिली व्हॅटिकन महासभा भरली. चर्चची शिकवण आणि अधिकृत श्रद्धासत्ये यांबाबत पोपचा अधिकार स्पष्ट करणे हा तिचा मुख्य उद्देश होता. या महासभेने श्रद्धा आणि विवेकबुद्धी यांच्यातील संबंधाचाही विचार केला आणि बुद्धिप्रामाण्यवाद व भौतिकवाद यांचा निषेध केला. औद्योगिक क्रांतीमुळे निर्माण झालेल्या सामाजिक प्रश्नांना प्रतिसाद म्हणून पोप लिओ तेरावे यांनी 1891 मध्ये रेरुम नोवारुम हे परिपत्रक प्रसिद्ध केले. त्यात त्यांनी कामगार वर्गाच्या परिस्थितीचा विचार केला आणि पुढील शतकात अधिक व्यापक रूप घेणाऱ्या भांडवलशाही व समाजवादाची चिकित्साही केली.
ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील या महत्त्वाच्या शतकाविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी पुढील चिंतने कालक्रमानुसार वाचता येतील:
4 जानेवारी: संत एलिझाबेथ ॲन सेटन, धर्मभगिनी — अमेरिकेतील स्मृतिदिन (1774–1821)
28 एप्रिल: संत पीटर शनेल, धर्मगुरू व रक्तसाक्षी — ऐच्छिक स्मृतिदिन (1803–1841)
6 ऑक्टोबर: धन्य मारी रोज द्युरोशे, कुमारी — अमेरिकेतील ऐच्छिक स्मृतिदिन (1811–1849)
18 नोव्हेंबर: संत रोज फिलिपीन दुशेन, कुमारी — अमेरिकेतील ऐच्छिक स्मृतिदिन (1769–1852)
येशूचे पवित्र हृदय — महोत्सव (1856 मध्ये सार्वत्रिक रोमन उपासना दिनदर्शिकेत समाविष्ट)
11 फेब्रुवारी: लूर्दची मरियामाता — ऐच्छिक स्मृतिदिन (1858)
4 ऑगस्ट: संत जॉन व्हियानी (आर्सचे धर्मग्रामप्रमुख), धर्मगुरू — स्मृतिदिन (1786–1859)
5 जानेवारी: संत जॉन न्यूमन, बिशप — अमेरिकेतील स्मृतिदिन (1811–1860)
5 ऑक्टोबर: धन्य फ्रान्सिस झेवियर सीलोस, धर्मगुरू — अमेरिकेतील ऐच्छिक स्मृतिदिन (1819–1867)
2 ऑगस्ट: संत पीटर ज्युलियन एमर्द, धर्मगुरू — ऐच्छिक स्मृतिदिन (1811–1868)
24 ऑक्टोबर: संत अँथनी मेरी क्लॅरेट, बिशप — ऐच्छिक स्मृतिदिन (1807–1870)
3 जून: संत चार्ल्स ल्वांगा आणि त्यांचे सहकारी, रक्तसाक्षी — स्मृतिदिन (1860–1886)
31 जानेवारी: संत जॉन बॉस्को, धर्मगुरू — स्मृतिदिन (1815–1888)
10 मे: मोलोकाईचे संत डेमियन डी व्ह्यूस्टर, धर्मगुरू — अमेरिकेतील ऐच्छिक स्मृतिदिन (1840–1889)
9 ऑक्टोबर: संत जॉन हेन्री न्यूमन (इंग्लंड आणि वेल्समधील स्मृतिदिन) (1801–1890)
1 ऑक्टोबर: बाल येशूची संत तेरेझ (लिझियेची), कुमारी व चर्चची धर्माचार्या — स्मृतिदिन (1873–1897)
24 जुलै: संत शार्बेल (चार्बेल) मखलूफ, धर्मगुरू व एकांतवासी — ऐच्छिक स्मृतिदिन (1828–1898)
विसावे शतक आणि त्यानंतरचा काळ
विसाव्या शतकात दोन महायुद्धांनी विध्वंस घडवला, साम्यवाद आणि फॅसिझमचा उदय झाला आणि अनेकांनी श्रद्धेसाठी प्राण दिले. या शतकात सामाजिक प्रश्न नव्या रूपांत पुढे आले, तंत्रज्ञानाची प्रगती झाली, चर्चच्या उपासना पद्धतीत परिवर्तन झाले, दुसरी व्हॅटिकन महासभा भरली, काही प्रकरणांनी सार्वजनिक खळबळ उडवली, नव्या भक्तिपर प्रथा रूढ झाल्या आणि अनेकांना संत म्हणून घोषित करण्यात आले. या शतकाच्या सुरुवातीला पोप संत पायस दहावे यांनी पोप म्हणून आपल्या कळपाची खऱ्या मेंढपाळाप्रमाणे काळजी घेतली. मनाने ते धर्मग्रामाचे धर्मगुरूच होते. ते नम्र सुधारक आणि शिक्षक होते. मरियामातेवर आणि पवित्र युखारिस्तावर त्यांची गाढ भक्ती होती. नव्याने उदयास येणाऱ्या औद्योगिक जगामुळे कला, तत्त्वज्ञान आणि समाजरचना यांत नवनव्या रूपांनी प्रकट होणाऱ्या आधुनिकतावादाला त्यांनी ठाम विरोध केला. पहिले महायुद्ध सुरू झाले तेव्हा त्या दुःखाच्या धक्क्याने त्यांचे निधन झाले, असे म्हटले जाते.
युद्धकाळात पोर्तुगालमधील फातिमा येथे धन्य कुमारी मरियेने मेंढरे राखणाऱ्या तीन मुलांना दर्शन दिले. तिने प्रार्थना आणि प्रायश्चित्त करण्याचे आवाहन केले आणि पोपनी रशिया आपल्या निष्कलंक हृदयाला समर्पित करावा अशी विनंती केली. आपल्या विनवण्यांकडे दुर्लक्ष केले, तर सर्वांत भयंकर संकट अजून यायचे आहे, असा इशाराही तिने दिला. फातिमाची मरियामाता अनेकांसाठी मोठी प्रेरणा ठरली आणि या दर्शनामुळे अनेक जण प्रार्थनेकडे वळले. ख्रिस्तच एकमेव राजा आहे, याची जगाला आठवण करून देण्यासाठी 1925 मध्ये आपला प्रभू येशू ख्रिस्त, विश्वाचा राजा, या महोत्सवाचा सार्वत्रिक रोमन उपासना दिनदर्शिकेत समावेश करण्यात आला.
शतकाच्या सुरुवातीला संत फ्रान्सिस झेवियर काब्रिनी आणि संत कॅथरिन ड्रेक्सेल यांनी अमेरिकेत मोठा प्रभाव पाडला. संत मारिआन कोप यांचे कार्य हवाईत तितकेच प्रभावी ठरले. मध्य अमेरिकेत चर्च आणि शासन यांच्यातील तणाव वाढत होता. त्यातून संत ख्रिस्तोफर मागायानेस व त्यांचे सहकारी आणि धन्य मिगेल अगुस्तीन प्रो यांना श्रद्धेसाठी प्राण द्यावे लागले. त्याच काळात संत आंद्रे बेसेत यांनी कॅनडातील लोकांसमोर नम्रपणे आपल्या श्रद्धेची साक्ष दिली. संत फॉस्तिना कोवाल्स्का या पोलंडच्या एकांतवासी धर्मभगिनी आणि गूढानुभवी साधिका होत्या. त्यांचे अल्पायुष्य या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात गेले. मात्र चर्चवर त्यांच्या कार्याचा सर्वाधिक प्रभाव एकविसाव्या शतकाच्या सुरुवातीलाच जाणवला, जेव्हा दैवी दयेचा रविवार प्रस्थापित झाला आणि त्यांची दैनंदिनी सर्वदूर परिचित झाली. दुसऱ्या महायुद्धामुळे निर्माण झालेल्या अस्थिरतेच्या काळात पिएत्रेलचिनाचे संत पिओ हेही इटलीतील लोकांसाठी मोठे प्रेरणास्थान ठरले.
दुसऱ्या महायुद्धाने जगात प्रचंड विध्वंस घडवला, पण त्या काळात महान संतही उदयास आले. त्यांपैकी एक होते संत मॅक्सिमिलियन मेरी कोल्बे. आपल्या धन्य मातेचे भक्त असलेल्या या पोलिश धर्मगुरूंनी आउश्वित्झ येथे एका अनोळखी व्यक्तीच्या जागी स्वतः मृत्यू स्वीकारला. दुसऱ्या होत्या क्रुसाच्या संत तेरेसा बेनेदिक्ता. त्या कार्मेलाइट धर्मभगिनी आणि तत्त्वज्ञ होत्या. त्यांनी यहुदी धर्मातून कॅथलिक विश्वास स्वीकारला होता. त्यांचाही मृत्यू आउश्वित्झ येथे झाला. दुसऱ्या महायुद्धानंतर, झपाट्याने बदलणाऱ्या जगाच्या गरजांना प्रतिसाद देताना चर्चच्या उपासना-विधींमध्ये मोठे बदल झाले. त्या काळात संत जॉन तेविसावे आणि संत पॉल सहावे यांच्यासारख्या संत पोपांनी चर्चचे नेतृत्व केले. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली दुसऱ्या व्हॅटिकन परिषदेने उपासना-विधींमध्ये मूलभूत बदल घडवून आणले आणि ख्रिस्ती ऐक्य तसेच आधुनिक जगाशी चर्चचे नाते यांविषयी मार्गदर्शन दिले.
विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कॅथलिक चर्चमधील दोन तेजस्वी व्यक्तिमत्त्वे म्हणजे कलकत्त्याच्या संत मदर तेरेसा आणि महान पोप संत जॉन पॉल दुसरे. या दोन्ही संतांच्या कार्याचा वारसा येणाऱ्या शतकांत अधिक चांगल्या प्रकारे समजेल, पण तो पूर्णपणे स्वर्गातच उमगेल. गरिबांच्या सेवेसाठी मदर तेरेसांनी घेतलेल्या अथक परिश्रमांमुळे जगभरातील सर्व धर्मांच्या आणि विविध राजकीय विचारसरणींच्या लोकांनी त्यांच्या कार्याची दखल घेतली आणि त्यांच्यावर प्रेम केले. दुसऱ्या व्हॅटिकन परिषदेनंतर पोप जॉन पॉल दुसरे यांनी चर्चच्या नेतृत्वाची धुरा हाती घेतली आणि उलथापालथीच्या काळातून वाट काढण्यास चर्चला मदत केली. पूर्व युरोपातील साम्यवादाच्या पतनात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. ते खरे सुवार्ताप्रसारक होते. चर्चच्या अधिकृत श्रद्धाशिकवणीशी ते निष्ठावान होते आणि लोकांच्या आध्यात्मिक गरजांबाबत संवेदनशील होते. ते विचारवंत होते आणि त्यांचे प्रार्थनाजीवन सखोल होते. जगभरातील सामाजिक, राजकीय आणि सांस्कृतिक परिस्थिती बदलत असताना त्यांनी चर्चला आणि जगाला सुजाण मार्गदर्शन दिले आणि नैतिक प्रश्नांवर स्पष्ट दिशा दाखवली.
ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील या महत्त्वाच्या शतकाविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी पुढील चिंतने कालक्रमानुसार वाचता येतील:
6 जुलै: संत मारिया गोरेत्ती, कुमारी व रक्तसाक्षी—ऐच्छिक स्मरणदिन (1890–1902)
21 ऑगस्ट: संत पायस दहावे, पोप—स्मरणदिन (1835–1914)
13 नोव्हेंबर: संत फ्रान्सिस झेवियर काब्रिनी, कुमारी—अमेरिकेतील स्मरणदिन (1850–1917)
13 मे: फातिमेची आपली माता मरिया—ऐच्छिक स्मरणदिन (1916–1917)
23 जानेवारी: संत मॅरिअन कोप, कुमारी—अमेरिकेतील ऐच्छिक स्मरणदिन (1838–1918)
आपला प्रभू येशू ख्रिस्त, विश्वाचा राजा—महासण (1925 मध्ये सार्वत्रिक रोमन दिनदर्शिकेत समाविष्ट)
23 नोव्हेंबर: धन्य मिगेल आगुस्तीन प्रो, धर्मगुरू व रक्तसाक्षी—अमेरिकेतील ऐच्छिक स्मरणदिन (1891–1927)
9 जुलै: संत ऑगस्टीन झाओ रोंग आणि त्यांचे 119 सहकारी, रक्तसाक्षी—ऐच्छिक स्मरणदिन (1648–1930)
6 जानेवारी: संत आंद्रे बेसेट, धर्मबंधू—अमेरिकेतील ऐच्छिक स्मरणदिन (1845–1937)
5 ऑक्टोबर: संत फौस्तिना कोवाल्स्का, कुमारी—ऐच्छिक स्मरणदिन (1905–1938)
14 ऑगस्ट: संत मॅक्सिमिलियन मेरी कोल्बे, धर्मगुरू व रक्तसाक्षी—स्मरणदिन (1894–1941)
मरियेचे निष्कलंक हृदय—स्मरणदिन (1944 मध्ये सार्वत्रिक रोमन दिनदर्शिकेत समाविष्ट)
8 फेब्रुवारी: संत जोसेफिन बाखिता, कुमारी—ऐच्छिक स्मरणदिन (1869–1947)
3 मार्च: संत कॅथरीन ड्रेक्सेल, कुमारी—अमेरिकेतील ऐच्छिक स्मरणदिन (1858–1955)
11 ऑक्टोबर: संत जॉन तेविसावे, पोप—ऐच्छिक स्मरणदिन (1881–1963)
23 सप्टेंबर: पिएत्रेलचिनाचे संत पिओ (पाद्रे पिओ), धर्मगुरू—स्मरणदिन (1887–1968)
22 जानेवारी: गर्भस्थ बालकांच्या कायदेशीर संरक्षणासाठी प्रार्थनादिन—अमेरिकेतील स्मरणदिन (1973)
26 जून: संत होसेमारिया एस्क्रिवा, धर्मगुरू (1902–1975)
29 मे: संत पॉल सहावे, पोप—ऐच्छिक स्मरणदिन (1897–1978)
5 सप्टेंबर: कलकत्त्याच्या संत मदर तेरेसा—स्मरणदिन (1910–1997)
22 ऑक्टोबर: संत जॉन पॉल दुसरे, पोप—ऐच्छिक स्मरणदिन (1920–2005)
हेही पाहा:
सामान्य रोमन दिनदर्शिका
उपासना वर्ष महिन्यानुसार
संतांची वर्णानुक्रमे संपूर्ण यादी>>>
Search is unavailable for this language until its search filter is configured.
2024 साठी नवे प्रकाशन!
नाताळासाठी एक सुंदर भेट…
उपासना वर्षातील संत आणि सण
खंड एक ते चार
अॅमेझॉन – गूगल प्ले – आयट्यून्स – बार्न्स अँड नोबल
लवकरच आणखी विक्रेत्यांकडे उपलब्ध होईल!

