मराठी

बिंगेनच्या संत हिल्डेगार्ड

प्रतिमा: वोल्फगांग झाउबर, CC BY-SA 4.0, विकिमीडिया कॉमन्समार्फत

१७ सप्टेंबर: बिंगेनच्या संत हिल्डेगार्ड, कुमारी आणि चर्चच्या धर्मविद्याचार्या — ऐच्छिक स्मृतिदिन

1098–1179
भाषाशास्त्रज्ञ आणि एस्पेरान्तो भाषेच्या पुरस्कर्त्यांच्या आश्रयदात्री संत
२०१२ मध्ये पोप बेनेडिक्ट सोळावे यांनी त्यांना संत घोषित केले (समतुल्य संतघोषणा)
२०१२ मध्ये पोप बेनेडिक्ट सोळावे यांनी त्यांना चर्चच्या धर्मविद्याचार्या घोषित केले
उपासनेचा रंग: पांढरा
आवृत्ती: संपूर्ण – संक्षिप्त

पॉडकास्ट वाहिन्या:
ॲपल – स्पॉटिफाय – आयहर्ट – ऑडिबल

उद्धरण:
आणि पाहा, त्या पर्वतावर सिंहासनाधिष्ठित असलेल्याने बुलंद आवाजात पुकारून म्हटले, “हे मानवा, तू तर मातीची नाजूक धूळ आणि राखेचीही राख आहेस! शुद्ध तारणाचा उगम काय आहे, हे मोठ्याने पुकारून सांगत राहा, जेणेकरून त्या लोकांना बोध होईल. पवित्र शास्त्राचा गूढ आशय त्यांना दिसतो, तरी तो सांगण्याची किंवा त्याचा उपदेश करण्याची त्यांची इच्छा नाही, कारण देवाच्या न्यायाच्या सेवेत ते उदासीन आणि आळशी आहेत. ते भित्रेपणाने ज्या रहस्यांना एका लपलेल्या, निष्फळ शेतात दडवून ठेवतात, त्या रहस्यांचे बंद दार त्यांच्यासाठी उघड. विपुल झऱ्यासारखी उसळून ये आणि गूढ ज्ञानाने ओसंडून वाहा, म्हणजे एवढ्या प्रबळ प्रवाहाने ते लोकही खडबडून जागे होतील, जे आज हव्वेच्या आज्ञाभंगामुळे तुला तुच्छ समजतात. कारण ही सखोल अंतर्दृष्टी तुला माणसांकडून नव्हे, तर उंचावरील परमश्रेष्ठ आणि भयादर जागवणाऱ्या न्यायाधीशाकडून मिळाली आहे. तेथे तेजस्वी जनांमध्ये ही शांतता गौरवशाली प्रकाशाने झळाळून उठेल.” ~संत हिल्डेगार्ड यांना झालेले दर्शन

चिंतन: नवव्या ते पंधराव्या शतकादरम्यान युरोपच्या सामाजिक आणि आर्थिक व्यवस्थेचे प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे सरंजामशाही. या व्यवस्थेत सेवा किंवा श्रम यांच्या मोबदल्यात जमीन धारण करण्याचा हक्क मिळत असे आणि त्यावरच परस्परसंबंधांची रचना आधारलेली होती. राजे, राजपुत्र, ड्यूक, काउंट आणि त्यांच्या निकटच्या कुटुंबातील सदस्य मिळून उच्च सरदारवर्ग बनत असे. जमिनीची बहुतांश मालकी आणि राज्यकारभार त्यांच्या हाती होता. त्यांच्या खालोखाल कनिष्ठ सरदारवर्ग होता. त्यांच्याकडे सहसा कमी जमीन असे आणि ते नाइट, बॅरन किंवा छोट्या प्रदेशांचे सरदार म्हणून उच्च सरदारांची सेवा करत. आपापल्या पदानुसार हे सरदार राज्ये, राजपुत्रांच्या अधिपत्याखालील प्रदेश किंवा ड्यूकच्या अधिपत्याखालील प्रदेश यांवर राज्य करत. अशा गुंतागुंतीच्या सरंजामी व्यवस्थेत, जिथे अनेक स्तरांची उतरंड होती आणि लौकिक व चर्चचे अधिकार एकमेकांत गुंतलेले होते, तिथे आजच्या संतांचा जन्म झाला.

बिंगेनच्या संत हिल्डेगार्ड यांचा जन्म आजच्या जर्मनीतील, तेव्हाच्या फ्रँकोनिया ड्यूकच्या अधिपत्याखालील बेर्मर्सहाइम फोर देर होए या गावात एका कनिष्ठ सरदार कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील उच्च सरदारवर्गातील एक प्रभावशाली व्यक्ती, स्पोनहाइमचे काउंट स्टेफान दुसरे, यांच्या सेवेत होते. हिल्डेगार्ड हे कुटुंबातील दहावे अपत्य होते. त्या आठ वर्षांच्या असताना त्या काळच्या प्रथेनुसार त्यांच्या आईवडिलांनी त्यांना दशांश अर्पण म्हणून चर्चच्या सेवेसाठी समर्पित केले. त्यांच्या गावापासून सुमारे पंचवीस मैलांवर असलेल्या डिसिबोडेनबेर्ग येथील बेनेडिक्टिन मठात त्यांना सोपवण्यात आले. काउंट स्टेफान दुसरे यांची कन्या युट्टा फॉन स्पोनहाइम यांनी त्यांची काळजी घेतली.

युट्टा हिल्डेगार्ड यांच्यापेक्षा केवळ सहा वर्षांनी मोठ्या होत्या. चौदा वर्षांच्या असताना युट्टा डिसिबोडेनबेर्ग येथील पुरुषांच्या बेनेडिक्टिन मठाशेजारी एकांतवासी म्हणून राहू लागल्या. पुढे त्या स्त्रियांच्या शाखेच्या माजिस्त्रा, म्हणजेच मठाध्यक्षा, झाल्या. लहानपणी हिल्डेगार्ड यांची प्रकृती नाजूक होती. तरीही स्तोत्रे आणि प्रहरप्रार्थना म्हणता याव्यात इतके लॅटिन वाचायला युट्टांनी त्यांना शिकवले. युट्टांनी त्यांना ख्रिस्ती धर्मशिक्षणाची मूलतत्त्वेही शिकवली आणि श्रद्धा, भक्ती व तपश्चर्या यांवर आधारलेले जीवन घडवण्यास मदत केली. हार्पचे एक प्राचीन रूप असलेले साल्टरी हे तंतुवाद्य वाजवायलाही हिल्डेगार्ड शिकल्या. युट्टाही सरदार घराण्यातील असल्यामुळे हिल्डेगार्ड यांना समजून घेणे आणि वैयक्तिक पातळीवर त्यांना मदत करणे युट्टांना विशेषत्वाने शक्य झाले. त्या दोघींच्या प्रेरणेने सरदार घराण्यांतील इतर मुलीही त्यांच्यात सामील झाल्या. बेनेडिक्टिन समुदायात सुमारे सात वर्षे राहिल्यानंतर, १११२ मध्ये वयाच्या पंधराव्या वर्षी हिल्डेगार्ड यांनी बाम्बेर्गचे बिशप ओटो यांच्या हस्ते बेनेडिक्टिन मठवस्त्र स्वीकारले.

११३६ मध्ये मठाध्यक्षा युट्टा यांचे निधन झाले आणि अडतीस वर्षांच्या हिल्डेगार्ड यांची मठाध्यक्षा म्हणून निवड झाली. पुढील चौदा वर्षे मठाध्यक्षा हिल्डेगार्ड यांच्या नेतृत्वाखाली समुदाय वाढत राहिला. ११५० पर्यंत त्यांनी आपला समुदाय बिंगेनजवळील रुपेर्ट्सबेर्ग येथे हलवला होता. पुढे ११६५ मध्ये त्यांनी आयबिंगेन येथे दुसरा मठ स्थापन केला.

हिल्डेगार्ड यांनी मठीय जीवन स्वीकारले असले, तरी त्यांना चांगले, जरी मर्यादित, शिक्षण मिळाले. या मर्यादा असूनही त्यांनी अनेक क्षेत्रांत विपुल ज्ञान संपादन केले. यातून सर्वप्रथम त्यांच्या विलक्षण बुद्धिमत्तेची ओळख पटते. पण त्या ज्याला “जिवंत प्रकाशाची छाया” म्हणत, त्यातूनही त्यांना ज्ञान प्राप्त झाले. अगदी लहान वयापासून गूढ दर्शने आणि प्रेरणा यांच्या रूपाने हा “जिवंत प्रकाश” त्यांना लाभत असे. वयाची चाळिशी येईपर्यंत त्यांनी हे गूढ अनुभव बहुतेक स्वतःपुरतेच ठेवले. त्या आधीच्या वर्षांत त्यांनी हे गूढ ज्ञान आत्मसात केले, त्यावर चिंतन केले आणि ते अधिक व्यापक व सखोल होऊ दिले. त्यातूनच पुढे त्यांचे व्यक्तिमत्त्व घडले. इतर कोणाहीपेक्षा पवित्र आत्माच त्यांचे गुरू होते. त्यांना लाभलेले ज्ञान म्हणजे देवाने त्यांच्या मनात ओतलेले सत्य होते. त्या सत्याने त्यांचे मन भरून गेले आणि त्यांना पवित्र शास्त्र, जीवन, देव, स्वर्ग, नरक, पाप, ख्रिस्त आणि संपूर्ण दैवी प्रकटीकरण यांची अलौकिक समज प्राप्त झाली. त्यांच्या अलौकिक ज्ञानामुळे त्यांना नैसर्गिक विज्ञानांचीही सखोल जाण लाभली.

इ.स. 1142 मध्ये, वयाच्या चव्वेचाळिसाव्या वर्षी, मठाध्यक्षा हिल्डेगार्ड यांना प्रकर्षाने जाणवले की देव त्यांना आपली दर्शने लिहून ठेवण्यास आणि देवाने त्यांच्या अंतःकरणात ओतलेले ज्ञान इतरांना सांगण्यास आज्ञा देत आहे. या जिवंत प्रकाशाने त्यांना जे काही उमगले, ते सारे लिहून ठेवण्यात त्यांनी आपले उर्वरित आयुष्य घालवले. त्यांच्या दर्शनांतील स्पष्टता, नेमकेपणा आणि सखोलता यांवरून ती केवळ पवित्र आत्म्याकडूनच आली असू शकतात, हे सिद्ध होते. इ.स. 1151 मध्ये पूर्ण झालेल्या त्यांच्या पहिल्या ग्रंथात सव्वीस दर्शनांचे वर्णन आणि त्यांवरील त्यांचे विवेचन आहे. हा ग्रंथ स्किव्हियास—“मार्ग जाणून घ्या”—या नावाने ओळखला जातो. या दर्शनांत आणि त्यांवरील विवेचनात जगाची निर्मिती, देवाचे स्वरूप, स्वर्ग व नरक, देवदूत व दुष्टात्मे, मानवजात, देहधारण, पवित्र शास्त्राचा अर्थ, मानवाचे पतन, मुक्ती, ख्रिस्तसभा, संस्कार, काळाचा अंत आणि अशा अनेक विषयांचा परामर्श घेतला आहे. तारणाच्या संपूर्ण इतिहासाचा सारांश त्यांनी नेमक्या आणि अर्थगर्भ भाषेत मांडला.

दर्शनांवर आधारित आपला पहिला महान ग्रंथ पूर्ण केल्यानंतर हिल्डेगार्ड यांनी पुढील अठ्ठावीस वर्षे विपुल लेखन केले. त्यांनी दर्शनांवर आधारित आणखी दोन प्रमुख ग्रंथ पूर्ण केले. त्यांत त्यांनी सद्गुण व दुर्गुण, देवाचे मानवाशी असलेले नाते आणि जगातील देवाचे कार्य यांचा विचार केला. नैसर्गिक विज्ञान, वैद्यक आणि स्त्रियांचे आरोग्य या विषयांचे औपचारिक शिक्षण त्यांनी घेतले नव्हते, तरीही त्यांनी त्यांवर सविस्तर लेखन केले. याशिवाय त्यांनी संतांविषयी आणि संत बेनेडिक्ट यांच्या मठीय नियमावलीविषयी लिहिले. त्यांनी पोप, सम्राट, मठाध्यक्ष, मठाध्यक्षा आणि इतर अनेकांना पत्रे लिहिली. त्या चित्रकार आणि संगीतकारही होत्या. त्यांनी सुंदर स्तोत्रे रचून त्यांना चाली लावल्या आणि हस्तलिखितांमध्ये त्यांसोबत चित्रेही दिली. उंच भरारी घेणाऱ्या सुरावटी आणि सुंदर स्वरमेळ असलेल्या त्यांच्या अनेक रचना आजही गायल्या जातात.

मठाध्यक्षा हिल्डेगार्ड आपल्या मठाच्या भिंतींआड राहत असल्या, तरी विश्वव्यापी ख्रिस्तसभा वारंवार त्यांचा सल्ला घेत असे. सार्वजनिक चौकांत आणि कॅथेड्रलमध्ये उपदेश करण्यासाठी त्यांना अनेकदा आमंत्रित केले जाई. त्या काळी स्त्रियांना असे आमंत्रण मिळणे अपवादात्मक होते. पोप युजीन तिसरे यांनी त्यांच्या लिखाणाची छाननी करून त्याला मान्यता दिली. हिल्डेगार्ड यांचे समकालीन असलेले क्लेअरव्होचे संत बर्नार्ड यांनीही त्यांचे लिखाण तपासले आणि त्याची प्रशंसा केली.

हिल्डेगार्ड यांच्या निधनापासूनच त्यांना अनौपचारिकरीत्या संत मानले जात होते. इ.स. 2012 मध्ये पोप बेनेडिक्ट सोळावे यांनी त्यांना अधिकृतपणे संत आणि ख्रिस्तसभेच्या धर्मविदुषी घोषित केले. अलीकडेच मिळालेला हा सन्मान लक्षात घेता, संत हिल्डेगार्ड यांचे लेखन आजच्या ख्रिस्तसभेसाठी विशेष महत्त्वाचे मानले पाहिजे. त्यांची गहन गूढदर्शी आणि दैवी प्रकटीकरणासारखी प्रज्ञा जीवनातील अनेक अतिगहन रहस्यांवर प्रकाश टाकते.

या महान संताचा आणि अलीकडेच ख्रिस्तसभेच्या धर्मविदुषी म्हणून घोषित झालेल्या हिल्डेगार्ड यांचा सन्मान करताना, खरी प्रज्ञा आणि खरे ज्ञान केवळ देवाकडूनच येते, या सत्यावर मनन करा. देव जे प्रकट करतो, त्यापुढे सर्वांत प्रतिभावान बुद्धिमत्ताही आणि विज्ञानाची सर्वांत मोठी प्रगतीही नेहमीच फिकी पडेल. त्या प्रज्ञेचा शोध घ्या, देवाच्या सत्यांचा अधिक पूर्णपणे स्वीकार करा आणि अशी प्रार्थना करा की देवाचा “जिवंत प्रकाश” तुम्हाला जे काही जाणणे आवश्यक आहे ते शिकवो, जेणेकरून तुमच्या जीवनासाठी असलेल्या त्याच्या परिपूर्ण योजनेच्या पूर्ततेत तुम्हाला अधिक योगदान देता येईल.

प्रार्थना: बिंगेनच्या संत हिल्डेगार्ड, तुमच्या नम्रतेत आणि साधेपणात देवाने तुम्हाला उन्नत केले आणि स्वर्ग व पृथ्वीच्या अतिगहन रहस्यांचे अलौकिक ज्ञान ही विशेष देणगी तुम्हाला दिली. कृपया माझ्यासाठी प्रार्थना करा, जेणेकरून देव माझ्यासमोर प्रकट करीत असलेली सत्ये स्वीकारण्यास मी सदैव तयार राहीन आणि त्या ज्ञानाच्या आधारावरच माझ्या जीवनातील सर्व निर्णय घेईन. बिंगेनच्या संत हिल्डेगार्ड, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.

हे चिंतन या ग्रंथातून घेतले आहे:

उपासना वर्षातील संत आणि सण
खंड १ ते ४


अधिक वाचन:

व्हॅटिकनची घोषणा

पोप बेनेडिक्ट सोळावे – भाग १

पोप बेनेडिक्ट सोळावे – भाग २

बटलर यांची संतचरित्रे

कॅथलिक विश्वकोश

कॅथलिक संस्कृती

कॅथलिक विचारांची देवाणघेवाण

कॅथलिक संतांची माहिती

कॅथलिक संतांची पदके

फ्रान्सिस्कन मीडिया

विकिपीडिया

आजचे सर्व संत

उपासना वर्षातील सर्व संत


(संक्षिप्त आवृत्ती)

१७ सप्टेंबर: बिंगेनच्या संत हिल्डेगार्ड, कुमारी आणि चर्चच्या धर्मविद्याचार्या — ऐच्छिक स्मृतिदिन

1098–1179
भाषाविद्येच्या अभ्यासकांची आणि एस्पेरांतो भाषिकांची आश्रयदात्री संत
इ.स. 2012 मध्ये पोप बेनेडिक्ट सोळावे यांच्याकडून संतपदाची घोषणा (समतुल्य संतपद प्रक्रिया)
इ.स. 2012 मध्ये पोप बेनेडिक्ट सोळावे यांच्याकडून ख्रिस्तसभेच्या धर्मविदुषी म्हणून घोषणा

बिंगेनच्या संत हिल्डेगार्ड यांचा जन्म आजच्या जर्मनीतील फ्रँकोनिया प्रदेशात, बेर्मर्सहाइम फोर देर होए येथे, निम्न श्रेणीतील उमराव घराण्यात झाला. त्यांचे वडील श्पोनहाइमचे काउंट श्टेफान दुसरे यांच्या सेवेत होते. हिल्डेगार्ड या कुटुंबातील दहावे अपत्य होत्या. त्या आठ वर्षांच्या असताना, त्या काळच्या प्रथेनुसार त्यांच्या आईवडिलांनी त्यांना दशांश अर्पण म्हणून ख्रिस्तसभेला समर्पित केले. त्यांना त्यांच्या जन्मगावापासून पंचवीस मैलांवर असलेल्या डिसिबोडेनबेर्ग येथील बेनेडिक्टीन मठात सोपवण्यात आले. काउंट श्टेफान दुसरे यांची कन्या युट्टा फॉन श्पोनहाइम यांनी त्यांचा सांभाळ केला.

पुढे स्त्रीशाखेच्या मठाध्यक्षा झालेल्या युट्टा यांनी हिल्डेगार्ड यांना ख्रिस्ती धर्मशिक्षणाची मूलतत्त्वे शिकवली. स्तोत्रे आणि अधिकृत दैनिक प्रार्थना म्हणता याव्यात इतके लॅटिनही त्यांनी त्यांना शिकवले. हिल्डेगार्ड यांची श्रद्धा, भक्ती आणि तपश्चर्येची शिस्त त्यांनी घडवली. हिल्डेगार्ड हार्पचे एक आद्य रूप असलेले ‘सॉल्टरी’ हे तंतुवाद्य वाजवायला शिकल्या. युट्टा आणि हिल्डेगार्ड या दोघीही उमराव घराण्यातील होत्या. त्यांच्या प्रेरणेने इतर उमराव घराण्यांतील मुलीही त्यांच्यात सामील झाल्या. सात वर्षांनंतर, वयाच्या पंधराव्या वर्षी, हिल्डेगार्ड यांनी बेनेडिक्टीन मठव्रत स्वीकारले. इ.स. 1136 मध्ये युट्टा यांच्या निधनानंतर त्या मठाध्यक्षा झाल्या. इ.स. 1150 पर्यंत त्यांनी आपला वाढता मठसमुदाय बिंगेनजवळील रूपर्ट्सबेर्ग येथे हलवला होता. इ.स. 1165 मध्ये त्यांनी आयबिंगेन येथे दुसरा मठ स्थापन केला.

हिल्डेगार्ड यांचे शिक्षण मर्यादित होते, तरी त्या अत्यंत बुद्धिमान होत्या. ज्याला त्या ‘जिवंत प्रकाशाची छाया’ म्हणत, त्यातून त्यांना ज्ञान प्राप्त झाले. लहानपणापासूनच हा ‘जिवंत प्रकाश’ त्यांना गूढ दर्शने आणि प्रेरणा यांच्या रूपाने लाभत होता. वयाच्या चाळिशीत येईपर्यंत त्यांनी हे गूढ अनुभव बहुतेक स्वतःपुरतेच ठेवले. त्या हे अनुभव आत्मसात करत, त्यांवर चिंतन करत आणि ते अधिक समृद्ध व सखोल होऊ देत. पवित्र आत्मा त्यांचा शिक्षक होता. त्याने त्यांना दैवी रीतीने सत्याचे ज्ञान दिले. त्यामुळे त्यांना श्रद्धेची आणि दैवी प्रकटीकरणाची रहस्ये अलौकिक रीतीने समजली, तसेच निसर्गविज्ञानाचीही अंतर्दृष्टी लाभली.

११४२ मध्ये मठाध्यक्षा हिल्डेगार्ड यांना प्रकर्षाने जाणवले की देव त्यांना आपली दर्शने लिहून ठेवण्याची आणि त्याने दिलेले ज्ञान इतरांना सांगण्याची आज्ञा देत आहे. या जिवंत प्रकाशातून त्यांना जे काही उमगले, ते सारे लिहून ठेवण्यात त्यांनी आपले उर्वरित आयुष्य घालवले. ११५१ मध्ये पूर्ण झालेल्या त्यांच्या पहिल्या ग्रंथात त्यांनी सव्वीस दर्शनांचे वर्णन केले आणि त्यांवर भाष्य केले. हा ग्रंथ स्किव्हियास—‘मार्ग जाणून घ्या’—या नावाने ओळखला जातो. जगाच्या निर्मितीपासून काळाच्या अंतापर्यंत, श्रद्धेच्या प्रत्येक पैलूला ही दर्शने आणि त्यांवरील भाष्ये स्पर्श करतात. 

हिल्डेगार्ड यांनी पुढची अठ्ठावीस वर्षे लेखनात घालवली. या काळात त्यांनी आपल्या दर्शनांवर आधारित आणखी दोन ग्रंथ पूर्ण केले. त्यांत त्यांनी सद्गुण आणि दुर्गुण, देवाचे मानवाशी असलेले नाते आणि जगातील देवाचे कार्य यांविषयी लिहिले. औपचारिक शिक्षण नसतानाही त्यांनी निसर्गविज्ञान, वैद्यकशास्त्र आणि स्त्रियांचे आरोग्य यांवर सविस्तर लेखन केले. त्यांनी संतांविषयी आणि संत बेनेडिक्ट यांच्या मठीय नियमावलीविषयीही लिहिले. पोप, सम्राट, मठाध्यक्ष आणि मठाध्यक्षा यांना त्यांनी अनेक पत्रे लिहिली. चित्रकार आणि संगीतकार म्हणून त्यांनी चित्रे काढली आणि सुंदर स्तोत्रे रचली. त्यांपैकी अनेक स्तोत्रे त्यांच्या उंच भरारी घेणाऱ्या चाली आणि सुरांच्या सुंदर मेळासह आजही गायली जातात.

सार्वत्रिक कॅथलिक चर्चने अनेकदा मठाध्यक्षा हिल्डेगार्ड यांचा सल्ला घेतला. त्या सार्वजनिक चौकांत आणि कॅथेड्रलमध्ये उपदेश करत; त्या काळी स्त्रियांसाठी हे अपवादात्मक होते. पोप युजीन दुसरे आणि क्लेअरव्होचे संत बर्नार्ड यांनी त्यांचे लेखन तपासून त्याला मान्यता दिली. त्यांच्या निधनापासूनच त्यांना अनौपचारिकरीत्या संत मानले जात होते; २०१२ मध्ये पोप बेनेडिक्ट सोळावे यांनी हिल्डेगार्ड यांना संत आणि चर्चच्या धर्माचार्या म्हणून घोषित केले. 

बिंगेनच्या संत हिल्डेगार्ड, तुमच्या नम्रतेत आणि साधेपणात देवाने तुम्हाला उंचावले आणि स्वर्ग व पृथ्वी यांची गहनतम रहस्ये जाणण्याचे अलौकिक ज्ञान तुम्हाला दिले. देव माझ्यासमोर जी सत्ये उलगडतो, ती मी खुल्या मनाने स्वीकारावीत आणि माझे सर्व निर्णय त्या ज्ञानाच्या आधारे घ्यावेत, यासाठी कृपया प्रार्थना करा. बिंगेनच्या संत हिल्डेगार्ड, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.

संपूर्ण आवृत्तीकडे परत जा