
फ्लिकरवरील लॉरेन्स ओपी यांची छायाचित्रे: निवडक – मुख्य संग्रह
अमेरिका: कृतज्ञता दिन—ऐच्छिक स्मृतिदिन
नोव्हेंबरमधील चौथा गुरुवार
पॉडकास्ट वाहिन्या:
ॲपल – स्पॉटिफाय – आयहर्ट – ऑडिबल
चिंतन: कृतज्ञता दिन ही केवळ अमेरिकेतील सार्वजनिक सुट्टी नाही; अमेरिकेतील कॅथलिक चर्चमध्ये तो उपासनेच्या दिनदर्शिकेतील ऐच्छिक स्मृतिदिन म्हणूनही साजरा केला जातो. अनेक देशांत स्थानिक इतिहास आणि प्रथांनुसार चर्चमध्ये अशाच प्रकारचे सोहळे वर्षाच्या वेगवेगळ्या वेळी साजरे होतात. अमेरिकेतील कृतज्ञता दिनाची मुळे 1621 साली प्लिमथ येथे इंग्रज यात्रेकरू आणि वाम्पानोआग जमातीने पीक मिळाल्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी एकत्र साजऱ्या केलेल्या मेजवानीत आहेत. पहिल्या कापणीनंतर राज्यपालांनी सार्वजनिक स्तुती आणि प्रार्थनेसाठी एक दिवस नेमला. असे सांगितले जाते की वाम्पानोआग जमातीचे सुमारे नव्वद जण पूर्वसूचना न देता आले आणि पन्नासएक इंग्रज वसाहतकरूंसोबत मेजवानीत सहभागी झाले. ही मेजवानी अनेक दिवस चालली. दोन्ही गटांनी आणलेल्या खाद्यपदार्थांमध्ये पक्ष्यांचे मांस, मासे, शिंपले व इतर कवचधारी जलचर, रस्सेदार पदार्थ आणि भाज्या यांचा समावेश होता. या पहिल्या कृतज्ञता सोहळ्यामुळे पन्नासहून अधिक वर्षे शांतता टिकली.
1789 साली (राज्यघटनेनुसार सरकार स्थापन झाल्यानंतरच्या पहिल्या वर्षी), राष्ट्राध्यक्ष वॉशिंग्टन यांच्या विनंतीवरून काँग्रेसने गुरुवार, 26 नोव्हेंबर हा राष्ट्रीय कृतज्ञता दिन ठरवला. तो “सर्वशक्तिमान देवाने केलेले अनेक आणि विशेष उपकार कृतज्ञ अंतःकरणाने मान्य करून सार्वजनिक आभारप्रदर्शन व प्रार्थनेचा दिवस म्हणून पाळावा,” असे ठरवण्यात आले. काँग्रेसने जनतेला असे आवाहन केले: “आपल्या राष्ट्राचे अपराध आणि आपले इतर अपराध क्षमा करावेत, खऱ्या धर्माचे व सद्गुणांचे ज्ञान आणि आचरण वाढवावे, आणि सर्व मानवजातीला ऐहिक समृद्धी त्यालाच योग्य वाटेल त्या प्रमाणात द्यावी, अशी त्याच्याकडे विनवणी करा.”
1817 साली न्यूयॉर्क राज्याने कृतज्ञता दिनाची वार्षिक सुट्टी अधिकृतपणे सुरू केली. 1863 साली गेटिसबर्ग येथील दफनभूमी समर्पित केल्यानंतर थोड्याच दिवसांनी राष्ट्राध्यक्ष अब्राहम लिंकन यांनी कृतज्ञता दिनाचा जाहीरनामा काढला. त्यात त्यांनी सर्व नागरिकांना पुढील आवाहन केले:
…येणाऱ्या नोव्हेंबरचा शेवटचा गुरुवार कृतज्ञता दिन म्हणून राखून ठेवावा आणि तो तसा पाळावा… देवाला यथोचित स्तुती अर्पण करताना …, आपल्या राष्ट्राच्या कुवर्तनाबद्दल आणि अवज्ञेबद्दल नम्रपणे पश्चात्ताप करावा, अशीही मी त्यांना विनंती करतो. ज्या दुःखद यादवी संघर्षात आपण अपरिहार्यपणे ओढले गेलो आहोत, त्यात जे कोणी विधवा किंवा अनाथ झाले आहेत, ज्यांनी आप्त गमावले आहेत किंवा जे हाल सोसत आहेत, त्या सर्वांना त्यांनी देवाच्या प्रेमळ काळजीवर सोपवावे. सर्वशक्तिमान देवाने आपल्या हाताने राष्ट्राच्या जखमा भरून काढाव्यात आणि त्याच्या दैवी हेतूंना अनुसरून शक्य तितक्या लवकर राष्ट्रात शांतता, सलोखा, स्थैर्य आणि संघराज्याचे ऐक्य पुन्हा पूर्णपणे नांदू द्यावे, अशी त्यांनी कळकळीने विनवणी करावी.
कृतज्ञता दिनाला राष्ट्रीय स्वरूप मिळण्यापूर्वीच, आज फ्लोरिडातील सेंट ऑगस्टिन म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या ठिकाणी कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा एक “रीतसर” सोहळा झाला होता. या जुन्या कॅथलिक परंपरेची बीजे सुरुवातीच्या कॅथलिक शोधयात्रींनी रोवली होती.
आजच्या संयुक्त राज्य अमेरिकेच्या प्रदेशाच्या शोधाचा इतिहास 1492 साली कॅथलिक असलेल्या ख्रिस्तोफर कोलंबसच्या आगमनापासून सुरू झाला. मात्र, कोलंबसने आजच्या संयुक्त राज्यांच्या मुख्य भूमीवर कधीही पाऊल ठेवले नाही. त्याऐवजी त्याने कॅरिबियन बेटे शोधली. नंतरच्या समुद्रप्रवासांत त्याने कॅरिबियनमधील आणखी काही बेटे, त्रिनिदाद तसेच दक्षिण आणि मध्य अमेरिका यांचा शोध लावला.
1508 साली हुआन पोन्से दे लेओन याने आजच्या प्युर्तो रिकोमध्ये एक वसाहत स्थापन केली. 1513 साली दे लेओन आणि त्याचे मोजके खलाशी यांनी आजच्या संयुक्त राज्यांच्या मुख्य भूमीवर पाऊल ठेवले. असे करणारे ते पहिले कॅथलिक होते, अशी नोंद आहे. ते आजच्या सेंट ऑगस्टिन शहराजवळ किनाऱ्यावर उतरले आणि प्युर्तो रिकोला परतण्यापूर्वी फ्लोरिडा कीज बेटांजवळून जहाजाने गेले. तिथे मुबलक फुले बहरलेली पाहून त्याने त्या भूमीला ‘फ्लोरिडा’ असे नाव दिले. हे नाव ‘पास्कुआ फ्लोरिडा’ या स्पॅनिश शब्दप्रयोगावरून घेतले होते; त्याचा अर्थ ‘फुलांचा उत्सव’ असा होतो. फ्लोरिडात वसाहत स्थापन करण्यासाठी स्पेनच्या राजसत्तेची परवानगी घेऊन दे लेओन 1521 साली परतला. मात्र, त्याची ही मोहीम अल्पकाळ, कदाचित काही आठवडेच, टिकली. कारण तेथील मूळ रहिवाशांनी त्याच्या गटावर हल्ला केला आणि दे लेओन बाण लागून मरण पावला.
1526 आणि 1539 साली इतर स्पॅनिश कॅथलिक शोधयात्री समुद्रमार्गे आले आणि त्यांनी आजच्या संयुक्त राज्यांच्या मुख्य भूमीवर वसाहती स्थापन करण्याचा प्रयत्न केला; मात्र त्या टिकल्या नाहीत. 1540 साली फ्रान्सिस्को वास्केस दे कोरोनादो याने मेक्सिकोमधून अमेरिकेच्या नैऋत्य भागात आणि ग्रेट प्लेन्सच्या विस्तीर्ण मैदानांत एक मोहीम नेली. या मोहिमेत आजच्या ॲरिझोना, न्यू मेक्सिको, टेक्सास, ओक्लाहोमा आणि कॅन्सस या राज्यांच्या काही भागांचा समावेश होता. तो दंतकथेतल्या सोन्याच्या नगरीच्या शोधात होता; पण ती त्याला सापडली नाही. स्पॅनिश फ्रान्सिस्कन धर्मगुरू फादर हुआन दे पादिया त्याच्यासोबत गेले होते. कॅन्सस जमातीच्या बाणांनी त्यांचा मृत्यू झाला आणि ते उत्तर अमेरिकेतील पहिले ख्रिस्ती धर्मसाक्षी ठरले.
1565 साली स्पॅनिश शोधयात्री डॉन पेद्रो मेनेंदेस दे आविलेस फ्लोरिडात आले. त्यांनी आजही अस्तित्वात असलेली पहिली युरोपीय वसाहत स्थापन केली. त्या जहाजावर स्पॅनिश मोहिमेचे धर्मगुरू फादर फ्रान्सिस्को लोपेस दे मेंदोसा ग्राखालेस हेही होते. फादर फ्रान्सिस्को यांच्या आठवणींनुसार, ते 28 ऑगस्ट 1565 रोजी, हिप्पोचे संत ऑगस्टिन यांच्या सणाच्या दिवशी, फ्लोरिडाच्या किनाऱ्यावर पोहोचले. कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी डॉन पेद्रो यांनी ते जिथे किनाऱ्यावर उतरले त्या ठिकाणाला संत ऑगस्टिन यांचे नाव दिले.
8 सप्टेंबर 1565 रोजी डॉन पेद्रो यांच्या नेतृत्वाखाली वसाहत स्थापण्यासाठी आलेले लोक जहाजातून किनाऱ्यावर उतरले. त्यांनी एक क्रूस उभारून त्या प्रदेशावर स्पेन आणि कॅथलिक चर्च या दोघांच्याही वतीने औपचारिक हक्क सांगितला. त्यानंतर फादर फ्रान्सिस्को यांनी आजच्या अमेरिकेच्या भूमीवरील, ज्याची लेखी नोंद आहे असा पहिला मिस्साबळी अर्पण केला. धन्य कुमारी मरियेच्या जन्माच्या स्मृतिदिनी अर्पण केलेल्या या मिस्साबळीत 800 खलाशी, सैनिक आणि वसाहतकार यांचा प्रवास सुखरूप झाल्याबद्दल देवाचे आभार मानण्यात आले. आपल्या पुढील कार्यात देवाने मार्गदर्शन करावे, अशी प्रार्थनाही जमलेल्या भाविकांनी केली.
यापूर्वी आलेल्या शोधयात्रेकरूंनी बहुधा केवळ आपापल्या गटात मिस्साबळी अर्पण केला असेल. पण या मिस्साबळीचे वैशिष्ट्य असे की स्थानिक आदिवासी लोकही त्याकडे आकर्षित झाले. मिस्साबळीनंतर आनंदाचे भोजन झाले. त्यात मीठ लावून टिकवलेले डुकराचे मांस, स्पेनची लाल द्राक्षमदिरा, हरभरे, पाव, कॅरिबियन युका आणि उपलब्ध असलेले इतर पदार्थ होते. स्थानिक तिमुकुआ जमातीचे लोकही कृतज्ञता दिनाच्या या पहिल्या मेजवानीत शोधयात्रेकरूंसोबत सहभागी झाले. युरोपीय आणि स्थानिक आदिवासी लोकांनी एकत्र भोजन केल्याची ही पहिली ज्ञात घटना होती. ती प्लिमथच्या मेजवानीच्या पन्नासहून अधिक वर्षे आधी घडली. त्यानंतर थोड्याच काळात फादर फ्रान्सिस्को यांनी अमेरिकेच्या मुख्य भूमीवरील पहिले कॅथलिक मिशन, ‘मिशन नोम्ब्रे दे दियोस’, स्थापन केले.
कृतज्ञता दिन कसा साजरा करावा, याचा आदर्श ही कथा कॅथलिक भाविकांसमोर ठेवते. ‘युखरिस्त’ या शब्दाचा अर्थ ‘कृतज्ञता व्यक्त करणे’ असा आहे. मिस्साबळी ही सर्वप्रथम आपण देवाचे आभार मानण्याची कृती आहे. कारण मिस्साबळीत आपल्याला मिळणारी देणगी म्हणजे आत्म्यांच्या तारणासाठी ख्रिस्ताने अर्पण केलेले एकमेव आणि शाश्वत बलिदान. आपल्या कोणत्याही पात्रतेशिवाय मिळालेल्या या देणगीने आपल्या अंतःकरणात कृतज्ञतेशिवाय दुसरी कोणतीही भावना जागू नये. ख्रिस्ताचे शरीर, रक्त, आत्मा आणि देवत्व या देणगीबद्दल देवाप्रती असलेल्या आपल्या कृतज्ञतेतून एकता, बंधुप्रेम आणि एकत्र आनंद साजरा करण्याची वृत्ती फुलली पाहिजे. या पहिल्या कॅथलिकांनी केवळ आपापसांत आनंद साजरा केला नाही, तर भेट झालेल्या स्थानिक लोकांनाही आमंत्रण दिले. खरे तर, त्या पहिल्या मिस्साबळीतून मिळालेल्या कृपेद्वारेच देवाने स्थानिक लोकांना वसाहतकारांशी शांततेने भेटण्यास प्रवृत्त केले असावे. मिस्साबळीने आपल्याला एकत्र आणले पाहिजे. व्यक्ती म्हणून आणि समुदाय म्हणून आपण जे काही करतो आणि जे काही आहोत, त्या सर्वांचा उगम मिस्साबळीत असला पाहिजे.
कृतज्ञता दिन साजरा करताना दिवसाची सुरुवात मिस्साबळीत सहभागी होऊन करण्याचा प्रयत्न करा. ते शक्य नसेल, तर प्रार्थनापूर्वक चिंतनासाठी थोडा वेळ काढा आणि देवाने दिलेल्या असंख्य आशीर्वादांबद्दल त्याचे आभार माना. मग जीवनाच्या पुढील वाटचालीत, जे काही समोर येईल त्यातून तुमच्यासोबत चालण्याची विनंती त्याला करा. अशा रीतीने तुमचे जीवनच इतरांना आपल्या प्रभूच्या मेजावरील भोजनात सहभागी होण्याचे आमंत्रण ठरो.
प्रार्थना: हे परमपवित्र पित्या, पुत्रा आणि पवित्र आत्म्या, तू तीन व्यक्तींमधील एकच देव आहेस; दैवी प्रेमाने या तीन व्यक्ती परिपूर्ण ऐक्यात आहेत. माझ्या जीवनात तू दिलेल्या कृपेच्या देणगीबद्दल, विशेषतः मिस्साबळीद्वारे ती देणगी मला मिळते याबद्दल, मी तुझे मनापासून आभार मानतो. तू मला दिलेल्या सर्व देणग्यांबद्दल कृतज्ञ होऊन मी अशी प्रार्थना करतो की, माझ्या उर्वरित आयुष्यात मी पुढे वाटचाल करत राहावे आणि सर्वांसाठी तुझ्या प्रेममय दयेचे साधन व्हावे. हे परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, तुझी आराधना करतो आणि सर्व गोष्टींसाठी तुझे आभार मानतो. माझा तुझ्यावर पूर्ण मनाने विश्वास आहे.
हे चिंतन या ग्रंथातून घेतले आहे:
उपासना वर्षातील संत आणि सण
खंड १ ते ४
वाचन आणि प्रार्थना:
परमपवित्र ख्रिस्तप्रसादासमोरची प्रार्थना
(संक्षिप्त आवृत्ती)
अमेरिका: कृतज्ञता दिन—ऐच्छिक स्मृतिदिन
नोव्हेंबरमधील चौथा गुरुवार
कृतज्ञता दिन ही अमेरिकेतील सार्वजनिक सुट्टी असली, तरी तेथील कॅथलिक चर्चच्या उपासनाविधीतही तो ऐच्छिक स्मृतिदिन म्हणून साजरा केला जातो. या दिवसाची परंपरा 1621 मध्ये प्लिमथ येथे इंग्लंडहून आलेल्या पिलग्रिम वसाहतकारांनी व वाम्पानोआग जमातीने पीक मिळाल्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी एकत्र केलेल्या मेजवानीतून सुरू झाली. पहिली कापणी झाल्यावर राज्यपालांनी सर्वांनी एकत्र येऊन देवाची स्तुती व प्रार्थना करावी यासाठी एक दिवस ठरवला. त्यानंतर वाम्पानोआग जमातीचे सुमारे नव्वद लोक आले आणि सुमारे पन्नास इंग्रज वसाहतकारांसोबत अनेक दिवस चाललेल्या मेजवानीत सहभागी झाले. दोन्ही गटांनी भोजनासाठी पक्ष्यांचे मांस, मासे, शिंपले व इतर कवचधारी जलजीव, रस्सेदार पदार्थ आणि भाजीपाला असे पदार्थ आणले. या पहिल्या कृतज्ञता दिनानंतर पन्नासहून अधिक वर्षे शांतता टिकली.
1789 मध्ये, म्हणजे संविधानानुसार शासन सुरू झालेल्या पहिल्या वर्षी, राष्ट्राध्यक्ष वॉशिंग्टन यांनी गुरुवार, 26 नोव्हेंबर हा राष्ट्रीय कृतज्ञता दिन म्हणून ठरवण्याची विनंती काँग्रेसला केली. तो दिवस “सर्वशक्तिमान देवाने आपल्यावर केलेले अनेक उल्लेखनीय उपकार कृतज्ञ अंतःकरणाने मान्य करून, सर्वांनी एकत्र येऊन त्याचे आभार मानण्याचा आणि प्रार्थना करण्याचा दिवस” म्हणून पाळावा, असे त्यांनी सांगितले. काँग्रेसने आपल्या आवाहनात लोकांना असे सांगितले: “आपण राष्ट्र म्हणून केलेल्या अपराधांची व आपल्या इतर अपराधांची देवाने क्षमा करावी, खऱ्या धर्माचे आणि सद्गुणांचे ज्ञान व आचरण वाढवावे, आणि सर्व मानवजातीला ऐहिक समृद्धी जितक्या प्रमाणात मिळणे सर्वांत हिताचे आहे हे त्यालाच ठाऊक असल्याने, त्याने ती तितक्याच प्रमाणात द्यावी, अशी त्याच्याकडे विनवणी करा.”
1817 मध्ये न्यूयॉर्क राज्याने दरवर्षी कृतज्ञता दिनाची सुट्टी देण्याची परंपरा सुरू केली. 1863 मध्ये गेटिसबर्ग येथील दफनभूमीच्या समर्पणानंतर थोड्याच काळात राष्ट्राध्यक्ष अब्राहम लिंकन यांनी कृतज्ञता दिनाची घोषणा केली. त्यात त्यांनी सर्व नागरिकांना नोव्हेंबरचा शेवटचा गुरुवार कृतज्ञता दिन म्हणून पाळण्याचे, “दुराग्रह आणि आज्ञाभंग” यांबद्दल प्रायश्चित्त करण्याचे, यादवी युद्धात दुःख सोसलेल्या सर्वांना देवाच्या काळजीवर सोपवण्याचे आणि राष्ट्राच्या जखमा भरून काढाव्यात अशी देवाला विनंती करण्याचे आवाहन केले.
थँक्सगिव्हिंगला राष्ट्रीय दिवसाचा दर्जा मिळण्यापूर्वीच, फ्लोरिडातील आजच्या सेंट ऑगस्टीन येथे कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा एक कॅथलिक सोहळा झाला होता. त्याची पायाभरणी सुरुवातीच्या कॅथलिक समन्वेषकांनी केली होती. पोंसे दे लेओन आणि त्याचे जहाजसहकारी आजच्या सेंट ऑगस्टीनजवळ किनाऱ्यावर उतरले. आजच्या संयुक्त राज्य अमेरिकेच्या मुख्य भूमीवर पाऊल ठेवणारे ते पहिले नोंद झालेले कॅथलिक ठरले. त्यानंतर ते फ्लोरिडा कीज बेटांजवळून जलप्रवास करत पोर्तो रिकोला परतले. इ.स. १५४० मध्ये फ्रान्सिस्को वास्केस दे कोरोनादो याने दंतकथेतल्या सोन्याच्या नगरीच्या शोधात आजच्या संयुक्त राज्य अमेरिकेच्या नैऋत्य भागातील बराच प्रदेश पालथा घातला; पण ती नगरी त्याला सापडली नाही.
इ.स. १५६५ मध्ये स्पॅनिश समन्वेषक दोन पेद्रो मेनेंदेस दे आविलेस याने कृतज्ञतेने फ्लोरिडातील आपल्या जहाजाने गाठलेल्या ठिकाणाला ‘सेंट ऑगस्टीन’ असे नाव दिले. ८ सप्टेंबर १५६५ रोजी वसाहत स्थापण्यासाठी आलेले लोक जहाजातून उतरले. त्यांनी एक क्रूस उभारला आणि त्या प्रदेशावर स्पेन व कॅथलिक चर्चच्या वतीने दावा केला. त्यानंतर, धन्य कुमारी मरियेच्या जन्माच्या स्मृतिदिनी, फादर फ्रान्सिस्को यांनी आजच्या संयुक्त राज्य अमेरिकेच्या भूमीवर नोंद झालेला पहिला मिस्साबलिदान विधी साजरा केला. जमलेल्या भाविकांनी सुखरूप प्रवासाबद्दल देवाचे आभार मानले आणि पुढील प्रयत्नांसाठी देवाचे मार्गदर्शन मागितले. या मिस्साबलिदानाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याकडे स्थानिक आदिवासी लोकही आकर्षित झाले. त्यानंतर आनंदाचे भोजन झाले. त्यात मीठ लावून टिकवलेले डुकराचे मांस, लाल द्राक्षारस, काबुली चणे, पाव आणि कॅरिबियन कसावा यांचा समावेश होता. या पहिल्या थँक्सगिव्हिंगच्या मेजवानीत स्थानिक तिमुकुआ जमातीचे लोकही समन्वेषकांसोबत सहभागी झाले. प्लिमथच्या मेजवानीच्या पन्नासाहून अधिक वर्षे आधी युरोपीय आणि स्थानिक आदिवासी लोकांनी एकत्र घेतलेल्या भोजनाची ही पहिली ज्ञात नोंद आहे.
थँक्सगिव्हिंगचा दिवस कसा साजरा करावा, याचा आदर्श ही घटना कॅथलिक भाविकांसमोर ठेवते. त्या पहिल्या कॅथलिकांनी केवळ एकत्र येऊन हा दिवस साजरा केला नाही, तर भेटलेल्या स्थानिक आदिवासी लोकांनाही आमंत्रित केले. मिस्साबलिदानाने आपल्याला एकत्र आणले पाहिजे. आपण प्रत्येक जण आणि आपण सर्व मिळून जे काही करतो आणि जे काही आहोत, त्या सर्वांचा उगम मिस्साबलिदानात असला पाहिजे.
हे परमपवित्र पित्या, पुत्रा आणि पवित्र आत्म्या, तू तीन व्यक्तींमध्ये एकच देव आहेस; दैवी प्रेमाने त्या तिन्ही व्यक्ती परिपूर्ण ऐक्यात आहेत. तुझ्या कृपेच्या देणगीबद्दल मी तुझे आभार मानतो, विशेषतः मिस्साबलिदानाद्वारे ती देणगी मला मिळते म्हणून. कृतज्ञ अंतःकरणाने मी प्रार्थना करतो की तुझी प्रेममय दया इतरांपर्यंत पोहोचवण्याचे साधन मला बनता यावे. हे परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, तुझी आराधना करतो आणि तुझे आभार मानतो. मी पूर्ण अंतःकरणाने तुझ्यावर विश्वास ठेवतो.
