Ọ̀nà mẹ́ta ló wà láti ka ìtàn ìgbésí ayé àwọn ẹni mímọ́ lórí ojúlé yìí. Ọ̀nà àkọ́kọ́ ni láti tẹ̀ lé Kàlẹ́ńdà Róòmù Gbogbogbò, nípa kíkà nípa ẹni mímọ́ tàbí àjọ̀dún ọjọ́ kọ̀ọ̀kan jálẹ̀ ọdún. Ọ̀nà kejì ni láti lo àtọ́ka tí a ṣètò ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ álífábẹ́ẹ̀tì tàbí àpótí ìṣàwárí. Ọ̀nà kẹta ni láti kà wọ́n ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò, láti ọ̀rúndún kan sí òmíràn, láti ràn ọ́ lọ́wọ́ láti lóye sáà kọ̀ọ̀kan nínú Ìjọ, kí o lè ní òye lápapọ̀ nípa bí Ẹ̀mí Mímọ́ ṣe darí Ìjọ ní gbogbo sáà àti àṣà.
Nísàlẹ̀ ni àtòjọ àwọn ẹni mímọ́ àti àwọn àjọ̀dún ọdún ìsìn ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò, tí a gbé karí ọjọ́ ìṣẹ̀lẹ̀ náà, ọjọ́ ikú ẹni mímọ́ náà, tàbí ọjọ́ tí a fi àjọ̀dún náà kún Kàlẹ́ńdà Róòmù Gbogbogbò. Fún àwọn tí wọ́n fẹ́ kẹ́kọ̀ọ́ ìtàn Ìjọ, kí wọ́n sì lóye bí iṣẹ́ ìhìnrere ṣe ń tẹ̀ síwájú lábẹ́ ìdarí Ẹ̀mí Mímọ́ bí àkókò ṣe ń lọ, a dámọ̀ràn lílo àwọn àkójọ àṣàyàn tí ó ń ṣí sílẹ̀ ní ìsàlẹ̀.
Àtòjọ Àwọn Ẹni Mímọ́ àti Àwọn Àjọ̀dún Gẹ́gẹ́ Bí Àkókò Wọn:
Gbogbo àwọn àṣàrò lórí àwọn ẹni mímọ́ àti àwọn àjọ̀dún tún wà ní ìrísí ìwé aláwọ̀ rírọ̀ àti ìwé ẹ̀rọ ayélujára!
Tàbí, tẹ̀ lé wa lórí ìkànnì ètò ohùn ayélujára tí o fẹ́ràn jù: Apple Podcast Ìtumọ̀ Yorùbá: – Spotify Ìtumọ̀ Yorùbá: – iHeart Ìtumọ̀ Yorùbá: – Spreaker Ìtumọ̀ Yorùbá: – Amazon Music/Audible Ìtumọ̀ Yorùbá: – àti àwọn mìíràn!
Ìfáárà sí Ìtòlẹ́sẹẹsẹ Àkókò
Nísàlẹ̀ ni àtòjọ àwọn ẹni mímọ́ àti àwọn àjọ̀dún ọdún ìsìn tí ó wà lórí Kàlẹ́ńdà Róòmù Gbogbogbò, pẹ̀lú àwọn tí a fi kún kàlẹ́ńdà Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà. A gbé ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò náà karí ọjọ́ ìṣẹ̀lẹ̀ náà, ọjọ́ ikú ẹni mímọ́ kan, tàbí ọjọ́ tí a fi àjọ̀dún náà kún Kàlẹ́ńdà Róòmù Gbogbogbò. Fún àwọn tí wọ́n fẹ́ kẹ́kọ̀ọ́ ìtàn Ìjọ, kí wọ́n sì lóye bí iṣẹ́ ìhìnrere ṣe ń tẹ̀ síwájú lábẹ́ ìdarí Ẹ̀mí Mímọ́, a dámọ̀ràn lílo ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò.
Ní ìbẹ̀rẹ̀, ó ṣe pàtàkì láti sọ ohun kan nípa bí a ṣe ṣètò ọjọ́ àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ inú àfikún ìwé yìí gẹ́gẹ́ bí àkókò wọn. Ṣáájú 1582, Ìjọ ń lo Kàlẹ́ńdà Júlíánì, tí Julius Caesar gbé kalẹ̀ ní ọdún 46 ṣáájú ìbí Kristi. Kàlẹ́ńdà náà ṣe pàtàkì nítorí ó ran Ìjọ lọ́wọ́ láti mọ ọjọ́ Àjíǹde gan-an ní ọdọdún. Ìṣòro tí ó wáyé pẹ̀lú Kàlẹ́ńdà Júlíánì ni pé ó ní àṣìṣe ọjọ́ kan ní gbogbo ọdún 128, nítorí pé ọdún tí a fi yíyí ayé yí oòrùn ká díwọ̀n kéré díẹ̀ sí ọjọ́ 365.25. Ní 1582, Póòpù Gregory XIII tún kàlẹ́ńdà Ìjọ ṣe, lẹ́yìn ìfọ̀rọ̀wérọ̀ fínnífínní pẹ̀lú àwọn onímọ̀ nípa ìràwọ̀ àti àwọn onímọ̀ ìṣirò, ó sì kéde lílo Kàlẹ́ńdà Grẹ́góríánì, èyí tí a tẹ́wọ́ gbà jákèjádò ayé lónìí.
Nígbà tí a bẹ̀rẹ̀ sí í lo Kàlẹ́ńdà Grẹ́góríánì ní 1582, a yọ ọjọ́ mẹ́wàá tí ó wà láàárín Oṣù Kẹwàá 4 àti Oṣù Kẹwàá 15 kúrò ní ọdún náà láti ṣàtúnṣe àṣìṣe àwọn ọ̀rúndún tí ó ṣáájú, èyí tí Kàlẹ́ńdà Júlíánì fà. Òtítọ́ méjì wà tí ó ṣe pàtàkì láti kíyè sí nípa Kàlẹ́ńdà Grẹ́góríánì. Lákọ̀ọ́kọ́, Kàlẹ́ńdà Grẹ́góríánì bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ọdún 1 lẹ́yìn ìbí Kristi, nítorí náà, ó fi ìbí Kristi sí ọdún 1 lẹ́yìn ìbí Kristi. Kò sí ọdún òdo. Nítorí náà, gẹ́gẹ́ bí kàlẹ́ńdà yìí, nígbà tí Jésù pé ọmọ ọdún méjì, ọdún náà jẹ́ ọdún 3 lẹ́yìn ìbí Kristi. Ẹlẹ́ẹ̀kejì, Póòpù Gregory àti àwọn olùdámọ̀ràn rẹ̀ gbára lé ìṣirò ọdún ìbí Kristi tí akọ́ní ìsìn kan ní ọ̀rúndún kẹfà, tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Dionysius Exiguus, ṣe. Síbẹ̀, nítorí àìpé àwọn àkọsílẹ̀ ní àkókò náà, ọ̀pọ̀ jù lọ àwọn òpìtàn òde òní gbà pé Dionysius Exiguus ṣàṣìṣe nínú ìṣirò ọdún ìbí Jésù, èyí tí ó ṣeé ṣe jù lọ pé ó wáyé láàárín ọdún 4–6 ṣáájú ìbí Kristi lórí Kàlẹ́ńdà Grẹ́góríánì. A sọ èyí nítorí pé àwọn ọjọ́ tí yóò tẹ̀ lé e fún àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ìgbésí ayé Kristi yóò tẹ̀ lé ohun tí a lè pè ní fífi nọ́ńbà sí àwọn ọdún lọ́nà “àpẹẹrẹ” dípò nọ́ńbà ọdún gangan. Bí a bá tẹ̀ lé nọ́ńbà ọdún gangan, a ó fi ìbí Kristi sí ọdún 4–6 ṣáájú ìbí Kristi, èyí tí ó lè fa ìdàrúdàpọ̀. Láti yẹra fún ìdàrúdàpọ̀ yẹn, ìṣètò nọ́ńbà ọdún nínú àfikún ìwé yìí yóò lo ọdún 1 lẹ́yìn ìbí Kristi gẹ́gẹ́ bí ọjọ́ àpẹẹrẹ fún ìbí Kristi, gbogbo àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó ṣáájú àti tí ó tẹ̀ lé e yóò sì tẹ̀ lé ìlànà yẹn.
Ọ̀rúndún Kìíní Ṣáájú Kristi
A bẹ̀rẹ̀ àwọn àṣàrò wa lórí ìtàn Ìjọ ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò nípa ṣíṣe àṣàrò lórí bí a ṣe lóyún Màríà Wúńdíá Alábùkún-fún láìsí ẹ̀ṣẹ̀ ìpilẹ̀ṣẹ̀ ní nǹkan bí ọdún 15 ṣáájú ìbí Kristi, níwọ̀n bí ó ti jẹ́ ọmọ nǹkan bí ọdún mẹ́ẹ̀ẹ́dógún nígbà tí ó bí Jésù. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a sábà máa ń so ìbí Ìjọ pọ̀ mọ́ ìtújáde Ẹ̀mí Mímọ́ ní Pẹ́ńtíkọ́stì, ó ṣe pàtàkì láti kíyè sí pé ìṣẹ̀lẹ̀ àkọ́kọ́ tí ó sì mú kí ìbí Ìjọ ṣeé ṣe ní tààrà ni bí a ṣe lóyún Màríà láìsí ẹ̀ṣẹ̀ ìpilẹ̀ṣẹ̀, ẹni tí yóò di Éfà Tuntun àti Ìyá Ọlọ́run.
Ọ̀rúndún kìíní ṣáájú ìbí Kristi tẹ̀ síwájú pẹ̀lú ìbí Màríà, fífi í rúbọ nínú tẹ́ńpìlì, dídi ènìyàn Ọmọ Ọlọ́run ní àkókò tí áńgẹ́lì kéde ọ̀rọ̀ náà fún Màríà, ìbẹ̀wò rẹ̀ sí Èlísábẹ́tì—Ìyá Jòhánù Oníbatisí Mímọ́—àti ìbí Jòhánù.
Láti kẹ́kọ̀ọ́ sí i nípa ọ̀rúndún pàtàkì yìí nínú Ìjọ, a lè ka àwọn àṣàrò wọ̀nyí ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò:
Ṣẹ́tẹ́mbà 8: Ìbí Màríà Wúńdíá Alábùkún-fún—Àjọ̀dún (nǹkan bí ọdún 15 ṣáájú Kristi)
Nọ́vẹ́mbà 21: Ìfihàn Màríà Wúńdíá Alábùkún-fún nínú Tẹ́ńpìlì—Ìrántí (nǹkan bí ọdún 12 ṣáájú Kristi)
Máàṣì 25: Ìkéde Ìhìn Olúwa—Àjọ̀dún Ńlá (ọdún 1 ṣáájú Kristi)
Mèè 31: Ìbẹ̀wò Màríà Wúńdíá Alábùkún-fún—Àjọ̀dún (ọdún 1 ṣáájú Kristi)
Júùnù 24: Ìbí Jòhánù Oníbatisí Mímọ́—Àjọ̀dún Ńlá (ọdún 1 ṣáájú Kristi)
Ọ̀rúndún Kìíní
Láìsí iyèméjì, ọ̀rúndún kìíní ni ọ̀rúndún tó ṣe pàtàkì jù lọ nínú ìtàn ayé. Ìgbà náà ni a bí Jésù, tí ìyá Rẹ̀ di Ìyá Ọlọ́run, tí a dá Ẹbí Mímọ́ sílẹ̀, tí Jésù sì “… ń lágbára, tí Ó kún fún ọgbọ́n; ojúrere Ọlọ́run sì wà lórí rẹ̀” (Lúùkù 2:40). Ní apá àkọ́kọ́ ọ̀rúndún kìíní, a ń ṣe àṣàrò lórí gbogbo àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tó para pọ̀ jẹ́ ìgbésí ayé Ọmọ Ọlọ́run gẹ́gẹ́ bí ènìyàn. A ń ṣe àṣàrò lórí ìbí Rẹ̀, iṣẹ́ ìránṣẹ́ Rẹ̀ ní gbangba, Ìjìyà Rẹ̀, Àjíǹde Rẹ̀, Ìgòkè Rẹ̀ sí Ọ̀run, àti Pẹ́ńtíkọ́sì. A tún ń ṣe àṣàrò lórí àwọn ènìyàn àti ìṣẹ̀lẹ̀ tó jẹ́ apá kan ìgbésí ayé Jésù lórí ilẹ̀ ayé, bí ìfihàn Rẹ̀ nínú tẹ́ńpìlì, ìbẹ̀wò àwọn Amòye láti Ìlà Oòrùn, Jòhánù Oníbatisí, àti àwọn mìíràn.
Lẹ́yìn Pẹ́ńtíkọ́sì, tó wáyé ní nǹkan bí ọdún 33 gẹ́gẹ́ bí ètò ìtọ́ka ọdún àpẹẹrẹ tí a ń lò, a bí Ìjọ, Àkókò àwọn Àpóstélì sì bẹ̀rẹ̀. Ó parí ní nǹkan bí ọdún 101 pẹ̀lú ikú Àpóstélì tó gbẹ̀yìn, Jòhánù Ajíhìnrere Mímọ́. A kọ àkọsílẹ̀ Àkókò àwọn Àpóstélì sínú Ìṣe àwọn Àpóstélì àti onírúurú ìwé àti ìtàn àtẹnudẹ́nu ìgbà ìṣáájú mìíràn. Ìṣe àwọn Àpóstélì ṣàlàyé ní kíkún nípa àwùjọ àwọn Kristẹni ìgbà ìṣáájú ní Jerúsálẹ́mù, yíyan Mátíà Mímọ́ láti rópò Júdásì, ikú Ẹstéfánù Mímọ́ nítorí ìgbàgbọ́, àti bí àwùjọ náà ṣe tú káàkiri Ilẹ̀ Ọba Róòmù àti síwájú sí i. Lẹ́yìn ìyípadà Pọ́ọ̀lù Mímọ́, a ṣàlàyé iṣẹ́ ìhìnrere àwọn Mímọ́ Pétérù àti Pọ́ọ̀lù ní kíkún, àwọn lẹ́tà mìíràn nínú Májẹ̀mú Tuntun sì tẹnu mọ́ àwọn ìṣòro àti ìbùkún nínú àwọn àwùjọ Kristẹni tí a ṣẹ̀ṣẹ̀ dá sílẹ̀ ní Jerúsálẹ́mù, Áńtíókù, Róòmù, Kọ́ríńtì àti Éfésù. Ohun tí a mọ̀ nípa iṣẹ́ ọ̀pọ̀ àwọn Àpóstélì yòókù wá ní pàtàkì láti inú àwọn ìtàn àtẹnudẹ́nu àti àwọn ìtàn ìgbésí ayé mìíràn tí a kọ ní ọ̀pọ̀ ọdún lẹ́yìn náà, tí a kò sì lè fìdí ìjótìítọ́ wọn múlẹ̀ dáadáa.
Nínú ọ̀rúndún kìíní yìí, a ń ṣe àṣàrò lórí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì nínú ìgbésí ayé Ìyá Alábùkún-fún, títí kan Gbígbé rẹ̀ lọ sí Ọ̀run àti Fífì Adé dé e ní Ọ̀run, àti ìgbésí ayé àti ikú àwọn tó sún mọ́ Jésù, bí àwọn Mímọ́ Màríà Magidalénà, Mátà, Màríà, Lásárù, àti Jákọ́bù Mímọ́ (ọmọ Sẹbẹdé), Àpóstélì àkọ́kọ́ tó kú nítorí ìgbàgbọ́.
Gbogbo àwọn Àpóstélì yòókù ṣe ojúṣe wọn gẹ́gẹ́ bí àpóstélì ní ọ̀rúndún kìíní yìí, gbogbo wọn sì kú nítorí ìgbàgbọ́ àyàfi Jòhánù Mímọ́. Nígbà tó fi máa di ọdún 64, Pétérù Mímọ́, Aṣojú Kristi àkọ́kọ́, ń gbé ní Róòmù nígbà tí Nérò, Olú Ọba Róòmù, bẹ̀rẹ̀ inúnibíni àkọ́kọ́ tí a ṣètò rẹ̀ lòdì sí àwọn Kristẹni. Àwọn Mímọ́ Pétérù àti Pọ́ọ̀lù méjèèjì ni a pa nínú inúnibíni yẹn nítorí ìgbàgbọ́, pẹ̀lú ọ̀pọ̀ àwọn mìíràn tí a mọ̀ lápapọ̀ sí Àwọn Ajẹ́rìíkú Àkọ́kọ́ ti Ìjọ Róòmù.
Ní òpin ọ̀rúndún kìíní, nípasẹ̀ ìsapá àwọn Àpóstélì àti àwọn ọmọ-ẹ̀yìn mìíràn, ìgbàgbọ́ Kristẹni ti tàn káàkiri. A dá àwọn àwùjọ Kristẹni sílẹ̀ ní onírúurú agbègbè tí ó wà ní Ísírẹ́lì, Síríà, Tọ́kì, Àríwá Áfíríkà, Gíríìsì, Àméníà, Ìráàkì, Kípírọ́sì, Íńdíà àti Lẹ́bánónì òde òní.
Ní ọ̀rúndún kìíní yìí, àwọn ìjíròrò nípa ẹ̀kọ́ Ọlọ́run wáyé, a sì kojú àwọn ẹ̀kọ́ èké àkọ́kọ́, bí ti àwọn tí a ń pè ní olùfipá múni tẹ̀ lé àṣà Júù àti àwọn Ginositiki. Àwọn olùfipá múni tẹ̀ lé àṣà Júù tẹnu mọ́ ọn pé àwọn tí kì í ṣe Júù tí wọ́n yí padà sí ìgbàgbọ́ gbọ́dọ̀ tẹ̀ lé òfin Júù, títí kan àwọn ìṣe bí ìkọlà, kí a tó lè tẹ́wọ́ gbà wọ́n ní kíkún gẹ́gẹ́ bí Kristẹni. Nínú àwọn lẹ́tà rẹ̀ sí àwọn ará Gálátíà àti àwọn ará Róòmù, Pọ́ọ̀lù Mímọ́ bá wọn wí, ó sì tọ́ wọn sọ́nà. Ẹ̀kọ́ àwọn Ginositiki jẹ́ ẹ̀kọ́ èké ìgbà ìṣáájú tó tẹnu mọ́ ìmọ̀ àṣírí (ginosisi) fún ìgbàlà, tó sì fi ojú ìwòye pé ohun méjì ọ̀tọ̀ ni ayé jẹ́ hàn, nípa yíya ayé ohun tí a lè fojú rí, tí wọ́n pè ní ibi, sọ́tọ̀ kúrò nínú ayé ẹ̀mí, tí wọ́n pè ní rere. Irénéù Mímọ́, tí a ó pa nítorí ìgbàgbọ́ ní ọ̀rúndún tó tẹ̀ lé e, kọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwé lòdì sí ìgbàgbọ́ yìí.
Sí òpin ọ̀rúndún kìíní, a pa àwọn mímọ́ mìíràn tó wà nínú Kàlẹ́ńdà Gbogbogbò ti Róòmù nítorí ìgbàgbọ́, títí kan àwọn ọmọ ìjọ tí kì í ṣe àlùfáà àti àwọn kan tó tẹ̀ lé àwọn Àpóstélì nínú ipò bíṣọ́ọ̀bù. Lára wọn ni àwọn Mímọ́ Apolinarisi, Tímótíù, Títù, Nereusi, Akileusi, àti ẹni kẹrin tó tẹ̀ lé Pétérù Mímọ́, Póòpù Kílẹ́méńtì Kìíní Mímọ́, ọ̀kan lára àwọn Bàbá Àpóstélì pàtàkì mẹ́ta, ẹni tó fi lẹ́tà pàtàkì méjì sílẹ̀.
Láti kẹ́kọ̀ọ́ sí i nípa ọ̀rúndún pàtàkì yìí nínú Ìjọ, a lè ka àwọn àṣàrò wọ̀nyí ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò:
Jánúárì 1: Àjọ̀dún Ńlá Màríà, Ìyá Ọlọ́run (ọdún 1 lẹ́yìn Kristi)
Dẹ́sẹ́mbà 25: Ìbí Olúwa—Àjọ̀dún Ńlá (ọdún 1 lẹ́yìn Kristi)
Oṣù Kẹta 19: Jósẹ́fù Mímọ́, Ọkọ Màríà Wúńdíá Alábùkún-fún—Àjọ̀dún Ńlá
Àjọ̀dún Ẹbí Mímọ́ ti Jésù, Màríà àti Jósẹ́fù (ọdún 1 lẹ́yìn Kristi)
Jánúárì 3: Orúkọ Mímọ́ Jù Lọ ti Jésù, Ìrántí Àṣàyàn (ọdún 1 lẹ́yìn Kristi)
Fẹ́búárì 2: Ìfihàn Olúwa nínú Tẹ́ńpìlì—Àjọ̀dún (ọdún 1 lẹ́yìn Kristi)
Ìfarahàn Olúwa—Àjọ̀dún Ńlá (ọdún 1–2 lẹ́yìn Kristi)
Oṣù Karùn-ún 1: Jósẹ́fù Mímọ́ Òṣìṣẹ́—Ìrántí Àṣàyàn
Dẹ́sẹ́mbà 28: Àwọn Ọmọdé Mímọ́ Aláìṣẹ̀, Ajẹ́rìíkú (nǹkan bí ọdún 1 lẹ́yìn Kristi)
Ìbatisí Olúwa—Àjọ̀dún (nǹkan bí ọdún 30)
Ọ́gọ́sì 29: Ìjìyà Jòhánù Oníbatisí Mímọ́, Ajẹ́rìíkú—Ìrántí (nǹkan bí ọdún 30 tàbí 33)
Ọ́gọ́sì 6: Ìpààrọ̀ Ògo Olúwa—Àjọ̀dún (nǹkan bí ọdún 32)
Ọjọ́ Àìkú Ọ̀pẹ ti Ìjìyà Olúwa—Àjọ̀dún Ńlá (nǹkan bí ọdún 33)
Ọjọ́ Tọ́sì Mímọ́ (nǹkan bí ọdún 33)
Ọjọ́ Ẹtì Rere (nǹkan bí ọdún 33)
Ọjọ́ Àbámẹ́ta Mímọ́ (nǹkan bí ọdún 33)
Ọjọ́ Àìkú Àjíǹde—Àjọ̀dún Ńlá (nǹkan bí ọdún 33)
Ọjọ́ Àìkú Àánú Ọlọ́run—Àjọ̀dún Ńlá (nǹkan bí ọdún 33)
Ìgòkè Olúwa sí Ọ̀run—Àjọ̀dún Ńlá (nǹkan bí ọdún 33)
Ọjọ́ Àìkú Pẹ́ńtíkọ́sì—Àjọyọ̀ Ńlá (ní nǹkan bí ọdún 33)
Màríà Wúńdíá Alábùkún-fún, Ìyá Ìjọ—Ìrántí (ọdún 33 lẹ́yìn ìbí Kristi)
Èrèlè 22: Ìtẹ́ Mímọ́ Pétérù, Àpọ́sítélì—Àjọyọ̀ (ọdún 33 lẹ́yìn ìbí Kristi)
Ṣẹ́rẹ́ 25: Ìyípadà Mímọ́ Pọ́ọ̀lù, Àpọ́sítélì—Àjọyọ̀ (ní nǹkan bí ọdún 35)
Agẹmọ 22: Mímọ́ Màríà Magidalénà—Àjọyọ̀ (Ọ̀rúndún Kìíní, a kò mọ ọjọ́ ikú rẹ̀)
Agẹmọ 29: Àwọn Mímọ́ Mátà, Màríà àti Lásárù—Ìrántí (Ọ̀rúndún Kìíní, a kò mọ ọjọ́ ikú wọn)
Ògún 24: Mímọ́ Bárítólómíù Àpọ́sítélì—Àjọyọ̀ (Ọ̀rúndún Kìíní, a kò mọ ọjọ́ ikú rẹ̀)
Ògún 15: Gbígbé Màríà Wúńdíá Alábùkún-fún Lọ sí Ọ̀run—Àjọyọ̀ Ńlá (Ọ̀rúndún Kìíní, a kò mọ ọjọ́ náà)
Owewe 21: Mímọ́ Mátíù, Àpọ́sítélì, Òǹkọ̀wé Ìhìnrere—Àjọyọ̀ (Ọ̀rúndún Kìíní, a kò mọ àwọn ọjọ́ ikú)
Oṣù Kẹjọ 22: Ipò Ọbabìnrin Màríà Wúńdíá Alábùkún-fún—Ìrántí
Agẹmọ 25: Mímọ́ Jákọ́bù (ọmọ Sẹ̀bẹ́dè), Àpọ́sítélì—Àjọyọ̀ (Ọ̀rúndún Kìíní–nǹkan bí ọdún 44)
Bélú 30: Mímọ́ Áńdérù Àpọ́sítélì—Àjọyọ̀ (nǹkan bí ọdún 5/10–nǹkan bí ọdún 60/80)
Òkúdu 11: Mímọ́ Bánábà Àpọ́sítélì—Ìrántí (Ìbẹ̀rẹ̀ Ọ̀rúndún Kìíní–nǹkan bí ọdún 61)
Ìgbé 25: Mímọ́ Máàkù Òǹkọ̀wé Ìhìnrere—Àjọyọ̀ (nǹkan bí ọdún 12–nǹkan bí ọdún 68)
Agẹmọ 3: Mímọ́ Tọ́másì Àpọ́sítélì—Àjọyọ̀ (Ó kú ní nǹkan bí ọdún 72)
Ẹ̀bibi 3: Mímọ́ Fílípì, Àpọ́sítélì (àti Jákọ́bù)—Àjọyọ̀ (nǹkan bí ọdún 4–nǹkan bí ọdún 80)
Ẹ̀bibi 14: Mímọ́ Mátíásì Àpọ́sítélì—Àjọyọ̀ (Ọ̀rúndún Kìíní)
Ọ̀wàrà 18: Mímọ́ Lúùkù Òǹkọ̀wé Ìhìnrere—Àjọyọ̀ (Ọ̀rúndún Kìíní, ó kú ní nǹkan bí ẹni ọdún 84)
Ọ̀rúndún Kejì
Nígbà tí Mímọ́ Jóhánù Àpọ́sítélì kú ní nǹkan bí ọdún 101, Ìjọ wọ sáà àwọn Bàbá Ìjọ tí ó tẹ̀ lé àwọn Àpọ́sítélì, àwọn aṣáájú tí wọ́n mọ àwọn Àpọ́sítélì fúnra wọn, tí ẹ̀kọ́ àti iṣẹ́ ìránṣẹ́ wọn sì tọ́ dàgbà. Méjì lára àwọn ọmọ-ẹ̀yìn Mímọ́ Jóhánù ni Mímọ́ Ignatius ti Áńtíókù àti Mímọ́ Polycarp. Àwọn méjèèjì jẹ́ bíṣọ́ọ̀bù, àwọn méjèèjì sì fi àwọn lẹ́tà pàtàkì sílẹ̀ tí ó fi ìdàgbàsókè àti bí a ṣe gbé Ìjọ ìjímìjí kalẹ̀ lábẹ́ àwọn bíṣọ́ọ̀bù hàn. Wọ́n kọ àwọn lẹ́tà wọn sí àwọn àwùjọ Kristẹni, wọ́n sì fi wọn fún wọn ní ìtọ́sọ́nà olùṣọ́-àgùntàn, gba wọn níyànjú láti wà ní ìṣọ̀kan, ṣàlàyé àwọn ìlànà nípa ìṣàkóso Ìjọ ní kíkún, wọ́n sì sọ̀rọ̀ nípa àwọn ẹ̀kọ́ èké tí ó ń yọ jáde.
Ọ̀kan lára àwọn ẹ̀kọ́ èké tí ó ń yọ jáde ni ẹ̀kọ́ Montanus, tí ó kọ́ni pé ẹ̀sìn Kristẹni tòótọ́ sinmi lórí ìrírí àràmàǹdà pẹ̀lú Ẹ̀mí Mímọ́. Ẹ̀kọ́ Marcion jẹ́ ẹ̀kọ́ èké tí ó kọ Májẹ̀mú Láéláé sílẹ̀, tí ó sì fi Ọlọ́run inú Bíbélì Hébérù hàn gẹ́gẹ́ bí ọlọ́run tí ó kéré sí i, tí ó yàtọ̀ sí Ọlọ́run Májẹ̀mú Tuntun. Ẹ̀kọ́ Montanus sọ pé Ẹ̀mí Mímọ́ fún àwọn ènìyàn kan ní àwọn ìṣípayá àsọtẹ́lẹ̀ tuntun tí ó ju àṣẹ àwọn aṣáájú Ìjọ àti Ìwé Mímọ́ lọ. Mímọ́ Irenaeus, Bíṣọ́ọ̀bù Lyons àti ọmọ-ẹ̀yìn Mímọ́ Polycarp, jẹ́ akíkanjú olùgbèjà ẹ̀kọ́ ìgbàgbọ́ tòótọ́, ẹni tí ó kọ iṣẹ́ rẹ̀ Lòdì sí Àwọn Ẹ̀kọ́ Èké, tí ó sọ̀rọ̀ nípa ẹ̀kọ́ èké àwọn Gnostic, tí ó sì tún mẹ́nu kan ẹ̀kọ́ Marcion.
Ní ọ̀rúndún yìí, a bẹ̀rẹ̀ sí í kó àwọn ìwé àwọn Àpọ́sítélì jọ, a ń kà wọ́n, a sì ń bọ̀wọ̀ fún wọn; àwọn ìwé wọ̀nyí ni yóò wá di Májẹ̀mú Tuntun tí Ìjọ gbà gẹ́gẹ́ bí apá kan Ìwé Mímọ́. Ìmọ̀ nípa Ọlọ́run àti ẹ̀kọ́ ìgbàgbọ́ tún tẹ̀ síwájú, àwọn olùgbèjà ìgbàgbọ́ bí Mímọ́ Justin Ẹlẹ́rìí tí Ó Kú fún Ìgbàgbọ́ sì mú kí òye ìgbàgbọ́ túbọ̀ ṣe kedere, wọ́n sì gbèjà ìgbàgbọ́ náà níwájú àwọn aláṣẹ ní Ilẹ̀ Ọba Róòmù. Ó tún fún wa ní ọ̀kan lára àwọn àpèjúwe àkọ́kọ́ nípa bí a ṣe ń ṣe Mísà. Síwájú sí i, Mímọ́ Justin jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àkọ́kọ́ tí ó bẹ̀rẹ̀ sí í lo ìmọ̀ ọgbọ́n orí àwọn Gíríìkì gẹ́gẹ́ bí ìpìlẹ̀ ìrònú láti ṣàlàyé àwọn òtítọ́ tí Ọlọ́run ṣí payá, bí irú ẹ̀dá Kristi àti Mẹ́talọ́kan Mímọ́
Iṣẹ́ ìjíhìnrere ń bá a lọ ní ọ̀rúndún yìí, a sì gbà pé Ìhìnrere ti dé àwọn agbègbè tí wọ́n jẹ́ ilẹ̀ Faransé, Jámánì, Sípéènì, àwọn ilẹ̀ Balkan, Gẹ̀ẹ́sì, Saudi Arabia, Yemen, àti àwọn orílẹ̀-èdè Àríwá Áfíríkà lónìí, bí Tunisia, Algeria, Morocco àti Etiópíà ti òde òní.
Ní ọ̀rúndún kejì, inúnibíni sí àwọn Kristẹni wáyé ní àwọn agbègbè kan látìgbàdégbà lábẹ́ àwọn olú ọba Róòmù bí Trajan, Hadrian àti Antoninus Pius. Wọ́n fi àwọn Kristẹni sílẹ̀ níwọ̀n ìgbà tí wọn kò bá kọ̀ láti bu ọlá fún àwọn òrìṣà Róòmù. Lábẹ́ Olú Ọba Marcus Aurelius, onímọ̀ ọgbọ́n kan tí ó ka ẹ̀sìn Kristẹni sí ìgbàgbọ́ nínú ohun asán, inúnibíni le sí i ní àwọn agbègbè kan. Ní ọ̀rúndún yìí, a kò tíì máa ṣe inúnibíni sí àwọn Kristẹni nípasẹ̀ àwọn ìpolongo tí a ṣètò káàkiri ilẹ̀ ọba; irú àwọn ìpolongo bẹ́ẹ̀ yóò bẹ̀rẹ̀ ní ọ̀rúndún méjì tí ó tẹ̀ lé e.
Láti kẹ́kọ̀ọ́ sí i nípa ọ̀rúndún pàtàkì yìí nínú Ìjọ, a lè ka àwọn àṣàrò wọ̀nyí ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò:
Oṣù Kejìlá 27: Jòhánù Mímọ́, Àpóstélì àti Ajíhìnrere—Àjọ̀dún (Ìbẹ̀rẹ̀ Ọ̀rúndún Kìíní–nǹkan bí 101)
Oṣù Kẹfà 1: Justin Mímọ́, Ajẹ́rìíkú—Ìrántí (nǹkan bí 100–nǹkan bí 165)
Oṣù Kejì 23: Polycarp Mímọ́, Bíṣọ́ọ̀pù àti Ajẹ́rìíkú—Ìrántí (nǹkan bí 65–nǹkan bí 155 tàbí 166)
Ọ̀rúndún Kẹta
Ní ọ̀rúndún kẹta, Ìjọ dàgbà púpọ̀, àwọn ẹ̀kọ́ ìgbàgbọ́ rẹ̀ tẹ̀ síwájú, inúnibíni sì pọ̀ sí i. Àwọn ẹ̀kọ́ nípa Mẹ́talọ́kan àti ìwà-ẹ̀dá Kristi ń tẹ̀ síwájú, wọ́n sì pèsè ìpìlẹ̀ fún àlàyé tí ó ṣe kedere, tí àwọn ìgbìmọ̀ Ìjọ yóò fi ìdánilójú gbé kalẹ̀ ní ọ̀rúndún kẹrin. Cyprian Mímọ́ ti Carthage kọ̀wé nípa ìjẹ́pàtàkì ìṣọ̀kan Ìjọ, Hippolytus ti Róòmù sì kọ̀wé láti tako àwọn ẹ̀kọ́ èké àti nípa bí a ṣe ṣètò Ìjọ, títí kan ètò ìjọsìn rẹ̀.
Àwọn àṣà ìjọsìn Ìjọ ń tẹ̀ síwájú, bẹ́ẹ̀ náà ni ètò àwọn àwùjọ Kristẹni lábẹ́ àwọn bíṣọ́ọ̀pù. Iṣẹ́ ọnà àti iṣẹ́ ìkọ́lé Kristẹni bẹ̀rẹ̀ sí í farahàn, a sì ń bu ọlá fún àwọn ibi ìsìnkú abẹ́ ilẹ̀ sí i nítorí àwọn ajẹ́rìíkú tí a sin síbẹ̀.
Ní ìdajì àkọ́kọ́ ọ̀rúndún kẹta, inúnibíni sí àwọn Kristẹni ní Ilẹ̀ Ọba Róòmù ń bá a lọ. Olú Ọba Septimius Severus pa Irenaeus Mímọ́ nítorí ìgbàgbọ́ rẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún náà, bẹ́ẹ̀ náà ni ó ṣe sí àwọn Mímọ́ Perpetua àti Felicity, tí a dárúkọ nínú Kánọ́nù Róòmù (Àdúrà Ẹ̀kárístì I). A pa wọ́n nítorí ìgbàgbọ́ wọn ní Àríwá Áfíríkà, ní ìlú Carthage (Tunisia òde òní). Obìnrin ọlọ́lá ni Perpetua, Felicity sì jẹ́ ìránṣẹ́ rẹ̀. A mú wọn, a sì pa wọ́n nítorí pé wọ́n di Kristẹni láìka àṣẹ olú ọba tí ó fòfin de yíyípadà sí ẹ̀sìn náà sí. Yàtọ̀ sí Perpetua àti Felicity, a tún pa Cecilia àti Agatha nítorí ìgbàgbọ́ wọn—àwọn wúńdíá méjì tí a tún dárúkọ nínú Kánọ́nù Róòmù. A pa póòpù márùn-ún nítorí ìgbàgbọ́ wọn ní ọ̀rúndún yìí: Callistus I, Pontian, Fabian, Cornelius àti Sixtus II.
Ní 250, Decius, Olú Ọba Róòmù, pàṣẹ pé gbogbo ènìyàn ní Ilẹ̀ Ọba Róòmù gbọ́dọ̀ rú ẹbọ sí àwọn òrìṣà Róòmù. Àwọn tí ó kọ̀ dojú kọ gbígba ohun ìní wọn lọ́wọ́ wọn, ìfìyàjẹni àti ikú. Valerian, tí ó di olú ọba Róòmù ní ọdún díẹ̀ lẹ́yìn náà, tẹ̀ síwájú nínú ìṣe yìí, ní pàtàkì sí àwọn àlùfáà àti àwọn ohun ìní ìjọ wọn. Lára àwọn ajẹ́rìíkú tí a mọ̀ jù lọ ní ìdajì kejì ọ̀rúndún kẹta ni àwọn Mímọ́ Lawrence àti Sebastian, àti àwọn arákùnrin ìbejì, àwọn Mímọ́ Cosmas àti Damian.
Ẹ̀kọ́ èké mìíràn tí ó dìde ni ẹ̀kọ́ Novatian. Nítorí àwọn inúnibíni tí ó tàn ká gbogbo ilẹ̀ ọba, àwọn Kristẹni kan kọ ìgbàgbọ́ wọn sílẹ̀ kí wọ́n lè gba ẹ̀mí ara wọn là. A ń pè wọ́n ní “lapsi.” Novatian, àlùfáà kan ní Róòmù, jiyàn pé a kò lè tún gba àwọn tí ó kọ ìgbàgbọ́ wọn sílẹ̀ padà sínú ìrẹ́pọ̀ pẹ̀lú Ìjọ. Póòpù Pontian kò fara mọ́ èyí, Cyprian Mímọ́ sì jiyàn ní kedere pé a lè tún gbà wọ́n padà lẹ́yìn ìjẹ́wọ́ ẹ̀ṣẹ̀ àti ìṣe ìrònúpìwàdà.
Láti kẹ́kọ̀ọ́ sí i nípa ọ̀rúndún pàtàkì yìí nínú Ìjọ, a lè ka àwọn àṣàrò wọ̀nyí ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò:
Oṣù Kẹfà 28: Irenaeus Mímọ́, Bíṣọ́ọ̀pù àti Ajẹ́rìíkú—Ìrántí (nǹkan bí 135–nǹkan bí 202)
Oṣù Kẹta 7: Àwọn Mímọ́ Perpetua àti Felicity, Àwọn Ajẹ́rìíkú—Ìrántí (Wọ́n kú ní 203)
Oṣù Kínní 20: Fabian Mímọ́, Póòpù àti Ajẹ́rìíkú—Ìrántí Àṣàyàn (Ó kú ní 250)
Oṣù Kejì 5: Agatha Mímọ́, Wúńdíá àti Ajẹ́rìíkú—Ìrántí (nǹkan bí 231–nǹkan bí 251)
Oṣù Kẹjọ 10: Lawrence Mímọ́, Díákónì àti Ajẹ́rìíkú—Àjọ̀dún (nǹkan bí 225–nǹkan bí 258)
Oṣù Kínní 20: Sebastian Mímọ́, Ajẹ́rìíkú—Ìrántí Àṣàyàn (nǹkan bí 255–nǹkan bí 288)
Ọ̀rúndún Kẹrin
Ní ọ̀rúndún kẹrin, Ìjọ ní òmìnira, ó sì dàgbà púpọ̀ nínú Ilẹ̀ Ọba Róòmù lẹ́yìn inúnibíni líle kan tí ó gbẹ̀yìn, tí ó tàn ká gbogbo ilẹ̀ ọba, tí a mọ̀ sí “Inúnibíni Ńlá Náà.” Ní 303, Olú Ọba Diocletian gbé ọ̀wọ́ àwọn àṣẹ kan jáde tí ó fi dandan lé àwọn Kristẹni láti kọ ìgbàgbọ́ wọn sílẹ̀ kí wọ́n sì rú ẹbọ sí àwọn òrìṣà Róòmù. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ tẹ̀ lé àṣẹ náà kí wọ́n lè gba ẹ̀mí ara wọn là, ṣùgbọ́n ọ̀pọ̀lọpọ̀ mìíràn, tí wọ́n dúró ṣinṣin nínú ìgbàgbọ́ wọn, di ajẹ́rìíkú. Lára àwọn ajẹ́rìíkú wọ̀nyí tí orúkọ wọn wà nínú Kàlẹ́ńdà Gbogbogbò ti Róòmù ni àwọn Mímọ́ George, Januarius, Marcellinus, Peter, Lucy ti Syracuse, Pancras, Agnes, Vincent àti Catherine ti Alexandria.
Ní àkókò yẹn, ètò ìjọba olórí mẹ́rin ni wọ́n fi ń ṣàkóso Ilẹ̀ Ọba Róòmù, pẹ̀lú Augustus méjì àti Caesar méjì. Ní 305, Diocletian àti Maximian, ẹni tí wọ́n jọ jẹ́ olú-ọba, tí àwọn méjèèjì sì jẹ́ Augustus, fi ìtẹ́ wọn sílẹ̀, pẹ̀lú èrò pé àwọn Caesar wọn yóò rọ́pò wọn. Constantius Chlorus, tí ó jẹ́ Caesar ní Ìwọ̀ Oòrùn nígbà náà, di Augustus, ṣùgbọ́n nígbà tí ó kú ní 306, àwọn ọmọ ogun Constantine ọmọ rẹ̀ kéde rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Augustus, oyè tí a kò tẹ́wọ́ gbà lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ jákèjádò ilẹ̀ ọba náà. Ní àkókò kan náà, Maxentius, ọmọ Maximian tí ó ti jẹ́ Augustus ti Ìwọ̀ Oòrùn tẹ́lẹ̀, kéde ara rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Augustus ní Róòmù. Ìforígbárí bẹ́ sílẹ̀ láàárín Constantine àti Maxentius, tí ó sì parí sí ìṣẹ́gun Constantine ní Ogun Afárá Milvian ní 312. Ṣáájú ogun náà, ìtàn àtẹnudẹ́nu sọ pé Constantine rí ìran àgbélébùú kan pẹ̀lú àwọn ọ̀rọ̀ náà, “Nípasẹ̀ àmì yìí ni ìwọ yóò ṣẹ́gun.” Ó ní kí àwọn ọmọ ogun rẹ̀ ya àgbélébùú sára àwọn asà wọn, ó sì ṣẹ́gun ogun náà, èyí tí ó fi ipò rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Augustus ti Ìwọ̀ Oòrùn múlẹ̀.
Ní 313, Constantine, tí ó dúpẹ́ fún ìṣẹ́gun rẹ̀ tí ó gbà pé Ọlọ́run àwọn Kristẹni ló fún òun, papọ̀ pẹ̀lú Licinius, Olú-ọba Ìlà Oòrùn, gbé Òfin Milan jáde. Òfin yìí fún àwọn ènìyàn ní òmìnira láti ṣe ẹ̀sìn wọn jákèjádò Ilẹ̀ Ọba Róòmù, èyí tí ó di àyípadà pàtàkì nínú ìtàn Ìjọ Kátólíìkì.
Lẹ́yìn Òfin Milan, Constantine pèsè ìrànlọ́wọ́ púpọ̀ fún Ìjọ. Ó fi ohun ìní àti owó ṣètọrẹ fún kíkọ́ àwọn ṣọ́ọ̀ṣì pàtàkì ní Róòmù àti Ilẹ̀ Mímọ́, bí Basilika Lateran, Ṣọ́ọ̀ṣì Peteru Mímọ́ lórí Òkè Vatican, Ṣọ́ọ̀ṣì Àgbélébùú Mímọ́ ti Jerúsálẹ́mù, àti Ṣọ́ọ̀ṣì Pọ́ọ̀lù Mímọ́ Lẹ́yìn Àwọn Odi Ìlú. Ní Jerúsálẹ́mù, Helena Mímọ́, ìyá rẹ̀, kọ́ Ṣọ́ọ̀ṣì Ibojì Mímọ́ sórí Òkè Kalfari àti ibojì Kristi. Títí di òní, àwọn ṣọ́ọ̀ṣì wọ̀nyí ṣì wà lára àwọn ibi tó ṣe pàtàkì jù lọ fún ìrìn-àjò mímọ́ àti ìjọsìn àwọn Kristẹni.
Ọ̀rúndún kẹrin tún rí ìfarahàn ẹ̀kọ́ Arius, ẹ̀kọ́ èké kan láti Alexandria ní Àríwá Áfíríkà tí ó sẹ́ pé Kristi jẹ́ Ọlọ́run, tí ó ń kọ́ni dípò èyí pé Ó kéré sí Baba àti pé Òun kò wà láti ayérayé gẹ́gẹ́ bí Baba. Láti dáhùn sí èyí, Ọlọ́run gbé àwọn onímọ̀ ẹ̀kọ́ nípa Ọlọ́run tó tayọ dìde: Athanasius Mímọ́, Basil Ńlá Mímọ́, Gregory ti Nazianzus Mímọ́, Gregory ti Nyssa Mímọ́, àti Ambrose ti Milan Mímọ́. Pẹ̀lú ìtìlẹ́yìn Póòpù Sylvester I, ìṣọ̀kan wọn lórí ẹ̀kọ́ nípa Ọlọ́run mú kí Olú-ọba Constantine pe Ìgbìmọ̀ Nicaea àkọ́kọ́ fún gbogbo Ìjọ (àgbáyé) ní 325. Láti inú ìgbìmọ̀ yẹn ni a ti ṣe àkọsílẹ̀ Ìjẹ́wọ́ Ìgbàgbọ́ Nicaea, tí a sì dá ẹ̀kọ́ Arius lẹ́bi. Síbẹ̀síbẹ̀, ẹ̀kọ́ Arius kò parẹ́ pátápátá. Ní 381, a ṣe Ìgbìmọ̀ Constantinople Àkọ́kọ́, tí ó tún gbé ọ̀rọ̀ ẹ̀kọ́ Arius yẹ̀ wò, tí ó dá a lẹ́bi, tí ó sì fẹ Ìjẹ́wọ́ Ìgbàgbọ́ Nicaea sí i.
Ní 324, Constantine di alákòóso kan ṣoṣo ti àwọn Ilẹ̀ Ọba Róòmù ti Ìlà Oòrùn àti Ìwọ̀ Oòrùn, ó sì fi Constantinople ṣe olú-ìlú tuntun. Ní àkókò yìí, Ìjọ bẹ̀rẹ̀ sí í ní ipa tó lágbára ní Róòmù àti jákèjádò ilẹ̀ ọba náà.
Ní Íjíbítì, Anthony Mímọ́ kó ipa ìpìlẹ̀ nínú ìdàgbàsókè ìgbésí ayé àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́ ìnìkàngbé. Ó di ajẹ́jẹ̀ẹ́ ìnìkàngbé tí ó ń gbé nínú ihò àpáta, tí ó ń gbé ìgbésí ayé àdúrà, dídá wà àti ìrònúpìwàdà pẹ̀lú ìtara-ẹni-lójú. Ní ìparí ìgbésí ayé rẹ̀, ó ṣèrànwọ́ láti darí àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́ ìnìkàngbé mìíràn tí wọ́n fẹ́ fara wé e. Ipa rẹ̀ yóò wà fún ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún lẹ́yìn náà, pàápàá jù lọ nítorí pé Athanasius Mímọ́, Bíṣọ́ọ̀pù ńlá ti Alexandria tí a lé lọ sí ìgbèkùn, mọ Anthony Mímọ́, ó sì kọ ìwé kan nípa ìgbésí ayé àti ìpè rẹ̀.
Nígbà tó yá nínú ọ̀rúndún náà, Augustine ti Hippo Mímọ́ farahàn gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn onímọ̀ ẹ̀kọ́ nípa Ọlọ́run tó ga jù lọ nínú ìtàn Ìjọ. Àwọn ìwé rẹ̀ di ìpìlẹ̀ fún ẹ̀kọ́ Kristẹni nípa Ọlọ́run ní àwọn ọ̀rúndún tó tẹ̀ lé e, wọ́n sì ń bá a lọ láti ní ipa tó lágbára.
Nígbà tí Olú-ọba Theodosius I kú ní 395, òun tí ó jẹ́ ẹni ìkẹyìn láti ṣàkóso Ìlà Oòrùn àti Ìwọ̀ Oòrùn gẹ́gẹ́ bí ilẹ̀ ọba kan ṣoṣo, a pín Ilẹ̀ Ọba náà láàárín àwọn ọmọ rẹ̀. Ikú Theodosius jẹ́ àmì àkókò pàtàkì kan, tí ó mú kí Ìjọ Ìlà Oòrùn (Byzantine) àti ti Ìwọ̀ Oòrùn (Látìn) bẹ̀rẹ̀ sí í gba ọ̀nà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ nípa àṣà àti ìṣèlú.
Láti kẹ́kọ̀ọ́ sí i nípa ọ̀rúndún pàtàkì yìí nínú Ìjọ, a lè ka àwọn àṣàrò wọ̀nyí ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò:
Ọjọ́ 23 Oṣù kẹrin: George Mímọ́, Ajẹ́rìíkú—Ìrántí Àṣàyàn (Ó Kú ní Nǹkan bí 303)
Ọjọ́ 19 Oṣù kẹsàn-án: Januarius Mímọ́, Bíṣọ́ọ̀pù àti Ajẹ́rìíkú—Ìrántí Àṣàyàn (Ó Kú ní Nǹkan bí 304)
Ọjọ́ 13 Oṣù kejìlá: Lucy ti Syracuse Mímọ́, Wúńdíá àti Ajẹ́rìíkú—Ìrántí (Nǹkan bí 283–Nǹkan bí 304)
Ọjọ́ 12 Oṣù karùn-ún: Pancras Mímọ́, Ajẹ́rìíkú—Ìrántí Àṣàyàn (Nǹkan bí 289–Nǹkan bí 304)
Ọjọ́ 21 Oṣù kìíní: Agnes Mímọ́, Wúńdíá àti Ajẹ́rìíkú—Ìrántí (Nǹkan bí 291–Nǹkan bí 304)
Ọjọ́ 3 Oṣù kejì: Blaise Mímọ́, Bíṣọ́ọ̀pù àti Ajẹ́rìíkú—Ìrántí Àṣàyàn (Ó Kú ní Nǹkan bí 316)
Ọjọ́ 9 Oṣù kọkànlá: Ìyàsímímọ́ Basilika Lateran—Àjọ̀dún (A Yà Á Sí Mímọ́ ní 324)
Ọjọ́ 14 Oṣù kẹsàn-án: Ìgbéga Àgbélébùú Mímọ́—Àjọ̀dún (335)
Ọjọ́ 31 Oṣù kejìlá: Sylvester I Mímọ́, Póòpù (Nǹkan bí Ìparí Ọ̀rúndún Kẹta—335)
Ọjọ́ 6 Oṣù kejìlá: Nicholas Mímọ́, Bíṣọ́ọ̀pù—Ìrántí Àṣàyàn (Nǹkan bí 270–Nǹkan bí 346)
Ọjọ́ 17 Oṣù kìíní: Anthony ti Íjíbítì Mímọ́, Olórí Àwọn Ajẹ́jẹ̀ẹ́ Ìnìkàngbé—Ìrántí (251–356)
Ọjọ́ 2 Oṣù karùn-ún: Athanasius Mímọ́, Bíṣọ́ọ̀pù àti Olùkọ́ Ńlá ti Ìjọ—Ìrántí (Nǹkan bí 296–373)
Oṣù Kẹfà 9: Ẹni Mímọ́ Ephrem, Díákónì àti Olùkọ́ Àgbà Ìjọ—Ìrántí Àṣàyàn (ní àyíká 306–373)
Oṣù Kejìlá 11: Ẹni Mímọ́ Damasus I, Póòpù—Ìrántí Àṣàyàn (ní àyíká 305–384)
Oṣù Kẹjọ 27: Ẹni Mímọ́ Monica—Ìrántí (ní àyíká 332–387)
Oṣù Kọkànlá 11: Ẹni Mímọ́ Martin ti Tours, Bíṣọ́ọ̀bù—Ìrántí (316 tàbí 336–397)
Oṣù Kejìlá 7: Ẹni Mímọ́ Ambrose, Bíṣọ́ọ̀bù àti Olùkọ́ Àgbà Ìjọ—Ìrántí (ní àyíká 339–ní àyíká 397)
Ọ̀rúndún Karùn-ún
Ní ọ̀rúndún karùn-ún, Ìjọ rí ìdàgbàsókè pàtàkì nínú ẹ̀kọ́ nípa Ọlọ́run, ìlọsíwájú nínú iṣẹ́ míṣọ́nnárì, ìdàgbàsókè síwájú sí i nínú ìgbésí ayé àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́ ìnìkàngbé, àwọn àyípadà nínú ìṣèlú àti àṣà, àti ìṣubú Ilẹ̀ Ọba Róòmù ti Ìwọ̀ Oòrùn. Ẹni Mímọ́ Augustine, ẹni tí ó yí padà sí ìgbàgbọ́ ní ìparí ọ̀rúndún kẹrin, ṣe àwọn àfikún pàtàkì ní àkókò yìí, nípa kíkọ àwọn ìwé rẹ̀ tí ó di ìpìlẹ̀, Àwọn Ìjẹ́wọ́ àti Ìlú Ọlọ́run. Àkókò yìí tún rí ìbùkún gbà nípasẹ̀ òye jíjinlẹ̀ nípa Ọlọ́run láti ọ̀dọ̀ àwọn olùkọ́ àgbà Ìjọ mìíràn, títí kan àwọn Ẹni Mímọ́ Jòhánù Chrysostom àti Jerome, tí ipa wọn bẹ̀rẹ̀ ní ìparí ọ̀rúndún kẹrin, ṣùgbọ́n tí ó ṣì ń ní ipa jálẹ̀ ọ̀rúndún karùn-ún. Àwọn Ẹni Mímọ́ Cyril ti Alexandria, Pétérù Chrysologus, àti Póòpù Leo Ńlá tún farahàn ní ọ̀rúndún karùn-ún, wọ́n sì pèsè òye jíjinlẹ̀ sí i ní pàtàkì nípa ẹ̀kọ́ òtítọ́ Ìjọ lórí ìwà Kristi àti oore-ọ̀fẹ́.
Àwọn onímọ̀ ẹ̀kọ́ nípa Ọlọ́run wọ̀nyí kojú onírúurú ẹ̀kọ́ èké tí ń yọ jáde, bí ẹ̀kọ́ Pelagius, tí ó tako pé oore-ọ̀fẹ́ ṣe pàtàkì fún ìgbàlà, àti ẹ̀kọ́ Nestorius, tí ó sọ pé Ẹni méjì ni ó wà nínú Kristi, Ẹni kan tí í ṣe Ọlọ́run àti ẹni kan tí í ṣe ènìyàn. Pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ àwọn olùkọ́ àgbà Ìjọ wọ̀nyí, Ìgbìmọ̀ Ìjọ ní Éfésù, tí a pè láti yanjú ọ̀ràn ẹ̀kọ́ Nestorius, kéde Màríà gẹ́gẹ́ bí Ìyá Ọlọ́run (Theotokos), a sì pe àwọn ìgbìmọ̀ ní Carthage láti yanjú ọ̀ràn ẹ̀kọ́ Pelagius. Ní 451, Ìgbìmọ̀ Gbogbogbò ti Ìjọ ní Chalcedon kojú ẹ̀kọ́ ẹ̀dá kan ṣoṣo, ẹ̀kọ́ èké tí ó sọ pé ìwà Ọlọ́run nìkan ṣoṣo ni Jésù ní, dípò ìwà ènìyàn àti ìwà Ọlọ́run tí ó wà ní ìṣọ̀kan nínú Ẹni kan ṣoṣo.
Ní 410, àwọn Visigoth kógun ja Róòmù, ní 476 sì ni Ilẹ̀ Ọba Róòmù ti Ìwọ̀ Oòrùn ṣubú. Èyí ní ipa jíjinlẹ̀ lórí Ìjọ ní Ìwọ̀ Oòrùn àti Ìlà Oòrùn. Ní Ìwọ̀ Oòrùn, ipò Póòpù di agbára tí ń mú ìdúróṣinṣin wá, ó sì bẹ̀rẹ̀ sí í ní ipa púpọ̀ sí i nínú ọ̀ràn ìṣàkóso ìlú, ní àfikún sí àṣẹ rẹ̀ nínú ọ̀ràn ẹ̀mí. Ìgbésí ayé àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́ ìnìkàngbé túbọ̀ gbilẹ̀, àwọn ilé wọn sì di ibi ìkẹ́kọ̀ọ́, tí wọ́n ti ń pa ẹ̀kọ́ mímọ́ mọ́. Ní Ìlà Oòrùn, Ìjọ àti Ìjọba túbọ̀ so pọ̀ mọ́ ara wọn, wọ́n ń dàgbà láìgbẹ́kẹ̀ lé Róòmù àti ipò Póòpù tó bẹ́ẹ̀, èyí tí yóò yọrí sí ìpínyà nígbà tí ó yá.
Ọ̀kan lára àwọn ẹni mímọ́ tí a mọ̀ jù lọ ní àkókò yìí ni Ẹni Mímọ́ Patrick, tí a bí ní Britain lábẹ́ ìjọba Róòmù. Àwọn adigunjalè orí òkun láti Ireland mú un nígbà tí ó ṣì jẹ́ ọ̀dọ́langba, wọ́n sì tà á sí oko ẹrú ní Ireland. Lẹ́yìn tí ó sá àsálà, Patrick gbọ́ tí Ọlọ́run ń pè é láti padà sí Ireland gẹ́gẹ́ bí míṣọ́nnárì. Lẹ́yìn tí ó parí ẹ̀kọ́ rẹ̀ nípa Ọlọ́run, a yàn án sípò àlùfáà, lẹ́yìn náà sípò bíṣọ́ọ̀bù, ó sì padà láti di olùpòkìkí Ìhìnrere ńlá ní ilẹ̀ náà.
Láti kẹ́kọ̀ọ́ sí i nípa ọ̀rúndún pàtàkì yìí nínú Ìjọ, a lè ka àwọn àṣàrò wọ̀nyí ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò:
Oṣù Kẹsàn-án 30: Ẹni Mímọ́ Jerome, Àlùfáà àti Olùkọ́ Àgbà Ìjọ—Ìrántí (ní àyíká àwọn ọdún 340–420)
Oṣù Kẹjọ 28: Ẹni Mímọ́ Augustine ti Hippo, Bíṣọ́ọ̀bù àti Olùkọ́ Àgbà Ìjọ—Ìrántí (354–430)
Oṣù Kẹfà 22: Ẹni Mímọ́ Paulinus ti Nola, Bíṣọ́ọ̀bù—Ìrántí Àṣàyàn (ní àyíká 354–431)
Oṣù Kọkànlá 10: Ẹni Mímọ́ Leo Ńlá, Póòpù àti Olùkọ́ Àgbà Ìjọ—Ìrántí (ní àyíká 400–461)
Oṣù Kẹta 17: Ẹni Mímọ́ Patrick, Bíṣọ́ọ̀bù—Ìrántí Àṣàyàn (ní àyíká 387–ní àyíká 460 tàbí 493)
Ọ̀rúndún Kẹfà
Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ẹni mímọ́ mẹ́ta péré tí ó wà nínú Kàlẹ́ńdà Gbogbogbò ti Róòmù ni ó kú ní ọ̀rúndún kẹfà, àwọn mìíràn farahàn sí ìparí ọ̀rúndún náà tí wọ́n sì ní ipa ńlá lórí Ìjọ. Ní ìdajì àkọ́kọ́ ọ̀rúndún kẹfà, ọ̀kan lára àwọn ènìyàn tí ó ní ipa jù lọ tí ó farahàn ni Ẹni Mímọ́ Benedict ti Nursia. Ẹni Mímọ́ Benedict jẹ́ ajẹ́jẹ̀ẹ́ ìnìkàngbé tí ó dá àwọn ilé ajẹ́jẹ̀ẹ́ ìnìkàngbé sílẹ̀, pàápàá jù lọ Ilé Ajẹ́jẹ̀ẹ́ Ìnìkàngbé ti Monte Cassino. Láti ṣàkóso ilé ajẹ́jẹ̀ẹ́ ìnìkàngbé rẹ̀, ó kọ Òfin Ẹni Mímọ́ Benedict, èyí tí ó wá di òfin tí àwọn ilé ajẹ́jẹ̀ẹ́ ìnìkàngbé nínú Ìjọ Ìwọ̀ Oòrùn ń tẹ̀ lé. Arábìnrin Ẹni Mímọ́ Benedict, Ẹni Mímọ́ Scholastica, olùdásílẹ̀ Ẹgbẹ́ Àwọn Obìnrin ti Ẹni Mímọ́ Benedict, tún jẹ́ ẹni tí a bọ̀wọ̀ fún ní ọ̀rúndún yìí.
Ní Ilẹ̀ Ọba Byzantine ti Ìlà Oòrùn, ẹ̀kọ́ Arius ṣì ń fa ìpínyà àti ìforígbárí. Sí ìparí ọ̀rúndún karùn-ún, Ọba Zeno gbé ìwé kan jáde tí a pè ní Henotikon, tí ó ń wá ọ̀nà láti dín ìforígbárí náà kù nípa wíwá àárín gbùngbùn láàárín ẹ̀kọ́ àṣẹ Ìjọ lórí ìwà Kristi gẹ́gẹ́ bí a ti ṣàlàyé rẹ̀ ní Ìgbìmọ̀ Chalcedon àti èrò Arius tí ó ṣì ń yọ Ìjọ ní Ìlà Oòrùn lẹ́nu. Ṣùgbọ́n, ní 523, Ọba Justin ti Byzantine, ọmọ Ìjọ Kátólíìkì tí ó tẹ̀ lé ẹ̀kọ́ òtítọ́, gbé àṣẹ kan jáde tí ó fòfin de ẹ̀kọ́ Arius, tí ó sì fi dandan lé gbogbo Ilẹ̀ Ọba Ìlà Oòrùn láti gba ẹ̀kọ́ Ìgbìmọ̀ Chalcedon. A fipá mú àwọn ọmọlẹ́yìn Arius láti fi àwọn ṣọ́ọ̀ṣì wọn lé àwọn ọmọ Ìjọ Kátólíìkì tí ó tẹ̀ lé ẹ̀kọ́ Chalcedon lọ́wọ́.
Ní Ìwọ̀ Oòrùn, Róòmù wà lábẹ́ àkóso Theodoric Ńlá, ọba àwọn Ostrogoth, ẹni tí ó jẹ́ ọmọlẹ́yìn ẹ̀kọ́ Arius. Èrò rẹ̀ nípa ẹ̀kọ́ Arius fa aáwọ̀ láàárín òun àti póòpù, àti gbogbo àwọn Kátólíìkì tí wọ́n dì mú ẹ̀kọ́ òtítọ́. Nígbà tí Olú Ọba Ilẹ̀ Ọba Róòmù ti Ìlà Oòrùn, Justin I, gbé àṣẹ rẹ̀ jáde ní 523 lòdì sí àwọn ọmọlẹ́yìn ẹ̀kọ́ Arius, inú bí Theodoric gidigidi, ó sì halẹ̀ pé bí a kò bá fagilé àṣẹ náà, òun yóò ṣe sí gbogbo àwọn Kátólíìkì tí wọ́n tẹ̀ lé ẹ̀kọ́ Chalcedon ní Ìwọ̀ Oòrùn gẹ́gẹ́ bí a ti ń ṣe sí àwọn ọmọlẹ́yìn ẹ̀kọ́ Arius ní Ìlà Oòrùn. Èyí yọrí sí ikú Póòpù Jòhánù I Mímọ́, ẹni kan ṣoṣo tí ó kú nítorí ìgbàgbọ́ ní ọ̀rúndún yìí.
Ní Ireland, Columban Mímọ́, mọ́nki ńlá tí ó jẹ́ míṣọ́nnárì, tí ó sì kú ní ọ̀rúndún keje, bẹ̀rẹ̀ sí í dá àwọn ilé àwọn mọ́nki sílẹ̀ káàkiri Yúróòpù. Póòpù Gírégórì Ńlá Mímọ́ náà ṣe iṣẹ́ míṣọ́nnárì nípa rírán Augustínù Mímọ́ ti Canterbury lọ láti wàásù Ìhìnrere fún àwọn ènìyàn Anglo-Saxon ní ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì, tí ó sì fi ìpìlẹ̀ lélẹ̀ fún Ìjọ ní ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì.
Láti kẹ́kọ̀ọ́ sí i nípa ọ̀rúndún pàtàkì yìí nínú Ìjọ, a lè ka àwọn àṣàrò wọ̀nyí ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò:
10 Oṣù Kejì: Scholastica Mímọ́, Wúńdíá—Ìrántí (ní nǹkan bí 480–543)
11 Oṣù Keje: Bẹ̀nẹ́díktì Mímọ́, Olórí àwọn Mọ́nki—Ìrántí (ní nǹkan bí 480–ní nǹkan bí 547)
Ọ̀rúndún Keje
Ọ̀rúndún keje bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ipa tí àwọn ẹni mímọ́ ńlá ṣì ń ní, bí Augustínù Mímọ́ ti Canterbury, ẹni tí ó kó ipa pàtàkì nínú wíwàásù Ìhìnrere fún àwọn ènìyàn Anglo-Saxon ní ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì. Iṣẹ́ míṣọ́nnárì yìí, tí Póòpù Gírégórì Ńlá Mímọ́ bẹ̀rẹ̀ ní ìparí ọ̀rúndún kẹfà, fi ìpìlẹ̀ lélẹ̀ fún ìdàgbàsókè ẹ̀sìn Kristẹni ní ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì. Ní àkókò kan náà, Columban Mímọ́, mọ́nki ọmọ Ireland, kó ipa ńlá nínú wíwàásù Ìhìnrere àti ṣíṣe àtúnṣe ní àwọn apá kan ní Yúróòpù, ní pàtàkì ní àwọn agbègbè tí ó nílò àtúnṣe lẹ́yìn ìwópalẹ̀ Ilẹ̀ Ọba Róòmù ti Ìwọ̀ Oòrùn.
Ní Ilẹ̀ Ọba Byzantine, tí a mọ̀ sí Ilẹ̀ Ọba Róòmù ti Ìlà Oòrùn, Ìjọ dúró ṣinṣin, ó sì ní ìbáṣepọ̀ tímọ́tímọ́ pẹ̀lú ìṣàkóso olú ọba, tí ó ń ní ipa ńlá lórí ìdàgbàsókè ẹ̀kọ́ nípa Ọlọ́run àti àwọn ìpinnu ìṣèlú. Ìjọba Olú Ọba Justinian I, láti 527 sí 565, dá yàtọ̀ ní pàtàkì nítorí ìsapá rẹ̀ láti tún ṣẹ́gun àwọn ilẹ̀ tí wọ́n ní tẹ́lẹ̀ ní Ìwọ̀ Oòrùn àti nítorí kíkọ́ Ṣọ́ọ̀ṣì Hagia Sophia ní Constantinople.
Ní àwọn ilẹ̀ tí ó jẹ́ ti Ilẹ̀ Ọba Róòmù ti Ìwọ̀ Oòrùn tẹ́lẹ̀, oríṣiríṣi ìjọba àwọn ẹ̀yà Germanic dìde gẹ́gẹ́ bí agbára ìṣàkóso. Àwọn Visigoth, tí wọ́n jẹ gàba lórí Ilẹ̀ Olómi-mẹ́ta Iberia, ti fi ẹ̀kọ́ Arius sílẹ̀, wọ́n sì ti gba ìgbàgbọ́ Kátólíìkì nígbà tí ọ̀rúndún kẹfà fi máa parí. Àwọn Frank, tí wọ́n ń ṣàkóso ilẹ̀ Faransé ti òde òní àti àwọn apá kan ní Jámánì, jẹ́ Kátólíìkì tí wọ́n dúró ṣinṣin nínú ìgbàgbọ́ lábẹ́ ìdílé ọba Merovingian. Àwọn Lombard, tí wọ́n jẹ́ Kristẹni ọmọlẹ́yìn ẹ̀kọ́ Arius ní ìbẹ̀rẹ̀, ti ń ṣàkóso ọ̀pọ̀lọpọ̀ apá ilẹ̀ Ítálì ní ìparí ọ̀rúndún kẹfà, wọ́n sì gba ìgbàgbọ́ Kátólíìkì díẹ̀díẹ̀. Àṣẹ póòpù àti Ilẹ̀ Ọba Byzantine ṣì di àkóso mú lórí àwọn apá kan ní gúúsù Ítálì.
Isidore Mímọ́ ti Seville di ẹni pàtàkì ní nǹkan bí 587, nígbà tí òun àti Bíṣọ́ọ̀pù Leander jọ yí Ọba Reccared ti àwọn Visigoth lọ́kàn ní àṣeyọrí láti kọ ẹ̀kọ́ Arius sílẹ̀ kí ó sì padà sí ìgbàgbọ́ Kátólíìkì. Ní 601, Isidore rọ́pò Leander gẹ́gẹ́ bí Bíṣọ́ọ̀pù Seville. Ó ní ipa jíjinlẹ̀ nípasẹ̀ ìwàásù rẹ̀ tí ó lágbára àti àwọn ìwé rẹ̀ tí ó kún fún àlàyé, pàápàá Etymologiae, ìwé àkójọpọ̀ gbogbo ìmọ̀ tí ó jẹ́ ìpìlẹ̀ fún ẹ̀kọ́ ní Yúróòpù ní Sànmánì Agbedeméjì.
Ọ̀rúndún keje tún rí ìparí àríyànjiyàn lórí ẹ̀kọ́ pé ìfẹ́ kan ṣoṣo ni Kristi ní, ìyẹn ni ìfẹ́ Rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Ọlọ́run, kì í ṣe ìfẹ́ ènìyàn. Èyí jẹ́ àríyànjiyàn nínú ẹ̀kọ́ nípa Ọlọ́run. Póòpù Martin I Mímọ́, ẹni tí ó ti jẹ́ aṣojú póòpù lọ́dọ̀ olú ọba Byzantine, kó ipa pàtàkì nínú fífi òpin sí ẹ̀kọ́ èké yìí. Ó pe Ìgbìmọ̀ Lateran jọ ní 649 láìgba àṣẹ olú ọba, èyí tí ó yọrí sí mímú un, fífi í sẹ́wọ̀n, àti ikú rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ajẹ́rìíkú, nítorí àtìlẹ́yìn lílágbára tí Olú Ọba Byzantine ní fún ẹ̀kọ́ pé ìfẹ́ kan ṣoṣo ni Kristi ní.
Síwájú sí i, ọ̀rúndún keje rí ìbẹ̀rẹ̀ Ìjọba Kálífà ti ẹ̀sìn Ìsìláàmù, èyí tí ó yọrí sí ìṣẹ́gun àwọn apá kan ní Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn àti Àríwá Áfíríkà, tí ó sì ní ipa jíjinlẹ̀ lórí ìgbàgbọ́ Kristẹni ní àwọn ilẹ̀ wọ̀nyí.
Níkẹyìn, Ìlànà Bẹ̀nẹ́díktì Mímọ́ ṣì ń mú ìyípadà ńlá bá ìgbésí ayé àwọn mọ́nki ní Ìwọ̀ Oòrùn. Àwọn ilé àwọn mọ́nki di ibùdó ẹ̀kọ́, ìgbésí ayé ẹ̀mí, àti ìtọ́jú àṣà, tí wọ́n sì kó ipa ńlá nínú ìgbésí ayé àti iṣẹ́ ìránṣẹ́ Ìjọ.
Láti kẹ́kọ̀ọ́ sí i nípa ọ̀rúndún pàtàkì yìí nínú Ìjọ, a lè ka àwọn àṣàrò wọ̀nyí ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò:
27 Oṣù Karùn-ún: Augustínù Mímọ́ ti Canterbury, Bíṣọ́ọ̀pù—Ìrántí Àṣàyàn (Ìbẹ̀rẹ̀ Ọ̀rúndún Kẹfà–604)
3 Oṣù Kẹsàn-án: Gírégórì Ńlá Mímọ́, Póòpù àti Olùkọ́ Ìjọ—Ìrántí (ní nǹkan bí 540–604)
23 Oṣù Kọkànlá: Columban Mímọ́ (Columbanus), Olórí àwọn Mọ́nki—Ìrántí Àṣàyàn (543–615)
4 Oṣù Kẹrin: Isidore Mímọ́, Bíṣọ́ọ̀pù àti Olùkọ́ Ìjọ—Ìrántí Àṣàyàn (ní nǹkan bí 560–636)
13 Oṣù Kẹrin: Martin I Mímọ́, Póòpù àti Ajẹ́rìíkú—Ìrántí Àṣàyàn (ní nǹkan bí 595–655)
Ọ̀rúndún Kẹjọ
Ọ̀kan lára àwọn àríyànjiyàn tó fa ìpínyà jù lọ ní ọ̀rúndún kẹjọ ni Àríyànjiyàn lórí Bíba Àwọn Àwòrán Mímọ́ Jẹ́. Ní àkókò yẹn, Ìjọba Kálífù Mùsùlùmí ń ṣàkóso àwọn apá kan ní Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn, tí wọ́n ti wà lábẹ́ àkóso Ilẹ̀ Ọba Bísántínì tẹ́lẹ̀. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Kálífù Mùsùlùmí náà gba àwọn Kristẹni láyè láti máa fi ìgbàgbọ́ wọn sí ìṣe, àṣà àwọn Kátólíìkì láti bọ̀wọ̀ fún àwọn àwòrán mímọ́ bẹ̀rẹ̀ sí í dá a láàmú sí i. Ní 721, Kálífù náà fòfin de lílo àwọn àwòrán, ó sì pàṣẹ pé kí a pa wọ́n run nínú gbogbo ṣọ́ọ̀ṣì. Ní àkókò kan náà, àníyàn nípa lílo àwọn àwòrán mímọ́ bẹ̀rẹ̀ sí í bá olú-ọba Bísántínì, Leo III, ẹni tó fi ẹ̀sìn rẹ̀ ṣe pàtàkì gidigidi, òun náà sì fòfin de wọn ní Ilẹ̀ Ọba Róòmù ti Ìlà Oòrùn. Pátíríákì Kọ̀ǹsítántínópù tako olú-ọba náà, nítorí náà Leo yọ ọ́ ní ipò, ó sì yan pátíríákì tuntun láìgba àṣẹ lọ́wọ́ póòpù. Póòpù náà tún tako Leo àti Kálífù, èyí sì fa ìforígbárí tó le gan-an. Jòhánù Damascene Mímọ́, ajẹ́jẹ̀ẹ́ ìnìkàngbé kan ní aṣálẹ̀ tí kò jìnnà sí Jerúsálẹ́mù, ni ó gbèjà lílo àwọn àwòrán mímọ́ nípa kíkọ Àwọn Ìwé Ìgbèjà Ìgbàgbọ́ Lòdì sí Àwọn Tó Ń Kẹ́gàn Àwọn Àwòrán Mímọ́. Nínú iṣẹ́ yẹn, Jòhánù Mímọ́ ṣàlàyé ìdí tí a fi ń lo àwọn àwòrán mímọ́ lọ́nà tó jinlẹ̀ gan-an nínú ẹ̀kọ́ nípa Ọlọ́run.
Ní ọ̀rúndún yẹn pẹ̀lú, ìgbàgbọ́ Kátólíìkì ń gbilẹ̀ sí i ní ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì àwọn Anglo-Saxon, níbi tí Bede Mímọ́ Ẹni Ọ̀wọ̀ yóò ti ní ipa tó jinlẹ̀ nípasẹ̀ ẹ̀kọ́ rẹ̀ àti kíkọ Ìtàn Ìjọ Láàárín Àwọn Ènìyàn Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì. Ó tún ṣèrànwọ́ láti fi ọ̀nà tó tọ́ fún ṣíṣe ìṣírò ọjọ́ Àjíǹde múlẹ̀, ó sì fi àwọn àlàyé Ìwé Mímọ́ tó kún fún ìjìnlẹ̀ òye sílẹ̀, tí yóò ní ipa tó jinlẹ̀ lórí gbogbo ilẹ̀ Yúróòpù.
Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì àwọn Anglo-Saxon, tí ó ṣẹ̀ṣẹ̀ gba Ìhìnrere, tún kó ipa ńlá nínú títan Ìhìnrere dé ọ̀dọ̀ àwọn ẹ̀yà Jámánì tí kò mọ Ọlọ́run nípasẹ̀ iṣẹ́ míṣọ́nnárì Boniface Mímọ́. Boniface Mímọ́, tí a bí ní ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì àwọn Anglo-Saxon, ní ìmọ̀lára pé Ọlọ́run ń pè òun láti padà sí ilẹ̀ àwọn baba ńlá rẹ̀ ní agbègbè Nẹ́dálándì àti àríwá Jámánì òde òní. Lẹ́yìn ìrìn iṣẹ́ míṣọ́nnárì kan tí kò yọrí sí rere, ó bá póòpù sọ̀rọ̀, póòpù sì fún un ní ìṣírí láti padà lọ. Ọdún mẹ́ta tí ó tẹ̀ lé e nínú iṣẹ́ ìwàásù Ìhìnrere so èso tó bẹ́ẹ̀ tí póòpù fi yàn án sí ipò bíṣọ́ọ̀pù, tí ó sì fi gbogbo ilẹ̀ àwọn Fránkì sábẹ́ àbójútó rẹ̀. Fún ọgbọ̀n ọdún sí i, ó ṣe àtúnṣe nínú Ìjọ ní ilẹ̀ àwọn Fránkì, ó sì ṣèrànwọ́ láti mú ọ̀pọ̀ àwọn tí kò mọ Ọlọ́run wá sínú ìgbàgbọ́.
Ọ̀kan lára àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì jù lọ tí ó wáyé ní ọ̀rúndún yìí, tí yóò sì ní ipa tó jinlẹ̀ lórí Ìjọ fún ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún tó ń bọ̀, ni ìrẹ́pọ̀ láàárín àkóso póòpù àti àwọn ọba Fránkì. Èyí mú kí a dá Àwọn Ìpínlẹ̀ Póòpù sílẹ̀ ní 756, yóò sì ṣí ọ̀nà sí dídá Ilẹ̀ Ọba Róòmù Mímọ́ sílẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kẹsàn-án.
Láti kẹ́kọ̀ọ́ sí i nípa ọ̀rúndún pàtàkì yìí nínú Ìjọ, a lè ka àwọn àṣàrò wọ̀nyí ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò:
25 Oṣù Karùn-ún: Bede Mímọ́ Ẹni Ọ̀wọ̀, Àlùfáà àti Olùkọ́ Ìjọ—Ìrántí Àṣàyàn (ní nǹkan bí 673–735)
5 Oṣù Kẹfà: Boniface Mímọ́, Bíṣọ́ọ̀pù àti Ajẹ́rìíkú—Ìrántí (ní nǹkan bí 675–754)
Ọ̀rúndún Kẹsàn-án
Ọ̀rúndún kẹsàn-án bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú fífi adé jẹ Charlemagne ní olú-ọba àkọ́kọ́ ti Ilẹ̀ Ọba Róòmù Mímọ́ láti ọwọ́ Póòpù Leo III ní Ọjọ́ Kérésìmesì, 800. Fífi adé jẹ Charlemagne mú ìrẹ́pọ̀ láàárín Ìjọ Kátólíìkì àti Ìjọba àwọn Fránkì jinlẹ̀ sí i, ó sì ṣí ọ̀nà fún ìdàgbàsókè àti ìdúróṣinṣin Ìjọ káàkiri Yúróòpù fún ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún tó ń bọ̀. Ó tún sàmì sí ìbẹ̀rẹ̀ àwọn àríyànjiyàn tuntun tí yóò wáyé ní àwọn ọ̀rúndún tó tẹ̀ lé e láàárín àkóso póòpù àti àwọn olú-ọba Ilẹ̀ Ọba Róòmù Mímọ́ tí yóò jẹ lẹ́yìn náà, pàápàá nípa ẹ̀tọ́ póòpù láti ní àkóso kíkún lórí Ìjọ. Lábẹ́ àtìlẹ́yìn Charlemagne, ìsọjí dé bá iṣẹ́ ọnà, àṣà àti ẹ̀kọ́ nínú Ìjọ, pàápàá bí àwọn ilé àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́ ìnìkàngbé ṣe ń gbilẹ̀ sí i. A mú kí ìlànà Ìjọsìn àti Àdúrà Àwọn Wákàtí jẹ́ ọ̀kan náà káàkiri ilẹ̀ ọba náà. A ṣe àwọn àtúnṣe láàárín àwọn àlùfáà, bíi mímú òfin àìgbéyàwó ṣẹ, ẹ̀kọ́ tó dára sí i, àti fífòfin de ríra àti títà àwọn ipò tàbí ohun mímọ́ nínú Ìjọ. A fi iṣẹ́ ṣíṣe àdàkọ àti títọ́jú àwọn ìwé pàtàkì láti ayé àtijọ́ lé àwọn ilé àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́ ìnìkàngbé lọ́wọ́. A tún ṣe àtúnṣe sí Òfin Ìjọ, a sì ṣètò rẹ̀ láti ṣèrànwọ́ nínú ṣíṣàkóso Ìjọ.
Ìforígbárí láàárín Ìjọ ti Ìlà Oòrùn (Bísántínì) àti ti Ìwọ̀ Oòrùn (Róòmù) tún tẹ̀ síwájú ní ọ̀rúndún yìí. Ìyapa kan bẹ̀rẹ̀ ní 858, ó sì wà títí di 867, nítorí pé olú-ọba Bísántínì yan Photius sí ipò Pátíríákì Kọ̀ǹsítántínópù láìgba ìfọwọ́sí póòpù.
Káàkiri Yúróòpù, ọ̀pọ̀ ilé àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́ ìnìkàngbé ń láásìkí, wọ́n sì ń kó ọrọ̀ púpọ̀ jọ. Ọrọ̀ yìí fa ojú àwọn Viking láti àwọn agbègbè àríwá ìjọba àwọn Fránkì, tí wọ́n jẹ́ Dẹ́ńmákì, Nọ́wè àti Swídìn òde òní. Láti kojú ewu ìkọlù tí àwọn Viking ń ṣe lemọ́lemọ́, Ìjọ yan ọ̀nà títan Ìhìnrere dípò jíjà ogun. Ní 831, a yan Ansgar Mímọ́ gẹ́gẹ́ bí àkíbíṣọ́ọ̀pù àkọ́kọ́ ti ẹkùn ìṣàkóso bíṣọ́ọ̀pù Hamburg-Bremen tí a ṣẹ̀ṣẹ̀ dá sílẹ̀ ní àríwá Jámánì. Yàtọ̀ sí jíjẹ́ alábòójútó ẹkùn ìṣàkóso rẹ̀, a tún gbé iṣẹ́ mímú àwọn ará Skandinéfíà wá sínú ìgbàgbọ́ Kátólíìkì lé e lọ́wọ́.
Ní ọdún márùndínlógójì tí ó tẹ̀ lé e, Ansgar Mímọ́ fi ara rẹ̀ fún mímú ẹkùn ìṣàkóso rẹ̀ dúró ṣinṣin, sísọ ìgbàgbọ́ di ọ̀tun, àti títan ẹ̀sìn Kristẹni ká ní àwọn agbègbè àríwá Yúróòpù. Ó dá àwọn ṣọ́ọ̀ṣì, ilé ìwòsàn, ilé ẹ̀kọ́ àti ilé àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́ ìnìkàngbé sílẹ̀ láìka ọ̀pọ̀ ìṣòro tí ó dojú kọ sí, bíi ogun, ìgbóguntì, àti bíba àwọn ṣọ́ọ̀ṣì rẹ̀ jẹ́ àti fífi agbára gbà wọ́n léraléra.
Méjì nínú àwọn ẹni mímọ́ Slavic tó tóbi jù lọ, àwọn arákùnrin Cyril àti Methodius, ṣe iṣẹ́ ìránṣẹ́ ní ọ̀rúndún yìí. A bí wọn ní Thessalonica, ní Greece, ṣùgbọ́n ó ṣeé ṣe gan-an kí ìyá wọn jẹ́ ọmọ Slavic, nítorí náà wọ́n kọ́ èdè rẹ̀ tí kò tíì ní ìkọ̀wé. Lẹ́yìn tí Cyril àti Methodius wọ ìgbésí ayé àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́, Ọmọ Aládé Rastislav ti Moravia béèrè lọ́wọ́ Olú Ọba Michael III pé kí ó rán àwọn míṣọ́nnárì sí Moravia Ńlá, tí ó jẹ́ Orílẹ̀-èdè Czech lónìí. Àwọn ènìyàn rẹ̀ ti bẹ̀rẹ̀ sí í gba ẹ̀sìn Kristẹni nípasẹ̀ àwọn àlùfáà Frankish, ṣùgbọ́n ìyàtọ̀ èdè di ìṣòro. A yan Cyril àti Methodius. Ọ̀kan lára ohun àkọ́kọ́ tí wọ́n ṣe ni ṣíṣe álífábẹ́ẹ̀tì fún èdè Slavic àti títúmọ̀ Ìwé Mímọ́ àti àwọn ìwé ìjọ́sìn sí èdè náà. Álìfábẹ́ẹ̀tì wọn di àwòkọ́ṣe fún ọ̀pọ̀ èdè Slavic, Ìjọ sì gbòòrò gidigidi.
Láti kẹ́kọ̀ọ́ sí i nípa ọ̀rúndún pàtàkì yìí nínú Ìjọ, a lè ka àwọn àṣàrò wọ̀nyí ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò:
Nọ́vẹ́ńbà 1: Gbogbo Àwọn Ẹni Mímọ́—Ayẹyẹ Ńlá (A fi kún Kàlẹ́ńdà Róòmù fún Gbogbo Ìjọ ní 837)
Ọ̀rúndún Kẹwàá
Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ẹni mímọ́ méjì péré tí a kọ sí Kàlẹ́ńdà Róòmù Gbogbogbò, Wenceslaus Mímọ́ àti Adalbert Mímọ́, ló kú ní ọ̀rúndún kẹwàá, àwọn mìíràn mélòó kan ní ipa pàtàkì lórí Ìjọ ní àkókò yìí. A ń ṣe ayẹyẹ Wenceslaus Mímọ́, Dúùkù Bohemia, gẹ́gẹ́ bí ajẹ́rìíkú tí ó fi ìtara gbé ìgbàgbọ́ Kátólíìkì lárugẹ ní agbègbè rẹ̀, tí ó ń sapá láti mú àwọn àṣà ìbọ̀rìṣà tó ṣẹ́ kù kúrò pátápátá. Adalbert Mímọ́, Bíṣọ́ọ̀pù Prague àti míṣọ́nnárì sí àwọn ará Prussia ní agbègbè Baltic, kojú ọ̀pọ̀ ìṣòro nínú àtúnṣe díọ́sísì rẹ̀ àti dídín àwọn àṣà ìbọ̀rìṣà kù. Síbẹ̀, iṣẹ́ míṣọ́nnárì rẹ̀ tí kò pẹ́ àti ikú ajẹ́rìíkú rẹ̀ gbin irúgbìn ìgbàgbọ́ lẹ́yìn náà jákèjádò Bohemia, Poland àti Hungary.
Ilẹ̀ Ọba Róòmù Mímọ́ ń bá a lọ láti máa yí padà, àṣà tí póòpù fi ń dé olú ọba ládé sì tún bẹ̀rẹ̀ nígbà tí Póòpù John XII dé Otto I, tí a tún mọ̀ sí Otto Ńlá, ládé ní 962. Ìṣẹ̀lẹ̀ yìí tẹnumọ́ bí àjọṣe Ìjọ àti Ìjọba ṣe lágbára tó, síbẹ̀ tí ó kún fún ìforígbárí, ní pàtàkì lórí àwọn ọ̀ràn bí ipa olú ọba nínú yíyan àwọn bíṣọ́ọ̀pù àti àwọn olórí ilé ajẹ́jẹ̀ẹ́. Ní àkókò yìí, ipò póòpù àti ìgbìmọ̀ ìṣàkóso Ìjọ ní Róòmù sábà máa ń kojú àwọn àkókò ìwà ìbàjẹ́ àti lílo agbára òṣèlú láti darí wọn, nítorí dídásí àwọn ọlọ́lá Róòmù lápá kan.
Ní Ìlà Oòrùn, Ìjọ Byzantine ń bá ìdàgbàsókè rẹ̀ lọ láìgbẹ́kẹ̀ lé Ìjọ Róòmù pátápátá. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé kò sí ìyapa ńlá nínú Ìjọ ní ọ̀rúndún náà, ìyàtọ̀ nínú ẹ̀kọ́ nípa Ọlọ́run àti ìjọ́sìn láàárín àwọn àṣà Ìlà Oòrùn àti Ìwọ̀ Oòrùn túbọ̀ hàn gbangba, èyí sì fi ìpìlẹ̀ lélẹ̀ fún ìforígbárí lọ́jọ́ iwájú.
Iṣẹ́ míṣọ́nnárì tẹ̀ síwájú pẹ̀lú ìsapá àjọṣepọ̀ láti kéde Ìhìnrere ní àwọn agbègbè Ìlà Oòrùn Yúróòpù àti Scandinavia tí ìbọ̀rìṣà ṣì wà. Dídá àwọn díọ́sísì àti pàrìṣì tuntun sílẹ̀ mú kí ẹ̀sìn Kristẹni tàn káàkiri àwọn agbègbè wọ̀nyí. Ìjọ tún rí ìbẹ̀rẹ̀ àwọn àtúnṣe pàtàkì nínú ìgbésí ayé àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́, pàápàá àwọn àtúnṣe Cluny, tí ète wọn jẹ́ láti sọ àṣà Benedictine di alààyè tuntun. Àwọn àtúnṣe wọ̀nyí ṣe pàtàkì gidigidi láti yanjú àwọn ọ̀ràn inú Ìjọ, bí ìgbéyàwó àwọn àlùfáà àti títà àti ríra àwọn ipò àti ohun mímọ́, wọ́n sì ṣí ọ̀nà sílẹ̀ fún àwọn àtúnṣe tí ó gbòòrò sí i ní àwọn ọ̀rúndún tó tẹ̀ lé.
Láti kẹ́kọ̀ọ́ sí i nípa ọ̀rúndún pàtàkì yìí nínú Ìjọ, a lè ka àwọn àṣàrò wọ̀nyí ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò:
Sẹ̀tẹ́ńbà 28: Wenceslaus Mímọ́, Ajẹ́rìíkú—Ìrántí Àṣàyàn (ní nǹkan bí 907–929)
Épírì 23: Adalbert Mímọ́, Bíṣọ́ọ̀pù àti Ajẹ́rìíkú—Ìrántí Àṣàyàn (ní nǹkan bí 956–997)
Ọ̀rúndún Kọkànlá
Àwọn ẹni mímọ́ pàtàkì mélòó kan yọ síta ní òpin ọ̀rúndún kẹwàá àti ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kọkànlá. Gregory Mímọ́ ti Narek, ajẹ́jẹ̀ẹ́ ará Armenia, akéwì, onímọ̀ ẹ̀kọ́ nípa Ọlọ́run àti onímọ̀ ọgbọ́n orí, ti pẹ́ tí a ti ń kà sí ẹni mímọ́ nínú Ìjọ Armenia, ṣùgbọ́n láìpẹ́ yìí ni Póòpù Francis ṣẹ̀ṣẹ̀ fi kún Kàlẹ́ńdà Róòmù Gbogbogbò ti Ìjọ Kátólíìkì. Iṣẹ́ ìkọ̀wé rẹ̀, Ìwé Ẹkún, ni a fi mọ̀ ọ́n jù lọ; ó jẹ́ àkójọpọ̀ àwọn àdúrà àti àṣàrò tí ó jinlẹ̀ gidigidi nínú ìbáṣepọ̀ tímọ́tímọ́ pẹ̀lú Ọlọ́run àti ìrírí àdììtú Rẹ̀. Romuald Mímọ́, ará Italy, dá ẹgbẹ́ Camaldolese sílẹ̀, ẹ̀ka àtúnṣe kan nínú ẹgbẹ́ Benedictine. Ó fi ìgbésí ayé ìkóra-ẹni-níjàánu líle àti ìdánìkanwà jẹ́rìí, ó sì dá ọ̀pọ̀ ilé ajẹ́jẹ̀ẹ́ sílẹ̀ jákèjádò Italy. A dé Stephen Mímọ́ ti Hungary ládé ọba ní 1000, ó sì fi agbára ńlá kún ìgbésí ayé Ìjọ ní ilẹ̀ rẹ̀. Ó dá àwọn agbègbè ìṣàkóso bíṣọ́ọ̀pù àti ilé ajẹ́jẹ̀ẹ́ sílẹ̀, ó tún wọn ṣe, ó sì ṣiṣẹ́ ní ìṣọ̀kan tímọ́tímọ́ pẹ̀lú àwọn aṣáájú Ìjọ. Henry II Mímọ́ nìkan ni Olú Ọba Ilẹ̀ Ọba Róòmù Mímọ́ tí a kéde ní ẹni mímọ́. Bí Stephen Mímọ́, ó ṣe púpọ̀ jákèjádò ilẹ̀ ọba náà láti ṣèrànwọ́ fún àtúnṣe Ìjọ àti láti mú kí ó gbilẹ̀.
Ọ̀kan lára àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tó ṣe Ìjọ léṣe jù lọ, tí ipa rẹ̀ sì pẹ́, ṣẹlẹ̀ ní ọ̀rúndún yìí. Fún ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún, Ìjọ ní Ilẹ̀ Ọba Róòmù Ìlà Oòrùn ti ń bá a lọ láti ya ara rẹ̀ sọ́tọ̀ kúrò lọ́dọ̀ Róòmù. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a sábà máa ń yanjú onírúurú àríyànjiyàn àti ìyapa, ní 1054, nítorí àwọn àríyànjiyàn tó ń bá a lọ nípa ẹ̀kọ́ nípa Ọlọ́run, àwọn àṣà ìjọ́sìn àti àìfohùnṣọ̀kan lórí ààlà àṣẹ ìṣàkóso Ìjọ, Póòpù Leo IX àti Bàbá Ńlá Ìjọ Michael I Cerularius ti Constantinople yọ ara wọn kúrò nínú ìdàpọ̀ Ìjọ. Èyí sì sàmì sí ìpínyà Ìjọ sí Ìjọ Kátólíìkì àti Ìjọ Ọ́tọ́dọ́ọ̀sì.
Ọ̀kan lára àwọn ẹni mímọ́ tí ipa wọn jinlẹ̀ jù lọ ní ọ̀rúndún yìí ni Póòpù Gregory VII Mímọ́. Lákọ̀ọ́kọ́ gẹ́gẹ́ bí Olórí Àwọn Díákónì Róòmù lábẹ́ àwọn póòpù mélòó kan, lẹ́yìn náà gẹ́gẹ́ bí póòpù fúnra rẹ̀, Póòpù Gregory jẹ́ olùmú àtúnṣe gidi ní àkókò tí Ìjọ nílò àtúnṣe. Ó fi agbára ṣe àtúnṣe sí ìgbésí ayé àwọn àlùfáà, ó mú kí wọ́n pa òfin àìgbéyàwó mọ́, ó fa títà àti ríra àwọn ipò àti ohun mímọ́ tu gbòǹgbò, ó sì dín agbára tí àwọn aláṣẹ ìjọba ní lórí Ìjọ kù.
Èyí tí ó ṣe pàtàkì jù ni pé, láìpẹ́ lẹ́yìn tí Póòpù Gregory di olórí gíga jù lọ nínú Ìjọ, ó ṣe ìkéde mẹ́tàdínlọ́gbọ̀n tí ó ṣe kedere, tí ó sì ṣe ṣókí nípa àṣẹ póòpù, tí ó gbé àṣẹ ipò póòpù ga ju ti gbogbo alákòóso ìjọba lọ, títí kan olú ọba. Ọ̀dọ́ Olú Ọba Henry IV kò tẹ́wọ́ gba èyí lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀, póòpù sì já a kúrò nínú àjọṣepọ̀ Ìjọ nígbẹ̀yìngbẹ́yín. Nígbà tó yá, Henry padà bá Ìjọ rẹ́ lẹ́yìn tí ó bẹ̀bẹ̀ fún ìdáríjì, tí ó sì ṣe ìrònúpìwàdà pẹ̀lú iṣẹ́ ìtẹ́lọ́rùn fún ẹ̀ṣẹ̀.
Àríyànjiyàn pàtàkì náà dá lórí yíyan àwọn bíṣọ́ọ̀pù àti àwọn baba àgbà ilé ajẹ́jẹ̀ẹ́ sí ipò; a sì ń pè é ní Àríyànjiyàn lórí Ìfipòlé. Póòpù sọ pé òun ní àṣẹ kíkún lórí àwọn ìpinnu Ìjọ wọ̀nyí, ṣùgbọ́n ó ṣòro fún olú ọba àti àwọn ọlọ́lá láti fi agbára yẹn sílẹ̀. A kò yanjú èdèkòyédè náà títí di ọdún 1122 nípasẹ̀ Àdéhùn Worms.
Ní ọdún 1071, àwọn jagunjagun Mùsùlùmí tó ń gbógun ti ilẹ̀ àwọn ẹlòmíràn tẹ̀ síwájú láti máa fẹ agbára ìṣàkóso wọn lórí àwọn apá Ilẹ̀ Ọba Róòmù sí i, nígbà tí wọ́n gba Anatolia kúrò lọ́wọ́ Ilẹ̀ Ọba Róòmù Ìlà Oòrùn, ní ilẹ̀ Turkey òde òní. Nítorí èyí, ní ọdún 1095, gẹ́gẹ́ bí àmì ọ̀rẹ́ sí àwọn ará Byzantium, Póòpù Urban II ké sí àwọn ènìyàn láti lọ sí Ogun Àgbélébùú Àkọ́kọ́, kí wọ́n lè gba Anatolia padà, kí wọ́n sì tún gba Ilẹ̀ Mímọ́ tí a ti gbà lọ́wọ́ wọn ní ọ̀rúndún keje. Nígbà tí ó fi máa di ọdún 1099, àwọn jagunjagun Àgbélébùú ti ṣẹ́gun ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà, wọ́n sì lè dá àwọn ìpínlẹ̀ púpọ̀ sílẹ̀ ní Ilẹ̀ Mímọ́ lábẹ́ ìṣàkóso wọn. Ṣùgbọ́n èyí tún mú kí ìforígbárí láàárín àwọn Kristẹni àti àwọn Mùsùlùmí pọ̀ sí i, tí ipa rẹ̀ yóò sì máa hàn ní àwọn ọ̀rúndún tí yóò tẹ̀ lé e.
Láti kẹ́kọ̀ọ́ sí i nípa ọ̀rúndún pàtàkì yìí nínú Ìjọ, a lè ka àwọn àṣàrò wọ̀nyí ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò:
Júláì 13: Henry Mímọ́—Ìrántí Àṣàyàn (973–1024)
Júùn 19: Romuald Mímọ́, Baba Àgbà Ilé Ajẹ́jẹ̀ẹ́—Ìrántí Àṣàyàn (ní nǹkan bí 951–1027)
Ọ́gọ́ọ̀sì 16: Stephen ti Hungary Mímọ́—Ìrántí Àṣàyàn (ní nǹkan bí 975–1038)
Fẹ́búárì 21: Pétérù Damian Mímọ́, Bíṣọ́ọ̀pù àti Olùkọ́ Ńlá ti Ìjọ—Ìrántí Àṣàyàn (1007–1072)
Épírì 11: Stanislaus Mímọ́, Bíṣọ́ọ̀pù àti Ajẹ́rìíkú—Ìrántí (1030–1079)
Méè 25: Gregory VII Mímọ́, Póòpù, Ajẹ́jẹ̀ẹ́—Ìrántí Àṣàyàn (ní nǹkan bí 1020–1085)
Ọjọ́rú Eérú (A fi kún Kàlẹ́ńdà Róòmù fún Gbogbo Ìjọ ní ọdún 1091)
Nọvẹ́ńbà 16: Margaret ti Scotland Mímọ́—Ìrántí Àṣàyàn (ní nǹkan bí 1045–1093)
Ọ̀rúndún Kejìlá
Àwọn àtúnṣe Ìjọ tí Póòpù Gregory VII bẹ̀rẹ̀ ní ọ̀rúndún tí ó ṣáájú tẹ̀ síwájú ní ọ̀rúndún kejìlá. A ṣàkójọ àwọn òfin Ìjọ pọ̀, a sì tò wọ́n létòlétò; a dá ọ̀nà ẹ̀kọ́ tí ń lo ìrònú ọgbọ́n láti ṣàlàyé ìgbàgbọ́ sílẹ̀; àwọn yunifásítì bẹ̀rẹ̀ sí í farahàn; àwọn Ogun Àgbélébùú ń bá a lọ; Àríyànjiyàn lórí Ìfipòlé kò tíì parí; ìgbé ayé ajẹ́jẹ̀ẹ́ gbòòrò sí i; ìfẹ́ sí ìfọkànsìn sí Màríà sì ń pọ̀ sí i.
Bruno Mímọ́ kú ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kejìlá, ní ọdún 1101. Ó jẹ́ ọ̀mọ̀wé olókìkí tí ó ní àǹfààní ńlá láti gòkè sí àwọn ipò gíga nínú Ìjọ. Dípò bẹ́ẹ̀, ó kọ gbogbo ìdánwò sí lílépa ipò gíga sílẹ̀, ó sì dá irú ìgbé ayé ajẹ́jẹ̀ẹ́ tí ó le jù lọ lónìí sílẹ̀. Ní ọdún 1084, pẹ̀lú àtìlẹ́yìn Póòpù Urban II, Bruno Mímọ́ dá ilé ajẹ́jẹ̀ẹ́ Carthusian àkọ́kọ́, Grande Chartreuse, sílẹ̀ ní àwọn òkè Alps ti ilẹ̀ Faransé. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́ Carthusian ń gbé ní àwùjọ kan, wọ́n ń gbé ní àwọn ibùgbé àdáwà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, èyí tí ó jẹ́ kí wọ́n lè jọ máa gbé gẹ́gẹ́ bí àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́ adáwà ní ìdákẹ́jẹ́ àti àdúrà jíjinlẹ̀.
Bernard ti Clairvaux Mímọ́ àti Norbert Mímọ́ tún kó ipa nínú àtúnṣe àti fífún ìgbé ayé ajẹ́jẹ̀ẹ́ lókun tí ó ń lọ lọ́wọ́ ní ọ̀rúndún yìí. Bernard Mímọ́ dá ilé ajẹ́jẹ̀ẹ́ pàtàkì ní Clairvaux sílẹ̀, tí iye àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́ inú rẹ̀ sì ti pọ̀ sí nǹkan bí 700 nígbà tí ó fi máa kú. Ó tún fi àwọn ìwé jíjinlẹ̀ nípa ìgbé ayé ẹ̀mí sílẹ̀, tí ète wọn kì í ṣe láti bọ́ ọpọlọ nìkan, bí kò ṣe láti bọ́ ọkàn pẹ̀lú, kí wọ́n lè fa ènìyàn sínú ìṣọ̀kan jíjinlẹ̀ àti tímọ́tímọ́ pẹ̀lú Ọlọ́run. Ìfẹ́ rẹ̀ fún Ìyá Alábùkún tún hàn kedere, èyí sì ràn lọ́wọ́ láti mú ìfọkànsìn sí i pọ̀ sí i ní àwọn ọdún tí ó tẹ̀ lé e. Norbert Mímọ́ jẹ́ bíṣọ́ọ̀pù àti olùdásílẹ̀ Ẹgbẹ́ Ajẹ́jẹ̀ẹ́ Premonstratensian, ẹgbẹ́ kan tí ó wá ọ̀nà láti so ìgbé ayé ajẹ́jẹ̀ẹ́ pọ̀ mọ́ iṣẹ́ àlùfáà olùṣọ́ àgùntàn. Àwọn ẹgbẹ́ ajẹ́jẹ̀ẹ́ obìnrin tún bẹ̀rẹ̀ sí í dàgbà ní ọ̀rúndún yìí, pàápàá lábẹ́ ìdarí àwọn ènìyàn tí ń fún àwọn ẹlòmíràn ní ìmísí, bí Hildegard ti Bingen Mímọ́, tí ó jẹ́ ìyá àgbà ilé ajẹ́jẹ̀ẹ́, ẹni tí ó ní ìrírí jíjinlẹ̀ ohun ìjìnlẹ̀ Ọlọ́run, àti ọ̀mọ̀wé ní ọ̀pọ̀ ẹ̀ka ìmọ̀. A mọ̀ ọ́n ní pàtàkì fún àkọsílẹ̀ àwọn ìran ohun ìjìnlẹ̀ mẹ́rìndínlọ́gbọ̀n tí ó rí, tí ó dá lórí ìṣẹ̀dá ayé, irú ẹni tí Ọlọ́run jẹ́, Ọ̀run àti ọ̀run àpáàdì, àwọn áńgẹ́lì àti àwọn ẹ̀mí èṣù, ẹ̀dá ènìyàn, dídi ènìyàn Ọmọ Ọlọ́run, ìtumọ̀ Ìwé Mímọ́, ìṣubú sínú ẹ̀ṣẹ̀, ìràpadà, Ìjọ, àwọn Sakramenti, òpin àkókò, àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ohun mìíràn.
Ọ̀nà ẹ̀kọ́ tí ń lo ìrònú ọgbọ́n láti ṣàlàyé ìgbàgbọ́ bẹ̀rẹ̀ sí í gbilẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìṣísẹ̀ àwọn onímọ̀ ní ọ̀rúndún náà. Anselm ti Canterbury Mímọ́—ajẹ́jẹ̀ẹ́ Benedictine, onímọ̀ ọgbọ́n àti onímọ̀ ẹ̀kọ́ nípa Ọlọ́run tí ó di Àrchbíṣọ́ọ̀pù Canterbury—ṣe ìrànlọ́wọ́ láti fi ìpìlẹ̀ ìṣísẹ̀ yìí lélẹ̀ fún àwọn onírònú ọjọ́ iwájú. Yàtọ̀ sí àwọn ilé ajẹ́jẹ̀ẹ́ tí wọ́n jẹ́ ibùdó ẹ̀kọ́ ní Paris, Bologna àti Oxford, àwọn yunifásítì tún bẹ̀rẹ̀ sí í dàgbà. Àwọn ilé ẹ̀kọ́ tuntun tí ó jẹ mọ́ àwọn kàtídírà tún ń pọ̀ sí i, tí èyí sì mú kí ọ̀pọ̀ ènìyàn túbọ̀ lè rí ẹ̀kọ́ gbà.
Àríyànjiyàn lórí Ìfipòlé tẹ ìgbésẹ̀ rere síwájú sí ìyànjú rẹ̀ nípasẹ̀ Àdéhùn Worms ní ọdún 1122, èyí tí ó ṣàlàyé ààlà ẹ̀tọ́ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ tí Ìjọ àti àwọn alákòóso ìjọba ní nínú yíyan àwọn bíṣọ́ọ̀pù àti àwọn baba àgbà ilé ajẹ́jẹ̀ẹ́ sí ipò.
Láti kẹ́kọ̀ọ́ sí i nípa ọ̀rúndún pàtàkì yìí nínú Ìjọ, a lè ka àwọn àṣàrò wọ̀nyí ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò:
Ọktó́bà 6: Bruno Mímọ́, Àlùfáà—Ìrántí Àṣàyàn (1030–1101)
Méè 15: Isidore Mímọ́—Ìrántí Àṣàyàn ní Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà (ní nǹkan bí 1070–ní nǹkan bí 1130)
Júùn 6: Norbert Mímọ́, Bíṣọ́ọ̀pù—Ìrántí Àṣàyàn (ní nǹkan bí 1080–1134)
Dìsẹ́ńbà 29: Tọ́másì Becket Mímọ́, Bíṣọ́ọ̀pù àti Ajẹ́rìíkú (1119–1170)
Sẹ̀tẹ́ńbà 17: Hildegard ti Bingen Mímọ́, Wúńdíá àti Olùkọ́ Ńlá ti Ìjọ—Ìrántí Àṣàyàn (1098–1179)
Ọ̀rúndún Kẹtàlá
Ní ọ̀rúndún kẹtàlá, ọ̀nà tuntun kan ti ìgbésí ayé ìyàsímímọ́ bẹ̀rẹ̀ sí í farahàn, ó sì tètè gbilẹ̀; a ń pe àwọn ẹgbẹ́ rẹ̀ ní ẹgbẹ́ ajẹ́jẹ̀ẹ́ tí ń gbé nípa títọrọ àánú. Mímọ́ Francis ti Assisi dá ẹgbẹ́ àwọn Fransískani sílẹ̀, Mímọ́ Dominic sì dá ẹgbẹ́ àwọn Dòmíníkani sílẹ̀. Àwọn ẹgbẹ́ wọ̀nyí tẹnu mọ́ ipò òṣì, ìwàásù, àti rírìn láti ibì kan sí òmíràn, ní ìyàtọ̀ sí àwọn ẹgbẹ́ ajẹ́jẹ̀ẹ́ tí ó ti fìdí múlẹ̀ tẹ́lẹ̀, tí wọ́n mọyì gbígbé ní ibì kan àti níní ilẹ̀ gẹ́gẹ́ bí orísun owó tí ń wọlé. Àwọn ẹgbẹ́ tuntun tí ń tọrọ àánú wọ̀nyí ṣàṣeyọrí ní pàtàkì nínú títan Ìhìnrere ká ní Yúróòpù, níbi tí ìgbésí ayé ìlú ńlá ṣẹ̀ṣẹ̀ gbilẹ̀ sí.
Ó ṣeé ṣe kí Mímọ́ Francis jẹ́ ẹni mímọ́ tí a mọ̀ jù, tí a sì nífẹ̀ẹ́ jù nínú ìtàn Ìjọ. Lẹ́yìn tí ó ní ìrírí ìyípadà ọkàn tí ó jinlẹ̀, ó kó àwọn ọmọlẹ́yìn díẹ̀ jọ sí àyíká rẹ̀. Wọ́n tẹ́wọ́ gba ipò òṣì pátápátá, wọ́n ń tọrọ oúnjẹ, wọ́n ń nífẹ̀ẹ́ àwọn adẹ́tẹ̀, wọ́n sì ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí oníwàásù tí ń rìn láti ibì kan sí òmíràn. Láàárín àkókò kúkúrú gan-an, iye àwọn Fransískani lé ní 5,000. Ní òpin ìgbésí ayé rẹ̀, Mímọ́ Francis gba àmì àwọn ọgbẹ́ ìjìyà Kristi sí ara rẹ̀ láti ọwọ́ Séráfù kan; ìdí nìyí tí a fi máa ń pè é ní Baba tí ó dà bí Séráfù. Mímọ́ Clare wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ Mímọ́ Francis; òun ló dá ẹgbẹ́ àwọn Clare Òtòṣì sílẹ̀, ẹ̀ka àwọn Fransískani fún àwọn obìnrin tí ń gbé ìgbésí ayé àdúrà àti àṣàrò.
A sábà máa ń pe ọ̀rúndún kẹtàlá ní “àkókò ògo ẹ̀kọ́ Ọlọ́run nípa ìrònú ọgbọ́n,” nítorí àwọn ọlọ́gbọ́n tó jáfáfá bí àwọn Mímọ́ Thomas Aquinas, Bonaventure, àti Albert Ńlá. Lára àwọn ìwé pàtàkì jù lọ tí a kọ ní ọ̀rúndún yìí ni Àkójọpọ̀ Ẹ̀kọ́ Ọlọ́run ti Mímọ́ Thomas Aquinas, tí a lè pè ní iṣẹ́ tí ó tóbi jù tí ó sì ní ipa jù nínú ìtàn Ìjọ. Ọ̀nà ẹ̀kọ́ yìí ń lo ọgbọ́n ìrònú Aristotle láti ṣe ìwádìí nípa Ọlọ́run, kí ẹ̀kọ́ ìgbàgbọ́ lè túbọ̀ dàgbà. Àwọn yunifásítì tí a dá sílẹ̀ ní ọ̀rúndún tó ṣáájú gbilẹ̀, wọ́n sì di ibùdó fún ọ̀nà tuntun yìí.
Ìfọkànsìn sí Màríà ń bá a lọ láti gbilẹ̀ ní ọ̀rúndún kẹtàlá, ó sì túbọ̀ jinlẹ̀ nípasẹ̀ àwọn ìfọkànsìn tuntun tí ó bẹ̀rẹ̀ sí í farahàn, bí ti Ìyá Wa ti Òkè Kármẹ́lì, Ìyá Wa ti Ìbànújẹ́, àti Ìyá Wa ti Loreto. Ní àkókò yìí, ìgbésí ayé ìrírí Ọlọ́run ní ọ̀nà àdììtú tún gbilẹ̀ gidigidi láàárín àwọn Kristẹni, wọ́n sì túbọ̀ dojú kọ Eukarístì; èyí ló yọrí sí dídá Àjọ̀dún Ara Kristi sílẹ̀. Iṣẹ́ ọnà, ní pàtàkì ọ̀nà ìkọ́lé Gótíkì àti orin mímọ́, dàgbà púpọ̀; wọ́n fi ìgbésí ayé ìfọkànsìn Ìjọ tí ń jinlẹ̀ hàn, wọ́n sì tún kópa nínú mímú un jinlẹ̀ sí i.
Àwọn póòpù ń bá a lọ láti kó àṣẹ jọ sí àárín, kí wọ́n sì mú àṣẹ wọn lágbára sí i. Àwọn ìgbìmọ̀ Ìjọ ṣèrànwọ́ láti kojú àwọn ẹ̀kọ́ èké àti láti ṣe àlàyé pàtó nípa ẹ̀kọ́ ìgbàgbọ́, a sì dá Ilé Ẹjọ́ Póòpù fún Ìwádìí Ìgbàgbọ́ sílẹ̀ láti kojú àwọn olùkọ́ni ẹ̀kọ́ èké. Póòpù ké sí àwọn ènìyàn fún Ogun Àgbélébùú Kẹrin, ṣùgbọ́n àwọn jagunjagun Àgbélébùú yà kúrò nínú iṣẹ́ wọn láti gba Ilẹ̀ Mímọ́ padà, wọ́n sì kọlu Constantinople, wọ́n pa ọ̀pọ̀ ènìyàn, wọ́n sì kó ìlú náà jẹ ní 1204. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé póòpù yọ àwọn tí wọ́n lọ́wọ́ sí i kúrò nínú ìdàpọ̀ Ìjọ, àjálù yìí túbọ̀ ya Ìlà Oòrùn àti Ìwọ̀ Oòrùn sọ́tọ̀. Ìlà Oòrùn kò padà bọ̀ sípò ní kíkún mọ́, èyí sì kópa nínú bí àwọn Mùsùlùmí ṣe ṣẹ́gun rẹ̀ ní nǹkan bí ọ̀rúndún méjì lẹ́yìn náà.
Láti kẹ́kọ̀ọ́ sí i nípa ọ̀rúndún pàtàkì yìí nínú Ìjọ, a lè ka àwọn àṣàrò wọ̀nyí ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò:
Oṣù Keje 16: Ìyá Wa ti Òkè Kármẹ́lì—Ìrántí Àṣàyàn (Ìparí Ọ̀rúndún Kejìlá–Ìbẹ̀rẹ̀ Ọ̀rúndún Kẹtàlá)
Oṣù Kẹjọ 8: Mímọ́ Dominic, Pádírì—Ìrántí (1170–1221)
Oṣù Kẹwàá 4: Mímọ́ Francis ti Assisi—Ìrántí (1182–1226)
Oṣù Kẹfà 13: Mímọ́ Anthony ti Padua, Pádírì àti Olùkọ́ Ìjọ—Ìrántí (1195–1231)
Oṣù Kọkànlá 17: Mímọ́ Elizabeth ti Hungary, Ajẹ́jẹ̀ẹ́—Ìrántí (1207–1231)
Oṣù Kejì 17: Àwọn Olùdásílẹ̀ Mímọ́ Méje ti Ẹgbẹ́ Servite—Ìrántí Àṣàyàn (ní nǹkan bí 1240)
Oṣù Kẹsàn-án 15: Ìyá Wa ti Ìbànújẹ́—Ìrántí (ní nǹkan bí 1240)
Oṣù Kẹwàá 16: Mímọ́ Hedwig, Ajẹ́jẹ̀ẹ́—Ìrántí Àṣàyàn (1174–1243)
Oṣù Kẹjọ 11: Mímọ́ Clare, Wúńdíá—Ìrántí (ní nǹkan bí 1193–1253)
Oṣù Kẹjọ 25: Mímọ́ Louis, Ọba—Ìrántí Àṣàyàn (1214–1270)
Oṣù Keje 15: Mímọ́ Bonaventure, Bíṣọ́ọ̀pù àti Olùkọ́ Ìjọ—Ìrántí (ní nǹkan bí 1217–1274)
Oṣù Kìíní 28: Mímọ́ Thomas Aquinas, Pádírì àti Olùkọ́ Ìjọ—Ìrántí (1225–1274)
Oṣù Kìíní 7: Mímọ́ Raymond ti Peñafort, Pádírì—Ìrántí Àṣàyàn (1175–1275)
Oṣù Kọkànlá 15: Mímọ́ Albert Ńlá, Bíṣọ́ọ̀pù àti Olùkọ́ Ìjọ—Ìrántí Àṣàyàn (ní nǹkan bí 1200–1280)
Oṣù Kejìlá 10: Ìyá Wa ti Loreto—Ìrántí Àṣàyàn (Ìparí Ọ̀rúndún Kẹtàlá)
Ọ̀rúndún Kẹrìnlá
Àwọn ohun tí ó ṣe àfihàn ọ̀rúndún kẹrìnlá ni gbígbé àwọn póòpù ní Avignon, Ìyapa Ńlá, àjàkálẹ̀ àrùn Ikú Dúdú, ìgbésí ayé ìrírí Ọlọ́run ní ọ̀nà àdììtú, dídínkù ẹ̀kọ́ Ọlọ́run nípa ìrònú ọgbọ́n, ìwà ìbàjẹ́, ìdàgbàsókè ìfọkànsìn ẹnì kọ̀ọ̀kan, àti títẹ̀síwájú iṣẹ́ ọnà àti ìkọ́lé Gótíkì. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ẹni mẹ́rin péré lára àwọn tí wọ́n kú ní ọ̀rúndún yìí, tí Ìjọ sì ti kéde pé wọ́n jẹ́ ẹni mímọ́, ni a fi sínú Kàlẹ́ńdà Róòmù Gbogbogbò, ipa wọn tóbi.
Ní 1305, a yan Póòpù Clement V, tí a bí ní ilẹ̀ Faransé, sí ipò póòpù. Nítorí ipò ìṣèlú tí ó kún fún ìṣọ̀tá ní Róòmù àti pé ọmọ ilẹ̀ Faransé ni, Clement tẹ̀dó sí Avignon, ní ilẹ̀ Faransé. Avignon jẹ́ apá kan àwọn Ìpínlẹ̀ Póòpù ní àkókò náà, ṣùgbọ́n ó wà lábẹ́ ipa ńlá ti Philip IV, Ọba Faransé. Ní 1309, Póòpù Clement bẹ̀rẹ̀ sí í kó iléeṣẹ́ ìṣàkóso Ìjọ ní Róòmù lọ sí Avignon. Èyí fa ìdàrúdàpọ̀ púpọ̀ nínú Ìjọ, ìdásí láti ọ̀dọ̀ ìjọba ọba Faransé, àti ọgbọ́n àrékérekè ìṣèlú. Àwọn póòpù méje tí ó tẹ̀ lé e gbé ní Avignon.
Ní àkókò yìí, àwọn ẹni mímọ́ mẹ́ta tí wọ́n ní ìrírí Ọlọ́run ní ọ̀nà àdììtú lọ́nà gíga—Mímọ́ Gertrude Ńlá, Mímọ́ Bridget ti Sweden, àti Mímọ́ Catherine ti Siena—gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìfihàn fúnra wọn láti ọ̀dọ̀ Ọlọ́run, wọ́n sì kọ wọ́n sílẹ̀. Nípa bẹ́ẹ̀, wọ́n fún Ìjọ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìmọ̀ ẹ̀mí tó jinlẹ̀ fún àwọn ọ̀rúndún tí yóò tẹ̀ lé e. Yàtọ̀ sí àwọn ìrírí àdììtú tí ó jinlẹ̀ àti àwọn ìwé wọn, Mímọ́ Bridget àti Mímọ́ Catherine tún kópa takuntakun nínú àtúnṣe Ìjọ, wọ́n sì rọ póòpù gidigidi láti padà sí Róòmù. Níkẹyìn, àwọn àdúrà, lẹ́tà, àti ẹ̀bẹ̀ wọn ṣàṣeyọrí, Póòpù Gregory XI sì dá ibùjókòó ipò póòpù padà sí Róòmù ní 1377.
Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé inú ọ̀pọ̀lọpọ̀ dùn ní ìbẹ̀rẹ̀, kì í ṣe gbogbo ènìyàn ló fi tọ̀yàyàtọ̀yàyà gba ìpadàbọ̀ yìí. Ní ọdún tí ó tẹ̀ lé e, Póòpù Gregory kú, a sì yan Póòpù Urban VI. Àwọn tí ó wà ní Avignon tako yíyàn rẹ̀, wọ́n sì yan Clement VII gẹ́gẹ́ bí póòpù alátakò, nínú ìgbìyànjú láti mú kí ipò póòpù ṣì wà ní Avignon. “Ìyapa Ńlá” yìí (tí a tún ń pè ní “Ìyapa Ìwọ̀ Oòrùn”) tẹ̀ síwájú fún ọ̀pọ̀ ẹ̀wádún. Àní àwọn ènìyàn mímọ́ ìgbà yìí pàápàá kò fohùn ṣọ̀kan. Catherine ti Siena Mímọ́ ṣètìlẹ́yìn fún Póòpù Urban, ṣùgbọ́n Vincent Ferrer Mímọ́ ṣètìlẹ́yìn fún Clement VII ní ìbẹ̀rẹ̀. Ní 1417, ìgbìmọ̀ Ìjọ kan ní Constance yanjú ọ̀ràn náà níkẹyìn; kì í ṣe pé Vincent Mímọ́ gba ìpinnu náà nìkan, ó tún ṣiṣẹ́ láti yí àwọn ẹlòmíràn lọ́kàn padà kí wọ́n lè gbà á.
Nígbà tí àjàkálẹ̀ àrùn tí a ń pè ní “Ikú Dúdú” bẹ́ sílẹ̀, ó ní ipa jíjinlẹ̀ lórí Yúróòpù. Ó kéré tán, ènìyàn mílíọ̀nù 25 ló kú, àwọn ìṣírò kan sì fojú díwọ̀n pé iye náà lè tó mílíọ̀nù 200. Àwọn ilé ajẹ́jẹ̀ẹ́ àti àwọn àlùfáà fara pa gidigidi, ọ̀pọ̀ àwọn ọmọ Ìjọ tí kì í ṣe àlùfáà sì béèrè ìdí tí Ọlọ́run fi lè fàyè gba irú ohun ẹlẹ́rùjẹ̀jẹ̀ bẹ́ẹ̀. Èyí mú kí àìní wà fún ìsọjí ẹ̀mí àti àdúrà àdáni.
Láti kẹ́kọ̀ọ́ sí i nípa ọ̀rúndún pàtàkì yìí nínú Ìjọ, a lè ka àwọn àṣàrò wọ̀nyí ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò:
Oṣù kọkànlá 16: Gertrude Ńlá Mímọ́, Wúńdíá—Ìrántí Àṣàyàn (1256–1302)
Mẹ́talọ́kan Mímọ́ Jù Lọ—Àjọ̀dún Ńlá (A fi kún Kàlẹ́ńdà Róòmù fún Gbogbo Ìjọ ní 1334)
Oṣù keje 23: Bridget ti Sweden Mímọ́, Ajẹ́jẹ̀ẹ́—Ìrántí Àṣàyàn (1303–1373)
Oṣù kẹrin 29: Catherine ti Siena Mímọ́, Wúńdíá àti Olùkọ́ Ńlá ti Ìjọ—Ìrántí (1347–1380)
Ọ̀rúndún Kẹ́ẹ̀dógún
Pẹ̀lú òpin Ìyapa Ńlá náà, ipò póòpù bẹ̀rẹ̀ sí í padà sí bí ó ti yẹ kí ó rí ní ọ̀rúndún kẹrìndínlógún, ṣùgbọ́n ó tún dojú kọ àwọn ìpèníjà mìíràn. Èrò pé ìgbìmọ̀ Ìjọ ní àṣẹ tí ó ga ju ti póòpù lọ bẹ̀rẹ̀ sí í tàn kálẹ̀. A gbìyànjú láti yanjú àwọn ìṣòro inú Ìjọ ní ọ̀rúndún kẹrìndínlógún, pẹ̀lú ìgbìyànjú láti ṣàtúnṣe àwọn ìwà àìtọ́ bí ẹ̀kọ́ tí kò péye fún àwọn àlùfáà, ìbàjẹ́ ìwà, ríra àti títa àwọn ipò Ìjọ, àti ríra àti títa ìmúkúrò ìjìyà ti ẹ̀ṣẹ̀. Àwọn wọ̀nyí wà lára àwọn ọ̀ràn pàtàkì tí ó ṣokùnfà Ìsọdọtun Pùròtẹ́sítáǹtì ní ọ̀rúndún tí ó tẹ̀ lé e.
Ọ̀rúndún yìí ni Ìsọjí Ẹ̀kọ́ àti Àṣà bẹ̀rẹ̀, àkókò kan nínú ìtàn Yúróòpù tí àwọn ènìyàn padà sí ẹ̀kọ́ Gíríìkì àtijọ́, tí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tẹ̀ síwájú, tí àwọn ọ̀nà tuntun sì jáde nínú iṣẹ́ ọnà àti ìkọ́lé. Àwọn èrò ìmọ̀ ọgbọ́n, bí èyí tí ó gbé ènìyàn sí àárín, ló ru gbogbo ìdàgbàsókè yìí sókè. Àwọn èrò tuntun wọ̀nyí àti ẹ̀kọ́ ayé àtijọ́ mú kí a bẹ̀rẹ̀ sí í béèrè àwọn ìbéèrè nípa ìṣàkóso àti ẹ̀sìn. Dídá ẹ̀rọ ìtẹ̀wé sílẹ̀ ní 1440 tún mú kí ìṣàn yìí lágbára sí i.
Ọ̀rúndún yìí ni Ìsọjí Ẹ̀kọ́ àti Àṣà bẹ̀rẹ̀ ní Ítálì, ó sì tàn ká Yúróòpù nígbẹ̀yìn. Ó jẹ́ ìṣàn kan tí ó mú kí ìfẹ́ àwọn ènìyàn sí ẹ̀kọ́, iṣẹ́ ọnà àti àṣà Gíríìkì àti Róòmù àtijọ́ sọjí. Ní àkókò yìí, iṣẹ́ ọnà, ìwé kíkọ àti ìwádìí sáyẹ́ǹsì gbilẹ̀. Ohun tí ó wà ní àárín ìṣàn yìí ni ìmọ̀ ọgbọ́n tí ó gbé ènìyàn sí àárín, tí ó tẹnu mọ́ ìye ìrírí ènìyàn, ohun tí ó mú ẹnì kọ̀ọ̀kan yàtọ̀, àti kíkẹ́kọ̀ọ́ àwọn ìwé ayé àtijọ́ ní àwọn èdè tí a fi kọ wọ́n ní ìpilẹ̀ṣẹ̀.
Ètò tí àwọn ọlọ́lá ti ń ṣàkóso àwọn agbègbè kéékèèké bẹ̀rẹ̀ sí í dín kù ní ọ̀rúndún yìí, àwọn orílẹ̀-èdè tí àṣẹ wọn sì kóra jọ sí ìjọba àárín bẹ̀rẹ̀ sí í farahàn, pàápàá ní Faransé, ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì àti Sípéènì. Èyí mú kí àwọn ìjọba ọba alágbára dìde, tí wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí í mú àṣẹ wọn fìdí múlẹ̀, tí wọ́n sì dá àwọn ìjọba tí ó ṣọ̀kan sí i, tí àṣẹ wọn sì kóra jọ sí àárín, sílẹ̀. Irú àwọn ìjọba bẹ́ẹ̀ ni yóò wá di èyí tí ó wọ́pọ̀ ní àwọn ọ̀rúndún tí ó tẹ̀ lé e.
Ìlọsíwájú nínú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì pọ̀ ní àkókò yìí. Ó mú kí a ṣàyẹ̀wò òye tí àwọn ènìyàn ní nípa ayé àdánidá ní Sànmánì Àárín, bí wọ́n ṣe túbọ̀ ń tẹnu mọ́ ẹ̀rí tí a rí nípasẹ̀ àkíyèsí àti àdánwò. Dídá ẹ̀rọ ìtẹ̀wé sílẹ̀ ní nǹkan bí 1440 mú kí àwọn ènìyàn lè rí àwọn ìwé lítíréṣọ̀ àti iṣẹ́ àwọn ọ̀mọ̀wé kà sí i. Nítorí náà, àwọn ìbéèrè tuntun dìde nípa ètò ìṣàkóso àti ìṣe ẹ̀sìn tí wọ́n ti mọ̀ tẹ́lẹ̀, èyí sì ṣí ọ̀nà sílẹ̀ fún àwọn ìyípadà ńlá nínú àwùjọ àti ẹ̀sìn ní Yúróòpù ọ̀rúndún kẹrìndínlógún. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀nà ẹ̀kọ́ tí ó lo ìjíròrò ọgbọ́n láti ṣàlàyé ìgbàgbọ́ ṣì wà, ìfẹ́ sí ìrírí ìrẹ́pọ̀ jíjinlẹ̀ pẹ̀lú Ọlọ́run àti sí ìrírí àdáni pẹ̀lú Rẹ̀ ń pọ̀ sí i, èyí sì mú kí ìfọkànsìn àdáni pọ̀ sí i.
Ní 1453, Ilẹ̀ Ọba Ottoman gba Constantinople, èyí sì fi òpin sí Ilẹ̀ Ọba Róòmù Ìlà Oòrùn (Byzantine). Èyí mú kí àwọn ìgbìyànjú tuntun wáyé láti mú àlàáfíà àti ìṣọ̀kan padà láàárín Ìjọ Ọ́tọ́dọ́ọ̀sì àti Ìjọ Kátólíìkì, ṣùgbọ́n àbájáde díẹ̀ ni ó jáde nínú rẹ̀.
Ní òpin ọ̀rúndún kẹẹ̀ẹ́dógún, ìfẹ́ sí ìrìnàjò àwárí bẹ̀rẹ̀ sí í dìde, pàápàá lẹ́yìn ṣíṣe àwárí Ayé Tuntun ní 1492. Àwárí yìí yóò ṣí ọ̀nà sílẹ̀, kì í ṣe fún fífi àwọn ilẹ̀ Amẹ́ríkà sí abẹ́ ìṣàkóso àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn nìkan, ṣùgbọ́n fún iṣẹ́ míṣọ́nnárì tí ó lágbára pẹ̀lú.
Láti kẹ́kọ̀ọ́ sí i nípa ọ̀rúndún pàtàkì yìí nínú Ìjọ, a lè ka àwọn àṣàrò wọ̀nyí ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò:
Oṣù kẹrin 5: Vincent Ferrer Mímọ́, Àlùfáà—Ìrántí Àṣàyàn (ní nǹkan bí 1350–1419)
Oṣù kẹta 9: Frances ti Róòmù Mímọ́, Ajẹ́jẹ̀ẹ́—Ìrántí Àṣàyàn (1384–1440)
Oṣù karùn-ún 20: Bernardine ti Siena Mímọ́, Àlùfáà—Ìrántí Àṣàyàn (1380–1444)
Oṣù kẹwàá 23: Jòhánù ti Capistrano Mímọ́, Àlùfáà—Ìrántí Àṣàyàn (1386–1456)
Oṣù karùn-ún 22: Rita ti Cascia Mímọ́, Ìyàwó, Ìyá, Opó, Ajẹ́jẹ̀ẹ́ (ní nǹkan bí 1386–1457)
Ọ̀rúndún Kẹrìndínlógún
Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀rúndún kẹrìndínlógún bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìdàrúdàpọ̀, ó tún mú ọ̀pọ̀ àwọn ẹni mímọ́ ńlá jáde. Ní 1517, àlùfáà kan nínú Ẹgbẹ́ Augustinian, Fádà Martin Luther, tẹ àwọn Àbá Márùndínlọ́gọ́rùn-ún rẹ̀ jáde, èyí tí ó yọrí sí Àtúnṣe Pùròtẹ́sítáǹtì, tàbí Ìṣọ̀tẹ̀ Pùròtẹ́sítáǹtì. Fádà Luther gbé ọ̀pọ̀ ọ̀ràn tí ó lẹ́sẹ̀ nílẹ̀ kalẹ̀ nínú àwọn àbá rẹ̀, bí ìwà àìtọ́ tí ó ń bá a lọ nínú ríra àti títà ìmúkúrò ìjìyà ìgbà díẹ̀ fún ẹ̀ṣẹ̀. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀pọ̀ ènìyàn nínú Ìjọ Kátólíìkì gbà pé àtúnṣe ṣe pàtàkì, ọ̀nà tí Fádà Luther gbà, ìpè fún ìtìlẹ́yìn tí ó bá a rìn, àti bí Ìjọ ṣe dá a lẹ́bi, mú kí àríyànjiyàn àti ìpínyà yára wáyé nínú Ìjọ àti láàárín àwọn orílẹ̀-èdè. Láìpẹ́, àwọn mìíràn, bí John Calvin àti Ulrich Zwingli, tẹ̀ lé e pẹ̀lú àwọn ìbéèrè àti àníyàn mìíràn. Agbára ìdarí Luther hàn ní pàtàkì ní Jámánì, ti Calvin ní Geneva, Switzerland, ti Ulrich Zwingli sì hàn jù lọ ní Zurich, Switzerland.
Ní 1519, àtakò Luther túbọ̀ jinlẹ̀ bí ó ti bẹ̀rẹ̀ sí í ṣiyèméjì nípa àṣẹ póòpù, ní 1520 sì ni Póòpù Leo V dá àwọn ìwé Luther lẹ́bi. Luther fèsì nípa sísun ìwé àṣẹ póòpù náà ní gbangba. Ní 1521, Olú Ọba Ilẹ̀ Ọba Róòmù Mímọ́, Charles V, dá Luther lẹ́bi ní Àpéjọ Ilẹ̀ Ọba ní Worms, ó sì kéde rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí aládàámọ̀. Ní 1523, a dá àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́ méjì láti inú Ẹgbẹ́ Augustinian tí wọ́n jẹ́ ọmọlẹ́yìn Luther lẹ́bi ikú nítorí àwọn ẹ̀kọ́ àdàmọ̀ wọn.
Ní 1525, àwọn àgbẹ̀ bẹ̀rẹ̀ ọ̀wọ́ ìṣọ̀tẹ̀ kan ní Jámánì láti fi ṣètìlẹ́yìn fún Luther. Nígbà tí ó fi máa di 1530, àwọn ọmọ aládé kan ní Jámánì ti ń ṣètìlẹ́yìn fún àwọn èrò Luther, wọ́n sì gbé ìjẹ́wọ́ ìgbàgbọ́ tuntun wọn kalẹ̀ lọ́nà ìfọwọ́sí ní Augsburg ní 1530, èyí tí ó bẹ̀rẹ̀ ìpínyà tí ó túbọ̀ fìdí múlẹ̀ nínú ilẹ̀ ọba náà.
Ní 1533, Póòpù Clement VII yọ Ọba Henry VIII ti England kúrò nínú ìdàpọ̀ Ìjọ nítorí bí Henry ṣe tẹnu mọ́ ọn pé kí póòpù kéde pé ìgbéyàwó òun kò fìdí múlẹ̀. Ní 1534 sì ni Henry kéde ara rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Olórí Gíga Jù Lọ ti Ìjọ England, ó sì ya Ìjọ England sọ́tọ̀ kúrò ní Róòmù.
Nínú òkùnkùn yìí, àwọn ìmọ́lẹ̀ tí ó tàn jù lọ ní ọ̀rúndún kẹrìndínlógún ni Ìgbìmọ̀ Àpapọ̀ Ìjọ ní Trent àti àwọn ẹni mímọ́ tí wọ́n ṣèrànwọ́ láti mú àwọn àtúnṣe rẹ̀ ṣẹ. Ìgbìmọ̀ Trent bẹ̀rẹ̀ ní 1545, ó sì tẹ̀ síwájú títí di 1563, ó ń bójú tó àtúnṣe nínú Ìjọ àti àwọn àṣìṣe tí ó ń jáde láti ọ̀dọ̀ àwọn Pùròtẹ́sítáǹtì. A kojú àwọn ìwà àìtọ́ nínú Ìjọ, a sì tún fìdí àwọn ẹ̀kọ́ pàtàkì múlẹ̀, bí àwọn ẹ̀kọ́ nípa àwọn Sakramenti, irú ohun tí ìgbàlà jẹ́, àti àṣẹ Ìjọ. Trent tan iná ohun tí yóò di Àtúnṣe Kátólíìkì láti Kojú Àtúnṣe Pùròtẹ́sítáǹtì, ọ̀pọ̀ àwọn ẹni mímọ́ ńlá sì gbé ògùṣọ̀ ìmúdọtun náà.
Àwọn ẹgbẹ́ ajẹ́jẹ̀ẹ́ tuntun bẹ̀rẹ̀ sí í dìde ní ọ̀rúndún kẹrìndínlógún láti kojú ìṣòro tí ó wà nílẹ̀. Mímọ́ Cajetan dá Ẹgbẹ́ Theatine sílẹ̀ ní 1524, Mímọ́ Anthony Mary Zaccaria dá Ẹgbẹ́ Barnabite sílẹ̀ ní 1530, Mímọ́ Angela Merici dá Ẹgbẹ́ Ursuline sílẹ̀ ní 1535, Mímọ́ Ignatius ti Loyola dá Ẹgbẹ́ Jesuit sílẹ̀ ní 1540, Mímọ́ Philip Neri sì dá Ẹgbẹ́ Oratorian sílẹ̀ ní 1575. Àwọn ẹgbẹ́ wọ̀nyí mú ìtara tuntun fún iṣẹ́ ìránṣẹ́ ìhìnrere, ààbò fún Ìjọ, ẹ̀kọ́, àti ìfẹ́ Kristẹni wá sí Ìjọ tí ó ń jìyà. Àwọn ìgbìyànjú àtúnṣe tún wáyé nínú àwọn ẹgbẹ́ tí ó ti fìdí múlẹ̀ sí i, bí Ẹgbẹ́ Karmẹ́lì àti Ẹgbẹ́ Franciscan. Ní pàtàkì jù lọ, Mímọ́ Teresa ti Jésù (Ávila) àti Mímọ́ Jòhánù ti Àgbélébùú ní ipa jíjinlẹ̀ lórí ìmúdọtun ìgbé ayé ìyàsímímọ́ àti ìdàgbàsókè ẹ̀kọ́ nípa ìrírí ìṣọ̀kan jíjinlẹ̀ pẹ̀lú Ọlọ́run. Àwọn bíṣọ́ọ̀bù alágbára tún dìde láti ṣèrànwọ́ láti mú àwọn ìpinnu Ìgbìmọ̀ Trent ṣẹ, bí Mímọ́ Charles Borromeo.
Iṣẹ́ ìránṣẹ́ ìhìnrere tún wáyé ní àwọn ilẹ̀ Amẹ́ríkà, Éṣíà àti Áfíríkà ní ọ̀rúndún kẹrìndínlógún. Mímọ́ Francis Xavier, àti lẹ́yìn rẹ̀ Mímọ́ Paul Miki, bẹ̀rẹ̀ sí í wàásù Ìhìnrere ní Éṣíà. Mímọ́ Turibius ti Mogrovejo di Àṣíbíṣọ́ọ̀bù oníṣẹ́ ìránṣẹ́ ìhìnrere ti Lima, Peru. Màríà Wúńdíá Alábùkún di ọ̀kan lára àwọn olùkéde Ìhìnrere títóbi jù lọ ní Mexico òde òní nígbà tí ó fara hàn sí Mímọ́ Juan Diego, a sì ń rántí rẹ̀ títí láé gẹ́gẹ́ bí Ìyá Wa ti Guadalupe. Àwọn ẹni mímọ́ mìíràn di àwọn oníṣẹ́ ìránṣẹ́ ìhìnrere tuntun sí Yúróòpù láti kojú Àtúnṣe Pùròtẹ́sítáǹtì, bí Mímọ́ Peter Canisius, Mímọ́ John Leonardi, Mímọ́ Lawrence ti Brindisi, Mímọ́ Francis de Sales, àti Mímọ́ Fidelis ti Sigmaringen. Ọ̀pọ̀ jù lọ nínú àwọn oníṣẹ́ ìránṣẹ́ ìhìnrere Yúróòpù wọ̀nyí bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ wọn ní ọ̀rúndún kẹrìndínlógún, wọ́n sì tẹ̀ síwájú sínú ọ̀rúndún kẹtàdínlógún.
Láti kẹ́kọ̀ọ́ sí i nípa ọ̀rúndún pàtàkì yìí nínú Ìjọ, a lè ka àwọn àṣàrò wọ̀nyí ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò:
Ọjọ́ 2 Oṣù Kẹrin: Mímọ́ Francis ti Paola, Ajẹ́jẹ̀ẹ́ Anìkàngbé—Ìrántí Àṣàyàn (1416–1507)
Ọjọ́ 12 Oṣù Kejìlá: Ìyá Wa ti Guadalupe—Àjọ̀dún ní Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà (1531)
Ọjọ́ 8 Oṣù Kejì: Mímọ́ Jerome Emiliani, Olùdásílẹ̀—Ìrántí Àṣàyàn (1486–1537)
Ọjọ́ 5 Oṣù Keje: Mímọ́ Anthony Mary Zaccaria, Àlùfáà—Ìrántí Àṣàyàn (1502–1539)
Ọjọ́ 27 Oṣù Kínní: Mímọ́ Angela Merici, Wúńdíá—Ìrántí Àṣàyàn (1474–1540)
Ọjọ́ 7 Oṣù Kẹjọ: Mímọ́ Cajetan, Àlùfáà—Ìrántí Àṣàyàn (1480–1547)
Ọjọ́ 9 Oṣù Kejìlá: Mímọ́ Juan Diego, Ajẹ́jẹ̀ẹ́ Anìkàngbé—Ìrántí Àṣàyàn (1474–1548)
Ọjọ́ 8 Oṣù Kẹta: Mímọ́ Jòhánù ti Ọlọ́run, Ajẹ́jẹ̀ẹ́—Ìrántí Àṣàyàn (1495–1550)
Ọjọ́ 3 Oṣù Kejìlá: Mímọ́ Francis Xavier, Àlùfáà—Ìrántí (1506–1552)
Ọjọ́ 31 Oṣù Keje: Mímọ́ Ignatius ti Loyola, Àlùfáà—Ìrántí (1491–1556)
Ọjọ́ 10 Oṣù Karùn-ún: Mímọ́ Jòhánù ti Ávila, Àlùfáà àti Olùkọ́ Àgbà Ìjọ—Ìrántí Àṣàyàn (1499–1569)
Ọjọ́ 30 Oṣù Kẹrin: Mímọ́ Pius V, Póòpù—Ìrántí Àṣàyàn (1504–1572)
Ọjọ́ 23 Oṣù Kejìlá: Mímọ́ Jòhánù ti Kanty (Cantius), Àlùfáà—Ìrántí Àṣàyàn (ní nǹkan bí 1390–1473)
Ọjọ́ 15 Oṣù Kẹwàá: Mímọ́ Teresa ti Jésù, Wúńdíá àti Olùkọ́ Àgbà—Ìrántí (1515–1582)
Ọjọ́ 4 Oṣù Kọkànlá: Mímọ́ Charles Borromeo, Bíṣọ́ọ̀bù—Ìrántí (1538–1584)
Ọjọ́ 14 Oṣù Kejìlá: Mímọ́ Jòhánù ti Àgbélébùú, Àlùfáà àti Olùkọ́ Àgbà—Ìrántí (ní nǹkan bí 1542–1591)
Ọjọ́ 21 Oṣù Kẹfà: Mímọ́ Aloysius Gonzaga, Ajẹ́jẹ̀ẹ́—Ìrántí (1568–1591)
Ọjọ́ 21 Oṣù Kejìlá: Mímọ́ Peter Canisius, Àlùfáà àti Olùkọ́ Àgbà—Ìrántí Àṣàyàn (1521–1597)
6 Oṣù Kejì: Àwọn Mímọ́ Pọ́ọ̀lù Miki àti àwọn Ẹlẹgbẹ́ Rẹ̀, Àwọn Ajẹ́rìíkú—Ìrántí (Wọ́n kú ní 1597)
Ọ̀rúndún Kẹtàdínlógún
Ìsọ̀tun, iṣẹ́ míṣọ́nnárì, àti ìwà mímọ́ ẹnì kọ̀ọ̀kan ń bá a lọ láti ọ̀rúndún kẹrìndínlógún sí ọ̀rúndún kẹtàdínlógún, pẹ̀lú àwọn ẹni mímọ́ tí ìgbésí ayé wọn tún yani lẹ́nu jù lọ. Àwọn míṣọ́nnárì tó lọ sí Éṣíà, bí àwọn Mímọ́ Lawrence Ruiz àti àwọn Ẹlẹgbẹ́ Rẹ̀, ta ẹ̀jẹ̀ wọn sílẹ̀ ní Japan, àwọn Mímọ́ Àńdérù Dung-Lac àti àwọn Ẹlẹgbẹ́ Rẹ̀ sì bẹ̀rẹ̀ ìjẹ́rìíkú tí ó gba ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún ní Vietnam. Ní Gúúsù Amẹ́ríkà, Pétérù Claver Mímọ́ di ẹrú tòótọ́ fún àwọn ẹrú Áfíríkà tí a ń hùwà ìkà sí, àwọn Mímọ́ Jean de Brébeuf àti Isaac Jogues, tí wọ́n jẹ́ àlùfáà, àti àwọn ẹlẹgbẹ́ wọn sì ta ẹ̀jẹ̀ wọn sílẹ̀ ní àríwá, ní ibi tí a mọ̀ sí Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà àti Kánádà lónìí. Àwọn ẹgbẹ́ Faráńsísíkà, Dòmíníkà, àti Jésù ṣe ipa pàtàkì nínú ìsapá yìí láti kéde Ìhìnrere kárí ayé. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀pọ̀ àwọn ọmọ ogun àti àwọn olùtẹ̀dó láti Yúróòpù tẹ ẹ̀tọ́ àwọn ọmọ ìbílẹ̀ lójú ní àwọn ilẹ̀ tuntun náà, ipa Ìjọ ni láti pín ìgbàgbọ́ àti láti jà fún ẹ̀tọ́ àwọn ọmọ ìbílẹ̀. Ìjọ ní Peru bẹ̀rẹ̀ sí í gbilẹ̀, àwọn ẹni mímọ́ tuntun tí a bí ní ilẹ̀ náà, bí àwọn Mímọ́ Rose ti Lima àti Martin de Porres, sì jẹ́ ẹ̀rí nípa ìrẹ̀lẹ̀ jíjinlẹ̀ wọn, àdúrà wọn àti ìfẹ́ wọn; Kateri Tekakwitha Mímọ́ ṣe bẹ́ẹ̀ náà ní Àríwá Amẹ́ríkà.
Ní àfikún sí àwọn ìpèníjà tí Àtúnṣe Pùròtẹ́sítáǹtì ń bá a lọ láti dojú kọ, ìgbésẹ̀ àwọn onímọ̀ àti onímọ̀ ọgbọ́n tí ó ka ọgbọ́n ènìyàn sí ìpìlẹ̀ ìmọ̀ tún farahàn ní ìbẹ̀rẹ̀ àkókò Ìtànkálẹ̀ Ìmọ̀. Ìgbésẹ̀ yìí tẹnumọ́ lílo ọgbọ́n ènìyàn, fífi ẹnì kọ̀ọ̀kan sí ipò àkọ́kọ́, àti fífi ojú ìwádìí yẹ àṣẹ ìbílẹ̀ wò nínú àwọn ọ̀ràn bí ẹ̀sìn, sáyẹ́ǹsì àti ìjọba. Ọgbọ́n ènìyàn di orísun pàtàkì àti òṣùwọ̀n ìdánwò ìmọ̀.
Ní Yúróòpù, àwọn Mímọ́ Pétérù Canisius, Jòhánù Leonardi, Lawrence ti Brindisi, Francis de Sales, àti Fidelis ti Sigmaringen tí a ti mẹ́nu kàn tẹ́lẹ̀ tẹ̀ síwájú nínú iṣẹ́ rere wọn láti tako Àtúnṣe Pùròtẹ́sítáǹtì, wọ́n sì dáhùn àwọn ìbéèrè tí ó ń jáde láti inú èrò àkókò Ìtànkálẹ̀ Ìmọ̀. Nínú àwọn ètò Ìjọ tí a ti gbé kalẹ̀, a bẹ̀rẹ̀ sí í fi àwọn ìpinnu Ìgbìmọ̀ Trent sí ìṣe lọ́wọ́lọ́wọ́ ní ọ̀rúndún kẹtàdínlógún, pẹ̀lú àtúnṣe ìjọsìn Ìjọ, ẹ̀kọ́ ìgbàgbọ́ tí ń bá a lọ láti mú ẹ̀kọ́ Ìjọ ṣe kedere, àtúnṣe àwọn àlùfáà, àti ìdásílẹ̀ ètò ilé ẹ̀kọ́ àlùfáà fún ìdánilẹ́kọ̀ọ́ wọn lọ́nà tí ó yẹ. Ogun abẹ́lé tún jẹ́ ohun tí ó ṣe àfihàn àkókò yìí ní Yúróòpù àti England, pàápàá nítorí àwọn ìjà ẹ̀sìn tí ń bá a lọ.
Ìfọkànsìn ẹnì kọ̀ọ̀kan tẹ̀ síwájú láti dàgbà lábẹ́ ìmísí àwọn ẹni mímọ́, bí Màríà Magdalene de Pazzi àti Margaret Màríà Alacoque. Àwọn méjèèjì ní ìrírí ìjìnlẹ̀ ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú Ọlọ́run, wọ́n sì fi àwọn àkọsílẹ̀ tí ń fúnni ní ìmísí sílẹ̀ nípa ìpàdé wọn pẹ̀lú Ọlọ́run nínú ọkàn, èyí tí yóò fún ọ̀pọ̀ ènìyàn ní ìmísí fún ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún. Àwọn Mímọ́ Vincent de Paul àti Camillus de Lellis fi ara wọn fún sísin àwọn tálákà àti àwọn aláìsàn, àwọn Mímọ́ Robert Bellarmine àti Francis de Sales wà lára àwọn olùkọ́ ńlá nípa ìgbésí ayé ẹ̀mí, àwọn Mímọ́ Jósẹ́fù ti Calasanz àti Jòhánù Eudes sì kó ipa pàtàkì nínú ẹ̀kọ́. Àwọn ẹni mímọ́ bí Josaphat Mímọ́ tẹ̀ síwájú láti mú ìpínyà tí ó ti pé ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún láàárín Ìjọ Ọ́tọ́dọ́ọ̀sì Ìlà Oòrùn àti Ìjọ Kátólíìkì Róòmù, tí ó ti wà láti ọ̀rúndún kọkànlá, kúrò.
Láti kẹ́kọ̀ọ́ sí i nípa ọ̀rúndún pàtàkì yìí nínú Ìjọ, a lè ka àwọn àṣàrò wọ̀nyí ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò:
23 Oṣù Kẹta: Turibius ti Mogrovejo Mímọ́, Bíṣọ́ọ̀pù—Ìrántí Àṣàyàn (1538–1606)
25 Oṣù Karùn-ún: Màríà Magdalene de Pazzi Mímọ́, Wúńdíá—Ìrántí Àṣàyàn (1566–1607)
9 Oṣù Kẹwàá: Jòhánù Leonardi Mímọ́, Àlùfáà—Ìrántí Àṣàyàn (1541–1609)
23 Oṣù Kẹjọ: Rose ti Lima Mímọ́, Wúńdíá—Ìrántí Àṣàyàn (1586–1617)
21 Oṣù Keje: Lawrence ti Brindisi Mímọ́, Àlùfáà àti Olùkọ́ Ìjọ—Ìrántí Àṣàyàn (1559–1619)
17 Oṣù Kẹsàn-án: Robert Bellarmine Mímọ́, Bíṣọ́ọ̀pù àti Olùkọ́ Ìjọ—Ìrántí Àṣàyàn (1542–1621)
24 Oṣù Kínní: Francis de Sales Mímọ́, Bíṣọ́ọ̀pù àti Olùkọ́ Ìjọ—Ìrántí (1567–1622)
12 Oṣù Kọkànlá: Josaphat Mímọ́, Bíṣọ́ọ̀pù àti Ajẹ́rìíkú—Ìrántí (1580–1623)
3 Oṣù Kọkànlá: Martin de Porres Mímọ́, Ajẹ́jẹ̀ẹ́—Ìrántí Àṣàyàn (1579–1639)
12 Oṣù Kẹjọ: Jane Frances de Chantal Mímọ́, Ajẹ́jẹ̀ẹ́—Ìrántí Àṣàyàn (1572–1641)
25 Oṣù Kẹjọ: Jósẹ́fù ti Calasanz Mímọ́, Àlùfáà—Ìrántí Àṣàyàn (1556–1648)
9 Oṣù Kẹsàn-án: Pétérù Claver Mímọ́, Àlùfáà—Ìrántí ní Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà (1581–1654)
27 Oṣù Kẹsàn-án: Vincent de Paul Mímọ́, Àlùfáà—Ìrántí (ní nǹkan bí 1581–1660)
2 Oṣù Kẹwàá: Àwọn Áńgẹ́lì Alábòójútó—Ìrántí (A fi kún Kàlẹ́ńdà Róòmù ti Gbogbo Ayé ní 1670)
19 Oṣù Kẹjọ: Jòhánù Eudes Mímọ́, Àlùfáà—Ìrántí Àṣàyàn (1601–1680)
14 Oṣù Keje: Kateri Tekakwitha Mímọ́, Wúńdíá—Ìrántí ní Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà (1656–1680)
12 Oṣù Kẹsàn-án: Orúkọ Mímọ́ ti Màríà Wúńdíá Alábùkún—Ìrántí Àṣàyàn (1684)
16 Oṣù Kẹwàá: Margaret Màríà Alacoque Mímọ́, Wúńdíá—Ìrántí Àṣàyàn (1647–1690)
Ọ̀rúndún Kejìdínlógún
Ní ọ̀rúndún kejìdínlógún, Ìtànkálẹ̀ Ìmọ̀ dé ipò gíga rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìgbésẹ̀ àwọn onímọ̀, tí ó túbọ̀ ń tẹnumọ́ lílo ọgbọ́n ènìyàn, fífi ẹnì kọ̀ọ̀kan sí ipò àkọ́kọ́, àti wíwo àṣẹ ìbílẹ̀ nínú ẹ̀sìn, sáyẹ́ǹsì àti ìṣèlú lọ́nà òdì, nígbà tí ó tún ń tẹnumọ́ lílo ọgbọ́n ènìyàn gẹ́gẹ́ bí orísun àkọ́kọ́ àti òṣùwọ̀n ìmọ̀. Èyí jẹ́ ìpèníjà tí ń bá a lọ fún bí Ìjọ Kátólíìkì ṣe ń tẹnumọ́ àṣà ìgbàgbọ́ àti àṣẹ, bí àwọn èrò tuntun ṣe bẹ̀rẹ̀ sí í tako àwọn ẹ̀kọ́ rẹ̀ tí ó ti pẹ́. Èyí yọrí sí ìfarahàn èrò pé kí a ṣètò ìgbésí ayé láìfi ẹ̀sìn ṣe ìpìlẹ̀ àti ìrẹ̀wẹ̀sì àwọn ìjọba ọba Kátólíìkì, èyí tí ó dín ipa Ìjọ kù nínú ọ̀pọ̀ ìgbòkègbodò ìṣèlú Yúróòpù.
Láti kojú àwọn ìpèníjà wọ̀nyí, àwọn ẹgbẹ́ ajẹ́jẹ̀ẹ́ ìnìkàngbé tuntun bẹ̀rẹ̀ sí í dìde ní ọ̀rúndún kejìdínlógún, bí àwọn Pásíọ́nísì, tí Pọ́ọ̀lù ti Àgbélébùú Mímọ́ dá sílẹ̀ ní 1720, àti àwọn Rẹdemptọ́rísì, tí Alphonsus Maria de Liguori Mímọ́ dá sílẹ̀ ní 1732. Àwọn Pásíọ́nísì fi àdúrà àti àṣàrò jinlẹ̀ dojú kọ Ìjìyà Kristi, wọ́n ń wàásù ní àwọn àkókò ìfàsẹ́yìn fún àdúrà, wọ́n sì ń ṣe iṣẹ́ ìtọ́jú àwọn onígbàgbọ́. Àwọn Rẹdemptọ́rísì gbájú mọ́ wíwàásù fún àwọn tálákà àti ṣíṣe iṣẹ́ míṣọ́nnárì. Wọ́n kó ipa pàtàkì nínú ìtọ́jú àwọn onígbàgbọ́, a sì mọ̀ wọ́n fún ọ̀nà ìwàásù wọn tó kún fún àánú, tó sì ń jẹ́ kí ó rọrùn fún àwọn ènìyàn láti sún mọ́ wọn. Ẹgbẹ́ Àwọn Arákùnrin Ilé Ẹ̀kọ́ Kristẹni, tí Jòhánù Baptisti de La Salle Mímọ́ dá sílẹ̀ ní 1680, gbilẹ̀ gidigidi ní ọ̀rúndún kejìdínlógún. Wọ́n gbájú mọ́ ẹ̀kọ́ àwọn tálákà àti àwọn tí a yà sí ẹ̀gbẹ́, wọ́n sì kó ipa pàtàkì nínú mímú àwọn ọ̀nà ìkọ́ni òde òní dàgbà.
Ìfọkànsìn ẹnì kọ̀ọ̀kan lágbára sí i ní ọ̀rúndún kejìdínlógún nípasẹ̀ ìtẹnumọ́ tuntun lórí ìfọkànsìn sí Màríà Wúńdíá Alábùkún, ní pàtàkì nípasẹ̀ ẹ̀kọ́ àwọn ẹni mímọ́ Louis de Montfort àti Alphonsus Maria de Liguori. A fi Àjọ̀dún Ìyá Wa ti Rósárì kún kàlẹ́ńdà Ìjọ, èyí sì tún tẹnu mọ́ ìfọkànsìn ẹnì kọ̀ọ̀kan yìí. Ìfọkànsìn sí Ọkàn Mímọ́ Jésù náà gbilẹ̀ sí i.
Iṣẹ́ míṣọ́nnárì tẹ̀ síwájú, ní pàtàkì ní àwọn ilẹ̀ Amẹ́ríkà àti Éṣíà. Ní pàtàkì jù lọ, Junípero Serra Mímọ́ àti àwọn míṣọ́nnárì ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ mú iṣẹ́ wọn tàn dé agbègbè tí ó jẹ́ ìwọ̀-oòrùn Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà lónìí. Ní Vietnam àti Japan, pípa ọ̀pọ̀ àwọn onígbàgbọ́ nítorí ìgbàgbọ́ wọn tẹ̀ síwájú bí ìgbàgbọ́ ṣe ń gbilẹ̀ láìdáwọ́dúró, àwọn inúnibíni sì tún wáyé ní Ṣáínà àti Korea.
Ní 1773, lábẹ́ ìfúnpá ńlá láti ọ̀dọ̀ àwọn ọba ilẹ̀ Yúróòpù lórí ọ̀ràn ìṣèlú, Póòpù Clement XIV fagi lé Ẹgbẹ́ Jésúítì. Èyí ní ipa lórí iṣẹ́ míṣọ́nnárì wọn àti ipa wọn ní Yúróòpù láti tako àwọn èrò àsìkò Ìmọ́lẹ̀ àti Àtúnṣe Pùròtẹ́sítáǹtì. Àwọn Jésúítì tún tako ìfarahàn Jánsẹ́níìsì, ẹgbẹ́ ìrònú ẹ̀kọ́ nípa Ọlọ́run nínú Ìjọ Kátólíìkì tí ó tẹnu mọ́ ẹ̀ṣẹ̀ àbínibí, ìbàjẹ́ ẹ̀dá ènìyàn, oore-ọ̀fẹ́ Ọlọ́run, àti ìpinnu Ọlọ́run tẹ́lẹ̀ nípa àyànmọ́ ènìyàn. Jánsẹ́níìsì ń gbèjà ìgbé ayé líle, títí kan fífi ìtara ńlá kọ àwọn ìgbádùn ara sílẹ̀ àti gbígba Sakramenti Ìrònúpìwàdà déédéé, ṣùgbọ́n ó ń kó ìrẹ̀wẹ̀sì bá gbígba Kọ́múníọ̀nù nítorí èrò tí kò tọ́ nípa àìyẹ ẹ̀dá ènìyàn. Fífi òpin sí Ẹgbẹ́ Jésúítì kò fi àlàfo sílẹ̀ nínú iṣẹ́ míṣọ́nnárì àti ẹ̀kọ́ nìkan, ṣùgbọ́n ó tún fi àlàfo sílẹ̀ nínú gbígbèjà ẹ̀kọ́ Kátólíìkì nípa lílo ọgbọ́n láti kojú àwọn ìpèníjà ìgbà náà.
Láti kẹ́kọ̀ọ́ sí i nípa ọ̀rúndún pàtàkì yìí nínú Ìjọ, a lè ka àwọn àṣàrò wọ̀nyí ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò:
Oṣù Kẹwàá 7: Ìyá Wa ti Rósárì—Ìrántí (A fi sí Kàlẹ́ńdà Róòmù Àgbáyé ní 1716)
Oṣù Kẹrin 28: Louis Grignon de Montfort Mímọ́, Àlùfáà—Ìrántí Àṣàyàn (1673–1716)
Oṣù Kẹrin 7: Jòhánù Baptisti de La Salle Mímọ́, Àlùfáà—Ìrántí (1651–1719)
Oṣù Keje 4: Ọjọ́ Òmìnira—Ìrántí Àṣàyàn ní USA (Oṣù Keje 4, 1776)
Oṣù Keje 1: Junípero Serra Mímọ́, Àlùfáà—Ìrántí Àṣàyàn ní USA (1713–1784)
Oṣù Kẹjọ 1: Alphonsus Maria de Liguori Mímọ́, Bíṣọ́ọ̀pù àti Olùkọ́ Ìjọ—Ìrántí (1696–1787)
Ọ̀rúndún Kọkàndínlógún
Ọ̀pọ̀ àwọn ẹni mímọ́ ọ̀rúndún yìí ni a bí ní àkókò rúdurùdu Ìyíká Faransé ní apá ìkẹyìn ọ̀rúndún kejìdínlógún. Ìyíká náà yọrí sí dídènà ìjọ́sìn ní gbangba, fífi ipá gba àwọn ṣọ́ọ̀ṣì àti dúkìá, àti ikú ẹgbẹẹgbẹ̀rún àwọn àlùfáà ní Faransé. Ó tún ní ipa lórí Ìjọ jákèjádò Yúróòpù, bí èrò yíya ìgbésí ayé àti ìṣàkóso kúrò nínú ẹ̀sìn àti èrò fífi orílẹ̀-èdè ẹni sí ipò àkọ́kọ́ ṣe ń gbilẹ̀ sí i, tí wọ́n sì ń dín ipa Ìjọ kù nínú ìṣèlú, ìmọ̀ àti àṣà. Èrò àsìkò Ìmọ́lẹ̀ pé ọgbọ́n ènìyàn nìkan ni ìpìlẹ̀ ìmọ̀, àti àwọn ìyípadà nínú sáyẹ́ǹsì àti ilé iṣẹ́ kò yí bí Yúróòpù ṣe rí padà nìkan; wọ́n tún ṣàkóbá fún ẹ̀kọ́ Ìjọ àti àṣẹ rẹ̀ lórí ìwà rere gẹ́gẹ́ bí àwọn ènìyàn ṣe ń wò ó.
Láti dáhùn sí èyí, Ọlọ́run gbé ọ̀pọ̀ ènìyàn dìde tí yóò ṣèrànwọ́ láti mú ìgbàgbọ́ àti ọgbọ́n bá ara wọn mu, tí wọn yóò sì gbèjà àwọn ẹ̀kọ́ Ìjọ tí ó ti wà láti ìgbà àtijọ́. Jòhánù Henry Newman Mímọ́ ṣàlàyé ojú ìwòye kan nípa ẹ̀kọ́ tí ó so ìgbàgbọ́ pọ̀ mọ́ ìwádìí ọgbọ́n. Àwọn àfikún rẹ̀ sí ẹ̀kọ́ nípa Ọlọ́run ran Ìjọ lọ́wọ́ láti dáhùn àwọn ìbéèrè òde òní nípa ìmọ̀ ọgbọ́n àti ẹ̀kọ́ nípa Ọlọ́run. Anthony Mary Claret Mímọ́, bíṣọ́ọ̀pù àti olùdásílẹ̀ Ẹgbẹ́ àwọn Klarẹ́tíà, wàásù, ó kọ ìwé, ó sì dá àwọn ilé ìkàwé àti ilé ẹ̀kọ́ sílẹ̀. Nípa bẹ́ẹ̀, ó ṣèrànwọ́ láti kọ́ àwọn àlùfáà àti àwọn ọmọ Ìjọ tí kì í ṣe àlùfáà ní Spain, àti fún ọdún mẹ́fà ní Cuba.
Àwọn ẹni mímọ́ mìíràn tí ó gbajúmọ̀ fi ìwà mímọ́ wọn, ìgbé ayé àìní-àdánù, ìkọ́ni àti àwọn ìwé wọn kojú àwọn ìpèníjà ìgbà náà. Jean Vianney Mímọ́, tí ó jìyà láàárín àwọn àkókò tó burú jù lọ nínú Ìyíká Faransé, mú ìyípadà wá nípasẹ̀ ìtara rẹ̀ fún ìtọ́jú àwọn onígbàgbọ́ àti fífún wọn ní àwọn Sakramenti. Thérèse ti Ọmọ Jésù Mímọ́ ru ìfẹ́ jíjinlẹ̀ sókè fún ìyípadà ọkàn àti ìfẹ́ Ọlọ́run. Jòhánù Bosco Mímọ́ jẹ́ ìmọ́lẹ̀ tó ń tọ́ni sọ́nà ní àkókò Ìyíká Ilé Iṣẹ́, ní pàtàkì láàárín àwọn ọmọkùnrin tí wọ́n nílò iṣẹ́ àti ìtọ́sọ́nà nípa ìwà rere. Ó so ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ẹ̀mí pọ̀ mọ́ ẹ̀kọ́ iṣẹ́ ọwọ́, ó sì mú àwọn akẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀ múra láti fi ìgbàgbọ́ wọn sí ìṣe nínú ayé òde òní. Pétérù Julian Eymard Mímọ́ dá Ẹgbẹ́ Sakramenti Alábùkún sílẹ̀ ní Faransé, ó sì jẹ́ àpọ́sítélì onítara fún Eukarístì.
Ìjọ ní àwọn ilẹ̀ Amẹ́ríkà ń bá a lọ láti dàgbà bí àwọn Ẹni Mímọ́ Elizabeth Ann Seton, Rose Philippine Duchesne, John Neumann, Francis Xavier Seelos àti Alábùkún Marie Rose Durocher ṣe ń ṣe iṣẹ́ ìránṣẹ́ fún àwọn aṣíwájú, tí Ẹni Mímọ́ Damien de Veuster ti Molokai sì ń ṣe ìránṣẹ́ fún àwọn adẹ́tẹ̀ ní Hawaii. Ní àwọn apá yòókù lágbàáyé, iṣẹ́ míṣọ́nnárì ń bá a lọ. Ẹni Mímọ́ Anthony Mary Claret ṣe iṣẹ́ tó ní ipa ńlá gẹ́gẹ́ bí bíṣọ́ọ̀bù ní Cuba. Ẹni Mímọ́ Peter Chanel di ajẹ́rìíkú àkọ́kọ́ ní Oceania. Àwọn Ẹni Mímọ́ Andrew Kim Tae-gŏn, Paul Chŏng Ha-sang, àti àwọn alábàákẹ́gbẹ́ wọn 101 ta ẹ̀jẹ̀ wọn sílẹ̀ ní Korea. Àwọn Ẹni Mímọ́ Charles Lwanga àti àwọn alábàákẹ́gbẹ́ rẹ̀ kú nítorí ìgbàgbọ́ wọn ní Áfíríkà.
Ìfọkànsìn ẹnì kọ̀ọ̀kan àti àwọn àṣà ìfọkànsìn ń bá a lọ láti gbilẹ̀. Póòpù Pius IX kéde ẹ̀kọ́ ìgbàgbọ́ Oyún Aláìlábàwọ́n ní 1854, Ìyá Wa fúnra rẹ̀ sì fara hàn Bernadette Soubirous ní Lourdes, ilẹ̀ Faransé, ní 1858, ó sì fi ìdí orúkọ oyè tuntun rẹ̀ múlẹ̀, “Oyún Aláìlábàwọ́n.” A fi Ọkàn Mímọ́ Jésù kún Kàlẹ́ńdà Róòmù Gbogbogbò ní 1856, èyí tó fi hàn pé ìfọkànsìn náà ti dé ipò gíga jù lọ lẹ́yìn tí ó ti ń dàgbà ní àwọn ọ̀rúndún tó ṣáájú.
Ní òpin ọ̀rúndún náà, Ìgbìmọ̀ Vatican Kìíní péjọ, ní pàtàkì láti jíròrò àṣẹ póòpù lórí àwọn ẹ̀kọ́ àti àwọn òtítọ́ ìgbàgbọ́ tí Ìjọ ti fìdí múlẹ̀. Ó tún jíròrò ìbáṣepọ̀ láàárín ìgbàgbọ́ àti ọgbọ́n ìrònú, ó sì dá èrò pé ọgbọ́n ìrònú nìkan ni orísun òtítọ́ àti èrò pé ohun tí ó ní àfarakan nìkan ló wà lẹ́bi. Ní 1891, láti dáhùn sí àwọn ìṣòro àwùjọ tí Ìyípadà Ńlá nínú Ilé-iṣẹ́ fà, Póòpù Leo XIII gbé lẹ́tà rẹ̀ sí gbogbo Ìjọ, Rerum Novarum, jáde láti sọ̀rọ̀ nípa ipò àwọn òṣìṣẹ́ àti láti ṣe àyẹ̀wò àríwísí ètò ọrọ̀ ajé tí ohun ìní àti iṣẹ́ ọwọ́ wà lọ́wọ́ àwọn oníṣòwò aládàáni àti ètò ọrọ̀ ajé tí ohun ìní àti iṣẹ́ ọwọ́ wà lábẹ́ ìṣàkóso àwùjọ, àwọn ètò tí yóò túbọ̀ farahàn ní kíkún ní ọ̀rúndún tó tẹ̀ lé.
Láti kẹ́kọ̀ọ́ sí i nípa ọ̀rúndún pàtàkì yìí nínú Ìjọ, a lè ka àwọn àṣàrò wọ̀nyí ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò:
Oṣù Kínní 4: Ẹni Mímọ́ Elizabeth Ann Seton, Ajẹ́jẹ̀ẹ́ Ìsìn—Ìrántí: USA (1774–1821)
Oṣù Kẹrin 28: Ẹni Mímọ́ Peter Chanel, Àlùfáà àti Ajẹ́rìíkú—Ìrántí Àṣàyàn (1803–1841)
Oṣù Kẹwàá 6: Alábùkún Marie Rose Durocher, Wúńdíá—Ìrántí Àṣàyàn ní USA (1811–1849)
Oṣù Kọkànlá 18: Ẹni Mímọ́ Rose Philippine Duchesne, Wúńdíá—Ìrántí Àṣàyàn ní USA (1769–1852)
Ọkàn Mímọ́ Jésù—Àjọ̀dún Ńlá (A fi kún Kàlẹ́ńdà Róòmù fún Gbogbo Ìjọ ní 1856)
Oṣù Kejì 11: Ìyá Wa ti Lourdes—Ìrántí Àṣàyàn (1858)
Oṣù Kẹjọ 4: Ẹni Mímọ́ Jean Vianney (Àlùfáà Ìjọ Agbègbè Ars), Àlùfáà—Ìrántí (1786–1859)
Oṣù Kínní 5: Ẹni Mímọ́ John Neumann, Bíṣọ́ọ̀bù—Ìrántí: USA (1811–1860)
USA: Ọjọ́ Ìdúpẹ́—Ìrántí Àṣàyàn (Abraham Lincoln kéde rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ọjọ́ ìsinmi orílẹ̀-èdè ní 1863)
Oṣù Kẹwàá 5: Alábùkún Francis Xavier Seelos, Àlùfáà—Ìrántí Àṣàyàn ní USA (1819–1867)
Oṣù Kẹjọ 2: Ẹni Mímọ́ Peter Julian Eymard, Àlùfáà—Ìrántí Àṣàyàn (1811–1868)
Oṣù Kẹwàá 24: Ẹni Mímọ́ Anthony Mary Claret, Bíṣọ́ọ̀bù—Ìrántí Àṣàyàn (1807–1870)
Oṣù Kínní 31: Ẹni Mímọ́ John Bosco, Àlùfáà—Ìrántí (1815–1888)
Oṣù Karùn-ún 10: Ẹni Mímọ́ Damien de Veuster ti Molokai, Àlùfáà—Ìrántí Àṣàyàn ní USA (1840–1889)
Oṣù Kẹwàá 9: Ẹni Mímọ́ John Henry Newman (Ìrántí ní England àti Wales) (1801–1890)
Oṣù Kẹwàá 1: Ẹni Mímọ́ Thérèse ti Ọmọdé Jésù, Wúńdíá àti Olùkọ́ Ńlá ti Ìjọ—Ìrántí (1873–1897)
Ọ̀rúndún Ogún àti Lẹ́yìn Rẹ̀
Ọ̀rúndún ogún mú ìparun ogun àgbáyé méjì wá, pẹ̀lú ìgbòkè ètò Kọ́múníìsì àti ètò Fáṣíìsì, ìjẹ́rìíkú, àwọn ìṣòro àwùjọ tó ń yọjú, ìlọsíwájú ìmọ̀ ẹ̀rọ, ìyípadà Ètò Ìjọsìn, ìgbìmọ̀ Vatican kejì, àwọn ìwà ìtìjú tí ó di mímọ̀ fún gbogbo ènìyàn, àwọn àṣà ìfọkànsìn tuntun, àti ìkéde ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn gẹ́gẹ́ bí ẹni mímọ́. Póòpù Ẹni Mímọ́ Pius X bẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún yìí pẹ̀lú àkóso póòpù tó jẹ́ ti olùṣọ́ àgùntàn tòótọ́. Ó jẹ́ àlùfáà ìjọ agbègbè ní ọkàn rẹ̀; ó jẹ́ olùmú àtúnṣe àti olùkọ́ onírẹ̀lẹ̀, tí ó fi ara rẹ̀ fún Ìyá Alábùkún àti Eukaristi. Ó tako ẹ̀kọ́ ìgbàlódé pátápátá, èyí tí ó farahàn nínú àwọn ọ̀nà tuntun ti iṣẹ́ ọnà, ìmọ̀ ọgbọ́n àti ètò àwùjọ nítorí ayé ilé-iṣẹ́ tuntun tí ó ń yọjú. A ti sọ pé ìbànújẹ́ ọkàn ló pa á ní ìbẹ̀rẹ̀ Ogun Àgbáyé Kìíní.
Nígbà ogun náà, Màríà Wúńdíá Alábùkún fara hàn àwọn ọmọdé olùṣọ́ àgùntàn mẹ́ta ní Fátima, ilẹ̀ Portugal, ó ń ké sí wọn fún àdúrà àti ìrònúpìwàdà pẹ̀lú ìṣe ìrònúpìwàdà, àti pé kí póòpù ya Russia sí mímọ́ fún Ọkàn Aláìlábàwọ́n rẹ̀, ó sì kìlọ̀ pé ohun tó burú jù lọ ṣì ń bọ̀ bí wọn kò bá fetí sí ẹ̀bẹ̀ rẹ̀. Ìyá Wa ti Fátima di orísun ìmísí ńlá fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn, ó sì ru ọ̀pọ̀lọpọ̀ àdúrà sókè. Ní 1925, a fi Àjọ̀dún Ńlá Olúwa Wa Jésù Kristi, Ọba Gbogbo Àgbáyé kún Kàlẹ́ńdà Róòmù Gbogbogbò láti rán ayé létí pé Kristi nìkan ni Ọba.
Àwọn Ẹni Mímọ́ Frances Xavier Cabrini àti Katharine Drexel ní ipa ńlá lórí orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún náà, Ẹni Mímọ́ Marianne Cope sì ṣe bẹ́ẹ̀ náà ní Hawaii. Ní Àárín Gbùngbùn Amẹ́ríkà, aáwọ̀ láàárín Ìjọ àti Ìjọba ń pọ̀ sí i, èyí tó yọrí sí ìjẹ́rìíkú Ẹni Mímọ́ Christopher Magallanes àti àwọn alábàákẹ́gbẹ́ rẹ̀, àti ti Alábùkún Miguel Agustín Pro. Ní àkókò kan náà, Ẹni Mímọ́ André Bessette fi ìrẹ̀lẹ̀ jẹ́rìí ìgbàgbọ́ fún àwọn ènìyàn ní Canada. Ẹni Mímọ́ Faustina Kowalska, arábìnrin ajẹ́jẹ̀ẹ́ ìsìn ará Poland tí ó ń gbé nínú ilé àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́ tí a yà sọ́tọ̀ kúrò ní ayé, tí ó sì ní ìrírí ìjìnlẹ̀ ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú Ọlọ́run, gbé ìgbésí ayé kúkúrú rẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún yìí. Ìjọ kò ní í rí ipa tó tóbi jù lọ ti Ẹni Mímọ́ Faustina títí di ìgbà tí Ìwé Àkọsílẹ̀ rẹ̀ di mímọ̀ dáadáa ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kọkànlélógún pẹ̀lú ìdásílẹ̀ Ọjọ́ Àìkú Àánú Ọlọ́run. Ẹni Mímọ́ Pio ti Pietrelcina pẹ̀lú di orísun ìmísí alágbára ní ilẹ̀ Ítálì ní àkókò ìdàrúdàpọ̀ tí Ogun Àgbáyé Kejì fà.
Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Ogun Àgbáyé Kejì mú ìparun bá ayé, ó tún mú àwọn ẹni mímọ́ ńlá jáde, bí Mímọ́ Maximilian Màríà Kolbe, àlùfáà ọmọ Poland tó ní ìfọkànsìn sí Ìyá wa Alábùkún-fún, tó sì fi tinútinú yọ̀ǹda láti kú dípò àjèjì kan ní Auschwitz, àti Mímọ́ Teresa Benedicta ti Àgbélébùú, obìnrin ajẹ́jẹ̀ẹ́ ìnìkàngbé ti ẹgbẹ́ Karmeli, onímọ̀ ọgbọ́n orí, tó yí padà láti ẹ̀sìn Júù sí ìgbàgbọ́ Kátólíìkì, ẹni tó tún kú ní Auschwitz. Lẹ́yìn Ogun Àgbáyé Kejì, àwọn ìyípadà jíjinlẹ̀ dé bá ìjọ́sìn Ìjọ bí Ìjọ ṣe ń ṣiṣẹ́ láti pèsè fún àwọn àìní ayé tó ń yí padà sí i, lábẹ́ ìdarí àwọn póòpù mímọ́ bí Mímọ́ Jòhánù XXIII àti Mímọ́ Pọ́ọ̀lù VI. Lábẹ́ ìtọ́sọ́nà wọn, Ìgbìmọ̀ Vatican Kejì mú àwọn ìyípadà jíjinlẹ̀ wá sínú ìjọ́sìn Ìjọ, ó sì pèsè ìtọ́sọ́nà lórí ìṣọ̀kan àwọn Kristẹni àti bí Ìjọ ṣe ń bá ayé òde òní lò.
Méjì lára àwọn ìmọ́lẹ̀ tó tàn jù lọ nínú Ìjọ Kátólíìkì ní ìdajì ìkẹyìn ọ̀rúndún ogún ni Mímọ́ Màmá Teresa ti Calcutta àti Póòpù ńlá náà, Mímọ́ Jòhánù Pọ́ọ̀lù II. A ó túbọ̀ lóye ogún tí àwọn ẹni mímọ́ méjèèjì yìí fi sílẹ̀ ní àwọn ọ̀rúndún tó ń bọ̀, ṣùgbọ́n ní Ọ̀run nìkan ni a ó ti lóye rẹ̀ ní kíkún. Àwọn ènìyàn onírúurú ìgbàgbọ́ àti ẹgbẹ́ òṣèlú kárí ayé mọ Màmá Teresa, wọ́n sì fẹ́ràn rẹ̀ nítorí bí ó ṣe ya ara rẹ̀ sí mímọ́ láìkáàárẹ̀ fún àwọn tálákà. Póòpù Jòhánù Pọ́ọ̀lù II gba ipò ìdarí Ìjọ lẹ́yìn Ìgbìmọ̀ Vatican Kejì, ó sì ràn án lọ́wọ́ láti la àkókò ìyípadà tó kún fún rògbòdìyàn já. Ó kó ipa pàtàkì nínú ìṣubú ètò Kọ́múníìsì ní Ìlà Oòrùn Yúróòpù; ó jẹ́ ojúlówó míṣọ́nnárì, ó dúró ṣinṣin nínú ẹ̀kọ́ òtítọ́ Ìjọ, ó ní ìyọ́nú nínú iṣẹ́ olùṣọ́ àgùntàn rẹ̀, ó jẹ́ onímọ̀, ó sì jẹ́ ọkùnrin tó jinlẹ̀ nínú àdúrà. Bí ipò àwùjọ, òṣèlú àti àṣà kárí ayé ṣe ń bá a lọ láti yí padà, ó pèsè ìtọ́sọ́nà tó dára àti òye tó ṣe kedere nípa ohun tó tọ́ àti ohun tí kò tọ́ fún Ìjọ àti ayé.
Láti kẹ́kọ̀ọ́ sí i nípa ọ̀rúndún pàtàkì yìí nínú Ìjọ, a lè ka àwọn àṣàrò wọ̀nyí ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò:
Júláì 6: Mímọ́ Maria Goretti, Wúńdíá àti Ajẹ́rìíkú—Ìrántí Àṣàyàn (1890–1902)
Ọ́gọ́sì 21: Mímọ́ Pius X, Póòpù—Ìrántí (1835–1914)
Nọ́vẹ́ńbà 13: Mímọ́ Frances Xavier Cabrini, Wúńdíá—Ìrántí ní Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà (1850–1917)
Méè 13: Ìyá Wa ti Fátima—Ìrántí Àṣàyàn (1916–1917)
Jánúárì 23: Mímọ́ Marianne Cope, Wúńdíá—Ìrántí Àṣàyàn ní Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà (1838–1918)
Olúwa Wa Jésù Kristi, Ọba Gbogbo Àgbáyé—Àjọ̀dún Ńlá (A fi kún Kàlẹ́ńdà Róòmù fún Gbogbo Ìjọ ní 1925)
Ọ̀któ́bà 5: Mímọ́ Faustina Kowalska, Wúńdíá—Ìrántí Àṣàyàn (1905–1938)
Ọ́gọ́sì 14: Mímọ́ Maximilian Màríà Kolbe, Àlùfáà àti Ajẹ́rìíkú—Ìrántí (1894–1941)
Ọkàn Màríà Aláìlábàwọ́n—Ìrántí (A fi kún Kàlẹ́ńdà Róòmù fún Gbogbo Ìjọ ní 1944)
Fẹ́búárì 8: Mímọ́ Josephine Bakhita, Wúńdíá—Ìrántí Àṣàyàn (1869–1947)
Máàṣì 3: Mímọ́ Katharine Drexel, Wúńdíá—Ìrántí Àṣàyàn ní Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà (1858–1955)
Ọ̀któ́bà 11: Mímọ́ Jòhánù XXIII, Póòpù—Ìrántí Àṣàyàn (1881–1963)
Sẹ̀tẹ́ńbà 23: Mímọ́ Pio ti Pietrelcina (Padre Pio), Àlùfáà—Ìrántí (1887–1968)
Júùn 26: Mímọ́ Josemaría Escrivá, Àlùfáà (1902–1975)
Méè 29: Mímọ́ Pọ́ọ̀lù VI, Póòpù—Ìrántí Àṣàyàn (1897–1978)
Sẹ̀tẹ́ńbà 5: Mímọ́ Màmá Teresa ti Calcutta—Ìrántí (1910–1997)
Ọ̀któ́bà 22: Mímọ́ Jòhánù Pọ́ọ̀lù II, Póòpù—Ìrántí Àṣàyàn (1920–2005)
Tún wo:
Àwọn Ọ̀nà Láti Rìn Ká Kàlẹ́ńdà Ojoojúmọ́
Kàlẹ́ńdà Gbogbogbò ti Róòmù
Ọdún Ìjọ́sìn ní Oṣooṣù
Tuntun fún 2024!
Ẹ̀bùn Kérésìmesì tó dára gan-an…
Àwọn Ẹni Mímọ́ àti Àwọn Àjọ̀dún Ọdún Ìjọ́sìn
Ìdìpọ̀ Kìíní–Kẹrin
Amazon – Google Play – iTunes – Barnes and Noble
Àwọn olùtajà mìíràn ń bọ̀ láìpẹ́!