अॅडोबी स्टॉकमधील प्रतिमा—ठळक प्रतिमा – मुख्य प्रतिमा
7 एप्रिल: संत योहान बाप्तिस्त द ला साल, धर्मगुरू—स्मरण
1651–1719
शिक्षकांचे आश्रयदाते संत
24 मे 1900 रोजी पोप लिओ तेरावे यांनी त्यांना संत घोषित केले
उपासनाविधीचा रंग: पांढरा (उपवासकाळातील आठवड्याचा दिवस असल्यास जांभळा)
आवृत्ती: संपूर्ण – संक्षिप्त
पॉडकास्ट वाहिन्या:
ॲपल – स्पॉटिफाय – आयहर्ट – ऑडिबल
उद्धरण:
खरे सांगायचे तर, केवळ निःस्वार्थ प्रेमापोटी मी शाळेतील शिक्षकांची घेत असलेली काळजी पुढे त्यांच्यासोबत राहणे हे माझे कर्तव्य ठरेल इतपत जाईल, असे मला कधी वाटले असते, तर मी तो सगळा उपक्रम सोडून दिला असता. कारण, माझ्या स्वाभाविक दृष्टिकोनातून पाहता, सुरुवातीला शाळांत कामावर घ्यावे लागलेल्या त्या माणसांना मी माझ्या वैयक्तिक सेवकापेक्षाही खालच्या दर्जाचे समजत होतो. त्यामुळे त्यांच्यासोबत राहावे लागेल, ही केवळ कल्पनाही मला असह्य झाली असती. खरे तर, मी त्यांना पहिल्यांदा माझ्या घरी बोलावले तेव्हा मला फारच अवघडल्यासारखे वाटले. ही अवस्था दोन वर्षे टिकली. निःसंशय याच कारणाने देवाने मला शाळांच्या विकासासाठी पूर्णपणे वाहून घेण्यास लावायचे ठरवले. तो सर्व गोष्टींना सुज्ञपणे आणि शांतपणे दिशा देतो; कोणाच्या स्वाभाविक कलाविरुद्ध तो जबरदस्ती करत नाही. देवाने हे इतक्या हळुवारपणे आणि इतक्या दीर्घ काळात घडवून आणले की, एका स्वीकारलेल्या जबाबदारीतून दुसरी जबाबदारी आली, आणि हे असे घडेल याची मला सुरुवातीला कल्पनाही नव्हती. ~संत योहान द ला साल यांचे आत्मस्मरण
चिंतन: संत योहान बाप्तिस्त द ला साल यांचे निधन पवित्र शुक्रवारी झाले. आत्म्यांच्या तारणासाठी त्यांनी जे त्यागमय जीवन जगले, त्याची ही कदाचित देवाकडून मिळालेली खूण होती. पण हा त्यांचा पहिला मृत्यू नव्हता. देवाने अनपेक्षितपणे त्यांच्यावर सोपवलेले कार्य स्वीकारण्यासाठी त्यांनी आपल्या पूर्वीच्या जीवनाला निरोप दिला आणि जगाचा त्याग केला, तोच त्यांचा पहिला मृत्यू होता.
फ्रान्समधील रँसच्या कॅथेड्रलची स्थापना पाचव्या शतकात झाली. बाप्तिस्मा घेणाऱ्या पहिल्या फ्रँक राजाला संत रेमिजियस यांनी याच कॅथेड्रलमध्ये बाप्तिस्मा दिला. त्यानंतर इतर अनेकांनी बाप्तिस्मा घेतला आणि राज्याने ख्रिस्ती धर्म स्वीकारला. पुढील अनेक शतके बहुतेक फ्रेंच राजांचा राज्याभिषेक याच कॅथेड्रलमध्ये झाला. तेराव्या शतकात पुनर्बांधणी झाल्यावर रँसचे कॅथेड्रल फ्रान्समधील सर्वांत अलंकृत आणि सुंदर गॉथिक कॅथेड्रलपैकी एक बनले.
आजच्या संतांचा जन्म रँस येथील एका उच्चवर्गीय कुटुंबात झाला. लहानपणापासूनच त्यांना मानाचे स्थान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा लाभली, तसेच उत्कृष्ट आणि खर्चिक शिक्षणही मिळाले. त्यांचे आईवडील अतिशय श्रद्धाळू होते. योहान अकरा वर्षांचे असताना त्यांचा केशकर्तन विधी झाला. त्या वेळी त्यांनी आणि त्यांच्या आईवडिलांनी, योहान आयुष्यभर चर्चची सेवा करतील, असे वचन दिले. वयाच्या सोळाव्या वर्षी ते रँसच्या कॅथेड्रलचे कॅनन झाले. कॅथेड्रलची देखभाल करणे आणि महाधर्माध्यक्षांना सल्ला देणे ही कॅननांची कामे होती. त्यानंतर योहान यांना शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी फ्रान्समधील काही सर्वोत्तम शिक्षणसंस्थांत पाठवण्यात आले. वयाच्या एकविसाव्या वर्षी त्यांनी धर्मशास्त्राचा अभ्यास सुरू केला. त्यानंतर थोड्याच काळात त्यांचे आईवडील दोघेही वारले. त्यामुळे आपल्या सहा धाकट्या भावंडांची काळजी घेण्यासाठी आणि कुटुंबाच्या मालमत्तेची व्यवस्था पाहण्यासाठी त्यांना घरी परतावे लागले. पुढील पाच वर्षांत त्यांनी धर्मशास्त्राचे शिक्षण पूर्ण केले आणि वयाच्या सव्विसाव्या वर्षी त्यांचा धर्मगुरू म्हणून अभिषेक झाला. अभिषेकानंतर त्यांनी धर्मशास्त्रातील डॉक्टरेट पूर्ण केली आणि एक तरुण, आदरणीय धर्मगुरू म्हणून ते आपल्या सेवेत पूर्णपणे रमले.
फादर द ला साल यांचे आध्यात्मिक मार्गदर्शक फादर निकोला रोलां हे पवित्र जीवन जगणारे धर्मगुरू होते. गरिबांविषयी त्यांना विशेष कळकळ होती आणि मुलांच्या शिक्षणाचीही त्यांना आस्था होती. ‘बाल येशूच्या धर्मभगिनी’ नावाचा नवा धर्मसंघ स्थापन करण्यास त्यांनी मदत केली. आजाऱ्यांची सेवा करणे आणि गरीब मुलींना शिक्षण देणे हे त्या धर्मसंघाचे कार्य होते. फादर द ला साल त्या भगिनींचे आध्यात्मिक सेवेसाठी नेमलेले धर्मगुरू आणि त्यांची पापस्वीकृती ऐकणारे धर्मगुरू झाले. त्यांनी भगिनींना त्यांच्या कामातही मदत केली. मृत्यू जवळ आला असताना फादर रोलां यांनी फादर द ला साल यांना गरीब मुलामुलींना शिक्षण देण्याचे काम पुढे चालू ठेवण्याची कळकळीची विनंती केली. या कामात आपण किती गुंतणार आहोत याची कल्पना नसताना फादर द ला साल यांनी अनिच्छेने होकार दिला. त्यानंतर लवकरच त्यांची ओळख आद्रियां न्येल नावाच्या एका सामान्य विश्वासू व्यक्तीशी झाली. रँस येथे गरीब मुलांसाठी पहिली शाळा आणि त्यानंतर दुसरी शाळा सुरू करण्यास त्यांनी न्येल यांना मदत केली.
फादर द ला साल द्विधा मनःस्थितीत सापडले. गरीब मुलांसाठी शाळा उभारण्याच्या कामाकडे त्यांचा स्वाभाविक ओढा नव्हता. पण त्या कामासाठी धडपडणाऱ्या धर्मभगिनींना आणि आद्रियांना नाही म्हणणे त्यांना कठीण जात होते, आणि दैवी प्रेरणाही त्यांच्या मनाला या कार्याकडे खेचत होती. त्यांनी या कामातून बाजूला होण्याचा प्रयत्न केला; पण नंतर ते पुन्हा त्यांना मदत करू लागले. हेच आपल्या आयुष्याचे कार्य ठरेल आणि चर्चमध्ये परिवर्तन घडवणारा वारसा मागे ठेवेल, याची तेव्हा त्यांना कल्पनाही नव्हती.
काळ जसजसा पुढे गेला, तसतशी शिक्षकांना अधिक चांगले प्रशिक्षण देण्याची गरज फादर द ला साल यांना जाणवली. स्वतःला उत्तम शिक्षण मिळाले असल्यामुळे शिक्षकांकडे कोणती कौशल्ये कमी होती आणि त्यांची स्वतःची जडणघडण किती अपुरी होती, हे त्यांना चांगले समजत होते. हे शिक्षक ज्या मुलांना शिकवत होते, त्यांच्यापैकी अनेकांची जडणघडण नीट झाली नव्हती आणि ती मुले ‘तारणापासून दूर’ होती, असे त्यांनी नंतर सांगितले. म्हणून फादर द ला साल शिक्षकांना आपल्या घरी बोलावू लागले, त्यांच्यासोबत जेवू लागले आणि अधिक चांगले शिक्षक कसे व्हावे व देवाला समर्पित जीवन कसे जगावे, हे त्यांना शिकवू लागले. अखेरीस, त्यांना आणखी वेळ देता यावा म्हणून त्यांनी शिक्षकांना आपल्या कुटुंबाच्या घरी आपल्यासोबत राहायला बोलावले. त्यांच्या काही गर्विष्ठ नातेवाइकांना हे रुचले नाही. समाजात खालच्या थरात गणल्या जाणाऱ्या लोकांशी त्यांनी इतकी जवळीक ठेवावी, ही कल्पनाच त्या नातेवाइकांना तुच्छ वाटत होती.
फादर द ला साल यांना विरोध आणि टीकेला सामोरे जावे लागले. त्यांच्याच सामाजिक स्तरातील लोकांनी त्यांच्यावर आरोप केला की संस्थापक म्हणून स्वतःचे नाव कमावण्याचा त्यांचा प्रयत्न आहे. काहींनी त्यांना महत्त्वाकांक्षी म्हटले. शेतकरीवर्गातील लोकांशी इतका संबंध ठेवताना त्यांना आपल्या घराण्याची प्रतिष्ठा जपावी असे का वाटत नाही, असा प्रश्न त्या लोकांना पडला. त्यांच्या कॅननपदाचे काय? गरीब मुलांना शिकवण्यासाठी आणि साध्या, अल्पशिक्षित शिक्षकांसोबत काम करण्यासाठी ते एवढे प्रतिष्ठेचे पद सोडणार होते का? बिशपांनीही अशाच शंका व्यक्त केल्या. या टीकेचे फादर द ला साल यांच्या मनावर मोठे ओझे होते. तरीही ते प्रार्थना करत देवाच्या प्रेरणेनुसार चालत राहिले. त्यांनी कॅथेड्रलमधील कॅननपदाचा राजीनामा दिला आणि गरीबांना शिक्षण देण्याच्या कार्याला पूर्ण वेळ वाहून घेतले.
आईवडिलांच्या निधनानंतर फादर द ला साल यांना वारशाने बऱ्यापैकी संपत्ती मिळाली होती. त्या पैशातून नव्या शाळा सुरू करण्याचा विचार त्यांनी केला. पण त्याऐवजी तो पैसा दुसऱ्या शहरात दुष्काळाने त्रस्त झालेल्या गरीबांना द्यायचे आणि आणखी शाळा सुरू करण्यासाठी देवाच्या व्यवस्थेवर पूर्णपणे विसंबून राहायचे, असे त्यांनी ठरवले. त्यानंतर लवकरच त्यांनी ‘ख्रिस्ती शाळांच्या बंधूंची संस्था’ स्थापन केली. हे बंधू एकत्र राहत होते; मात्र त्यांनी याजकपदाची दीक्षा घेतली नाही. त्याऐवजी त्यांनी आपले जीवन केवळ गरीब मुलांच्या शिक्षणासाठी वाहिले.
बंधूंना अधिक चांगली मदत करता यावी म्हणून फादर द ला साल यांनी लेखन सुरू केले आणि त्यांना शिकवण्याचे कौशल्य आत्मसात करता यावे यासाठी प्रशिक्षणाची व्यवस्था केली. त्यांनी अध्यापनाची एक स्पष्ट पद्धत विकसित केली आणि वर्गाची सुसूत्र रचना केली. हा नवा दृष्टिकोन शिस्तबद्ध आणि परिणामकारक होता. ज्या कुटुंबांत मुलांच्या जडणघडणीकडे पुरेसे लक्ष दिले जात नव्हते, अशा गरीब कुटुंबांतील मुलांना शिकवणे आव्हानाचे होते. शिक्षकांना केवळ शालेय विषय शिकवण्यातच नव्हे, तर मुलांमध्ये सद्गुण रुजवण्यात आणि त्यांना शिस्तबद्ध जीवन जगायला शिकवण्यातही खरे प्रावीण्य मिळवावे लागणार होते. प्रत्येक गरीब मुलाला मोफत शिक्षण मिळाले पाहिजे, अशी फादर द ला साल यांची धारणा होती. मुलांनी लॅटिनऐवजी फ्रेंचमध्ये वाचायला शिकावे आणि अभ्यासही फ्रेंचमध्येच करावा, असेही त्यांना वाटत होते. शिक्षणाकडे पाहण्याचा हा एक नवा दृष्टिकोन होता. कॅथलिक चर्चमधून आणि चर्चबाहेरूनही त्यांना मोठा विरोध झाला, तरी त्यांनी आपले कार्य सुरू ठेवले. त्यांनी शिक्षकांच्या प्रशिक्षणासाठी शाळा उघडल्या. त्यांच्या अध्यापनपद्धतींचा झपाट्याने प्रसार झाला आणि त्यांच्या संस्थेचाही वेगाने विस्तार झाला.
आयुष्याच्या उत्तरार्धात फादर द ला साल म्हणाले की देव आपल्याकडून काय मागणार आहे हे सुरुवातीलाच कळले असते, तर आपण कधीच ‘हो’ म्हटले नसते. पण देवाने आपल्या परिपूर्ण ज्ञानाने त्यांना एकेक पाऊल पुढे नेले. प्रत्येक वेळी कृपेच्या एका सौम्य प्रेरणेला प्रतिसाद देणे एवढेच त्यांना करावे लागले. देव तुमच्याही जीवनात अशाच रीतीने कसे कार्य करू इच्छितो, यावर मनन करा. तुमच्या जीवनासाठीची त्याची संपूर्ण योजना तो बहुधा एकाच वेळी उघड करणार नाही. त्याऐवजी तो आज तुम्हाला मार्ग दाखवेल, पुढे नेईल आणि उलगडत जाणाऱ्या त्याच्या योजनेला प्रत्येक क्षणी प्रतिसाद देण्यासाठी आवश्यक ती कृपा देईल. आज, उद्या आणि त्यानंतर दररोज ‘हो’ म्हणा. आयुष्याच्या शेवटी देवाने तुम्हाला किती दूरवर आणले आहे, हे पाहून तुम्ही थक्क व्हाल.
प्रार्थना: संत योहान बाप्तिस्त द ला साल, देवाने तुम्हाला आयुष्यभर एकेक पाऊल पुढे नेले. तुमच्या अंतःकरणात जाणवलेल्या कृपेच्या प्रेरणांना तुम्ही उदार मनाने प्रतिसाद दिलात. त्यामुळे तुम्ही अशा वाटेने पुढे गेलात, जिची कल्पनाही तुम्ही केली नसती. देवाच्या माझ्या जीवनासाठी असलेल्या योजनेचा स्वीकार करण्यास मी सदैव तयार असावे आणि काहीही झाले तरी त्या योजनेला मी उदार मनाने प्रतिसाद द्यावा, यासाठी कृपया माझ्यासाठी प्रार्थना करा. संत योहान बाप्तिस्त द ला साल, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
हे चिंतन या ग्रंथातून घेतले आहे:
उपासना वर्षातील संत आणि सण
खंड १ ते ४
संत योहान यांच्याविषयी अधिक वाचा:
(संक्षिप्त आवृत्ती)
7 एप्रिल: संत योहान बाप्तिस्त द ला साल, धर्मगुरू—स्मरण
(उपवासकाळातील आठवड्याचा दिवस असल्यास ऐच्छिक स्मरण)
1651–1719
शिक्षकांचे आश्रयदाते संत
पोप लिओ तेरावे यांनी 24 मे 1900 रोजी त्यांना संत घोषित केले
जॉन बाप्तिस्त द ला साल यांचा जन्म फ्रान्समधील रँस येथे एका उच्चभ्रू कुटुंबात झाला. त्यांना मानाचे आणि सामाजिक प्रतिष्ठेचे जीवन लाभले, तसेच उत्तम आणि खर्चिक शिक्षणही मिळाले. जॉन अकरा वर्षांचे असताना त्यांनी आणि त्यांच्या आईवडिलांनी वचन दिले की जॉन आयुष्यभर चर्चची सेवा करतील. वयाच्या सोळाव्या वर्षी ते रँसच्या कलाकुसरीने नटलेल्या कॅथेड्रलचे कॅनन झाले. त्या पदावर त्यांनी कॅथेड्रलची देखभाल केली आणि आर्चबिशपांचे सल्लागार म्हणून काम केले. फ्रान्समधील काही सर्वोत्तम शिक्षणसंस्थांत त्यांनी आपले शिक्षण पूर्ण केले. आईवडील दोघेही वारल्यानंतर आपल्या सहा धाकट्या भावंडांची काळजी घेण्यासाठी आणि कुटुंबाची मालमत्ता सांभाळण्यासाठी त्यांना घरी परतावे लागले. पुढील पाच वर्षांत त्यांनी धर्मशास्त्राचा अभ्यास पूर्ण केला आणि वयाच्या सव्विसाव्या वर्षी त्यांचा याजकाभिषेक झाला. त्यानंतर त्यांनी धर्मशास्त्रात डॉक्टरेट मिळवली आणि एक आदरणीय तरुण याजक म्हणून आपल्या सेवेत ते पूर्णपणे रमले.
फादर द ला साल यांचे आध्यात्मिक मार्गदर्शक फादर निकोला रोलां यांच्या संतहृदयाला गरिबांची आणि मुलांच्या शिक्षणाची विशेष आस्था होती. आजारी लोकांची सेवा आणि गरीब मुलींचे शिक्षण हे ध्येय असलेल्या ‘बाल येशूच्या धर्मभगिनी’ या संस्थेच्या स्थापनेत त्यांनी मदत केली. फादर द ला साल यांनी त्या धर्मभगिनींचे आध्यात्मिक सेवक आणि पापस्वीकार ऐकणारे याजक म्हणून सेवा केली आणि त्यांच्या कार्यात हातभार लावला. मृत्यू जवळ आला असताना फादर रोलां यांनी फादर द ला साल यांना हे कार्य पुढे चालू ठेवण्याचा आग्रह केला. या कार्याकडे त्यांचा ओढा नव्हता, तरी त्यांनी अनिच्छेने होकार दिला. लवकरच त्यांची आद्रियां न्येल यांच्याशी भेट झाली आणि रँस येथे गरीब मुलांसाठी दोन शाळा सुरू करण्यास त्यांनी न्येल यांना मदत केली. पुढे त्यांनी या कामातून माघार घेण्याचा प्रयत्न केला, पण गरिबांच्या शिक्षणासाठी धर्मभगिनींना आणि आद्रियां यांना असलेली तळमळ पाहून त्यांना या कार्यापासून दूर राहवेना.
स्वतःला उत्तम शिक्षण मिळाले असल्यामुळे शिक्षकांकडे अध्यापनकौशल्याची कमतरता होती आणि त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची घडणही पुरेशी झाली नव्हती, हे फादर द ला साल यांना स्पष्ट दिसत होते. विद्यार्थ्यांना अनेकदा चांगले वळण लागलेले नसे आणि ते ‘तारणापासून दूर’ होते, असे ते नंतर सांगत. फादर द ला साल शिक्षकांना आपल्या घरी बोलावत, त्यांच्यासोबत जेवत आणि अधिक चांगले शिक्षक व देवाला समर्पित माणसे कसे व्हावे, हे त्यांना शिकवत. त्यांना अधिक वेळ देता यावा म्हणून त्यांनी शिक्षकांना आपल्याबरोबर राहायला बोलावले. त्यावरून त्यांच्या श्रीमंत नातेवाइकांनी त्यांच्यावर टीका केली. गरीब मुलांशी आणि अल्पशिक्षित शिक्षकांशी संबंध ठेवल्यामुळे त्यांच्या सामाजिक वर्तुळातून आणि अगदी बिशपांकडूनही विरोध आणि टीका होत राहिली. प्रार्थनापूर्वक विचार केल्यानंतर फादर द ला साल यांनी कॅथेड्रलच्या कॅननपदाचा राजीनामा दिला आणि गरिबांच्या शिक्षणासाठी स्वतःला पूर्णवेळ वाहून घेतले.
फादर द ला साल यांनी वारशाने मिळालेली थोडीशी संपत्ती दुसऱ्या एका शहरात दुष्काळाने त्रस्त झालेल्या गरिबांना वाटून दिली. त्यांनी ‘ख्रिस्ती शाळांच्या धर्मबंधूंची संस्था’ स्थापन केली आणि देणग्यांच्या आधारावर गरीब मुलांच्या शिक्षणाची व्यवस्था केली.
फादर द ला साल यांनी आपल्या धर्मबंधूंना अध्यापनकलेचे प्रशिक्षण दिले. त्यासाठी त्यांनी एक सुस्पष्ट शिक्षणपद्धती आणि वर्गाची नवी, शिस्तबद्ध व परिणामकारक रचना तयार केली. हे धर्मबंधू निपुण शिक्षक बनले. त्यांनी मुलांमध्ये सद्गुण रुजवले आणि त्यांना शिस्तबद्ध जीवन जगायला शिकवले. फादर द ला साल यांनी शिक्षकांच्या प्रशिक्षणासाठी शाळा उघडल्या आणि गरीब मुलांना मोफत शिक्षण दिले.
आयुष्याच्या उत्तरार्धात फादर द ला साल म्हणाले की देव आपल्याकडून काय मागणार आहे, हे सुरुवातीलाच कळले असते, तर आपण कधीच ‘हो’ म्हटले नसते. पण देवाने आपल्या परिपूर्ण प्रज्ञेने त्यांना एकेक पाऊल पुढे नेले, आणि फादर द ला साल यांना दर वेळी देवाच्या कृपेने दिलेल्या एका सौम्य प्रेरणेलाच प्रतिसाद द्यायचा होता.
संत जॉन बाप्तिस्त द ला साल, देवाने तुम्हाला एकेक पाऊल पुढे नेले. त्याच्या कृपेच्या प्रेरणांना तुम्ही उदार मनाने प्रतिसाद दिलात आणि त्यामुळे तुम्ही अशा वाटेने पुढे गेलात, जिची तुम्ही कल्पनाही केली नसती. देवाने माझ्या जीवनासाठी आखलेली योजना स्वीकारण्यास मी सदैव तयार राहावे आणि तिला उदार मनाने प्रतिसाद द्यावा, म्हणून कृपया प्रार्थना करा. संत जॉन बाप्तिस्त द ला साल, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
