የካቶሊክ ቅዱሳንና በዓላት ዝርዝር በዘመን ቅደም ተከተል

በዚህ ድረ ገጽ ላይ የቅዱሳንን ሕይወት ለማንበብ ሦስት መንገዶች አሉ። የመጀመሪያው መንገድ አጠቃላይ የሮማን የበዓላት ቀን መቁጠሪያ በመከተል፣ ዓመቱን ሙሉ ለእያንዳንዱ ቀን ስለተመደበው ቅዱስ ወይም በዓል ማንበብ ነው። ሁለተኛው መንገድ በፊደል ቅደም ተከተል የተዘጋጀውን ማውጫ ወይም የፍለጋ ሳጥኑን መጠቀም ነው። ሦስተኛው መንገድ ከአንድ ክፍለ ዘመን ወደ ሌላው በመሸጋገር በዘመን ቅደም ተከተል ማንበብ ነው። ይህም በቤተ ክርስቲያን ታሪክ ውስጥ እያንዳንዱን ዘመን እንድትረዱና መንፈስ ቅዱስ በእያንዳንዱ ዘመንና ባህል ቤተ ክርስቲያንን እንዴት እንደመራት አጠቃላይ ግንዛቤ እንድታገኙ ይረዳችኋል።

ከታች የቀረበው የሥርዓተ አምልኮ ቅዱሳንና በዓላት ዝርዝር፣ ክስተቱ በተፈጸመበት ቀን፣ ቅዱሱ ባረፈበት ቀን ወይም በዓሉ በአጠቃላይ የሮማ የበዓላት ቀን መቁጠሪያ ውስጥ በተካተተበት ቀን መሠረት በዘመን ቅደም ተከተል ተዘጋጅቷል። የቤተ ክርስቲያንን ታሪክ ማጥናትና የወንጌል ተልእኮ በመንፈስ ቅዱስ አመራር በዘመናት ሂደት እንዴት እየተስፋፋ እንደመጣ መረዳት ለሚፈልጉ፣ ከታች ያሉትን ተዘርግተው የሚከፈቱ ምናሌዎች እንዲጠቀሙ ይመከራል።

የቅዱሳንና በዓላት ዝርዝር በዘመን ቅደም ተከተል፦

ስለ ቅዱሳንና በዓላት የተዘጋጁት ማሰላሰያዎች ሁሉ በለስላሳ ሽፋን መጽሐፍና በኤሌክትሮኒክ መጽሐፍ መልክም ይገኛሉ!

ወይም በምትወዱት የፖድካስት ቻናል ይከተሉን፦ አፕል ፖድካስት – ስፖቲፋይ – አይሃርት – ስፕሪከር – አማዞን ሙዚክ/ኦዲብል – እና ሌሎችም!

የዘመን ቅደም ተከተል መግቢያ

ከታች የቀረበው ዝርዝር፣ በአጠቃላይ የሮማ የበዓላት ቀን መቁጠሪያ ውስጥ የሚገኙትን የሥርዓተ አምልኮ ዓመት ቅዱሳንና በዓላት፣ እንዲሁም በአሜሪካ የበዓላት ቀን መቁጠሪያ ላይ የተጨመሩትን ያካትታል። የዘመን ቅደም ተከተሉ የተመሠረተው ክስተቱ በተፈጸመበት ቀን፣ ቅዱሱ ባረፈበት ቀን ወይም በዓሉ በአጠቃላይ የሮማ የበዓላት ቀን መቁጠሪያ ውስጥ በተካተተበት ቀን ላይ ነው። የቤተ ክርስቲያንን ታሪክ ማጥናትና የወንጌል ተልእኮ በመንፈስ ቅዱስ አመራር እንዴት እየተስፋፋ እንደመጣ መረዳት ለሚፈልጉ፣ በዘመን ቅደም ተከተል ማንበብ ይመከራል።

በመጀመሪያ፣ በዚህ አባሪ ውስጥ ለተጠቀሱት ክስተቶች ስለተሰጡት ዘመናት አንድ ማብራሪያ መስጠት አስፈላጊ ነው። ከ1582 በፊት ቤተ ክርስቲያን፣ ጁሊየስ ቄሳር ከክርስቶስ ልደት በፊት በ46 ያቋቋመውን የጁሊያን የቀን መቁጠሪያ ትጠቀም ነበር። ይህ የቀን መቁጠሪያ ቤተ ክርስቲያን በየዓመቱ የፋሲካን ቀን በትክክል እንድትወስን ስለሚረዳት ጠቃሚ ነበር። በጁሊያን የቀን መቁጠሪያ የተከሰተው ችግር፣ ትክክለኛው የፀሐይ ዓመት ከ365.25 ቀናት በጥቂቱ ያነሰ በመሆኑ፣ በየ128 ዓመቱ የአንድ ቀን ስህተት መኖሩ ነበር። በ1582፣ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ጎርጎርዮስ XIII ከሥነ ፈለክና ከሒሳብ ሊቃውንት ጋር በጥንቃቄ ከተመካከሩ በኋላ፣ የቤተ ክርስቲያንን የቀን መቁጠሪያ አሻሻሉ፤ ዛሬ በዓለም ሁሉ በስፋት የተቀበለው የጎርጎርዮሳዊ የቀን መቁጠሪያ ሥራ ላይ እንዲውልም አወጁ።

በ1582 የጎርጎርዮሳዊ የቀን መቁጠሪያ ሥራ ላይ ሲውል፣ የጁሊያን የቀን መቁጠሪያ በቀደሙት ክፍለ ዘመናት ያስከተለውን ስህተት ለማስተካከል፣ በዚያ ዓመት በኦክቶበር 4 እና በኦክቶበር 15 መካከል ያሉት አሥር ቀናት ተዘለሉ። ስለ ጎርጎርዮሳዊ የቀን መቁጠሪያ ልብ ማለት የሚገቡ ሁለት ነገሮች አሉ። አንደኛ፣ የጎርጎርዮሳዊ የቀን መቁጠሪያ የሚጀምረው ከክርስቶስ ልደት በኋላ በ1 ነው፤ ስለዚህም የክርስቶስን ልደት ከክርስቶስ ልደት በኋላ በ1 ያስቀምጣል። ዜሮ የተባለ ዓመት አልነበረም። ስለዚህ፣ በዚህ የቀን መቁጠሪያ መሠረት፣ ኢየሱስ ሁለት ዓመት ሲሆነው፣ ዓመቱ ከክርስቶስ ልደት በኋላ 3 ነበር። ሁለተኛ፣ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ጎርጎርዮስና አማካሪዎቻቸው የክርስቶስን የልደት ዓመት ለማስላት፣ ዲዮኒስዮስ ኤግዚጉስ በተባለ የስድስተኛው ክፍለ ዘመን መነኩሴ ስሌት ላይ ተመሠረቱ። ይሁን እንጂ፣ በዚያን ዘመን የነበሩት መዛግብት አጥጋቢ ስላልነበሩ፣ አብዛኞቹ የዘመናችን የታሪክ ምሁራን ዲዮኒስዮስ ኤግዚጉስ የኢየሱስን የልደት ዓመት በማስላት ረገድ ተሳስቷል ብለው ያምናሉ። ልደቱም ሳይሆን አይቀርም የሚባለው በጎርጎርዮሳዊ የቀን መቁጠሪያ ከክርስቶስ ልደት በፊት በ4–6 መካከል ነው። ይህ የተጠቀሰው፣ ከዚህ በኋላ ለክርስቶስ ሕይወት ክስተቶች የሚሰጡት ዘመናት፣ ትክክለኛውን የዓመታት ቆጠራ ሳይሆን «ተምሳሌታዊ» ልንለው የምንችለውን ቆጠራ የሚከተሉ በመሆናቸው ነው። ትክክለኛውን ቆጠራ ብንከተል፣ የክርስቶስን ልደት ከክርስቶስ ልደት በፊት በ4–6 ውስጥ እናስቀምጠው ነበር፤ ይህም ግራ ሊያጋባ ይችላል። ይህን ግራ መጋባት ለማስወገድ፣ በዚህ አባሪ ውስጥ ያለው የዘመን ቆጠራ ለክርስቶስ ልደት ከክርስቶስ ልደት በኋላ 1 የሚለውን ተምሳሌታዊ ዓመት ይጠቀማል፤ ከዚያ በፊትና በኋላ ያሉት ክስተቶች ሁሉም ይህንኑ መርሕ ይከተላሉ።

ከክርስቶስ ልደት በፊት የመጀመሪያው ክፍለ ዘመን

ብፅዕት ድንግል ማርያም ኢየሱስን ስትወልድ ዕድሜዋ ወደ አሥራ አምስት ዓመት ገደማ እንደነበር በመውሰድ፣ የቤተ ክርስቲያንን ታሪክ በዘመን ቅደም ተከተል የምናሰላስለው፣ ከክርስቶስ ልደት በፊት በ15 ገደማ ስለነበረው ያለ ኃጢአተ ወረሳ መፀነሷ በማሰብ ነው። የቤተ ክርስቲያን መወለድ በተለምዶ በጰንጠቆስጤ መንፈስ ቅዱስ ከመውረዱ ጋር የሚያያዝ ቢሆንም፣ የቤተ ክርስቲያንን መወለድ ያስቻለው የመጀመሪያውና ቀጥተኛው ክስተት፣ አዲሷ ሔዋንና የእግዚአብሔር እናት የምትሆነው ማርያም ያለ ኃጢአተ ወረሳ መፀነስ እንደነበር ልብ ማለት አስፈላጊ ነው።

ከክርስቶስ ልደት በፊት ያለው የመጀመሪያው ክፍለ ዘመን፣ በማርያም ልደት፣ በቤተ መቅደስ መቅረቧ፣ በብሥራተ መልአኩ ቅጽበት የእግዚአብሔር ወልድ ሥጋ መልበስ፣ ማርያም የቅዱስ ዮሐንስ መጥምቅን እናት ኤልሳቤጥን ለመጎብኘት መሄዷ እና በዮሐንስ ልደት ይቀጥላል።

በቤተ ክርስቲያን ታሪክ ውስጥ ስለዚህ አስፈላጊ ክፍለ ዘመን የበለጠ ለማወቅ፣ የሚከተሉትን ማሰላሰያዎች በዘመን ቅደም ተከተል ማንበብ ይቻላል፦

ዲሴምበር 8፦ የብፅዕት ድንግል ማርያም ያለ ኃጢአተ ወረሳ መፀነስ—ታላቅ በዓል (ከክርስቶስ ልደት በፊት በ15 ገደማ)

ሴፕቴምበር 8፦ የብፅዕት ድንግል ማርያም ልደት—በዓል (በግምት ከክርስቶስ ልደት በፊት 15)

ኖቬምበር 21፦ ብፅዕት ድንግል ማርያም ወደ መቅደስ መቅረቧ—መታሰቢያ (በግምት ከክርስቶስ ልደት በፊት 12)

ማርች 25፦ የጌታ ብሥራት—ታላቅ በዓል (ከክርስቶስ ልደት በፊት 1)

ሜይ 31፦ ብፅዕት ድንግል ማርያም ኤልሳቤጥን መጎብኘቷ—በዓል (ከክርስቶስ ልደት በፊት 1)

ጁን 24፦ የቅዱስ ዮሐንስ መጥምቁ ልደት—ታላቅ በዓል (ከክርስቶስ ልደት በፊት 1)

አንደኛው ክፍለ ዘመን

የመጀመሪያው መቶ ዘመን፣ ያለ ጥርጥር፣ በዓለም ታሪክ ውስጥ ከሁሉ የላቀ አስፈላጊነት ያለው መቶ ዘመን ነው። ኢየሱስ የተወለደው፣ እናቱ የእግዚአብሔር እናት የሆነችው፣ ቅዱሱ ቤተሰብ የተመሠረተው፣ እንዲሁም ኢየሱስ «… በጥበብ ተሞልቶ የበረታው፣ የእግዚአብሔርም ሞገስ በእርሱ ላይ የነበረው» በዚያን ጊዜ ነበር (ሉቃስ 2:40)። በመጀመሪያው መቶ ዘመን የመጀመሪያ ክፍል፣ የእግዚአብሔር ልጅ ሰው ሆኖ በኖረበት ሕይወት ውስጥ የተከሰቱትን ክስተቶች ሁሉ እናሰላስላለን። ልደቱን፣ በሕዝብ ፊት ያደረገውን አገልግሎት፣ ሕማሙን፣ ትንሣኤውን፣ ወደ ሰማይ ማረጉንና ጰንጠቆስጤን እናሰላስላለን። በመቅደስ መቅረቡን፣ የሰብአ ሰገልን ጉብኝት፣ ዮሐንስ መጥምቁንና ሌሎችንም ጨምሮ፣ የኢየሱስ ምድራዊ ሕይወት አካል የነበሩትን ሰዎችና ክስተቶችም እናሰላስላለን።

በምንጠቀምበት ተምሳሌታዊ የዘመን አቆጣጠር መሠረት በ33 ገደማ ከተከሰተው ጰንጠቆስጤ በኋላ፣ ቤተ ክርስቲያን ተወለደች፤ የሐዋርያትም ዘመን ተጀመረ። ይህ ዘመን በ101 ገደማ፣ ከሐዋርያት ሁሉ በመጨረሻ የሞተው ቅዱስ ዮሐንስ ወንጌላዊ ባረፈ ጊዜ ተጠናቀቀ። የሐዋርያት ዘመን በሐዋርያት ሥራ መጽሐፍና በሌሎች የጥንት ጽሑፎችና ትውፊታዊ ትረካዎች ተመዝግቧል። የሐዋርያት ሥራ በኢየሩሳሌም ስለነበረው የመጀመሪያው የክርስቲያኖች ማኅበረሰብ፣ በይሁዳ ምትክ ስለ ቅዱስ ማትያስ መመረጥ፣ ስለ ቅዱስ እስጢፋኖስ ሰማዕትነትና ያ ማኅበረሰብ በሮማ ግዛት ሁሉና ከዚያም ባሻገር ስለመበተኑ በዝርዝር ይተርካል። ቅዱስ ጳውሎስ ወደ እምነት ከተመለሰ በኋላ፣ የቅዱሳን ጴጥሮስና ጳውሎስ የወንጌል ስብከት እንቅስቃሴ በዝርዝር ተገልጿል። ሌሎቹ የአዲስ ኪዳን መልእክቶችም በኢየሩሳሌም፣ በአንጾኪያ፣ በሮም፣ በቆሮንቶስና በኤፌሶን አዲስ በተመሠረቱት የክርስቲያኖች ማኅበረሰቦች ውስጥ የነበሩትን ፈተናዎችና በረከቶች ያጎላሉ። የብዙዎቹ ሌሎች ሐዋርያት እንቅስቃሴ የሚታወቀው በአብዛኛው ከትውፊታዊ ትረካዎችና ቆይተው ከተጻፉ፣ ትክክለኛነታቸውም አጠያያቂ ከሆኑ ሌሎች የሕይወት ታሪኮች ነው።

በዚህ የመጀመሪያ መቶ ዘመን፣ ብፅዕት እናታችን ወደ ሰማይ መወሰዷንና በሰማይ ዘውድ መጫኗን ጨምሮ በሕይወቷ የተከሰቱትን ዐበይት ክስተቶች እናሰላስላለን። እንዲሁም ለኢየሱስ ቅርብ የነበሩትን የቅድስት መግደላዊት ማርያም፣ የቅድስት ማርታ፣ የቅድስት ማርያም፣ የቅዱስ አልዓዛር እና ከሐዋርያት መካከል በመጀመሪያ ሰማዕት የሆነውን የቅዱስ ያዕቆብ (የዘብዴዎስ ልጅ) ሕይወትና ሞት እናሰላስላለን።

ሌሎቹ ሐዋርያት ሁሉ በዚህ የመጀመሪያ መቶ ዘመን ሐዋርያዊ ተልእኳቸውን ፈጽመዋል፤ ከቅዱስ ዮሐንስ በስተቀርም ሁሉም ሰማዕት ሆነዋል። በ64፣ የሮማው ንጉሠ ነገሥት ኔሮ በክርስቲያኖች ላይ የመጀመሪያውን የተደራጀ ስደት ሲጀምር፣ የክርስቶስ የመጀመሪያ እንደራሴ የሆነው ቅዱስ ጴጥሮስ በሮም ይኖር ነበር። ቅዱሳን ጴጥሮስና ጳውሎስ ሁለቱም በዚያ ስደት ሰማዕት ሆነዋል፤ በጋራ የሮም ቤተ ክርስቲያን የመጀመሪያ ሰማዕታት ተብለው የሚታወቁ ሌሎች ብዙዎችም እንዲሁ ሰማዕት ሆነዋል።

የመጀመሪያው መቶ ዘመን ሲያበቃ፣ በሐዋርያትና በሌሎች ደቀ መዛሙርት ጥረት የክርስትና እምነት በስፋት ተስፋፍቶ ነበር። በዛሬዎቹ እስራኤል፣ ሶርያ፣ ቱርክ፣ ሰሜን አፍሪካ፣ ግሪክ፣ አርሜኒያ፣ ኢራቅ፣ ቆጵሮስ፣ ሕንድና ሊባኖስ ውስጥ በሚገኙ ልዩ ልዩ ክልሎች የክርስቲያኖች ማኅበረሰቦች ተመሥርተው ነበር።

በዚህ የመጀመሪያ መቶ ዘመን፣ ሥነ መለኮታዊ ክርክሮች ተካሂደዋል፤ አይሁዳውያን ለማድረግ የሚጥሩና ግኖስቲኮች ተብለው የሚጠሩትን የመሳሰሉ የመጀመሪያዎቹን መናፍቃን ትምህርቶች ለመመከትም እርምጃ ተወስዷል። አይሁዳውያን ለማድረግ የሚጥሩት፣ ከአሕዛብ ወደ እምነት የመጡ ሰዎች እንደ ክርስቲያን ሙሉ ተቀባይነት እንዲያገኙ፣ ግርዛትን የመሳሰሉ ልማዶችን ጨምሮ የአይሁድን ሕግ መከተል አለባቸው ብለው ይከራከሩ ነበር። ቅዱስ ጳውሎስ ወደ ገላትያ ሰዎችና ወደ ሮም ሰዎች በጻፋቸው መልእክቶች አስተካክሏቸዋል። ግኖስቲሲዝም፣ ለድኅነት ምሥጢራዊ እውቀትን (ግኖሲስ) የሚያጎላ፣ ክፉ የሆነ ቁሳዊ ዓለምንና መልካም የሆነ መንፈሳዊ ዓለምን በመለየት፣ ዓለምን በሁለት ተቃራኒ መሠረቶች ላይ ተመሥርቶ የሚያይ የጥንት መናፍቃዊ ትምህርት ነበር። በሚቀጥለው መቶ ዘመን ሰማዕት የሚሆነው ቅዱስ ኢሬኔዎስ፣ ይህን እምነት በመቃወም ብዙ ጽፏል።

የመጀመሪያው መቶ ዘመን ሊያበቃ ሲል፣ በሮማው አጠቃላይ የቅዳሴ ዓመት መቁጠሪያ ውስጥ የሚታሰቡ ሌሎች ቅዱሳንም ሰማዕት ሆነዋል። ከእነርሱ መካከል ምእመናንና በኤጲስ ቆጶስነት አገልግሎት የሐዋርያት ተተኪዎች የነበሩ አንዳንዶች ይገኙበታል። ከእነዚህም መካከል ቅዱሳን አፖሊናሪስ፣ ጢሞቴዎስ፣ ቲቶ፣ ኔሬዎስ፣ አኪሌዎስ እና የቅዱስ ጴጥሮስ አራተኛ ተተኪ የሆኑት ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ቅዱስ ቀሌምንጦስ ቀዳማዊ ይገኙበታል። እሳቸውም ከሦስቱ ዋና ዋና ሐዋርያዊ አባቶች አንዱ ሲሆኑ፣ ሁለት አስፈላጊ መልእክቶችን ትተውልናል።

ጃንዋሪ 1፦ የእግዚአብሔር እናት የማርያም ታላቅ በዓል (ከክርስቶስ ልደት በኋላ 1)

ዲሴምበር 25፦ የጌታ ልደት—ታላቅ በዓል (ከክርስቶስ ልደት በኋላ 1)

ማርች 19፦ የብፅዕት ድንግል ማርያም ባል፣ ቅዱስ ዮሴፍ—ታላቅ በዓል

የኢየሱስ፣ የማርያምና የዮሴፍ ቅዱስ ቤተሰብ በዓል (ከክርስቶስ ልደት በኋላ 1)

ጃንዋሪ 3፦ እጅግ ቅዱስ የሆነው የኢየሱስ ስም፣ አማራጭ መታሰቢያ (ከክርስቶስ ልደት በኋላ 1)

ፌብሩዋሪ 2፦ ጌታ በመቅደስ መቅረቡ—በዓል (ከክርስቶስ ልደት በኋላ 1)

የጌታ መገለጥ—ታላቅ በዓል (ከክርስቶስ ልደት በኋላ 1–2)

ሜይ 1፦ ሠራተኛው ቅዱስ ዮሴፍ—በምርጫ የሚከበር መታሰቢያ

ዲሴምበር 28፦ ሰማዕታት የሆኑት ቅዱሳን ንጹሐን ሕፃናት (በግምት ከክርስቶስ ልደት በኋላ 1)

ጁላይ 26፦ ቅዱሳን ኢያቄምና ሐና—መታሰቢያ (ከክርስቶስ ልደት በፊት በመጀመሪያው መቶ ዘመን መጨረሻ–ከክርስቶስ ልደት በኋላ በመጀመሪያው መቶ ዘመን መጀመሪያ)

የጌታ ጥምቀት—በዓል (በግምት 30)

ኦገስት 29፦ የሰማዕቱ ቅዱስ ዮሐንስ መጥምቁ ሕማም፣—መታሰቢያ (በግምት 30 ወይም 33)

ኦገስት 6፦ የጌታ መለወጠ መልክ—በዓል (በግምት 32)

የጌታ ሕማም የሚታሰብበት የሆሣዕና እሑድ—ታላቅ በዓል (በግምት 33)

ቅዱስ ሐሙስ (በግምት 33)

ስቅለት ዓርብ (በግምት 33)

ቅዱስ ቅዳሜ (በግምት 33)

የትንሣኤ እሑድ—ታላቅ በዓል (በግምት 33)

የእግዚአብሔር ምሕረት እሑድ—ታላቅ በዓል (በግምት 33)

የጌታ ዕርገት—ታላቅ በዓል (በግምት 33)

የጰንጠቆስጤ እሑድ—ታላቅ በዓል (በግምት 33)

ብፅዕት ድንግል ማርያም፣ የቤተ ክርስቲያን እናት—መታሰቢያ (33 ዓ.ም.)

ፌብሩዋሪ 22፦ የሐዋርያው ቅዱስ ጴጥሮስ መንበር—በዓል (33 ዓ.ም.)

ዲሴምበር 26፦ ቅዱስ እስጢፋኖስ፣ ቀዳማዊ ሰማዕት—በዓል (ከመጀመሪያው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ–በግምት 35)

ጃንዋሪ 25፦ የሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ መለወጥ—በዓል (በግምት 35)

ጁላይ 22፦ ቅድስት መግደላዊት ማርያም—በዓል (በመጀመሪያው ክፍለ ዘመን፣ የሞተችበት ጊዜ አይታወቅም)

ጁላይ 29፦ ቅዱሳን ማርታ፣ ማርያም እና አልዓዛር—መታሰቢያ (በመጀመሪያው ክፍለ ዘመን፣ የሞቱበት ጊዜ አይታወቅም)

ኦገስት 24፦ ሐዋርያው ቅዱስ በርተሎሜዎስ—በዓል (በመጀመሪያው ክፍለ ዘመን፣ የሞተበት ጊዜ አይታወቅም)

ኦክቶበር 28፦ ሐዋርያቱ ቅዱስ ስምዖን እና ቅዱስ ይሁዳ—በዓል (በመጀመሪያው ክፍለ ዘመን፣ የሞቱበት ጊዜ አይታወቅም)

ኦገስት 15፦ የብፅዕት ድንግል ማርያም ዕርገት—ታላቅ በዓል (በመጀመሪያው ክፍለ ዘመን፣ የተፈጸመበት ጊዜ አይታወቅም)

ሴፕቴምበር 21፦ ቅዱስ ማቴዎስ፣ ሐዋርያና ወንጌላዊ—በዓል (በመጀመሪያው ክፍለ ዘመን፣ የሞተበት ጊዜ አይታወቅም)

ኦገስት 22፦ የብፅዕት ድንግል ማርያም ንግሥትነት—መታሰቢያ

ጁላይ 25፦ ቅዱስ ያዕቆብ (የዘብዴዎስ ልጅ)፣ ሐዋርያ—በዓል (ከመጀመሪያው ክፍለ ዘመን–በግምት 44)

ኖቬምበር 30፦ ሐዋርያው ቅዱስ እንድርያስ—በዓል (በግምት 5/10–በግምት 60/80)

ጁን 11፦ ሐዋርያው ቅዱስ በርናባስ—መታሰቢያ (ከመጀመሪያው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ–በግምት 61)

ሜይ 3፦ ቅዱስ ያዕቆብ (የእልፍዮስ ልጅ)፣ ሐዋርያ (እና ፊልጶስ)—በዓል (ከመጀመሪያው ክፍለ ዘመን ዓ.ዓ.–በግምት 62)

ጁን 29፦ ሐዋርያቱ ቅዱሳን ጴጥሮስ እና ጳውሎስ—ታላቅ በዓል (የሞቱበት ጊዜ፦ በግምት 1–በግምት 64)

ጁን 30፦ የሮም ቤተ ክርስቲያን የመጀመሪያ ሰማዕታት—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 64 ሞቱ)

ኤፕሪል 25፦ ወንጌላዊው ቅዱስ ማርቆስ—በዓል (በግምት 12–በግምት 68)

ጁላይ 3፦ ሐዋርያው ቅዱስ ቶማስ—በዓል (በግምት 72 ሞተ)

ጁላይ 20፦ ቅዱስ አፖሊናሪስ፣ ጳጳስና ሰማዕት—አማራጭ መታሰቢያ (ከመጀመሪያው ክፍለ ዘመን–በግምት 79)

ሜይ 3፦ ቅዱስ ፊልጶስ፣ ሐዋርያ (እና ያዕቆብ)—በዓል (በግምት 4–በግምት 80)

ሜይ 14፦ ሐዋርያው ቅዱስ ማትያስ—በዓል (በመጀመሪያው ክፍለ ዘመን)

ኦክቶበር 18፦ ወንጌላዊው ቅዱስ ሉቃስ—በዓል (በመጀመሪያው ክፍለ ዘመን፣ በግምት በ84 ዓመቱ ሞተ)

ጃንዋሪ 26፦ ቅዱሳን ጢሞቴዎስ እና ቲቶ፣ ጳጳሳት—መታሰቢያ (ቅዱስ ጢሞቴዎስ፦ 17–97 ዓ.ም.፤ ቅዱስ ቲቶ፦ ከመጀመሪያው ክፍለ ዘመን–96 ዓ.ም.)

ሜይ 12፦ ቅዱሳን ኔሬዎስ እና አኪሌዎስ፣ ሰማዕታት—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 98 ሞቱ)

ኖቬምበር 23፦ ቅዱስ ቀሌምንጦስ ቀዳማዊ፣ ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳትና ሰማዕት—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 35–በግምት 99)

ሁለተኛው ክፍለ ዘመን

ሐዋርያው ቅዱስ ዮሐንስ በ101 ዓመት ገደማ ከሞተ በኋላ፣ ቤተ ክርስቲያን ወደ ሐዋርያዊ አባቶች ዘመን ተሸጋገረች። እነዚህም ሐዋርያትን በግል የሚያውቁ፣ በትምህርታቸውና በአገልግሎታቸው የታነጹ መሪዎች ነበሩ። ከቅዱስ ዮሐንስ ደቀ መዛሙርት ሁለቱ የአንጾኪያው ቅዱስ ኢግናጥዮስ እና ቅዱስ ፖሊካርፖስ ነበሩ። ሁለቱም ጳጳሳት ነበሩ፤ ሁለቱም የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን በጳጳሳት መሪነት እንዴት እንዳደገችና እንደተደራጀች የሚያሳዩ ጠቃሚ ደብዳቤዎችን ትተዋል። ለክርስቲያን ማኅበረሰቦች የተጻፉት ደብዳቤዎቻቸው መንፈሳዊ መመሪያ ሰጥተዋል፣ አንድነትን አበረታተዋል፣ ስለ ቤተ ክርስቲያን አስተዳደር ግልጽ መመሪያዎችን ዘርዝረዋል፣ እንዲሁም በዚያን ጊዜ ለሚነሱ መናፍቅናዎች ምላሽ ሰጥተዋል።

በዚያን ጊዜ ከተነሱት መናፍቅናዎች አንዱ ሞንታኒዝም ነበር፤ እውነተኛ ክርስትና ከመንፈስ ቅዱስ ጋር በሚኖር ምሥጢራዊ ልምድ ላይ እንደሚመሠረት ያስተምር ነበር። ማርቂዮኒዝም ደግሞ ብሉይ ኪዳንን የሚቃወም፣ የዕብራይስጡን መጽሐፍ ቅዱስ አምላክ ከአዲስ ኪዳን አምላክ የተለየና በደረጃ ያነሰ አምላክ እንደሆነ የሚያቀርብ መናፍቅና ነበር። ሞንታኒዝም፣ መንፈስ ቅዱስ ለተወሰኑ ግለሰቦች ከቤተ ክርስቲያን ተዋረዳዊ አመራርና ከመጽሐፍ ቅዱስ ሥልጣን በላይ የሆኑ አዳዲስ ትንቢታዊ መገለጦችን እንደሰጠ ይናገር ነበር። የሊዮን ጳጳስና የቅዱስ ፖሊካርፖስ ደቀ መዝሙር የነበረው ቅዱስ ኢሬኔዎስ፣ የቀናው እምነት ጀግና ተከላካይ ነበር። መናፍቅናዎችን በመቃወም የተሰኘውን መጽሐፉን ጻፈ፤ ይህም የግኖስቲሲዝምን መናፍቅና ተመልክቶ፣ ስለ ማርቂዮኒዝምም በመጠኑ ያብራራ ነበር።

በዚህ ክፍለ ዘመን፣ ከጊዜ በኋላ በቤተ ክርስቲያን ቀኖና የታወቀው አዲስ ኪዳን የሚሆኑት የሐዋርያት ጽሑፎች መሰብሰብ፣ መነበብና በክብር መያዝ ጀመሩ። ሥነ መለኮታዊ ግንዛቤም የበለጠ አደገ፤ እንደ ቅዱስ ዩስጢኖስ ሰማዕት ያሉ የእምነት ተከላካዮች ስለ እምነቱ ይበልጥ ግልጽ ግንዛቤ ሰጡ፣ በሮማ ግዛት ባለሥልጣናት ፊትም ያንን እምነት ተከላከሉ። እርሱም ቅዳሴ እንዴት እንደሚከበር ከሚገልጹ እጅግ ጥንታዊ ጽሑፎች አንዱን ትቶልናል። በተጨማሪም፣ ቅዱስ ዩስጢኖስ እንደ ክርስቶስ ባሕርይና ቅድስት ሥላሴ ያሉ በእግዚአብሔር የተገለጡ እውነቶችን ለማብራራት፣ የግሪክን ፍልስፍና እንደ አእምሯዊ መሠረት መጠቀም ከጀመሩት የመጀመሪያዎቹ አንዱ ነበር

በዚህ ክፍለ ዘመን የወንጌል ስብከት እንቅስቃሴ ቀጠለ፤ ወንጌሉም ዛሬ ፈረንሳይ፣ ጀርመን፣ ስፔን፣ ባልካን፣ ብሪታንያ፣ ሳዑዲ ዓረቢያና የመን ተብለው ወደሚታወቁ ግዛቶች፣ እንዲሁም እንደ ዛሬዎቹ ቱኒዚያ፣ አልጄሪያ፣ ሞሮኮ እና ኢትዮጵያ ወዳሉ የሰሜን አፍሪካ አገሮች ደርሶ እንደነበር ይታመናል።

በሁለተኛው ክፍለ ዘመን፣ እንደ ትራጃን፣ ሃድሪያን እና አንቶኒነስ ፒየስ ባሉ የሮም ነገሥታት ዘመን፣ በተወሰኑ አካባቢዎች አልፎ አልፎ በክርስቲያኖች ላይ ስደት ይደርስ ነበር። እነዚህ ነገሥታት ክርስቲያኖች የሮምን አማልክት ማክበር እስካልከለከሉ ድረስ ይታገሷቸው ነበር። ክርስትናን እንደ አጉል እምነት በሚመለከተው ፈላስፋው ንጉሠ ነገሥት ማርከስ አውሬሊየስ ዘመን፣ በአንዳንድ አካባቢዎች ስደቱ ተባባሰ። በዚህ ክፍለ ዘመን የክርስቲያኖች ስደት፣ በቀጣዮቹ ሁለት ክፍለ ዘመናት እንደሚታየው፣ በመላው ግዛት በተደራጀ ዘመቻ መልክ መካሄድ ገና አልጀመረም ነበር።

ዲሴምበር 27፦ ቅዱስ ዮሐንስ፣ ሐዋርያና ወንጌላዊ—በዓል (ከመጀመሪያው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ–በግምት 101)

ኦክቶበር 17፦ የአንጾኪያው ቅዱስ ኢግናጥዮስ፣ ጳጳስና ሰማዕት—መታሰቢያ (ከመጀመሪያው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ እስከ አጋማሽ ባለው ጊዜ–በግምት 107)

ጁን 1፦ ቅዱስ ዩስጢኖስ ሰማዕት—መታሰቢያ (በግምት 100–በግምት 165)

ፌብሩወሪ 23፦ ቅዱስ ፖሊካርፖስ፣ ጳጳስና ሰማዕት—መታሰቢያ (በግምት 65–በግምት 155 ወይም 166)

ሦስተኛው ክፍለ ዘመን

በሦስተኛው ክፍለ ዘመን፣ ቤተ ክርስቲያን እጅግ አደገች፣ የእምነት ትምህርቷም ተዳበረ፤ ስደቱም እየጨመረ ሄደ። ስለ ቅድስት ሥላሴ እና ስለ ክርስቶስ ባሕርይ የሚሰጡት ትምህርቶች እየዳበሩ ቀጠሉ፤ በአራተኛው ክፍለ ዘመንም በቤተ ክርስቲያን ጉባኤዎች ለተሰጠው ወሳኝ ማብራሪያ መሠረት ሆኑ። የካርቴጅ ቅዱስ ሲፕሪያኖስ ስለ ቤተ ክርስቲያን አንድነት አስፈላጊነት ጻፈ፤ የሮሙ ሂፖሊጦስም መናፍቅነቶችን በመቃወም፣ እንዲሁም ሥርዓተ አምልኮን ጨምሮ ስለ ቤተ ክርስቲያን አደረጃጀት ጻፈ።

የቤተ ክርስቲያን የአምልኮ ሥርዓቶች፣ እንዲሁም በጳጳሳት አመራር ሥር የነበሩ የክርስቲያን ማኅበረሰቦች አደረጃጀት እየዳበሩ ቀጠሉ። ክርስቲያናዊ ሥነ ጥበብና ሥነ ሕንፃ መታየት ጀመሩ፤ ከመሬት በታች ያሉት የቀብር ዋሻዎችም በዚያ በተቀበሩት ሰማዕታት ምክንያት እየጨመረ ክብር ይሰጣቸው ነበር።

በሦስተኛው ክፍለ ዘመን የመጀመሪያ አጋማሽ፣ በሮም ግዛት ውስጥ የክርስቲያኖች ስደት ቀጠለ። ቅዱስ ኢሬኔዎስ በዚህ ክፍለ ዘመን መጀመሪያ በንጉሠ ነገሥት ሴፕቲሚየስ ሴቬረስ ተገድሎ ሰማዕት ሆነ፤ በሮማዊው ቀኖና (በቅዱስ ቁርባን ጸሎት 1) የሚጠቀሱት ቅድስት ፐርፔቱዋ እና ቅድስት ፌሊሲቲም እንዲሁ ሰማዕታት ሆኑ። እነርሱ በሰሜን አፍሪካ፣ በካርቴጅ ከተማ (በዛሬዋ ቱኒዚያ) ሰማዕትነትን ተቀበሉ። ፐርፔቱዋ ከመኳንንት ወገን የሆነች ሴት ነበረች፤ ፌሊሲቲ ደግሞ አገልጋይዋ ነበረች። የእምነት መለወጥን የሚከለክለውን የንጉሠ ነገሥቱን አዋጅ በመቃወም የክርስትና እምነትን በመቀበላቸው ታስረው ተገደሉ። ከፐርፔቱዋ እና ፌሊሲቲ በተጨማሪ፣ በሮማዊው ቀኖና የሚጠቀሱት ሁለቱ ደናግል፣ ሲሲሊያ እና አጋታም ሰማዕታት ሆኑ። በዚህ ክፍለ ዘመን አምስት ርዕሳነ ሊቃነ ጳጳሳት ሰማዕትነትን ተቀበሉ፤ እነርሱም ቀዳማዊ ካሊስተስ፣ ፖንቲያን፣ ፋቢያን፣ ቆርኔሌዎስ እና ዳግማዊ ሲክስተስ ናቸው።

በ250፣ የሮም ንጉሠ ነገሥት ዴሲየስ በሮም ግዛት ውስጥ ያሉ ሰዎች ሁሉ ለሮም አማልክት መሥዋዕት እንዲያቀርቡ የሚያዝ አዋጅ አወጣ። እምቢ ያሉት ንብረታቸው ይወረስ፣ ይሠቃዩና ይገደሉ ነበር። ከጥቂት ዓመታት በኋላ የሮም ንጉሠ ነገሥት የሆነው ቫሌሪያን፣ በተለይ በቀሳውስትና በቤተ ክርስቲያናቸው ንብረት ላይ ይህን ተግባር ቀጠለ። በሦስተኛው ክፍለ ዘመን ሁለተኛ አጋማሽ ከነበሩት እጅግ የታወቁ ሰማዕታት መካከል ቅዱስ ሎሬንሶ እና ቅዱስ ሰባስቲያን፣ እንዲሁም መንትያ ወንድማማቾቹ ቅዱስ ቆዝማስ እና ቅዱስ ዳምያኖስ ይገኙበታል።

ሌላው የተነሣው መናፍቅነት የኖቫቲያን ትምህርት ነበር። በመላው ግዛት በተካሄዱት ስደቶች ምክንያት፣ አንዳንድ ክርስቲያኖች ሕይወታቸውን ለማዳን እምነታቸውን ካዱ። እነርሱም «የወደቁት» ተብለው ይጠሩ ነበር። በሮም ካህን የነበረው ኖቫቲያን፣ እምነታቸውን የካዱ ሰዎች እንደገና ወደ ቤተ ክርስቲያን ኅብረት ሊቀበሉ እንደማይችሉ ይከራከር ነበር። ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ፖንቲያን በዚህ አልተስማሙም፤ ቅዱስ ሲፕሪያኖስም ኃጢአታቸውን ከተናዘዙና የንስሐ ተግባራትን ከፈጸሙ በኋላ እንደገና ሊቀበሉ እንደሚችሉ በግልጽ ተከራከረ።

ኖቬምበር 22፦ ቅድስት ሲሲሊያ፣ ድንግልና ሰማዕት—መታሰቢያ (በሁለተኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ ወይም በሦስተኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ)

ኦክቶበር 9፦ ቅዱስ ዴኒስ ጳጳስ እና ባልንጀሮቹ፣ ሰማዕታት—አማራጭ መታሰቢያ (ሦስተኛው ክፍለ ዘመን)

ጁን 28፦ ቅዱስ ኢሬኔዎስ፣ ጳጳስና ሰማዕት—መታሰቢያ (በግምት 135–በግምት 202)

ማርች 7፦ ቅድስት ፐርፔቱዋ እና ቅድስት ፌሊሲቲ፣ ሰማዕታት—መታሰቢያ (በ203 ዐረፉ)

ኦክቶበር 14፦ ቅዱስ ቀዳማዊ ካሊስተስ፣ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳትና ሰማዕት—አማራጭ መታሰቢያ (ከሁለተኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ–በግምት 223)

ኦገስት 13፦ ቅዱስ ፖንቲያን፣ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት፣ እና ቅዱስ ሂፖሊጦስ፣ ካህን፣ ሰማዕታት—አማራጭ መታሰቢያ (የትውልድ ዘመናቸው አይታወቅም–በግምት 235)

ጃንዩወሪ 20፦ ቅዱስ ፋቢያን፣ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳትና ሰማዕት—አማራጭ መታሰቢያ (በ250 ዐረፈ)

ፌብሩወሪ 5፦ ቅድስት አጋታ፣ ድንግልና ሰማዕት—መታሰቢያ (በግምት 231–በግምት 251)

ሴፕቴምበር 16፦ ቅዱስ ቆርኔሌዎስ፣ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት፣ እና ቅዱስ ሲፕሪያኖስ፣ ጳጳስ፣ ሰማዕታት—መታሰቢያ (ቅዱስ ቆርኔሌዎስ፦ በ253 ዐረፈ፤ ቅዱስ ሲፕሪያኖስ፦ በግምት 200–258)

ኦገስት 7፦ ቅዱስ ዳግማዊ ሲክስተስ፣ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳትና ሰማዕት፣ እና ባልንጀሮቹ ሰማዕታት—አማራጭ መታሰቢያ (የትውልድ ዘመናቸው አይታወቅም–በግምት 258)

ኦገስት 10፦ ቅዱስ ሎሬንሶ፣ ዲያቆንና ሰማዕት—በዓል (በግምት 225–በግምት 258)

ሴፕቴምበር 26፦ ቅዱስ ቆዝማስ እና ቅዱስ ዳምያኖስ፣ ሰማዕታት—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት ከሦስተኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ–በግምት 287 ወይም 303)

ጃንዩወሪ 20፦ ቅዱስ ሰባስቲያን፣ ሰማዕት—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 255–በግምት 288)

አራተኛው ክፍለ ዘመን

በአራተኛው ክፍለ ዘመን፣ «ታላቁ ስደት» ተብሎ ከሚታወቀውና በመላው ግዛት ከተካሄደው የመጨረሻ ከባድ ስደት በኋላ፣ ቤተ ክርስቲያን በሮም ግዛት ውስጥ ነፃነት አገኘች፤ እጅግም አደገች። በ303፣ ንጉሠ ነገሥት ዲዮቅልጥያኖስ ክርስቲያኖች እምነታቸውን እንዲክዱና ለሮም አማልክት መሥዋዕት እንዲያቀርቡ የሚያዙ ተከታታይ አዋጆችን አወጣ። ብዙዎች ሕይወታቸውን ለማዳን ታዘዙ፤ ሌሎች ብዙዎች ግን በእምነታቸው ጸንተው ሰማዕታት ሆኑ። በአጠቃላይ ሮማዊ የበዓላት ቀን መቁጠሪያ ላይ ከሚገኙት ከእነዚህ ሰማዕታት መካከል፣ ቅዱስ ጊዮርጊስ፣ ቅዱስ ያኑዋሪየስ፣ ቅዱስ ማርሴሊነስ፣ ቅዱስ ጴጥሮስ፣ የሲራኩስ ቅድስት ሉሲያ፣ ቅዱስ ፓንክራስ፣ ቅድስት አግነስ፣ ቅዱስ ቪንሰንት እና የአሌክሳንድሪያዋ ቅድስት ካተሪና ይገኙበታል።

በዚያን ጊዜ የሮም ግዛት በአራት ገዥዎች ሥርዓት፣ ማለትም በሁለት አውጉስጦሶችና በሁለት ቄሣሮች ይተዳደር ነበር። በ305፣ ሁለቱም አውጉስጦሶች የነበሩት ዲዮቅልጥያኖስና አብሮት የሚገዛው ንጉሠ ነገሥት ማክሲሚያን፣ ቄሣሮቻቸው እንዲተኩአቸው በማሰብ ዙፋናቸውን ለቀቁ። በዚያን ጊዜ የምዕራቡ ክፍል ቄሣር የነበረው ኮንስታንቲየስ ክሎረስ አውጉስጦስ ሆነ። ነገር ግን በ306 ሲሞት፣ ወታደሮቹ ልጁን ቆስጠንጢኖስን አውጉስጦስ ብለው አወጁት፤ ይህም ማዕረግ ወዲያውኑ በመላው ግዛት ተቀባይነት አላገኘም። በዚሁ ጊዜ፣ የቀድሞው የምዕራቡ ክፍል አውጉስጦስ የማክሲሚያን ልጅ ማክሰንቲየስ፣ በሮም ራሱን አውጉስጦስ ብሎ አወጀ። በቆስጠንጢኖስና በማክሰንቲየስ መካከል ግጭት ተነሣ፤ ይህም በ312 በሚልቪያን ድልድይ ጦርነት በቆስጠንጢኖስ ድል ተደመደመ። በአፈ ታሪክ እንደሚነገረው፣ ከጦርነቱ በፊት ቆስጠንጢኖስ «በዚህ ምልክት ድል ታደርጋለህ» የሚሉ ቃላት ያሉበትን መስቀል በራእይ አየ። ወታደሮቹ በጋሻዎቻቸው ላይ መስቀሉን እንዲሥሉ አደረገ፤ ጦርነቱንም አሸንፎ የምዕራቡ ክፍል አውጉስጦስ የመሆኑን ሥልጣን አጸና።

በ313፣ ቆስጠንጢኖስ ከክርስቲያኖች አምላክ እንደተሰጠው ለቆጠረው ድል አመስጋኝ በመሆን፣ ከምሥራቁ ንጉሠ ነገሥት ሊኪኒየስ ጋር የሚላንን አዋጅ አወጣ። ይህ አዋጅ በመላው የሮም ግዛት የተለያዩ ሃይማኖቶች ተቻችለው እንዲኖሩ ፈቀደ፤ ይህም በካቶሊካዊት ቤተ ክርስቲያን ታሪክ ውስጥ ትልቅ የለውጥ ነጥብ ሆነ።

ከሚላን አዋጅ በኋላ፣ ቆስጠንጢኖስ ለቤተ ክርስቲያን ከፍተኛ ድጋፍ አደረገ። በሮምና በቅድስት ምድር ያሉ ዋና ዋና ቤተ ክርስቲያናት እንዲገነቡ ንብረትና ገንዘብ ለገሰ። ከእነዚህም መካከል የላተራን ባዚሊካ፣ በቫቲካን ኮረብታ ላይ ያለው የቅዱስ ጴጥሮስ ቤተ ክርስቲያን፣ የኢየሩሳሌም ቅዱስ መስቀል ቤተ ክርስቲያንና ከቅጥሩ ውጭ ያለው የቅዱስ ጳውሎስ ቤተ ክርስቲያን ይገኙበታል። እናቱ ቅድስት እሌኒ፣ በኢየሩሳሌም በቀራንዮ ተራራና በክርስቶስ መቃብር ላይ የቅዱስ መቃብር ቤተ ክርስቲያንን ገነባች። ዛሬም እነዚህ ቤተ ክርስቲያናት ከክርስቲያኖች የንግደትና የአምልኮ ስፍራዎች ሁሉ እጅግ አስፈላጊ ከሆኑት መካከል ናቸው።

በአራተኛው ክፍለ ዘመን የአርዮሳውያን ትምህርትም ተስፋፋ። ይህ በሰሜን አፍሪካ ከምትገኘው ከእስክንድርያ የመጣ መናፍቅነት፣ የክርስቶስን መለኮት በመካድ፣ እርሱ ከአብ ያነሰ እንደሆነና ከአብ ጋር በዘላለማዊነት እኩል እንዳልሆነ ያስተምር ነበር። እግዚአብሔርም ለዚህ ምላሽ የሚሰጡ ታላላቅ የሥነ መለኮት መምህራንን አስነሣ፤ እነርሱም ቅዱስ አትናቴዎስ፣ ታላቁ ቅዱስ ባስልዮስ፣ የናዚያንዙ ቅዱስ ጎርጎርዮስ፣ የኒሳ ቅዱስ ጎርጎርዮስና የሚላን ቅዱስ አምብሮስ ናቸው። በርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ቅዱስ ሲልቬስተር ቀዳማዊ ድጋፍ፣ እነዚህ መምህራን በአንድነት የያዙት የሥነ መለኮት አቋም፣ ንጉሠ ነገሥት ቆስጠንጢኖስ በ325 የመጀመሪያውን የኒቅያ ዓለም አቀፍ ጉባኤ እንዲጠራ አደረገ። በዚያ ጉባኤ የኒቅያ የእምነት መግለጫ ተረቀቀ፣ የአርዮሳውያን ትምህርትም ተወገዘ። ይሁን እንጂ የአርዮሳውያን ትምህርት ሙሉ በሙሉ አልጠፋም። በ381 የመጀመሪያው የቁስጥንጥንያ ጉባኤ ተካሄደ፤ ይህም የአርዮሳውያንን ትምህርት ይበልጥ መርምሮ አወገዘ፣ የኒቅያንም የእምነት መግለጫ አስፋፋ።

በ324፣ ቆስጠንጢኖስ የምሥራቁና የምዕራቡ የሮም ግዛቶች ብቸኛ ገዥ ሆነ፣ ቁስጥንጥንያንም አዲሱ ዋና ከተማ አደረገ። በዚህ ወቅት፣ ቤተ ክርስቲያን በሮምም ሆነ በመላው ግዛት ከፍተኛ ተጽዕኖ ማሳደር ጀመረች።

በግብጽ፣ ቅዱስ እንጦንስ ለገዳማዊ ሕይወት እድገት መሠረታዊ አስተዋጽኦ አደረገ። መናኝ ሆኖ በዋሻ ውስጥ እየኖረ፣ በጸሎት፣ በብቸኝነትና በንስሐ ሕይወት ተጠመደ። ወደ ሕይወቱ መጨረሻ አካባቢ፣ እርሱን ለመምሰል የሚፈልጉ ሌሎች መናኞችን በመምራት ረዳ። ተጽዕኖው በቀጣዮቹ ክፍለ ዘመናትም ይታይ ነበር፤ በተለይም ይህ የሆነው፣ በግዞት የነበረው ታላቁ የእስክንድርያ ጳጳስ ቅዱስ አትናቴዎስ፣ ከቅዱስ እንጦንስ ጋር ተዋውቆ ስለ ሕይወቱና ስለ ጥሪው መጽሐፍ በመጻፉ ነው።

በዚያው ክፍለ ዘመን መጨረሻ አካባቢ፣ የሂፖው ቅዱስ አውግስጢኖስ በቤተ ክርስቲያን ታሪክ ከታላላቆቹ የሥነ መለኮት መምህራን አንዱ ሆኖ ብቅ አለ። ጽሑፎቹ በቀጣዮቹ ክፍለ ዘመናት ለክርስቲያናዊ ሥነ መለኮት መሠረት ሆኑ፤ እስከ ዛሬም ከፍተኛ ተጽዕኖ ማሳደራቸውን ቀጥለዋል።

ምሥራቁንና ምዕራቡን በአንድነት የገዛ የመጨረሻው ንጉሠ ነገሥት ቴዎዶስዮስ ቀዳማዊ በ395 ሲሞት፣ ግዛቱ በልጆቹ መካከል ተከፈለ። የቴዎዶስዮስ ሞት ወሳኝ ወቅት ሆነ፤ የምሥራቋ (ቢዛንታዊቷ) እና የምዕራቧ (ላቲናዊቷ) ቤተ ክርስቲያን የተለያዩ ባህላዊና ፖለቲካዊ መንገዶችን መከተል እንዲጀምሩ አደረገ።

ኖቬምበር 2፦ የሁሉም ሙታን ነፍሳት ቀን—መታሰቢያ (በአሥራ አራተኛው ክፍለ ዘመን በዓለም አቀፉ የሮማ የቅዳሴ ዘመን አቆጣጠር ውስጥ ተካተተ)

ኤፕሪል 23፦ ቅዱስ ጊዮርጊስ፣ ሰማዕት—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት በ303 አረፈ)

ሴፕቴምበር 19፦ ቅዱስ ያኑዋሪዮስ፣ ጳጳስና ሰማዕት—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት በ304 አረፈ)

ጁን 2፦ ቅዱሳን ማርቸሊኑስና ጴጥሮስ፣ ሰማዕታት—አማራጭ መታሰቢያ (ከሦስተኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ–በግምት እስከ304)

ዲሴምበር 13፦ የሲራኩዛ ቅድስት ሉቺያ፣ ድንግልና ሰማዕት—መታሰቢያ (በግምት 283–በግምት 304)

ሜይ 12፦ ቅዱስ ፓንክራስ፣ ሰማዕት—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 289–በግምት 304)

ጃንዋሪ 21፦ ቅድስት አግነስ፣ ድንግልና ሰማዕት—መታሰቢያ (በግምት 291–በግምት 304)

ጃንዋሪ 22፦ ቅዱስ ቪንሰንት፣ ዲያቆንና ሰማዕት—አማራጭ መታሰቢያ (ከሦስተኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ አካባቢ–በግምት እስከ304)

ኖቬምበር 25፦ የእስክንድርያ ቅድስት ካትሪን፣ ድንግልና ሰማዕት—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 287–በግምት 305)

ፌብሩዋሪ 3፦ ቅዱስ ብላዚዮስ፣ ጳጳስና ሰማዕት—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት በ316 አረፈ)

ኖቬምበር 9፦ የላተራን ባዚሊካ ምረቃ—በዓል (በ324 ተመረቀ)

ኖቬምበር 18፦ የሐዋርያቱ የቅዱሳን ጴጥሮስና ጳውሎስ ባዚሊካዎች ምረቃ—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት በ325 ተመረቁ)

ሴፕቴምበር 14፦ የቅዱስ መስቀል ክብረ በዓል—በዓል (335)

ዲሴምበር 31፦ ቅዱስ ሲልቬስተር ቀዳማዊ፣ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት (በግምት ከሦስተኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ አካባቢ—335)

ዲሴምበር 6፦ ቅዱስ ኒቆላዎስ፣ ጳጳስ—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 270–በግምት 346)

ኦገስት 5፦ የታላቋ ቅድስት ማርያም ባዚሊካ (የበረዶዎች እመቤታችን) ምረቃ—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 352)

ጃንዋሪ 17፦ የግብጹ ቅዱስ እንጦንስ፣ አበምኔት—መታሰቢያ (251–356)

ጃንዋሪ 13፦ የፖዋቲዬ ቅዱስ ሂላሪ፣ ጳጳስና የቤተ ክርስቲያን መምህር—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 315–367)

ሜይ 2፦ ቅዱስ አትናቴዎስ፣ ጳጳስና የቤተ ክርስቲያን መምህር—መታሰቢያ (በግምት 296–373)

ጁን 9፦ ቅዱስ ኤፍሬም፣ ዲያቆንና የቤተ ክርስቲያን መምህር—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 306–373)

ኦገስት 2፦ የቬርቼሊው ቅዱስ አውሳብዮስ፣ ጳጳስ—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 283 ወይም በአራተኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ–371)

ዲሴምበር 11፦ ቅዱስ ዳማሶስ ቀዳማዊ፣ ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 305–384)

ማርች 18፦ የኢየሩሳሌሙ ቅዱስ ቄርሎስ፣ ጳጳስና የቤተ ክርስቲያን መምህር—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 315–በግምት 387)

ኦገስት 27፦ ቅድስት ሞኒካ—መታሰቢያ (በግምት 332–387)

ጃንዋሪ 2፦ ቅዱሳን ታላቁ ባስልዮስና ጎርጎርዮስ ዘናዚያንዙ፣ ጳጳሳትና የቤተ ክርስቲያን መምህራን—መታሰቢያ (ቅዱስ ባስልዮስ፦ 329–379፤ ቅዱስ ጎርጎርዮስ፦ በግምት 329–389)

ኖቬምበር 11፦ የቱርሱ ቅዱስ ማርቲን፣ ጳጳስ—መታሰቢያ (316 ወይም 336–397)

ዲሴምበር 7፦ ቅዱስ አምብሮስ፣ ጳጳስና የቤተ ክርስቲያን መምህር—መታሰቢያ (በግምት 339–በግምት 397)

አምስተኛው ክፍለ ዘመን

በአምስተኛው ክፍለ ዘመን ቤተ ክርስቲያን ከፍተኛ የሥነ መለኮት እድገትን፣ የወንጌል ስርጭት ጥረቶች መስፋፋትን፣ የገዳማዊ ሕይወት ተጨማሪ እድገትን፣ የፖለቲካና የባህል ለውጦችን፣ እንዲሁም የምዕራባዊውን የሮማ ግዛት ውድቀት አየች። በአራተኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ ወደ እምነት የተመለሰው ቅዱስ አውግስጢኖስ፣ መሠረታዊ ድርሳናቱን ኑዛዜዎች እና የእግዚአብሔር ከተማ በመጻፍ በዚህ ዘመን ከፍተኛ አስተዋጽኦ አድርጓል። ይህ ዘመን በሌሎች በርካታ የቤተ ክርስቲያን መምህራን የሥነ መለኮት ግንዛቤዎችም ተባርኮ ነበር። ከእነዚህም መካከል ቅዱሳን ዮሐንስ አፈወርቅና ኢየሮኒሞስ ይገኙበታል፤ ተጽዕኗቸው በአራተኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ ቢጀምርም፣ በአምስተኛው ክፍለ ዘመን ሁሉ ቀጥሏል። ቅዱሳን ቄርሎስ ዘእስክንድርያ፣ ጴጥሮስ ክሪሶሎጎስ እና ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ታላቁ ሊዮም በአምስተኛው ክፍለ ዘመን ታወቁ፤ በተለይም ስለ ክርስቶስ ባሕርይና ስለ ጸጋ ያለውን ቀጥተኛ የእምነት ትምህርት ይበልጥ እንድንረዳ የሚያግዙ ግንዛቤዎችን አበረከቱ።

እነዚህ የሥነ መለኮት ሊቃውንት በወቅቱ ይነሡ የነበሩ ልዩ ልዩ መናፍቅነቶችን ተቋቋሙ። ከእነዚህም መካከል ለድኅነት ጸጋ አስፈላጊ መሆኑን የሚቃወመው የፔላግዮስ ትምህርት እና በክርስቶስ ውስጥ ሁለት አካላት፣ ማለትም መለኮታዊ አካልና ሰብአዊ አካል እንዳሉ የሚናገረው የንስጥሮስ ትምህርት ይገኙበታል። በእነዚህ የቤተ ክርስቲያን መምህራን እርዳታ፣ የንስጥሮስን ትምህርት ለመመርመር የተጠራው የኤፌሶን ጉባኤ፣ ማርያም የእግዚአብሔር እናት (ወላዲተ አምላክ) መሆኗን አወጀ፤ የፔላግዮስን ትምህርት ለመመርመርም በካርታጎ ጉባኤዎች ተጠሩ። በ451፣ ዓለም አቀፉ የኬልቄዶን ጉባኤ፣ ኢየሱስ በአንድ አካል የተዋሐዱ ሰብአዊና መለኮታዊ ባሕርያት ሳይሆን፣ አንድ መለኮታዊ ባሕርይ ብቻ ነበረው የሚለውን የአንድ ባሕርይ ትምህርት መናፍቅነት መረመረ።

በ410፣ ቪዚጎቶች ሮማን ዘረፉ፤ በ476 ደግሞ ምዕራባዊው የሮማ ግዛት ወደቀ። ይህም በምዕራብና በምሥራቅ ባለችው ቤተ ክርስቲያን ላይ ጥልቅ ተጽዕኖ አሳደረ። በምዕራብ፣ የርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ተቋም መረጋጋትን የሚያሰፍን ኃይል ሆነ፤ ከመንፈሳዊ ሥልጣኑ ጎን ለጎንም በሲቪል ጉዳዮች ላይ የበለጠ ተጽዕኖ ማሳደር ጀመረ። ገዳማዊ ሕይወትም ይበልጥ ተስፋፋ፤ ገዳማትም ቅዱሱን ትምህርት ጠብቀው የሚያቆዩ የትምህርት ማዕከላት ሆኑ። በምሥራቅ ግን ቤተ ክርስቲያንና መንግሥት ይበልጥ ተሳሰሩ፤ ከሮማና ከርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ተቋም በተወሰነ ደረጃ ተለይተው ማደግ ጀመሩ። ይህም በኋላ ለሚፈጠረው መለያየት መንገድ ከፈተ።

በዚህ ዘመን ከነበሩት እጅግ የታወቁ ቅዱሳን አንዱ ቅዱስ ፓትሪክ ነው። እርሱም በሮማ አገዛዝ ሥር በነበረችው ብሪታንያ ተወለደ፤ በአፍላ ወጣትነቱ በአየርላንዳውያን የባሕር ወንበዴዎች ተይዞ በአየርላንድ ለባርነት ተሸጠ። ፓትሪክ ካመለጠ በኋላ፣ እግዚአብሔር ወንጌል ሰባኪ ሆኖ ወደ አየርላንድ እንዲመለስ ሲጠራው ሰማ። የሥነ መለኮት ትምህርቱን ከጨረሰ በኋላ፣ መጀመሪያ ካህን፣ ከዚያም ጳጳስ ሆኖ ተሾመ፤ ተመልሶም የዚያች አገር ታላቅ ወንጌል ሰባኪ ሆነ።

ሴፕቴምበር 29፦ ቅዱሳን ሚካኤል፣ ገብርኤልና ሩፋኤል፣ ሊቃነ መላእክት—በዓል (ለመጀመሪያ ጊዜ የተከበረው በአምስተኛው ክፍለ ዘመን ነው)

ሴፕቴምበር 13፦ ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ፣ ጳጳስና የቤተ ክርስቲያን መምህር—መታሰቢያ (በግምት 347–407)

ሴፕቴምበር 30፦ ቅዱስ ኢየሮኒሞስ፣ ካህንና የቤተ ክርስቲያን መምህር—መታሰቢያ (በግምት በ340ዎቹ–420)

ኦገስት 28፦ የሂፖው ቅዱስ አውግስጢኖስ፣ ጳጳስና የቤተ ክርስቲያን መምህር—መታሰቢያ (354–430)

ጁን 22፦ የኖላው ቅዱስ ጳውሊኖስ፣ ጳጳስ—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 354–431)

ጁን 27፦ ቅዱስ ቄርሎስ ዘእስክንድርያ፣ ጳጳስና የቤተ ክርስቲያን መምህር—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 376–444)

ጁላይ 30፦ ቅዱስ ጴጥሮስ ክሪሶሎጎስ፣ ጳጳስና የቤተ ክርስቲያን መምህር—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 380 ወይም 406–በግምት 450)

ኖቬምበር 10፦ ቅዱስ ታላቁ ሊዮ፣ ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳትና የቤተ ክርስቲያን መምህር—መታሰቢያ (በግምት 400–461)

ማርች 17፦ ቅዱስ ፓትሪክ፣ ጳጳስ—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 387–በግምት 460 ወይም 493)

ስድስተኛው ክፍለ ዘመን

በአጠቃላይ የሮማ የሥርዓተ አምልኮ ቀን መቁጠሪያ ላይ ከተካተቱት ቅዱሳን መካከል በስድስተኛው ክፍለ ዘመን ያረፉት ሦስት ብቻ ቢሆኑም፣ ወደ ዘመኑ መጨረሻ ግን በቤተ ክርስቲያን ላይ ታላቅ ተጽዕኖ ያሳደሩ ሌሎች ቅዱሳን ብቅ አሉ። በስድስተኛው ክፍለ ዘመን የመጀመሪያ አጋማሽ ከተነሡት ከፍተኛ ተጽዕኖ ካላቸው ሰዎች አንዱ የኑርሲያው ቅዱስ በነዲክቶስ ነበር። ቅዱስ በነዲክቶስ ገዳማትን የመሠረተ መነኩሴ ነበር፤ ከእነዚህም መካከል እጅግ የታወቀው የሞንቴ ካሲኖ ገዳም ነው። ገዳሙን ለማስተዳደር የቅዱስ በነዲክቶስ ደንብ የተሰኘውን ጻፈ፤ ይህም ከጊዜ በኋላ በምዕራባዊቷ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ላሉ ገዳማት መደበኛ የሕይወት ደንብ ሆነ። የቅዱስ በነዲክቶስ እኅት፣ የሴቶች የቅዱስ በነዲክቶስ ማኅበር መሥራች የሆነችው ቅድስት ስኮላስቲካም፣ ከዚህ ክፍለ ዘመን ቅዱሳን መካከል ትከበራለች።

በምሥራቃዊው የቢዛንታይን ግዛት፣ የአርዮስ ትምህርት የመለያየትና የውጥረት ምንጭ ሆኖ ቀጠለ። ወደ አምስተኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ፣ ንጉሠ ነገሥት ዜኖ ሄኖቲኮን የተባለ ሰነድ አወጣ። ሰነዱም በኬልቄዶን ጉባኤ በተወሰነው ስለ ክርስቶስ ባሕርይ በሚያስተምረው የቤተ ክርስቲያን ይፋዊ ትምህርትና፣ በምሥራቅ ያለችውን ቤተ ክርስቲያን አሁንም ያስቸግር በነበረው የአርዮስ አስተሳሰብ መካከል የጋራ መግባቢያ በመፈለግ ውጥረቱን ለማርገብ የታለመ ነበር። ይሁን እንጂ በ523፣ ቀጥተኛውን የካቶሊክ እምነት ይከተል የነበረው የቢዛንታይን ንጉሠ ነገሥት ጁስቲን፣ የአርዮስን ትምህርት የሚከለክልና በመላው የምሥራቅ ግዛት የኬልቄዶን ጉባኤ ትምህርት መቀበል ግዴታ እንዲሆን የሚያዝዝ አዋጅ አወጣ። የአርዮስ ተከታዮችም አብያተ ክርስቲያናቸውን የኬልቄዶንን ጉባኤ ለሚቀበሉ ካቶሊኮች እንዲያስረክቡ ተገደዱ።

በምዕራብ፣ ሮም የአርዮስ ትምህርት ተከታይ በነበረው በኦስትሮጎቶች ንጉሥ በታላቁ ቴዎዶሪክ ቁጥጥር ሥር ነበረች። የአርዮስን ትምህርት መከተሉ በእርሱና በርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳቱ፣ እንዲሁም በሁሉም ቀና እምነት ባላቸው ካቶሊኮች መካከል ውጥረት ፈጠረ። የምሥራቅ ሮም ንጉሠ ነገሥት ዩስቲን ቀዳማዊ በ523 በአርዮስ ትምህርት ተከታዮች ላይ አዋጅ ባወጣ ጊዜ፣ ቴዎዶሪክ በጣም ተቆጣ። አዋጁ ካልተሻረም፣ በምሥራቅ ያሉ የአርዮስ ተከታዮች እየተደረገባቸው ያለውን ሁሉ በምዕራብ ባሉ የኬልቄዶን ካቶሊኮች ላይ እንደሚያደርግ ዛተ። ይህም በዚህ ክፍለ ዘመን ብቸኛው ሰማዕት ለሆኑት ለርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ቅዱስ ዮሐንስ ቀዳማዊ ሞት ምክንያት ሆነ።

በአየርላንድ፣ በሰባተኛው ክፍለ ዘመን ያረፈው ታላቁ ወንጌላዊ መነኩሴ ቅዱስ ኮሎምባን፣ በመላው አውሮፓ ገዳማዊ ማዕከላትን ማቋቋም ጀመረ። ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ታላቁ ቅዱስ ጎርጎርዮስም ለእንግሊዝ አንግሎ-ሳክሶን ሕዝብ ወንጌልን እንዲሰብክ የካንተርበሪውን ቅዱስ አውግስጢኖስን በመላክ በወንጌል ስብከት ተልእኮ ተሳትፈዋል፤ ይህም ለእንግሊዝ ቤተ ክርስቲያን መሠረት ጣለ።

ሜይ 18፦ ቅዱስ ዮሐንስ ቀዳማዊ፣ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳትና ሰማዕት—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት ከአምስተኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ–526)

ፌብሩወሪ 10፦ ቅድስት ስኮላስቲካ፣ ድንግል—መታሰቢያ (በግምት 480–543)

ጁላይ 11፦ ቅዱስ በነዲክቶስ፣ የገዳም አበምኔት—መታሰቢያ (በግምት 480–በግምት 547)

ሰባተኛው ክፍለ ዘመን

ሰባተኛው ክፍለ ዘመን የታላላቅ ቅዱሳን ተጽዕኖ እንደቀጠለ ባለበት ሁኔታ ተጀመረ። ከእነዚህም መካከል ለእንግሊዝ አንግሎ-ሳክሶን ሕዝብ ወንጌልን በማድረስ ቁልፍ ሚና የነበረው የካንተርበሪው ቅዱስ አውግስጢኖስ ይገኝበታል። ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ታላቁ ቅዱስ ጎርጎርዮስ በስድስተኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ያስጀመሩት ይህ ተልእኮ፣ በእንግሊዝ ለክርስትና እድገት መሠረት ጣለ። በዚሁ ጊዜ፣ አየርላንዳዊው መነኩሴ ቅዱስ ኮሎምባን በአውሮፓ አንዳንድ ክፍሎች ለወንጌል ስብከትና ለተሐድሶ ከፍተኛ አስተዋጽኦ አደረገ፤ በተለይም ከምዕራብ ሮም ግዛት መፍረስ በኋላ ተሐድሶ በሚያስፈልጋቸው አካባቢዎች ብዙ ሠራ።

የምሥራቅ ሮም ግዛት ተብሎ በሚታወቀው በባይዛንታይን ግዛት፣ ቤተ ክርስቲያን ጠንካራ ሆና ቀጠለች። ከንጉሠ ነገሥቱ አስተዳደር ጋርም የጠበቀ ግንኙነት ነበራት፤ በሥነ መለኮት እድገትና በፖለቲካዊ ውሳኔዎች ላይም ከፍተኛ ተጽዕኖ ታሳድር ነበር። ከ527 እስከ 565 የቆየው የንጉሠ ነገሥት ዩስቲኒያኖስ ቀዳማዊ ዘመነ መንግሥት፣ የቀድሞዎቹን የምዕራብ ግዛቶች መልሶ ለመያዝ በተደረጉት ጥረቶችና በቁስጥንጥንያ የሐጊያ ሶፊያ ቤተ ክርስቲያን በመገንባቱ በተለይ ይታወቃል።

በቀድሞው የምዕራብ ሮም ግዛት ግዛቶች ውስጥ፣ የተለያዩ የጀርመናዊ ሕዝቦች መንግሥታት ገዥ ኃይሎች ሆነው ተነሡ። በኢቤሪያ ልሳነ ምድር የበላይነት የነበራቸው ቪሲጎቶች፣ በስድስተኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ ከአርዮስ ትምህርት ወደ ካቶሊካዊ እምነት ተመለሱ። የዛሬዋን ፈረንሳይና የጀርመንን አንዳንድ ክፍሎች የሚገዙት ፍራንኮች፣ በሜሮቪንጂያን ሥርወ መንግሥት ሥር ጽኑ ካቶሊኮች ነበሩ። መጀመሪያ የአርዮስ ትምህርት ተከታይ ክርስቲያኖች የነበሩት ሎምባርዶች፣ በስድስተኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ የጣሊያንን ሰፊ ክፍሎች ተቆጣጥረው ነበር፤ ቀስ በቀስም ካቶሊካዊ እምነትን ተቀበሉ። የርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳቱ አስተዳደርና የባይዛንታይን ግዛት የደቡብ ጣሊያንን አንዳንድ ክፍሎች በቁጥጥራቸው ሥር አቆዩ።

የሴቪል ቅዱስ ኢሲዶር በ587 አካባቢ ታላቅ ሚና ያለው ሰው ሆኖ ታወቀ። በዚያን ጊዜ እርሱና ጳጳስ ሊያንደር፣ የቪሲጎቶች ንጉሥ ሬካሬድ የአርዮስን ትምህርት ትቶ ወደ ካቶሊካዊ እምነት እንዲመለስ በስኬት አሳመኑት። በ601 ኢሲዶር ሊያንደርን ተክቶ የሴቪል ጳጳስ ሆነ። በኃይለኛ ስብከቱና በሰፊ ጽሑፎቹ ጥልቅ ተጽዕኖ አሳደረ። በተለይም ኤቲሞሎጊያኤ የተሰኘው፣ ሁሉንም የዕውቀት ዘርፎች ያካተተ መዝገበ ዕውቀት፣ በመካከለኛው ዘመን በአውሮፓ ለትምህርት መሠረት ሆነ።

ሰባተኛው ክፍለ ዘመን፣ ክርስቶስ መለኮታዊ ፈቃድ ብቻ እንጂ ሰብአዊ ፈቃድ እንደሌለው ከሚያስተምረው የአንድ ፈቃድ ትምህርት ጋር የተያያዘው ሥነ መለኮታዊ ክርክር መፍትሔ ያገኘበትም ነበር። ቀደም ሲል ወደ ባይዛንታይን ንጉሠ ነገሥት የተላኩ የርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳቱ ተወካይ የነበሩት ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ቅዱስ ማርቲን ቀዳማዊ፣ ይህን መናፍቅነት በመፍታት ማዕከላዊ ሚና ነበራቸው። በ649 ያለ ንጉሠ ነገሥቱ ፈቃድ የላተራን ጉባኤን ጠሩ። የባይዛንታይን ንጉሠ ነገሥት የአንድ ፈቃድ ትምህርትን በጽኑ ይደግፍ ስለነበር፣ ይህ እርምጃቸው እንዲያዙ፣ እንዲታሰሩና በሰማዕትነት እንዲሞቱ ምክንያት ሆነ።

ከዚህም በተጨማሪ፣ በሰባተኛው ክፍለ ዘመን እስላማዊው የኸሊፋዎች አገዛዝ ተጀመረ። ይህም የመካከለኛው ምሥራቅና የሰሜን አፍሪካ አንዳንድ ክፍሎች እንዲወረሩ አደረገ፤ በእነዚህ ግዛቶች ባለው ክርስቲያናዊ እምነት ላይም ጥልቅ ተጽዕኖ አሳደረ።

በመጨረሻም፣ የቅዱስ በነዲክቶስ ገዳማዊ ደንብ በምዕራቡ ዓለም ባለው የምንኩስና ሕይወት ላይ ለውጥ የሚያመጣ ተጽዕኖ ማሳደሩን ቀጠለ። ገዳማት የትምህርት፣ የመንፈሳዊ ሕይወትና የባህል ጥበቃ ማዕከላት ሆኑ፤ ለቤተ ክርስቲያን ሕይወትና ተልእኮም ከፍተኛ አስተዋጽኦ አደረጉ።

ሜይ 27፦ የካንተርበሪው ቅዱስ አውግስጢኖስ፣ ጳጳስ—አማራጭ መታሰቢያ (ከስድስተኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ–604)

ሴፕቴምበር 3፦ ታላቁ ቅዱስ ጎርጎርዮስ፣ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳትና የቤተ ክርስቲያን መምህር—መታሰቢያ (በግምት 540–604)

ኖቬምበር 23፦ ቅዱስ ኮሎምባን (ኮሎምባኑስ)፣ የገዳም አበምኔት—አማራጭ መታሰቢያ (543–615)

ኤፕሪል 4፦ ቅዱስ ኢሲዶር፣ ጳጳስና የቤተ ክርስቲያን መምህር—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 560–636)

ኤፕሪል 13፦ ቅዱስ ማርቲን ቀዳማዊ፣ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳትና ሰማዕት—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 595–655)

ስምንተኛው ክፍለ ዘመን

በስምንተኛው ክፍለ ዘመን ከፍተኛ መከፋፈል ካስከተሉት ውዝግቦች አንዱ የቅዱሳን ምስሎችን ስለማጥፋት የተነሣው ውዝግብ ነበር። በዚያን ጊዜ እስላማዊው ኸሊፋዊ መንግሥት ቀደም ሲል በባይዛንታይን ግዛት ሥር የነበሩትን አንዳንድ የመካከለኛው ምሥራቅ ክፍሎች ይገዛ ነበር። እስላማዊው ኸሊፋ ክርስቲያኖች እምነታቸውን እንዲያከናውኑ ቢፈቅድላቸውም፣ ካቶሊካውያን ለቅዱሳን ምስሎች ክብር የመስጠታቸው ልማድ እያደር ያሳስበው ጀመር። በ721 ኸሊፋው ምስሎችን መጠቀም ከለከለ፣ በሁሉም አብያተ ክርስቲያናትም እንዲወድሙ አዘዘ። በዚያው ጊዜ፣ በጣም ሃይማኖተኛ የነበረው የባይዛንታይን ንጉሠ ነገሥት ሊዮ ሦስተኛም የቅዱሳን ምስሎችን መጠቀም አሳስቦት በምሥራቃዊው የሮማ ግዛት ውስጥ ከለከላቸው። የቁስጥንጥንያ ፓትርያርክ ንጉሠ ነገሥቱን ስለተቃወመው፣ ሊዮ ከሥልጣኑ አውርዶ ያለ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳቱ ፈቃድ አዲስ ፓትርያርክ ሾመ። ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳቱም ሊዮንና ኸሊፋውን ተቃወሙ፤ በዚህም ምክንያት ከባድ ውጥረት ተፈጠረ። ከኢየሩሳሌም ብዙም በማይርቅ በረሃ ይኖር የነበረው መነኩሴ፣ የደማስቆው ቅዱስ ዮሐንስ፣ ቅዱሳን ምስሎችን የሚያወግዙትን የሚቃወሙ የእምነት መከላከያ ድርሳናት በመጻፍ ለቅዱሳን ምስሎች አጠቃቀም ተሟገተ። በዚያ ጽሑፉ ቅዱስ ዮሐንስ ቅዱሳን ምስሎችን ለመጠቀም ያለውን ምክንያት በጥልቅ ሥነ መለኮታዊ መንገድ አብራራ።

በዚያው ክፍለ ዘመንም የካቶሊክ እምነት በአንግሎ-ሳክሶናዊቷ እንግሊዝ ማበቡን ቀጠለ። በዚያም ክቡሩ ቅዱስ ቤዳ በትምህርቱና የእንግሊዝ ሕዝብ ቤተ ክርስቲያናዊ ታሪክ በተሰኘው ጽሑፉ ጥልቅ ተጽዕኖ ሊያሳድር ቻለ። በተጨማሪም ትክክለኛውን የፋሲካ ቀን ለመወሰን አገዘ፤ በመላው አውሮፓ ጥልቅ ተጽዕኖ የሚያሳድሩ ጥልቅ ግንዛቤ የተሞሉ የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጓሜዎችንም ትቶ አለፈ።

ወንጌልን በቅርቡ የተቀበለችው አንግሎ-ሳክሶናዊቷ እንግሊዝም፣ በቅዱስ ቦኒፋስ ሚስዮናዊ አገልግሎት አማካይነት፣ ለአረማውያን ጀርመናዊ ነገዶች ወንጌልን ለማድረስ ትልቅ አስተዋጽኦ አደረገች። በአንግሎ-ሳክሶናዊቷ እንግሊዝ የተወለደው ቅዱስ ቦኒፋስ፣ በዛሬዋ ኔዘርላንድስና በሰሜናዊ ጀርመን ወደሚገኘው የአባቶቹ ምድር እንዲመለስ ጥሪ እንዳለው ተሰማው። አንድ የወንጌል ተልእኮው ካልተሳካ በኋላ፣ ከርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳቱ ጋር ተማከረ፤ እሳቸውም ተመልሶ እንዲሄድ አበረታቱት። በቀጣዮቹ ሦስት ዓመታት ያከናወነው የወንጌል ስብከት እጅግ ፍሬያማ በመሆኑ፣ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳቱ ጳጳስ አድርገው ሾሙት፣ መላውንም የፍራንኮች ግዛት በኃላፊነት እንዲመራ አደረጉት። ለተጨማሪ ሠላሳ ዓመታትም የፍራንኮችን ቤተ ክርስቲያን አደሰ፣ ብዙ አረማውያንንም ወደ እምነት ለማምጣት አገዘ።

በዚህ ክፍለ ዘመን ከተከሰቱትና ለብዙ መቶ ዓመታት በቤተ ክርስቲያን የወደፊት ሕይወት ላይ ጥልቅ ተጽዕኖ ከሚያሳድሩት እጅግ አስፈላጊ ክስተቶች አንዱ፣ በርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ተቋምና በፍራንኮች ነገሥታት መካከል የተፈጠረው ጥምረት ነበር። ይህም በ756 ጳጳሳዊ ግዛቶች እንዲመሠረቱ አደረገ፤ በዘጠነኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ የቅዱስ ሮማ ንጉሠ ነገሥታዊ ግዛት እንዲመሠረትም መንገድ ከፈተ።

ሜይ 25፦ ክቡሩ ቅዱስ ቤዳ፣ ካህንና የቤተ ክርስቲያን መምህር—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 673–735)

ዲሴምበር 4፦ የደማስቆው ቅዱስ ዮሐንስ፣ ካህን፣ መነኩሴና የቤተ ክርስቲያን መምህር—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 676–749)

ጁን 5፦ ቅዱስ ቦኒፋስ፣ ጳጳስና ሰማዕት—መታሰቢያ (በግምት 675–754)

ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን

ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን የጀመረው፣ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ሊዮ ሦስተኛ በ800 የገና በዓል ቀን ሻርለማኝን የቅዱስ ሮማ የመጀመሪያው ንጉሠ ነገሥት አድርገው ዘውድ በመድፋት ነበር። የሻርለማኝ ዘውድ መጫን በካቶሊካዊት ቤተ ክርስቲያንና በፍራንኮች መንግሥት መካከል የነበረውን ጥምረት ይበልጥ አጠናከረ፤ በቀጣዮቹ መቶ ዓመታትም ቤተ ክርስቲያን በመላው አውሮፓ እንድታድግና እንድትረጋጋ መንገድ ከፈተ። በተጨማሪም፣ በተለይ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳቱ በቤተ ክርስቲያን ላይ ሙሉ ሥልጣን የማስፈን መብታቸውን በተመለከተ፣ በቀጣዮቹ ክፍለ ዘመናት በርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ተቋምና ወደፊት በሚነሡት የቅዱስ ሮማ ነገሥታት መካከል የሚፈጠሩ አዳዲስ ውዝግቦች መጀመሪያም ሆነ። በሻርለማኝ ድጋፍ፣ በተለይም ገዳማት ማበባቸውን ሲቀጥሉ፣ ቤተ ክርስቲያን በሥነ ጥበብ፣ በባህልና በትምህርት እድሳት አየች። ሥርዓተ አምልኮና የሰዓታት ጸሎት በመላው ግዛት ወጥ መልክ እንዲኖራቸው ተደረገ። እንደ ካህናት ያለጋብቻ የመኖር ግዴታን ማስከበር፣ የተሻለ ትምህርት መስጠትና መንፈሳዊ ማዕረግንና ነገሮችን በገንዘብ መግዛትና መሸጥን መከልከል ያሉ የቀሳውስት ማሻሻያዎች ተግባራዊ ሆኑ። ገዳማት አስፈላጊ ጥንታዊ ጽሑፎችን የመቅዳትና የመጠበቅ ኃላፊነት ተሰጣቸው። ቤተ ክርስቲያንን ለማስተዳደር እንዲያግዝም የቤተ ክርስቲያን ሕግ ተሻሽሎ ተደራጀ።

በምሥራቃዊቷ (ባይዛንታይናዊቷ) እና በምዕራባዊቷ (ሮማዊቷ) ቤተ ክርስቲያን መካከል የነበረው ውጥረትም በዚህ ክፍለ ዘመን ቀጠለ። የባይዛንታይን ንጉሠ ነገሥት ያለ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳቱ ፈቃድ ፎጥዮስን የቁስጥንጥንያ ፓትርያርክ አድርጎ በመሾሙ ምክንያት፣ በ858 መከፋፈል ተከስቶ እስከ 867 ድረስ ቆየ።

በመላው አውሮፓ ብዙ ገዳማት እየበለጸጉና ከፍተኛ ሀብት እያከማቹ ነበር። ይህ ሀብት ከፍራንኮች መንግሥት በስተሰሜን ባሉት ክልሎች፣ በዛሬዋ ዴንማርክ፣ ኖርዌይና ስዊድን የሚኖሩትን ቫይኪንጎች ቀልብ ሳበ። ያለማቋረጥ ይፈጸሙ የነበሩትን የቫይኪንጎች ወረራዎች ስጋት ለመቋቋም፣ ቤተ ክርስቲያን በጦርነት ፈንታ ወንጌልን የማድረስ ስልትን መረጠች። በ831 ቅዱስ አንስጋር፣ በሰሜናዊ ጀርመን አዲስ የተመሠረተው የሃምቡርግ-ብሬመን ሀገረ ስብከት የመጀመሪያው ሊቀ ጳጳስ ሆኖ ተሾመ። ሀገረ ስብከቱን ከመምራት በተጨማሪም፣ የስካንዲኔቪያን ሕዝቦች ወደ ካቶሊክ እምነት የማምጣት ኃላፊነት ተሰጠው።

በቀጣዮቹ ሠላሳ አምስት ዓመታት፣ ቅዱስ አንስጋር ሀገረ ስብከቱን ለማረጋጋት፣ እምነትን ለማደስና ክርስትናን በሰሜናዊ አውሮፓ ክልሎች ለማስፋፋት ራሱን ሰጠ። እንደ ጦርነት፣ ወረራ፣ የአብያተ ክርስቲያናቱ በተደጋጋሚ መፍረስና መወረስ ያሉ ብዙ ተግዳሮቶች ቢገጥሙትም፣ አብያተ ክርስቲያናትን፣ ሆስፒታሎችን፣ ትምህርት ቤቶችንና ገዳማትን መሠረተ።

ከታላላቅ ስላቭ ቅዱሳን መካከል ሁለቱ የሆኑት ወንድማማቾቹ ቄርሎስና መቶድዮስ በዚህ ክፍለ ዘመን አገልግለዋል። የተወለዱት በግሪክ ተሰሎንቄ ከተማ ቢሆንም፣ እናታቸው ምናልባት የስላቭ ዘር ሐረግ ስለነበራት፣ በወቅቱ ጽሑፍ ያልነበረውን ቋንቋዋን ተምረው ነበር። ቄርሎስና መቶድዮስ ወደ ገዳማዊ ሕይወት ከገቡ በኋላ፣ የሞራቪያው ልዑል ራስቲስላቭ፣ አፄ ሚካኤል ሣልሳዊ ወደ ታላቋ ሞራቪያ፣ ወደ ዛሬዋ ቼክ ሪፐብሊክ፣ ሚስዮናውያንን እንዲልክ ጠየቀ። ሕዝቡ በፍራንክ ቀሳውስት አገልግሎት ክርስትናን መቀበል ጀምሮ ነበር፤ የቋንቋ ልዩነት ግን እንቅፋት ሆኖ ተገኘ። ቄርሎስና መቶድዮስም ለዚህ ተልእኮ ተመረጡ። መጀመሪያ ካከናወኗቸው ሥራዎች መካከል አንዱ፣ ለስላቭ ቋንቋ ፊደላትን መፍጠርና ቅዱሳት መጻሕፍትንና የሥርዓተ አምልኮ ጽሑፎችን ወደዚያ ቋንቋ መተርጎም ነበር። የፈጠሩት ፊደል ለብዙ የስላቭ ቋንቋዎች መደበኛ መጻፊያ ሆነ፤ ቤተ ክርስቲያንም እጅግ አደገች።

ኖቬምበር 1፦ የቅዱሳን ሁሉ በዓል—ታላቅ በዓል (በ837 በዓለም አቀፉ የሮማ የበዓላት መቁጠሪያ ውስጥ የተካተተ)

ፌብሩወሪ 3፦ ቅዱስ አንስጋር፣ ጳጳስ—አማራጭ መታሰቢያ (801–865)

ፌብሩወሪ 14፦ ቅዱሳን ቄርሎስ፣ መነኩሴ፣ እና መቶድዮስ፣ ጳጳስ—መታሰቢያ (ቅዱስ ቄርሎስ፦ በግምት 827–869፤ ቅዱስ መቶድዮስ፦ በግምት 815–885)

አሥረኛው ክፍለ ዘመን

በአጠቃላይ የሮማ የበዓላት መቁጠሪያ ውስጥ ከተካተቱት ቅዱሳን መካከል በአሥረኛው ክፍለ ዘመን የሞቱት ቅዱስ ቬንሰስላውስና ቅዱስ አዳልበርት የተባሉት ሁለቱ ብቻ ቢሆኑም፣ በዚህ ዘመን ሌሎች ብዙዎችም በቤተ ክርስቲያን ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ አሳድረዋል። የቦሄሚያ መስፍን የነበረው ቅዱስ ቬንሰስላውስ፣ በአካባቢው የካቶሊክ እምነትን በቅንዓት ያስፋፋና የቀሩትን አረማዊ ልማዶች ለማስወገድ የተጋ ሰማዕት ተብሎ ይከበራል። የፕራግ ጳጳስና በባልቲክ ክልል ለሚኖሩት ፕሩሳውያን ሚስዮናዊ የነበረው ቅዱስ አዳልበርት፣ ሀገረ ስብከቱን ለማደስና አረማዊ ልማዶችን ለመግታት ብዙ ፈተናዎች ገጥመውታል። ሆኖም የአጭር ጊዜ የሚስዮናዊነት ሥራውና ሰማዕትነቱ በኋላ በመላው ቦሄሚያ፣ ፖላንድና ሃንጋሪ የእምነት ዘርን ዘሩ።

ቅዱሱ የሮማ ግዛተ መንግሥት ለውጥ እያሳየ ቀጠለ። ታላቁ ኦቶ ተብሎም የሚታወቀው ኦቶ ቀዳማዊ በ962 በርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ዮሐንስ አሥራ ሁለተኛ ሲነግሥ፣ ነገሥታት በርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት የመንገሥ ልማድ እንደገና ታደሰ። ይህ ክስተት በቤተ ክርስቲያንና በመንግሥት መካከል የነበረውን ጠንካራ፣ ሆኖም በውጥረት የተሞላ ግንኙነት አጉልቶ አሳየ፤ ይህም በተለይ በጳጳሳትና በገዳም አበምኔቶች ሹመት ላይ ነገሥታት በነበራቸው ተጽዕኖ በመሳሰሉ ጉዳዮች ይታይ ነበር። በዚህ ወቅት የርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ሥልጣንና የሮማ ማዕከላዊ የቤተ ክርስቲያን አስተዳደር፣ በከፊል በሮማ መኳንንት ጣልቃ ገብነት ምክንያት፣ በተደጋጋሚ የሙስናና የፖለቲካ ተጽዕኖ ዘመናትን ለመቋቋም ይታገሉ ነበር።

በምሥራቅ፣ የባይዛንታይን ቤተ ክርስቲያን ከሮማ ቤተ ክርስቲያን በተወሰነ ደረጃ ተለይታ ማደግዋን ቀጠለች። በዚያ ክፍለ ዘመን ትልልቅ የቤተ ክርስቲያን መለያየቶች ባይኖሩም፣ በምሥራቅና በምዕራብ ወጎች መካከል የነበሩት የሥነ መለኮትና የሥርዓተ አምልኮ ልዩነቶች እየጎሉ መጡ፤ ይህም ለወደፊቱ ግጭቶች መሠረት ጣለ።

በምሥራቅ አውሮፓና በስካንዲኔቪያ በቀሩት አረማዊ አካባቢዎች ወንጌልን ለማድረስ በተደረጉ የተቀናጁ ጥረቶች የሚስዮናውያን አገልግሎት ቀጠለ። አዳዲስ ሀገረ ስብከቶችና ቁምስናዎች መቋቋማቸው በእነዚህ አካባቢዎች ክርስትና እንዲስፋፋ አመቻቸ። ቤተ ክርስቲያንም አስፈላጊ የገዳማዊ ሕይወት ተሐድሶዎች ሲጀመሩ አየች፤ ከእነዚህም በተለይ የበነዲክቶስን ወግ ለማነቃቃት ያለሙት የክሉኒ ተሐድሶዎች ይጠቀሳሉ። እነዚህ ተሐድሶዎች እንደ ቀሳውስት ጋብቻና የመንፈሳዊ ሥልጣንና ነገሮች ግዢና ሽያጭ ያሉ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ የነበሩ ችግሮችን ለመፍታት እጅግ ወሳኝ ነበሩ፤ በቀጣዮቹ ክፍለ ዘመናት ለተደረጉ የበለጠ ሰፊ ተሐድሶዎችም መንገድ ጠረጉ።

ሴፕቴምበር 28፦ ቅዱስ ቬንሰስላውስ፣ ሰማዕት—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 907–929)

ኤፕሪል 23፦ ቅዱስ አዳልበርት፣ ጳጳስና ሰማዕት—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 956–997)

አሥራ አንደኛው ክፍለ ዘመን

በአሥረኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻና በአሥራ አንደኛው መጀመሪያ በርካታ ታላላቅ ቅዱሳን ተነሡ። አርመናዊ መነኩሴ፣ ገጣሚ፣ የሥነ መለኮት ምሁርና ፈላስፋ የነበረው የናሬኩ ቅዱስ ጎርጎርዮስ በአርመን ቤተ ክርስቲያን ዘንድ ከጥንት ጀምሮ እንደ ቅዱስ ይታወቅ ነበር፤ በካቶሊክ አጠቃላይ የሮማ የበዓላት መቁጠሪያ ውስጥ ግን በርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ፍራንቸስኮስ የተካተተው በቅርቡ ነው። በተለይ የሚታወቀው ጥልቅ የውስጥ ቅርርብንና ምሥጢራዊ መንፈሳዊ ተሞክሮን የሚገልጹ ጸሎቶችና ማሰላሰሎች ስብስብ በሆነው መጽሐፈ ሰቆቃ በተሰኘው ጽሑፉ ነው። ጣሊያናዊው ቅዱስ ሮሙአልድ የበነዲክታውያን የተሐድሶ ቅርንጫፍ የሆነውን የካማልዶሊ ማኅበር መሠረተ። ጥብቅ የተአቅቦና የብቸኝነት ሕይወት በመኖር ምስክርነት ሰጠ፤ በተለያዩ የጣሊያን ክፍሎችም ብዙ ገዳማትን መሠረተ። የሃንጋሪው ቅዱስ እስጢፋኖስ በ1000 ንጉሥ ሆኖ ነገሠ፤ በግዛቱም ውስጥ የቤተ ክርስቲያንን ሕይወት እጅግ አጠናከረ። የጵጵስና መንበሮችንና ገዳማትን መሠረተ፣ አደሰም፤ ከቤተ ክርስቲያን መሪዎች ጋርም በቅርበት ሠራ። ቅዱስ ሄንሪ ዳግማዊ ከቅዱሱ የሮማ ግዛተ መንግሥት ነገሥታት መካከል በይፋ ቅዱስ ተብሎ የታወጀ ብቸኛው ነበር። እንደ ቅዱስ እስጢፋኖስ ሁሉ፣ እርሱም በመላው ግዛተ መንግሥቱ ቤተ ክርስቲያን እንድትታደስና እንድታብብ ብዙ ሠራ።

በቤተ ክርስቲያን ላይ ከደረሱት እጅግ አሳማሚና ለረጅም ጊዜ ከቆዩ ጉዳቶች አንዱ በዚህ ክፍለ ዘመን ተከሰተ። በምሥራቃዊው የሮማ ግዛተ መንግሥት የነበረችው ቤተ ክርስቲያን ለብዙ ክፍለ ዘመናት ራሷን ከሮማ እየለየች መጥታ ነበር። የተለያዩ ውዝግቦችና መለያየቶች ብዙ ጊዜ መፍትሔ ያገኙ ቢሆንም፣ በ1054 በቀጠሉት የሥነ መለኮት ክርክሮች፣ በሥርዓተ አምልኮ ልማዶችና በቤተ ክርስቲያናዊ የሥልጣን ወሰን ላይ በነበረው አለመግባባት ምክንያት፣ ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ሊዮ ዘጠነኛና የቁስጥንጥንያው ፓትርያርክ ሚካኤል ቀዳማዊ ሴሩላሪየስ እርስ በርሳቸው ተወጋገዙ። ይህም ቤተ ክርስቲያን ወደ ካቶሊክና ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያኖች መከፈሏን ያመለከተ ክስተት ሆነ።

በዚህ ክፍለ ዘመን እጅግ ጥልቅ አሻራ ካሳረፉት ቅዱሳን አንዱ ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ቅዱስ ጎርጎርዮስ ሰባተኛ ነው። በመጀመሪያ በተለያዩ ርእሳነ ሊቃነ ጳጳሳት ሥር የሮማ ሊቀ ዲያቆን ሆኖ፣ ከዚያም ራሱ ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ሆኖ ባገለገለበት ወቅት፣ ጎርጎርዮስ ቤተ ክርስቲያን ተሐድሶ ባስፈለጋት ጊዜ እውነተኛ አዳሽ ነበር። የቀሳውስትን ሕይወት በብርቱ አደሰ፣ በድንግልና መኖርን አስከበረ፣ የመንፈሳዊ ሥልጣንና ነገሮችን ግዢና ሽያጭ ከሥሩ ነቀለ፣ የሲቪል ባለሥልጣናትም በቤተ ክርስቲያን ላይ የነበራቸውን ቁጥጥር ቀነሰ።

ከሁሉ በላይ የሚጠቀሰው፣ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ከሆኑ ብዙም ሳይቆይ፣ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ጎርጎርዮስ ስለ ጳጳሳዊ ሥልጣን ሃያ ሰባት ግልጽና አጭር መግለጫዎችን ማውጣታቸው ነው። በእነዚህም መግለጫዎች የጳጳሳዊውን መንበር ሥልጣን ንጉሠ ነገሥቱን ጨምሮ ከማንኛውም ዓለማዊ ገዥ ሥልጣን በላይ አደረጉ። ወጣቱ ንጉሠ ነገሥት አራተኛው ሄንሪ ይህን ወዲያውኑ በበጎ አልተቀበለውም፤ በመጨረሻም ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳቱ ከቤተ ክርስቲያን ኅብረት አወገዙት። ሄንሪ ይቅርታ ከለመነና የንስሐ ተግባር ከፈጸመ በኋላ በመጨረሻ ዕርቅ አገኘ።

ዋነኛው ውዝግብ ጳጳሳትንና አበምኔቶችን መሾም የሚመለከት ነበር፤ ይህም የሹመት ሥልጣን ውዝግብ ተብሎ ይጠራል። ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳቱ በእነዚህ የቤተ ክርስቲያን ውሳኔዎች ላይ ሙሉ ሥልጣን እንዳላቸው ገለጹ፤ ንጉሠ ነገሥቱና መኳንንቱ ግን ያንን ሥልጣን ለመልቀቅ ተቸገሩ። ይህ አለመግባባት በ1122 በቮርምስ ስምምነት እስኪፈታ ድረስ ቀጠለ።

በ1071፣ ሙስሊም ወራሪዎች ዛሬ ቱርክ የምትገኝበትን አናቶሊያን ከምሥራቃዊው የሮማ ግዛት በመውሰድ፣ በአንዳንድ የሮማ ግዛት ክፍሎች ላይ ያላቸውን ቁጥጥር ማስፋፋታቸውን ቀጠሉ። በዚህም ምክንያት፣ በ1095 ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ሁለተኛው ኡርባኖስ ለባይዛንታውያን ያላቸውን ወዳጅነት ለማሳየት፣ አናቶሊያንና በሰባተኛው ክፍለ ዘመን የተወሰደችውን ቅድስት ምድር መልሶ ለማስመለስ ለመጀመሪያው የመስቀል ጦርነት ጥሪ አቀረቡ። እስከ1099 ድረስ፣ የመስቀል ጦረኞች ብዙ ድሎችን ተቀዳጅተው በቅድስት ምድር በርካታ የመስቀል ጦረኞች ግዛቶችን ማቋቋም ቻሉ። ሆኖም፣ ይህ በክርስቲያኖችና በሙስሊሞች መካከል ያለውን ውጥረትም አባባሰ፤ ይህ ውጥረት በቀጣዮቹ ክፍለ ዘመናትም የሚሰማ ሆነ።

ፌብሩወሪ 27፦ የናሬክ ቅዱስ ጎርጎርዮስ፣ አበምኔትና የቤተ ክርስቲያን መምህር—አማራጭ መታሰቢያ (951–በግምት 1003)

ጁላይ 13፦ ቅዱስ ሄንሪ—አማራጭ መታሰቢያ (973–1024)

ጁን 19፦ ቅዱስ ሮሙዋልድ፣ አበምኔት—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 951–1027)

ኦገስት 16፦ የሃንጋሪ ቅዱስ እስጢፋኖስ—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 975–1038)

ፌብሩወሪ 21፦ ቅዱስ ጴጥሮስ ዳሚያን፣ ጳጳስና የቤተ ክርስቲያን መምህር—አማራጭ መታሰቢያ (1007–1072)

ኤፕሪል 11፦ ቅዱስ ስታኒስላውስ፣ ጳጳስና ሰማዕት—መታሰቢያ (1030–1079)

ሜይ 25፦ ቅዱስ ሰባተኛው ጎርጎርዮስ፣ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳትና መነኩሴ—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 1020–1085)

የአመድ ረቡዕ (በ1091 በመላው የሮማ ሥርዓት ለሚከተሉ የሚያገለግለው የበዓላት መቁጠሪያ ውስጥ ተካተተ)

ኖቬምበር 16፦ የስኮትላንድ ቅድስት ማርጋሬት—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 1045–1093)

አሥራ ሁለተኛው ክፍለ ዘመን

ባለፈው ክፍለ ዘመን በርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ሰባተኛው ጎርጎርዮስ የተጀመሩት የቤተ ክርስቲያን ተሐድሶዎች በአሥራ ሁለተኛው ክፍለ ዘመንም ቀጠሉ። የቤተ ክርስቲያን ሕግ ተጠቃሎ በሥርዓት ተደራጀ፤ ስኮላስቲክ አስተምህሮ ተመሠረተ፤ ዩኒቨርሲቲዎች ተቋቋሙ፤ የመስቀል ጦርነቶች ቀጠሉ፤ የሹመት ሥልጣን ውዝግብ ተራዘመ፤ የገዳም ሕይወት ተስፋፋ፤ ለማርያም በሚቀርብ አክብሮታዊ የጸሎት ልምምድ ላይም ያለው ፍላጎት ጨመረ።

ቅዱስ ብሩኖ በአሥራ ሁለተኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ፣ በ1101 አረፈ። በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ወደ ከፍተኛ ማዕረግ ለመድረስ ትልቅ አቅም የነበረው ታዋቂ ምሁር ነበር። በዚህ ፋንታ ግን፣ ወደ ሥልጣንና ዝና ፍላጎት የሚመራውን ፈተና ሁሉ በመተው፣ ዛሬ ከሁሉ የበለጠ ከባድ የምንኩስና ሕይወት የሚከተል ሥርዓትን መሠረተ። በ1084፣ በርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ሁለተኛው ኡርባኖስ ድጋፍ፣ ቅዱስ ብሩኖ በፈረንሳይ አልፕስ ተራሮች ውስጥ ግራንድ ሻርትረዝ የተባለውን የመጀመሪያውን የካርቱሳውያን ገዳም መሠረተ። ካርቱሳውያን በማኅበር ቢኖሩም፣ የሚኖሩት በተለያዩ የብሕትውና መኖሪያዎች ነው። ይህም በአንድ ማኅበር ውስጥ ሆነው እንደ ባሕታውያን በብቸኝነትና በጥልቅ ጸሎት እንዲኖሩ ያስችላቸዋል።

የክሌርቮ ቅዱስ በርናርድና ቅዱስ ኖርበርትም በዚህ ክፍለ ዘመን እየተካሄደ ለነበረው የገዳም ሕይወት ተሐድሶና መጠናከር አስተዋጽኦ አደረጉ። ቅዱስ በርናርድ በክሌርቮ የነበረውን አስፈላጊ ገዳም መሠረተ፤ በሞተበት ጊዜም የገዳሙ መነኮሳት ቁጥር ወደ 700 ደርሶ ነበር። ሰውን ከእግዚአብሔር ጋር ወደ ጠለቀና ወደ ቀረበ አንድነት ለመሳብ፣ አእምሮን ብቻ ሳይሆን ልብንም ለመመገብ ያለሙ ጥልቅ መንፈሳዊ ጽሑፎችን ትቶልናል። ለብፅዕት እናታችን የነበረው ፍቅርም ግልጽ ነበር፤ ይህም በቀጣዮቹ ዓመታት ለእሷ የሚቀርበው አክብሮታዊ የጸሎት ልምምድ እንዲጠናከር አግዟል። ቅዱስ ኖርበርት ጳጳስና የፕሬሞንስትራቴንሳውያን ማኅበር መሥራች ነበር። ይህ ማኅበር የገዳም ሕይወትን ከካህናት የመንጋ እረኝነት አገልግሎት ሕይወት ጋር ለማስተሳሰር የሚጥር ነበር። በዚህ ክፍለ ዘመን የሴቶች የገዳም ማኅበራትም ማደግ ጀመሩ፤ በተለይም እንደ ቅድስት የቢንገን ሂልደጋርድ ባሉ ሰዎች አነቃቂ አመራር ሥር ተስፋፉ። እሷም አበምኔት፣ ጥልቅ መንፈሳዊ ልምድ ያላትና በብዙ የዕውቀት ዘርፎች የተካነች ነበረች። በተለይ የምትታወቀው ያየቻቸውን ሃያ ስድስት መንፈሳዊ ራእዮች በመጻፏ ነው። እነዚህም ራእዮች ስለ ዓለም አፈጣጠር፣ ስለ እግዚአብሔር ባሕርይ፣ ስለ ሰማይና ገሃነም፣ ስለ መላእክትና አጋንንት፣ ስለ ሰው ልጅ፣ ስለ ሥጋዌ፣ ስለ መጽሐፍ ቅዱስ ትርጓሜዎች፣ ስለ ሰው ልጅ ውድቀት፣ ስለ ቤዛነት፣ ስለ ቤተ ክርስቲያን፣ ስለ ምሥጢራት፣ ስለ ዘመን መጨረሻና ስለ ሌሎችም ብዙ ጉዳዮች ይመለከታሉ።

በዚህ ክፍለ ዘመን ስኮላስቲክ አስተምህሮ እንደ አንድ የአስተሳሰብ እንቅስቃሴ ማደግ ጀመረ። በኋላ የካንተርበሪ ሊቀ ጳጳስ የሆነው የካንተርበሪ ቅዱስ አንሴልም፣ በበነዲክታውያን ማኅበር ውስጥ መነኩሴ፣ ፈላስፋና የሥነ መለኮት ምሁር ነበር። እሱም ለወደፊት አሳቢዎች የዚህን እንቅስቃሴ መሠረት ለመጣል አገዘ። ገዳማት የትምህርት ማዕከላት ከመሆናቸው በተጨማሪ፣ በፓሪስ፣ በቦሎኛና በኦክስፎርድ ዩኒቨርሲቲዎች መመሥረት ጀመሩ። አዳዲስ የካቴድራል ትምህርት ቤቶችም እየተበራከቱ መጡ፤ ይህም ብዙ ሰዎች ትምህርት እንዲያገኙ የበለጠ አስቻላቸው።

የሹመት ሥልጣን ውዝግብ በ1122 በቮርምስ ስምምነት ወደ መፍትሔ ጥሩ እርምጃ ተራመደ። ይህ ስምምነት ጳጳሳትንና አበምኔቶችን በመሾም ረገድ የቤተ ክርስቲያንንና የዓለማዊ ገዥዎችን የተለያዩ መብቶች ለይቶ ወሰነ።

ኦክቶበር 6፦ ቅዱስ ብሩኖ፣ ካህን—አማራጭ መታሰቢያ (1030–1101)

ኤፕሪል 21፦ የካንተርበሪ ቅዱስ አንሴልም፣ ጳጳስና የቤተ ክርስቲያን መምህር—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 1033–1109)

ሜይ 15፦ ቅዱስ ኢሲዶር—በአሜሪካ ዩናይትድ ስቴትስ አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 1070–በግምት 1130)

ጁን 6፦ ቅዱስ ኖርበርት፣ ጳጳስ—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 1080–1134)

ኦገስት 20፦ የክሌርቮ ቅዱስ በርናርድ፣ አበምኔትና የቤተ ክርስቲያን መምህር—መታሰቢያ (1090–1153)

ዲሴምበር 29፦ ቅዱስ ቶማስ ቤኬት፣ ጳጳስና ሰማዕት (1119–1170)

ሴፕቴምበር 17፦ የቢንገን ቅድስት ሂልደጋርድ፣ ድንግልና የቤተ ክርስቲያን መምህርት—አማራጭ መታሰቢያ (1098–1179)

አሥራ ሦስተኛው ክፍለ ዘመን

በአሥራ ሦስተኛው ክፍለ ዘመን፣ በልመና የሚተዳደሩ ማኅበራት የተባሉ አዲስ ዓይነት የምንኩስና ሕይወት ማኅበራት ተመሥርተው በፍጥነት አደጉ። የአሲዚው ቅዱስ ፍራንቸስኮ የፍራንቸስካውያንን፣ ቅዱስ ዶሚኒኮ ደግሞ የዶሚኒካውያንን ማኅበር መሠረቱ። ከዚያ በፊት የተመሠረቱት የገዳማውያን ማኅበራት በአንድ ቦታ ጸንቶ መኖርንና ለገቢ ምንጭ መሬት ማፍራትን አስፈላጊ አድርገው ይቆጥሩ ነበር፤ እነዚህ ማኅበራት ግን በድኅነት፣ በስብከትና ከቦታ ወደ ቦታ በመዘዋወር ላይ አተኮሩ። በልመና የሚተዳደሩት እነዚህ አዳዲስ ማኅበራት፣ የከተማ ሕይወት እየተስፋፋባት በነበረችው አውሮፓ ወንጌልን በማዳረስ ረገድ በተለይ ውጤታማ ነበሩ።

ቅዱስ ፍራንቸስኮ በቤተ ክርስቲያን ታሪክ ከሁሉ የበለጠ የታወቀና የተወደደ ቅዱስ ሊሆን ይችላል። መሠረታዊ የሕይወት ለውጥ ካደረገ በኋላ፣ ፍጹም ድኅነትን የተቀበሉ፣ ምግብ እየለመኑ የሚኖሩ፣ ለምጻሞችን የሚወዱና ከቦታ ወደ ቦታ እየተዘዋወሩ የሚሰብኩ ጥቂት ተከታዮችን በዙሪያው ሰበሰበ። በጣም አጭር በሆነ ጊዜ ውስጥ የፍራንቸስካውያን አባላት ቁጥር ከ5,000 በላይ ደረሰ። በሕይወቱ መጨረሻ ቅዱስ ፍራንቸስኮ ከአንድ ሱራፌል የክርስቶስን ቁስሎች ምልክት በሰውነቱ ተቀበለ፤ ብዙውን ጊዜ «ሱራፌላዊው አባት» ተብሎ የሚጠራውም ለዚህ ነው። ከቅዱስ ፍራንቸስኮ ጎን ቅድስት ክላራ ነበረች። እርሷም ለሴቶች የተዘጋጀ፣ በጸጥታና በጥልቅ ጸሎት ላይ ያተኮረ የፍራንቸስካውያን ቅርንጫፍ የሆነውን የድኆቹ ክላራውያን ማኅበር መሠረተች።

እንደ ቅዱስ ቶማስ አኩዊናስ፣ ቅዱስ ቦናቬንቱራና ታላቁ ቅዱስ አልበርት ባሉ ድንቅ አሳቢዎች ምክንያት፣ አሥራ ሦስተኛው ክፍለ ዘመን ብዙውን ጊዜ «የስኮላስቲክ አስተሳሰብ ወርቃማ ዘመን» ተብሎ ይጠራል። በዚህ ክፍለ ዘመን ከተጻፉት እጅግ አስፈላጊ ድርሰቶች መካከል የቅዱስ ቶማስ አኩዊናስ የሥነ መለኮት ድምር ይገኝበታል፤ ይህም በቤተ ክርስቲያን ታሪክ ከሁሉ የላቀና ከፍተኛ ተጽዕኖ ያሳደረ ሥራ ነው ሊባል ይችላል። የስኮላስቲክ አስተሳሰብ የአስተምህሮን እድገት ለማራመድ፣ የአርስቶትልን የአመክንዮ ዘዴ በመጠቀም የሥነ መለኮት ጥናትን ያካሂድ ነበር። በቀደመው ክፍለ ዘመን የተመሠረቱት ዩኒቨርሲቲዎች አድገው የዚህ አዲስ አቀራረብ ማዕከሎች ሆኑ።

በአሥራ ሦስተኛው ክፍለ ዘመን ለእመቤታችን የሚቀርበው ክብርና ፍቅር ማደጉን ቀጠለ፤ እንደ ደብረ ቀርሜሎስ እመቤታችን፣ የሐዘን እመቤታችንና የሎሬቶ እመቤታችን ያሉ አዳዲስ የአምልኮ ልምዶች መከሰትም የበለጠ አበለጸገው። በዚህ ዘመን በክርስቲያናዊ ጥልቅ መንፈሳዊ ተሞክሮ ላይ የተመሠረተ ሕይወት በእጅጉ አደገ፤ ለቅዱስ ቁርባን የሚሰጠው ትኩረትም ጨመረ። ይህም የክርስቶስ ሥጋ በዓል እንዲመሠረት አደረገ። ጥበቦች፣ በተለይም የጎቲክ ሥነ ሕንፃና ቅዱስ ሙዚቃ፣ በእጅጉ አደጉ፤ የቤተ ክርስቲያንን እየጠለቀ የመጣውን የጸሎትና የአምልኮ ሕይወት የሚያንጸባርቁና ለእድገቱም አስተዋጽኦ የሚያደርጉ ነበሩ።

ርእሳነ ሊቃነ ጳጳሳት ሥልጣናቸውን በማዕከል የማሰባሰብና የማጠናከር ሥራቸውን ቀጠሉ፤ የቤተ ክርስቲያን ጉባኤዎች መናፍቅነትን ለመቃወምና አስተምህሮን ለመወሰን ረዱ፤ መናፍቃንን ለመመርመርም በርእሰ ሊቃነ ጳጳሳቱ ሥልጣን ሥር ያለ የምርመራ ፍርድ ቤት ተቋቋመ። ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳቱ ለአራተኛው የመስቀል ጦርነት ጥሪ አቀረቡ፤ የመስቀል ጦረኞቹ ግን ቅድስቲቱን ምድር መልሶ የመያዝ ተልእኳቸውን ትተው፣ በ1204 ቁስጥንጥንያን ወረሩ፤ ብዙዎችንም ገድለው ከተማዋን ዘረፉ። ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳቱ በዚህ ድርጊት የተሳተፉትን ቢያወግዙም፣ ይህ አሳዛኝ ክስተት ምሥራቅንና ምዕራብን የበለጠ ለያያቸው። ምሥራቅ ከዚህ ጉዳት ሙሉ በሙሉ ፈጽሞ አላገገመም፤ ይህም ከሁለት ክፍለ ዘመናት ገደማ በኋላ በሙስሊሞች እንዲወረር አስተዋጽኦ አደረገ።

ጁላይ 16፦ የደብረ ቀርሜሎስ እመቤታችን—አማራጭ መታሰቢያ (ከአሥራ ሁለተኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ–እስከ አሥራ ሦስተኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ)

ኦገስት 8፦ ቅዱስ ዶሚኒኮ፣ ካህን—መታሰቢያ (1170–1221)

ኦክቶበር 4፦ የአሲዚው ቅዱስ ፍራንቸስኮ—መታሰቢያ (1182–1226)

ጁን 13፦ የፓዱዋው ቅዱስ አንቶኒዮ፣ ካህንና የቤተ ክርስቲያን መምህር—መታሰቢያ (1195–1231)

ኖቬምበር 17፦ የሃንጋሪዋ ቅድስት ኤልሳቤጥ፣ መነኩሲት—መታሰቢያ (1207–1231)

ፌብሩወሪ 17፦ የሰርቪት ማኅበር ሰባቱ ቅዱሳን መሥራቾች—አማራጭ መታሰቢያ (በ1240 ገደማ)

ሴፕቴምበር 15፦ የሐዘን እመቤታችን—መታሰቢያ (በ1240 ገደማ)

ኦክቶበር 16፦ ቅድስት ሄድዊግ፣ መነኩሲት—አማራጭ መታሰቢያ (1174–1243)

ኦገስት 11፦ ቅድስት ክላራ፣ ድንግል—መታሰቢያ (ከ1193 ገደማ–1253)

እጅግ ቅዱስ የሆነው የክርስቶስ ሥጋና ደም—ታላቅ በዓል (በ1264 ለመጀመሪያ ጊዜ በዓለም አቀፉ የሮማ የሥርዓተ አምልኮ የቀን መቁጠሪያ ተካተተ)

ኦገስት 25፦ ቅዱስ ሉዊ፣ ንጉሥ—አማራጭ መታሰቢያ (1214–1270)

ጁላይ 15፦ ቅዱስ ቦናቬንቱራ፣ ጳጳስና የቤተ ክርስቲያን መምህር—መታሰቢያ (ከ1217 ገደማ–1274)

ጃንዩወሪ 28፦ ቅዱስ ቶማስ አኩዊናስ፣ ካህንና የቤተ ክርስቲያን መምህር—መታሰቢያ (1225–1274)

ጃንዩወሪ 7፦ የፔኛፎርቱ ቅዱስ ሬይሞንድ፣ ካህን—አማራጭ መታሰቢያ (1175–1275)

ኖቬምበር 15፦ ታላቁ ቅዱስ አልበርት፣ ጳጳስና የቤተ ክርስቲያን መምህር—አማራጭ መታሰቢያ (ከ1200 ገደማ–1280)

ዲሴምበር 10፦ የሎሬቶ እመቤታችን—አማራጭ መታሰቢያ (በአሥራ ሦስተኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ)

አሥራ አራተኛው ክፍለ ዘመን

አሥራ አራተኛው ክፍለ ዘመን የርእሰ ሊቃነ ጳጳሳቱ መቀመጫ በአቪኞን በመሆኑ፣ በታላቁ መለያየት፣ በጥቁሩ ሞት ወረርሽኝ፣ በጥልቅ መንፈሳዊ ተሞክሮ፣ በስኮላስቲክ አስተሳሰብ ማሽቆልቆል፣ በብልሹ አሠራር፣ በግለሰባዊ የጸሎትና የቅድስና ሕይወት እድገት፣ እንዲሁም የጎቲክ ጥበብና ሥነ ሕንፃ ሥራዎች መሠራት በመቀጠሉ ይታወቃል። በዚህ ክፍለ ዘመን ከሞቱና ቅድስናቸው ከታወጀ ቅዱሳን መካከል አራቱ ብቻ በአጠቃላይ የሮማ የሥርዓተ አምልኮ የቀን መቁጠሪያ ውስጥ ቢካተቱም፣ ተጽዕኖአቸው ግን ታላቅ ነበር።

በ1305፣ ፈረንሳይ የተወለዱት ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ክሌመንት አምስተኛ ለጵጵስናው ተመረጡ። በሮማ የነበረው የጥላቻ የፖለቲካ ሁኔታና የፈረንሳይ ተወላጅ መሆናቸው ምክንያት ክሌመንት በፈረንሳይ አቪኞን መኖር ጀመሩ። አቪኞን በዚያን ጊዜ በርእሰ ሊቃነ ጳጳሳቱ አስተዳደር ሥር ከነበሩት ግዛቶች አንዷ ብትሆንም፣ በፈረንሳዩ ንጉሥ ፊሊፕ አራተኛ ከፍተኛ ተጽዕኖ ሥር ነበረች። በ1309፣ ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ክሌመንት የሮማን ማዕከላዊ የቤተ ክርስቲያን አስተዳደር ወደ አቪኞን ማዛወር ጀመሩ። ይህም በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ከፍተኛ ብጥብጥን፣ የፈረንሳይ ንጉሣዊ አገዛዝ ጣልቃ ገብነትንና የፖለቲካ ሴራዎችን አስከተለ። በተከታታይ የመጡ ሰባት ርእሳነ ሊቃነ ጳጳሳት በአቪኞን ኖሩ።

በዚህ ዘመን፣ በጥልቅ መንፈሳዊ ተሞክሮአቸው የታወቁ ሦስት ታላላቅ ቅዱሳን—ታላቋ ቅድስት ገርትሩድ፣ የስዊድኗ ቅድስት ብሪጂትና የሲዬናዋ ቅድስት ካተሪና—ከእግዚአብሔር ብዙ የግል መገለጦችን ተቀብለው መዘገቡ። በዚህም ለሚቀጥሉት ክፍለ ዘመናት ለቤተ ክርስቲያን በጥልቅ መንፈሳዊ ተሞክሮ የተገኘ የዕውቀት ሀብት አበረከቱ። ቅድስት ብሪጂትና ቅድስት ካተሪና ከጥልቅ መንፈሳዊ ተሞክሮአቸውና ከጽሑፎቻቸው በተጨማሪ፣ በቤተ ክርስቲያን ተሐድሶ ውስጥ በንቃት ተሳትፈዋል፤ ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳቱም ወደ ሮማ እንዲመለሱ አጥብቀው አሳስበዋል። በመጨረሻም ጸሎቶቻቸው፣ ደብዳቤዎቻቸውና ልመናዎቻቸው ፍሬ አፈሩ፤ ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ጎርጎርዮስ አሥራ አንደኛም በ1377 የጵጵስና መቀመጫውን ወደ ሮማ መለሱ።

ብዙዎች በመጀመሪያ ቢደሰቱም፣ ይህን መመለስ ሁሉም በደስታ አልተቀበሉትም። በቀጣዩ ዓመት ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ጎርጎርዮስ አረፉ፤ ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ኡርባኖስ ስድስተኛም ተመረጡ። በአቪኞን የነበሩት ግን ምርጫቸውን ተቃወሙ፤ የርእሰ ሊቃነ ጳጳሳትን መንበር በአቪኞን ለማቆየትም ተቀናቃኝ ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ክሌመንስ ሰባተኛን መረጡ። ይህ «ታላቁ መለያየት»፣ «የምዕራቡ መለያየት» ተብሎም የሚጠራው፣ ለብዙ አሥርተ ዓመታት ቀጠለ። በዚያ ዘመን የነበሩ ቅዱሳን እንኳ በዚህ ጉዳይ አልተስማሙም። የሲዬናዋ ቅድስት ካተሪና ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ኡርባኖስን ደገፈች፤ ቅዱስ ቪንሴንት ፌሬር ግን በመጀመሪያ ክሌመንስ ሰባተኛን ደገፈ። በመጨረሻም በ1417 በኮንስታንስ በተካሄደ የቤተ ክርስቲያን ጉባኤ ጉዳዩ መፍትሔ አገኘ። ቅዱስ ቪንሴንትም ውሳኔውን በመቀበል ብቻ ሳይወሰን፣ ሌሎችም እንዲቀበሉት ለማሳመን ሠራ።

«ጥቁር ሞት» የተባለው ቸነፈር በተከሰተ ጊዜ በአውሮፓ ላይ ከባድ ተጽዕኖ አሳደረ። ቢያንስ 25 ሚሊዮን ሰዎች ሞቱ፤ አንዳንድ ግምቶች ደግሞ የሟቾቹን ብዛት እስከ 200 ሚሊዮን ያደርሱታል። ገዳማትና ቀሳውስት ክፉኛ ተጎዱ። ብዙ ምእመናንም እግዚአብሔር እንደዚህ ያለ አስፈሪ ነገር ለምን እንደፈቀደ ይጠይቁ ነበር፤ ይህም የመንፈሳዊ ተሐድሶና የግል ጸሎት አስፈላጊነትን አስከተለ።

ኖቬምበር 16፦ ቅድስት ገርትሩድ ታላቋ፣ ድንግል—አማራጭ መታሰቢያ (1256–1302)

እጅግ ቅድስት ሥላሴ—ታላቅ በዓል (በ1334 በአጠቃላይ የሮማ ሥርዓተ አምልኮ ቀን መቁጠሪያ ውስጥ የተካተተ)

ጁላይ 4 (በአሜሪካ ጁላይ 5)፦ የፖርቱጋሏ ቅድስት ኤልሳቤጥ—አማራጭ መታሰቢያ (1271–1336)

ጁላይ 23፦ የስዊድኗ ቅድስት ብሪጂት፣ መነኩሴ—አማራጭ መታሰቢያ (1303–1373)

ኤፕሪል 29፦ የሲዬናዋ ቅድስት ካተሪና፣ ድንግልና የቤተ ክርስቲያን መምህርት—መታሰቢያ (1347–1380)

አሥራ አምስተኛው ክፍለ ዘመን

ታላቁ መለያየት ካበቃ በኋላ፣ የርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት መንበር በአሥራ አምስተኛው ክፍለ ዘመን ወደ መደበኛ ሁኔታው መመለስ ጀመረ፤ ሆኖም ሌሎች ፈተናዎች ገጠሙት። የቤተ ክርስቲያን ጉባኤ ከርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት የበለጠ ሥልጣን አለው የሚል አመለካከት መነሣት ጀመረ። በአሥራ አምስተኛው ክፍለ ዘመን በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ያሉ ችግሮችን ለመፍታት ጥረት ተደረገ። የቀሳውስት ትምህርት ዝቅተኛ መሆን፣ የሥነ ምግባር መበላሸት፣ ሲሞንያ—የቤተ ክርስቲያን ሹመቶችን መግዛትና መሸጥ—እንዲሁም የጊዜያዊ ቅጣት ስርየትን መግዛትና መሸጥ የመሳሰሉ አላግባብ አሠራሮችን ለማረም ተሞከረ። እነዚህ በቀጣዩ ክፍለ ዘመን ለተነሣው የፕሮቴስታንት ተሐድሶ አስተዋጽኦ ካደረጉት ዋና ጉዳዮች መካከል ነበሩ።

በዚህ ክፍለ ዘመን የህዳሴ ዘመን ተጀመረ። ይህም በአውሮፓ ታሪክ ወደ ጥንታዊው የግሪክ ዕውቀት የተመለሱበት፣ በሳይንስ እድገቶች የታዩበትና አዳዲስ የጥበብና የሥነ ሕንፃ ቅርጾች የተፈጠሩበት ወቅት ነበር። ይህን ሁሉ ያነቃቁትም ለሰው ልጅ ክብርና ችሎታ ትኩረት እንደሚሰጠው እንደ ሰብአዊነት ፍልስፍና ያሉ አስተሳሰቦች ነበሩ። እነዚህ አዳዲስ ሐሳቦችና ጥንታዊ ዕውቀቶች ስለ አስተዳደርና ሃይማኖት ጥያቄዎችን አስነሡ። በ1440 የማተሚያ ማሽን መፈልሰፉም ይህን እንቅስቃሴ ይበልጥ አጠናከረው።

በዚህ ክፍለ ዘመን በጣሊያን የህዳሴ እንቅስቃሴ ተጀመረ፤ በኋላም በመላው አውሮፓ ተስፋፋ። ይህ እንቅስቃሴ ለጥንታዊ ግሪክና ሮማ ዕውቀት፣ ጥበብና ባህል ያለውን ፍላጎት እንደገና አነቃቃ። በዚህ ወቅት ሥነ ጥበብ፣ ሥነ ጽሑፍና ሳይንሳዊ ምርምር አበቡ። የዚህ እንቅስቃሴ ማዕከላዊ ሐሳብ የነበረው ሰብአዊነት የተባለው ፍልስፍና ነበር፤ ይህም ለሰው ልጅ ተሞክሮ ዋጋ፣ ለግለሰባዊ ማንነትና ጥንታዊ ጽሑፎችን በመጀመሪያ ቋንቋዎቻቸው ለማጥናት አጽንዖት ይሰጥ ነበር።

መኳንንት አነስተኛ ግዛቶችን የሚያስተዳድሩበት የፊውዳል ሥርዓት በዚህ ክፍለ ዘመን እየደከመ መጣ። በተለይም በፈረንሳይ፣ በእንግሊዝና በስፔን ማዕከላዊ ሥልጣን ያላቸው ብሔራዊ መንግሥታት ብቅ አሉ። ይህም ሥልጣንን ማጠናከርና ይበልጥ የተዋሐዱና ማዕከላዊ የሆኑ መንግሥታትን መመሥረት የጀመሩ ጠንካራ ንጉሣዊ ሥርዓቶች እንዲነሡ አደረገ። እነዚህ ሥርዓቶችም በቀጣዮቹ ክፍለ ዘመናት የተለመደው የአስተዳደር መልክ ሆኑ።

በዚህ ወቅት በሳይንስ ከፍተኛ እድገት ታየ። በምልከታና በሙከራ ለሚገኝ ማስረጃ እየጨመረ በመጣው አጽንዖት፣ ይህ እድገት በመካከለኛው ዘመን ስለ ተፈጥሮ ዓለም የነበሩትን ግንዛቤዎች ጥያቄ ውስጥ አስገባ። በ1440 አካባቢ የማተሚያ ማሽን መፈልሰፉ ሥነ ጽሑፍና ምሁራዊ ሥራዎች ይበልጥ በቀላሉ እንዲገኙ አደረገ። በዚህም ምክንያት ስለ ተለመዱት የአስተዳደር ሥርዓቶችና የሃይማኖት ልማዶች አዳዲስ ጥያቄዎች ተነሡ፤ ይህም በአሥራ ስድስተኛው ክፍለ ዘመን በአውሮፓ ለተከሰቱ ከፍተኛ ማኅበራዊና ሃይማኖታዊ ለውጦች መንገድ ጠረገ። የስኮላስቲክ የፍልስፍናና የሥነ መለኮት አስተምህሮ ቢቀጥልም፣ በጥልቅ መንፈሳዊ ኅብረት እግዚአብሔርን ለማወቅና ከእርሱ ጋር የግል ተሞክሮ ለማግኘት ያለው ፍላጎት እያደገ መጣ፤ ይህም የግል መንፈሳዊ ልምምዶች እንዲጨምሩ አደረገ።

በ1453 ቁስጥንጥንያ በኦቶማን ግዛት እጅ ወደቀች፤ ይህም የምሥራቅ ሮማዊውን (የባይዛንታይን) ግዛት ፍጻሜ አመለከተ። ይህ በኦርቶዶክስና በካቶሊካዊት ቤተ ክርስቲያን መካከል ዕርቅ ለማምጣት አዳዲስ ጥረቶች እንዲደረጉ አደረገ፤ ሆኖም ብዙም ፍሬ አላፈሩም።

በአሥራ አምስተኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ፣ በተለይም በ1492 አዲሱ ዓለም ከተገኘ በኋላ፣ ያልታወቁ አገሮችን በጉዞ ለማሰስ ፍላጎት ተነሣ። ይህ ግኝት የአሜሪካ አህጉራትን በቅኝ ግዛት ለመያዝ ብቻ ሳይሆን፣ ለሰፊ የወንጌል ስብከት እንቅስቃሴም መንገድ የሚጠርግ ነበር።

ኤፕሪል 5፦ ቅዱስ ቪንሴንት ፌሬር፣ ካህን—አማራጭ መታሰቢያ (በ1350 አካባቢ–1419)

ማርች 9፦ የሮማዋ ቅድስት ፍራንቼስካ፣ መነኩሴ—አማራጭ መታሰቢያ (1384–1440)

ሜይ 20፦ የሲዬናው ቅዱስ በርናርዲን፣ ካህን—አማራጭ መታሰቢያ (1380–1444)

ኦክቶበር 23፦ የካፒስትራኖው ቅዱስ ዮሐንስ፣ ካህን—አማራጭ መታሰቢያ (1386–1456)

ሜይ 22፦ የካሺያዋ ቅድስት ሪታ፣ ሚስት፣ እናት፣ መበለት፣ መነኩሴ (በ1386 አካባቢ–1457)

ማርች 4፦ ቅዱስ ካዚሚር—አማራጭ መታሰቢያ (1458–1484)

አሥራ ስድስተኛው ክፍለ ዘመን

አሥራ ስድስተኛው ክፍለ ዘመን በትርምስ ቢጀምርም፣ በርካታ ታላላቅ ቅዱሳንም የተነሡበት ዘመን ነበር። በ1517፣ የአውግስጢኖስ ማኅበር ካህን የነበረው አባ ማርቲን ሉተር፣ ወደ ፕሮቴስታንት ተሐድሶ ወይም የፕሮቴስታንት ዓመፅ ያመሩትን ዘጠና አምስት የክርክር ነጥቦቹን አወጣ። አባ ሉተር በእነዚህ የክርክር ነጥቦች ውስጥ፣ እንደ የጊዜያዊ ቅጣት ሥርየትን ከመግዛትና ከመሸጥ ጋር ተያይዘው የቀጠሉት አላግባብ አሠራሮች ያሉ ብዙ ተገቢ ስጋቶችን አንሥቷል። በካቶሊካዊት ቤተ ክርስቲያን ውስጥ የነበሩ ብዙዎች ተሐድሶ እንደሚያስፈልግ ቢስማሙም፣ የአባ ሉተር አቀራረብ፣ እሱን ተከትሎ የተነሣው የቅስቀሳ ጥሪ እና ቤተ ክርስቲያን ያወገዘችው ውግዘት፣ በቤተ ክርስቲያንም ሆነ በአገሮች ውስጥ ፈጣን አለመግባባትና መከፋፈል አስከተሉ። ብዙም ሳይቆይ፣ እንደ ጆን ካልቪን እና ኡልሪክ ዝዊንግሊ ያሉ ሌሎች ሰዎችም ሌሎች ጥያቄዎችንና ስጋቶችን በማንሣት ተከተሉት። የሉተር ተጽዕኖ በተለይ በጀርመን፣ የካልቪን በስዊዘርላንድ ጄኔቫ፣ የኡልሪክ ዝዊንግሊ ተጽዕኖ ደግሞ በዋነኝነት በስዊዘርላንድ ዙሪክ ተሰማ።

በ1519፣ ሉተር የርእሰ ሊቃነ ጳጳሳትን ሥልጣን መጠየቅ በጀመረ ጊዜ ተቃውሞውን ይበልጥ አራመደ፤ በ1520ም ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ሊዮ አምስተኛ የሉተርን ጽሑፎች አወገዘ። ሉተር የርእሰ ሊቃነ ጳጳሳቱን ይፋዊ አዋጅ በአደባባይ በማቃጠል ምላሽ ሰጠ። በ1521፣ ሉተር በቮርምስ በተካሄደው የግዛቱ ምክር ቤት ስብሰባ፣ በቅዱሱ የሮማ ግዛት ንጉሠ ነገሥት በቻርልስ አምስተኛ ተወግዞ መናፍቅ መሆኑ ታወጀ። በ1523፣ የሉተር ተከታዮች የነበሩ ሁለት የአውግስጢኖስ ማኅበር መነኮሳት በመናፍቅነታቸው ምክንያት የሞት ፍርድ ተፈረደባቸው።

በ1525፣ ሉተርን ለመደገፍ ተከታታይ የገበሬዎች ዓመፆች በጀርመን ተቀሰቀሱ። በ1530 ገደማ፣ በርካታ የጀርመን መሳፍንት የሉተርን ሐሳቦች ይደግፉ ነበር፤ በ1530ም አዲሱን የእምነት መግለጫቸውን በኦግስቡርግ በይፋ አቀረቡ። ይህም በግዛቱ ውስጥ ይበልጥ መደበኛ የሆነ መለያየትን አስጀመረ።

በ1533፣ የእንግሊዝ ንጉሥ ሄንሪ ስምንተኛ፣ ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳቱ ጋብቻው ከመጀመሪያው ውድቅ መሆኑን እንዲያውጅለት አጥብቆ በመጠየቁ፣ በርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ቀሌምንጦስ ሰባተኛ ከቤተ ክርስቲያን ኅብረት ተለየ። በ1534ም ሄንሪ ራሱን የእንግሊዝ ቤተ ክርስቲያን የበላይ ራስ አድርጎ በማወጅ፣ የእንግሊዝን ቤተ ክርስቲያን ከሮማ ለየ።

በዚህ ጨለማ መካከል፣ በአሥራ ስድስተኛው ክፍለ ዘመን ከሁሉ የበለጠ ያበሩት ብርሃኖች የትሬንት ጉባኤ እና የጉባኤውን ተሐድሶዎች በተግባር ለማዋል የረዱት ቅዱሳን ነበሩ። የትሬንት ጉባኤ በ1545 ተጀምሮ እስከ 1563 ቀጠለ፤ የውስጥ ተሐድሶንም ሆነ ከፕሮቴስታንቶች እየተነሡ የነበሩትን ስሕተቶች ተመለከተ። በቤተ ክርስቲያን ውስጥ የነበሩ አላግባብ አሠራሮች ተመረመሩ፤ ስለ ምሥጢራት፣ ስለ ድኅነት ምንነት እና ስለ ቤተ ክርስቲያን ሥልጣን ያሉ ዋና ዋና ትምህርቶችም በድጋሚ ተረጋገጡ። የትሬንት ጉባኤ፣ በኋላ የካቶሊክ አጸፋዊ ተሐድሶ ተብሎ የሚጠራውን እንቅስቃሴ አቀጣጠለ፤ ብዙ ታላላቅ ቅዱሳንም የመታደስን ችቦ ተረከቡ።

በአሥራ ስድስተኛው ክፍለ ዘመን፣ በወቅቱ የነበረውን ቀውስ ለመጋፈጥ አዳዲስ የገዳማዊ ሕይወት ማኅበራት መቋቋም ጀመሩ። ቅዱስ ካዬታን በ1524 የቲያቲኖችን ማኅበር፣ ቅዱስ አንቶኒ ማርያ ዛካሪያ በ1530 የባርናባውያንን ማኅበር፣ ቅድስት አንጄላ ሜሪቺ በ1535 የኡርሱሊኖችን ማኅበር፣ የሎዮላው ቅዱስ ኢናስዮስ በ1540 የኢየሱሳውያንን ማኅበር፣ ቅዱስ ፊሊጶስ ኔሪ ደግሞ በ1575 የኦራቶሪያኖችን ማኅበር መሠረቱ። እነዚህ ማኅበራት በመከራ ላይ ለነበረችው ቤተ ክርስቲያን አዲስ የስብከተ ወንጌል ቅንዓት፣ ለቤተ ክርስቲያን መከላከል፣ ትምህርት እና ክርስቲያናዊ የፍቅር አገልግሎት አበረከቱ። እንደ ቀርሜሎሳውያን እና ፍራንሲስካውያን ባሉ ቀደም ሲል በተመሠረቱ ሌሎች ማኅበራትም የተሐድሶ እንቅስቃሴዎች ታዩ። በተለይም የኢየሱስ ቅድስት ቴሬዛ (የአቪላዋ) እና የመስቀሉ ቅዱስ ዮሐንስ፣ ገዳማዊ ሕይወት እንዲታደስና ምሥጢራዊ ከእግዚአብሔር ጋር አንድነትን የሚመለከተው ሥነ መለኮት እንዲዳብር ጥልቅ ተጽዕኖ አሳደሩ። እንደ ቅዱስ ቻርልስ ቦሮሜዎ ያሉ ጠንካራ ጳጳሳትም የትሬንት ጉባኤ ውሳኔዎች በተግባር እንዲውሉ ለመርዳት ተነሡ።

በአሥራ ስድስተኛው ክፍለ ዘመን በአሜሪካ አህጉራት፣ በእስያ እና በአፍሪካም የስብከተ ወንጌል እንቅስቃሴ ተካሄደ። ቅዱስ ፍራንሲስ ዛቬር፣ በኋላም ቅዱስ ጳውሎስ ሚኪ፣ በእስያ ወንጌልን መስበክ ጀመሩ። የሞግሮቬሆው ቅዱስ ቱሪቢዮስ፣ በፔሩ የምትገኘው የሊማ ሰባኬ ወንጌል ሊቀ ጳጳስ ሆነ። ብፅዕት ድንግል ማርያም ለቅዱስ ሁዋን ዲዬጎ በተገለጠች ጊዜ፣ በዛሬዋ ሜክሲኮ ካሉት ታላላቅ ወንጌል አብሳሪዎች አንዷ ሆነች፤ እስከ ዘላለምም በጓዳሉፔ እመቤታችን ስም ትታወሳለች። እንደ ቅዱሳን ጴጥሮስ ካኒስዮስ፣ ዮሐንስ ሊዮናርዲ፣ የብሪንዲሲው ሎሬንሶ፣ ፍራንሲስ ደ ሳል እና የሲግማሪንገኑ ፊዴሊስ ያሉ ሌሎች ቅዱሳንም፣ የፕሮቴስታንት ተሐድሶን ለመቋቋም በአውሮፓ አዲስ ሰባኬ ወንጌሎች ሆኑ። ከእነዚህ የአውሮፓ ሰባኬ ወንጌሎች አብዛኞቹ ሥራቸውን በአሥራ ስድስተኛው ክፍለ ዘመን ጀምረው፣ እስከ አሥራ ሰባተኛው ክፍለ ዘመን ቀጠሉ።

ኤፕሪል 2፦ የፓኦላው ቅዱስ ፍራንሲስ፣ ባሕታዊ—አማራጭ መታሰቢያ (1416–1507)

ዲሴምበር 12፦ የጓዳሉፔ እመቤታችን—በአሜሪካ የተባበሩት መንግሥታት በዓል (1531)

ጁን 22፦ ቅዱሳን ዮሐንስ ፊሸር፣ ጳጳስና ሰማዕት፣ እና ቶማስ ሞር፣ ሰማዕት—አማራጭ መታሰቢያ (ቅዱስ ዮሐንስ ፊሸር፦ 1469–1535፤ ቅዱስ ቶማስ ሞር፦ 1478–1535)

ፌብሩወሪ 8፦ ቅዱስ ጀሮም ኤሚሊያኒ፣ መሥራች—አማራጭ መታሰቢያ (1486–1537)

ጁላይ 5፦ ቅዱስ አንቶኒ ማርያ ዛካሪያ፣ ካህን—አማራጭ መታሰቢያ (1502–1539)

ጃንዩወሪ 27፦ ቅድስት አንጄላ ሜሪቺ፣ ድንግል—አማራጭ መታሰቢያ (1474–1540)

ኦገስት 7፦ ቅዱስ ካዬታን፣ ካህን—አማራጭ መታሰቢያ (1480–1547)

ዲሴምበር 9፦ ቅዱስ ሁዋን ዲዬጎ፣ ባሕታዊ—አማራጭ መታሰቢያ (1474–1548)

ማርች 8፦ የእግዚአብሔር ቅዱስ ዮሐንስ፣ መነኩሴ—አማራጭ መታሰቢያ (1495–1550)

ዲሴምበር 3፦ ቅዱስ ፍራንሲስ ዛቬር፣ ካህን—መታሰቢያ (1506–1552)

ጁላይ 31፦ የሎዮላው ቅዱስ ኢናስዮስ፣ ካህን—መታሰቢያ (1491–1556)

ሜይ 10፦ የአቪላው ቅዱስ ዮሐንስ፣ ካህንና የቤተ ክርስቲያን መምህር—አማራጭ መታሰቢያ (1499–1569)

ኤፕሪል 30፦ ቅዱስ ፒዮስ አምስተኛ፣ ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት—አማራጭ መታሰቢያ (1504–1572)

ዲሴምበር 23፦ የካንቲው ቅዱስ ዮሐንስ (ካንሲዮስ)፣ ካህን—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 1390–1473)

ኦክቶበር 15፦ የኢየሱስ ቅድስት ቴሬዛ፣ ድንግልና የቤተ ክርስቲያን መምህርት—መታሰቢያ (1515–1582)

ኖቬምበር 4፦ ቅዱስ ቻርልስ ቦሮሜዎ፣ ጳጳስ—መታሰቢያ (1538–1584)

ዲሴምበር 14፦ የመስቀሉ ቅዱስ ዮሐንስ፣ ካህንና የቤተ ክርስቲያን መምህር—መታሰቢያ (በግምት 1542–1591)

ጁን 21፦ ቅዱስ አሎይሲዮስ ጎንዛጋ፣ መነኩሴ—መታሰቢያ (1568–1591)

ዲሴምበር 21፦ ቅዱስ ጴጥሮስ ካኒስዮስ፣ ካህንና የቤተ ክርስቲያን መምህር—አማራጭ መታሰቢያ (1521–1597)

ፌብሩዋሪ 6፦ ቅዱስ ጳውሎስ ሚኪና ባልደረቦቹ፣ ሰማዕታት—መታሰቢያ (በ1597 ሞቱ)

አሥራ ሰባተኛው ክፍለ ዘመን

መታደስ፣ የወንጌል ስርጭት እንቅስቃሴና የግል ቅድስና ከአሥራ ስድስተኛው ክፍለ ዘመን ወደ አሥራ ሰባተኛው ቀጠሉ፤ ይበልጥ አስደናቂ የሆኑ ቅዱሳንም ተነሡ። ወደ እስያ የሄዱ ሚስዮናውያን፣ እንደ ቅዱስ ሎሬንሶ ሩዊዝና ባልደረቦቹ ያሉት፣ በጃፓን ደማቸውን አፈሰሱ፤ ቅዱስ አንድርያስ ዱንግ-ላክና ባልደረቦቹም በቬትናም ለብዙ ክፍለ ዘመናት የዘለቀ የሰማዕትነት ተጋድሎ ጀመሩ። በደቡብ አሜሪካ ቅዱስ ጴጥሮስ ክላቨር በጭካኔ ይበደሉ ለነበሩ አፍሪካውያን ባሪያዎች እውነተኛ ባሪያ ሆነ፤ ካህናቱ ቅዱስ ዣን ደ ብሬበፍና ቅዱስ ይስሐቅ ዦግ እንዲሁም ባልደረቦቻቸው፣ ወደ ሰሜን፣ ዛሬ ዩናይትድ ስቴትስና ካናዳ በሚባሉት አገሮች ደማቸውን አፈሰሱ። ፍራንሲስካውያን፣ ዶሚኒካውያንና ኢየሱሳውያን በዚህ ወንጌልን በዓለም ሁሉ የማዳረስ ጥረት ውስጥ ዋና ሚና ተጫወቱ። ብዙ አውሮፓውያን ወታደሮችና ሰፋሪዎች በአዲሶቹ ምድሮች የነባር ነዋሪዎችን መብቶች ቢጥሱም፣ የቤተ ክርስቲያን ሚና እምነትን ማካፈልና ለነባር ነዋሪዎቹ መብቶች መታገል ነበር። በፔሩ ያለችው ቤተ ክርስቲያን ማበብ ጀመረች፤ በዚያው አገር የተወለዱ አዳዲስ ቅዱሳንም፣ እንደ ቅድስት ሮዛ ዘሊማና ቅዱስ ማርቲን ደ ፖሬስ ያሉት፣ በጥልቅ ትሕትናቸው፣ በጸሎታቸውና በፍቅራቸው ምስክርነት ሰጡ፤ ቅድስት ካተሪ ተካክዊታም በሰሜን አሜሪካ ይህንኑ አደረገች።

ከፕሮቴስታንት ተሐድሶ ጋር በተያያዘ ከቀጠሉት ተግዳሮቶች በተጨማሪ፣ የብርሃነ አእምሮ ዘመን ሲጀምር፣ ራሽናሊዝም የተባለው፣ ለምክንያታዊ አስተሳሰብ የበላይነት የሚሰጥ ምሁራዊና ፍልስፍናዊ እንቅስቃሴም ብቅ አለ። ይህ እንቅስቃሴ ለምክንያታዊ አስተሳሰብ፣ ለግለሰባዊነትና እንደ ሃይማኖት፣ ሳይንስና መንግሥት ባሉ ዘርፎች ለቆየው ሥልጣን ሂሳዊ አቀራረብ አጽንዖት ሰጠ። ምክንያታዊ አስተሳሰብ ዋነኛው የዕውቀት ምንጭና መመዘኛ ሆነ።

በአውሮፓ፣ ቀደም ሲል የተጠቀሱት ቅዱሳን ጴጥሮስ ካኒሲዩስ፣ ዮሐንስ ሌዮናርዲ፣ ሎሬንሶ ዘብሪንዲዚ፣ ፍራንሲስ ደ ሳልና ፊዴሊስ ዘዚግማሪንገን፣ የፕሮቴስታንት ተሐድሶን የመቋቋም መልካም ሥራቸውን ቀጠሉ፤ ከብርሃነ አእምሮ ዘመን ሐሳቦች ለሚነሡት ጥያቄዎችም ምላሽ ሰጡ። አስቀድመው በተቋቋሙት የቤተ ክርስቲያን መዋቅሮች ውስጥ፣ የትሬንት ጉባኤ ውሳኔዎች በአሥራ ሰባተኛው ክፍለ ዘመን በሰፊው ተግባራዊ መሆን ጀመሩ። ይህም የሥርዓተ አምልኮ ማሻሻያን፣ የቤተ ክርስቲያንን ትምህርተ እምነት ግልጽ ለማድረግ የሚሰጥ ቀጣይ የሃይማኖት ትምህርትን፣ የቀሳውስት ሕይወት ማሻሻያንና ቀሳውስት ተገቢውን ሥልጠና እንዲያገኙ የሴሚናሪ ሥርዓት መመሥረትን ያካትት ነበር። በዚህ ዘመን በአውሮፓና በእንግሊዝ የእርስ በርስ ጦርነቶችም ተካሂደዋል፤ በተለይም ቀጥለው ከነበሩት ሃይማኖታዊ ግጭቶች የተነሡ ነበሩ።

እንደ ማርያም መግደላዊት ደ ፓዚና ማርጋሬት ማርያም አላኮክ ባሉ ቅዱሳን አነሳሽነት የግል መንፈሳዊ ተጋድሎ እያደገ ቀጠለ። ሁለቱም የምሥጢራዊ መንፈሳዊ ልምድ ባለጸጋዎች ነበሩ፤ በውስጣዊ ሕይወታቸው ከእግዚአብሔር ጋር ስላደረጉት ግንኙነት፣ ለብዙ ክፍለ ዘመናት ብዙዎችን የሚያነሳሱ ዘገባዎችን ትተዋል። ቅዱስ ቪንሰንት ደ ፖልና ቅዱስ ካሚሎስ ደ ሌሊስ ድኾችንና ሕሙማንን ለማገልገል ሕይወታቸውን ሰጡ፤ ቅዱስ ሮበርት ቤላርሚኖና ቅዱስ ፍራንሲስ ደ ሳል ከታላላቅ መንፈሳዊ መምህራን መካከል ነበሩ፤ ቅዱስ ዮሴፍ ዘካላሳንዝና ቅዱስ ዮሐንስ ኡድ ደግሞ በትምህርት ዘርፍ ወሳኝ ሚና ነበራቸው። እንደ ቅዱስ ዮሳፋጥ ያሉ ቅዱሳን፣ በምሥራቅ ኦርቶዶክስና በሮማ ካቶሊካዊት ቤተ ክርስቲያን መካከል ከአሥራ አንደኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ ለዘመናት የቆየውን መከፋፈል ለመፈወስ የጀመሩትን ሥራ ቀጠሉ።

ማርች 23፦ ቅዱስ ቱሪቢዮስ ዘሞግሮቬሆ፣ ጳጳስ—አማራጭ መታሰቢያ (1538–1606)

ሜይ 25፦ ቅድስት ማርያም መግደላዊት ደ ፓዚ፣ ድንግል—አማራጭ መታሰቢያ (1566–1607)

ኦክቶበር 9፦ ቅዱስ ዮሐንስ ሌዮናርዲ፣ ካህን—አማራጭ መታሰቢያ (1541–1609)

ጁላይ 14 (በዩናይትድ ስቴትስ ጁላይ 18)፦ ቅዱስ ካሚሎስ ደ ሌሊስ፣ ካህን—አማራጭ መታሰቢያ (1550–1614)

ኦገስት 23፦ ቅድስት ሮዛ ዘሊማ፣ ድንግል—አማራጭ መታሰቢያ (1586–1617)

ጁላይ 21፦ ቅዱስ ሎሬንሶ ዘብሪንዲዚ፣ ካህንና የቤተ ክርስቲያን መምህር—አማራጭ መታሰቢያ (1559–1619)

ሴፕቴምበር 17፦ ቅዱስ ሮበርት ቤላርሚኖ፣ ጳጳስና የቤተ ክርስቲያን መምህር—አማራጭ መታሰቢያ (1542–1621)

ጃንዋሪ 24፦ ቅዱስ ፍራንሲስ ደ ሳል፣ ጳጳስና የቤተ ክርስቲያን መምህር—መታሰቢያ (1567–1622)

ኤፕሪል 24፦ ቅዱስ ፊዴሊስ ዘዚግማሪንገን፣ ካህንና ሰማዕት—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 1577–1622)

ኖቬምበር 12፦ ቅዱስ ዮሳፋጥ፣ ጳጳስና ሰማዕት—መታሰቢያ (1580–1623)

ሴፕቴምበር 28፦ ቅዱስ ሎሬንሶ ሩዊዝና ባልደረቦቹ፣ ሰማዕታት—አማራጭ መታሰቢያ (በግምት 1600–1637)

ኖቬምበር 3፦ ቅዱስ ማርቲን ደ ፖሬስ፣ መነኩሴ—አማራጭ መታሰቢያ (1579–1639)

ኦገስት 12፦ ቅድስት ዣን ፍራንሷዝ ደ ሻንታል፣ መነኩሲት—አማራጭ መታሰቢያ (1572–1641)

ኦክቶበር 19፦ ቅዱስ ዣን ደ ብሬበፍና ቅዱስ ይስሐቅ ዦግ፣ ካህናትና ሰማዕታት፤ እንዲሁም ሰማዕታቱ ባልደረቦቻቸው—በዩናይትድ ስቴትስ፦ መታሰቢያ (ከ1642–1649 መካከል ሞቱ)

ኦገስት 25፦ ቅዱስ ዮሴፍ ዘካላሳንዝ፣ ካህን—አማራጭ መታሰቢያ (1556–1648)

ሴፕቴምበር 9፦ ቅዱስ ጴጥሮስ ክላቨር፣ ካህን—በዩናይትድ ስቴትስ መታሰቢያ (1581–1654)

ሴፕቴምበር 27፦ ቅዱስ ቪንሰንት ደ ፖል፣ ካህን—መታሰቢያ (በግምት 1581–1660)

ኦክቶበር 2፦ ጠባቂ መላእክት—መታሰቢያ (በ1670 በዓለም አቀፉ የሮማ ሥርዓተ አምልኮ የቀን መቁጠሪያ ውስጥ ተካተተ)

ኦገስት 19፦ ቅዱስ ዮሐንስ ኡድ፣ ካህን—አማራጭ መታሰቢያ (1601–1680)

ጁላይ 14፦ ቅድስት ካተሪ ተካክዊታ፣ ድንግል—በዩናይትድ ስቴትስ መታሰቢያ (1656–1680)

ሴፕቴምበር 12፦ የብፅዕት ድንግል ማርያም ቅዱስ ስም—አማራጭ መታሰቢያ (1684)

ኦክቶበር 16፦ ቅድስት ማርጋሬት ማርያም አላኮክ፣ ድንግል—አማራጭ መታሰቢያ (1647–1690)

ኖቬምበር 24፦ ቅዱስ አንድርያስ ዱንግ-ላክ፣ ካህን፣ እና ሰማዕታቱ ባልደረቦቹ—መታሰቢያ (ከአሥራ ሰባተኛው–አሥራ ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን)

አሥራ ስምንተኛው ክፍለ ዘመን

በአሥራ ስምንተኛው ክፍለ ዘመን፣ የብርሃነ አእምሮ ዘመን እንደ ምሁራዊ እንቅስቃሴ ከፍተኛው ደረጃ ላይ ደረሰ። ለምክንያታዊ አስተሳሰብና ለግለሰባዊነት የበለጠ አጽንዖት ሰጠ፤ በሃይማኖት፣ በሳይንስና በፖለቲካ ዘርፎች ለቆየው ሥልጣንም አሉታዊ አመለካከትን አጠናከረ። በተመሳሳይ፣ ምክንያታዊ አስተሳሰብን ዋነኛው የዕውቀት ምንጭና መመዘኛ አድርጎ መጠቀምን አበክሮ አስተማረ። አዳዲስ ሐሳቦች ከካቶሊካዊት ቤተ ክርስቲያን ለረጅም ጊዜ ከቆዩት ትምህርተ እምነቶች ጋር መጋጨት ሲጀምሩ፣ ይህ ቤተ ክርስቲያን ለትውፊትና ለሥልጣን በምትሰጠው አጽንዖት ላይ ቀጣይ ተግዳሮት ሆነ። ይህም ዓለማዊነት እንዲስፋፋና ካቶሊካዊ ነገሥታት የሚመሯቸው መንግሥታት እንዲዳከሙ አደረገ፤ በዚህም ሳቢያ በብዙ የአውሮፓ ፖለቲካዊ እንቅስቃሴዎች ላይ የቤተ ክርስቲያን ተጽዕኖ ቀነሰ።

እነዚህን ተግዳሮቶች ለመጋፈጥ፣ በአሥራ ስምንተኛው ክፍለ ዘመን አዳዲስ የገዳማዊ ሕይወት ማኅበራት ተመሠረቱ። ከእነዚህም መካከል በ1720 በቅዱስ ጳውሎስ ዘመስቀል የተመሠረተው የክርስቶስ ሕማማት ማኅበርና በ1732 በቅዱስ አልፎንሶ ማሪያ ደ ሊጎሪ የተመሠረተው የቤዛው ማኅበር ይገኙበታል። የክርስቶስ ሕማማት ማኅበር አባላት በጸሎትና በተመስጦ በክርስቶስ ሕማማት ላይ ያተኩሩ፣ በመንፈሳዊ ሱባኤዎች ያስተምሩ፣ በመንፈሳዊ እረኝነትም ያገለግሉ ነበር። የቤዛው ማኅበር አባላት ደግሞ ለድኾች በመስበክና የወንጌል ስብከት ተልእኮዎችን በማካሄድ ላይ በተለየ ሁኔታ ያተኩሩ ነበር። በመንፈሳዊ እንክብካቤ ጉልህ ሚና ነበራቸው፤ ሰዎችን በሚቀርብና ርኅራኄ በተሞላበት የስብከት አቀራረባቸውም ይታወቁ ነበር። በ1680 በቅዱስ ዮሐንስ ባፕቲስት ደ ላ ሳል የተመሠረተው የክርስቲያን ትምህርት ቤቶች ወንድማማቾች ማኅበር በአሥራ ስምንተኛው ክፍለ ዘመን እጅግ አደገ። ይህም ማኅበር በድኾችና ከኅብረተሰቡ ዳር በተገፉ ሰዎች ትምህርት ላይ በማተኮር፣ ዘመናዊ የማስተማሪያ ዘዴዎችን በማዳበር ረገድ ጠቃሚ ሚና ተጫውቷል።

በአሥራ ስምንተኛው ክፍለ ዘመን፣ በተለይም በቅዱሳን ሉዊ ደ ሞንፎርና አልፎንሶ ማሪያ ደ ሊጎሪ ትምህርቶች አማካይነት፣ ለብፅዕት ድንግል ማርያም በሚደረገው አምልኮተ ፍቅር ላይ እንደገና አጽንዖት በመሰጠቱ የግል የመንፈሳዊ ሕይወት ትጋት ተጠናከረ። የጽጌ ሮዛሪዮ እመቤታችን በዓል በቤተ ክርስቲያን የበዓላት መቁጠሪያ ውስጥ ተጨመረ፤ ይህም ለዚህ የግል አምልኮተ ፍቅር ተጨማሪ አጽንዖት ሰጠው። ለቅዱስ ልበ ኢየሱስ የሚደረገው አምልኮተ ፍቅርም አደገ።

የወንጌል ስርጭት ተልእኮ፣ በተለይም በአሜሪካ አህጉራትና በእስያ፣ ቀጠለ። በተለይ ቅዱስ ሁኒፔሮ ሴራና አብረውት የሚያገለግሉት ሚስዮናውያን ተልእኳቸውን ዛሬ የዩናይትድ ስቴትስ ምዕራባዊ ክፍል ወደሆነው አካባቢ አስፋፉ። በቬትናምና በጃፓን እምነቱ ያለማቋረጥ እያደገ ሳለ፣ ብዙዎች በጅምላ በሰማዕትነት መገደላቸው ቀጠለ፤ በቻይናና በኮሪያም ስደት ነበር።

በ1773፣ ከአውሮፓ ነገሥታት በደረሰባቸው ከፍተኛ የፖለቲካ ግፊት፣ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ክሌመንት XIV የኢየሱሳውያንን ማኅበር አፈረሱ። ይህም በወንጌል ስርጭት ሥራቸውና በአውሮፓ የብርሃነ አእምሮ እንቅስቃሴን ሐሳቦችና የፕሮቴስታንት ተሐድሶን በመቃወም በነበራቸው ሚና ላይ ተጽዕኖ አሳደረ። ኢየሱሳውያን ጃንሰኒዝም የተባለውን እንቅስቃሴ መነሣትም ተቃውመው ነበር። ይህ በካቶሊካዊት ቤተ ክርስቲያን ውስጥ የተነሣ ሥነ መለኮታዊ እንቅስቃሴ በውርስ ኃጢአት፣ በሰው ብልሹነት፣ በእግዚአብሔር ጸጋና አስቀድሞ በመወሰን ላይ አጽንዖት ይሰጥ ነበር። ጃንሰኒዝም ከባድ ተጋድሎንና ምሥጢረ ንስሐን በተደጋጋሚ መቀበልን የሚያካትት ጥብቅ የኑሮ ዘይቤ ያበረታታ ነበር፤ በሌላ በኩል ግን፣ ሰው ብቁ ስለ አለመሆኑ በነበረው የተሳሳተ አመለካከት ምክንያት፣ ቅዱስ ቁርባንን መቀበል ያስቀር ነበር። የኢየሱሳውያን ማኅበር መፍረስ በወንጌል ስርጭትና በትምህርት ጥረቶች ብቻ ሳይሆን፣ እነዚህን የዘመኑን ተግዳሮቶች በመጋፈጥ የካቶሊክን አስተምህሮ በአእምሯዊ ክርክር በመከላከል ረገድም ክፍተት አስቀረ።

ኦክቶበር 7፦ የጽጌ ሮዛሪዮ እመቤታችን—መታሰቢያ (በ1716 በመላው ቤተ ክርስቲያን የሮማ ሥርዓት የበዓላት መቁጠሪያ ውስጥ ተካተተ)

ኤፕሪል 28፦ ቅዱስ ሉዊ ግሪኞን ደ ሞንፎር፣ ካህን—አማራጭ መታሰቢያ (1673–1716)

ኤፕሪል 7፦ ቅዱስ ዮሐንስ ባፕቲስት ደ ላ ሳል፣ ካህን—መታሰቢያ (1651–1719)

ኦክቶበር 19 (በዩናይትድ ስቴትስ ኦክቶበር 20)፦ ቅዱስ ጳውሎስ ዘመስቀል፣ ካህን—በዩናይትድ ስቴትስ፦ አማራጭ መታሰቢያ (1694–1775)

ጁላይ 4፦ የነፃነት ቀን—በዩናይትድ ስቴትስ አማራጭ መታሰቢያ (ጁላይ 4፣ 1776)

ጁላይ 1፦ ቅዱስ ሁኒፔሮ ሴራ፣ ካህን—በዩናይትድ ስቴትስ አማራጭ መታሰቢያ (1713–1784)

ኦገስት 1፦ ቅዱስ አልፎንሶ ማሪያ ደ ሊጎሪ፣ ጳጳስና የቤተ ክርስቲያን መምህር—መታሰቢያ (1696–1787)

አሥራ ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን

ከዚህ ክፍለ ዘመን ቅዱሳን መካከል ብዙዎቹ የተወለዱት በአሥራ ስምንተኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ አካባቢ፣ የፈረንሳይ አብዮት ባስከተለው ሁከት በተሞላ ጊዜ ነበር። አብዮቱ በፈረንሳይ ሕዝባዊ አምልኮ እንዲታገድ፣ አብያተ ክርስቲያናትና ንብረቶች እንዲወረሱ፣ በሺሕ የሚቆጠሩ ቀሳውስትም እንዲሞቱ አደረገ። ዓለማዊነትና ብሔርተኝነት እያደጉ በመሄዳቸው፣ የቤተ ክርስቲያንን ፖለቲካዊ፣ አእምሯዊና ባህላዊ ተጽዕኖ እያዳከሙ፣ አብዮቱ በመላው አውሮፓ ባለችው ቤተ ክርስቲያንም ላይ ተጽዕኖ አሳደረ። የብርሃነ አእምሮ እንቅስቃሴ ለሰው አመክንዮ የሰጠው ዋና ስፍራና በሳይንስና በኢንዱስትሪ የተከሰቱት ለውጦች የአውሮፓን ገጽታ ብቻ አልለወጡም፤ በቤተ ክርስቲያን አስተምህሮና ሰዎች ለእርሷ እውቅና በሚሰጡት የሥነ ምግባር ባለሥልጣንነት ላይም ጉዳት አደረሱ።

ለዚህ ምላሽ፣ እግዚአብሔር እምነትንና አመክንዮን ለማስማማት የሚረዱና ጥንታዊ መሠረታቸውን ዘወትር የጠበቁትን የቤተ ክርስቲያን ትምህርቶች የሚከላከሉ ብዙ ሰዎችን አስነሣ። ቅዱስ ጆን ሄንሪ ኒውማን እምነትንና አእምሯዊ ጥናትን አንድ ላይ ያጣመረ የትምህርት ራእይ በግልጽ አቀረበ። በሥነ መለኮት ያበረከታቸው አስተዋጽኦዎች፣ ቤተ ክርስቲያን ከዘመናዊ የፍልስፍናና የሥነ መለኮት ጥያቄዎች ጋር እንድትወያይ ረድተዋታል። ጳጳስና የክላሬታውያን ማኅበር መሥራች የሆነው ቅዱስ አንቶኒ ማሪያ ክላሬት በመስበክ፣ በመጻፍ፣ ቤተ መጻሕፍትንና ትምህርት ቤቶችን በማቋቋም፣ በስፔን እንዲሁም ለስድስት ዓመታት በኩባ ቀሳውስትንና ምእመናንን ለማስተማር አግዟል።

ሌሎች ታዋቂ ቅዱሳንም በቅድስናቸው፣ በቀላል አኗኗራቸው፣ በትምህርታቸውና በጽሑፎቻቸው የዘመኑን ተግዳሮቶች ተጋፈጡ። እጅግ አስከፊ በነበረው የፈረንሳይ አብዮት ወቅት መከራ ያሳለፈው ቅዱስ ዣን ቪያኔ፣ ለመንፈሳዊ እረኝነት በነበረው ቅንዓትና ምሥጢራትን በማገልገሉ የሰዎችን ሕይወት ለውጧል። ቅድስት ቴሬዝ ዘሕፃነ ኢየሱስ ለውስጣዊ ንስሐና ለእግዚአብሔር ፍቅር ጥልቅ መሻትን ቀሰቀሰች። ቅዱስ ዮሐንስ ቦስኮ በኢንዱስትሪ አብዮት ወቅት፣ በተለይም ሥራና የሥነ ምግባር አቅጣጫ በሚያስፈልጋቸው ወንድ ልጆች መካከል፣ የብርሃን ፋና ነበር። መንፈሳዊ ቅርጸትን ከተግባራዊ ክህሎቶች ጋር በማጣመር፣ ተማሪዎቹ በዘመናዊው ዓለም እምነታቸውን እየኖሩ እንዲመሰክሩ አዘጋጅቷቸዋል። ቅዱስ ጴጥሮስ ጁሊያን ኤይማር በፈረንሳይ የቅዱስ ቁርባን ማኅበርን መሠረተ፤ በቅንዓት የተሞላ የቅዱስ ቁርባን ሐዋርያም ነበር።

ቅድስት ኤልሳቤጥ አን ሴተን፣ ቅድስት ሮዝ ፊሊፒን ዱሼን፣ ቅዱስ ዮሐንስ ኒውማን፣ ቅዱስ ፍራንሲስ ዛቪየር ሴሎስ እና ብፅዕት ማሪ ሮዝ ዱሮሼ ስደተኞችን ሲያገለግሉ፣ የሞሎካይ ቅዱስ ዳሚየን ደ ቨስተር ደግሞ በሃዋይ የለምጽ በሽተኞችን ሲያገለግል፣ በሰሜንና በደቡብ አሜሪካ ያለችው ቤተ ክርስቲያን ማደግዋን ቀጠለች። በሌሎች የዓለም ክፍሎችም የወንጌል ስርጭት ሥራ ቀጠለ። ቅዱስ አንቶኒ ማርያ ክላሬት በኩባ ጳጳስ ሆኖ ባገለገለበት ጊዜ ከፍተኛ ተጽዕኖ አሳደረ። ቅዱስ ጴጥሮስ ሻኔል የኦሺያኒያ የመጀመሪያው ሰማዕት ሆነ። ቅዱሳን አንድርያስ ኪም ቴጎን፣ ጳውሎስ ቾንግ ሃሳንግ እና 101 ባልንጀሮቻቸው በኮሪያ ደማቸውን አፈሰሱ። ቅዱሳን ቻርልስ ልዋንጋ እና ባልንጀሮቹ በአፍሪካ ስለ እምነታቸው ሞቱ።

የግል መንፈሳዊ ሕይወትና የአምልኮ ልምምዶች ማበባቸውን ቀጠሉ። ድንግል ማርያም ከኃጢአተ ዘር ነፃ ሆና ስለ መፀነሷ የሚያስተምረው የእምነት አዋጅ በርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ፒዮስ ዘጠነኛ በ1854 ታወጀ። እመቤታችንም ራሷ በ1858 በሉርድ፣ ፈረንሳይ፣ ለበርናዴት ሱቢሩ ተገልጣ፣ «ከኃጢአተ ዘር ነፃ ሆና የተፀነሰች» የሚለውን አዲሱን መጠሪያዋን አረጋገጠች። የኢየሱስ ቅዱስ ልብ በዓል በ1856 በአጠቃላይ የሮማ የሥርዓተ አምልኮ ቀን መቁጠሪያ ውስጥ ተካተተ፤ ይህም በቀደሙት ምዕተ ዓመታት ሲያድግ የቆየው ይህ አምልኮ ወደ ከፍተኛ ደረጃ መድረሱን አመለከተ።

በምዕተ ዓመቱ መጨረሻ አንደኛው የቫቲካን ጉባኤ ተሰበሰበ። ዋና ዓላማውም በቤተ ክርስቲያን ትምህርትና በተደነገጉ የእምነት እውነቶች ጉዳይ የርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳትን ሥልጣን መመልከት ነበር። በእምነትና በአእምሮ መካከል ያለውንም ግንኙነት ተመለከተ፤ አእምሮን ብቻ የእውነት መለኪያ የሚያደርገውን አስተሳሰብና ቁሳዊነትንም አወገዘ። በ1891፣ የኢንዱስትሪ አብዮት ላስከተላቸው ማኅበራዊ ችግሮች ምላሽ ለመስጠት፣ ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ሊዮን አሥራ ሦስተኛ ስለ አዳዲስ ጉዳዮች የተሰኘውን ዑደታዊ መልእክታቸውን አወጡ። ይህም የሠራተኛውን መደብ ሁኔታ ለመመልከትና በሚቀጥለው ምዕተ ዓመት ይበልጥ ጎልተው የሚወጡትን ካፒታሊዝምና ሶሻሊዝም በሂስ ለመገምገም ነበር።

ጃንዋሪ 4፦ ቅድስት ኤልሳቤጥ አን ሴተን፣ መነኩሲት—መታሰቢያ፦ ዩናይትድ ስቴትስ (1774–1821)

ሴፕቴምበር 20፦ ቅዱሳን አንድርያስ ኪም ቴጎን፣ ካህን፣ እና ጳውሎስ ቾንግ ሃሳንግ እና ባልንጀሮቻቸው፣ ሰማዕታት—መታሰቢያ (የሞቱት 1839–1867)

ኤፕሪል 28፦ ቅዱስ ጴጥሮስ ሻኔል፣ ካህንና ሰማዕት—አማራጭ መታሰቢያ (1803–1841)

ኦክቶበር 6፦ ብፅዕት ማሪ ሮዝ ዱሮሼ፣ ድንግል—በዩናይትድ ስቴትስ አማራጭ መታሰቢያ (1811–1849)

ኖቬምበር 18፦ ቅድስት ሮዝ ፊሊፒን ዱሼን፣ ድንግል—በዩናይትድ ስቴትስ አማራጭ መታሰቢያ (1769–1852)

ዲሴምበር 8፦ የብፅዕት ድንግል ማርያም ከኃጢአተ ዘር ነፃ ሆና መፀነስ—ታላቅ በዓል (በ1854 በመላው የሮማ የሥርዓተ አምልኮ ቀን መቁጠሪያ ውስጥ ተካተተ)

የኢየሱስ ቅዱስ ልብ—ታላቅ በዓል (በ1856 በመላው የሮማ የሥርዓተ አምልኮ ቀን መቁጠሪያ ውስጥ ተካተተ)

ፌብሩዋሪ 11፦ የሉርድ እመቤታችን—አማራጭ መታሰቢያ (1858)

ኦገስት 4፦ ቅዱስ ዣን ቪያኔ (የአርስ ደብር ካህን)፣ ካህን—መታሰቢያ (1786–1859)

ጃንዋሪ 5፦ ቅዱስ ዮሐንስ ኒውማን፣ ጳጳስ—መታሰቢያ፦ ዩናይትድ ስቴትስ (1811–1860)

ዩናይትድ ስቴትስ፦ የምስጋና ቀን—አማራጭ መታሰቢያ (አብርሃም ሊንከን በ1863 ብሔራዊ የበዓል ቀን እንዲሆን አወጁ)

ኦክቶበር 5፦ ብፁዕ ፍራንሲስ ዛቪየር ሴሎስ፣ ካህን—በዩናይትድ ስቴትስ አማራጭ መታሰቢያ (1819–1867)

ኦገስት 2፦ ቅዱስ ጴጥሮስ ጁሊያን ኤማር፣ ካህን—አማራጭ መታሰቢያ (1811–1868)

ኦክቶበር 24፦ ቅዱስ አንቶኒ ማርያ ክላሬት፣ ጳጳስ—አማራጭ መታሰቢያ (1807–1870)

ጁን 3፦ ቅዱሳን ቻርልስ ልዋንጋ እና ባልንጀሮቹ፣ ሰማዕታት—መታሰቢያ (1860–1886)

ጃንዋሪ 31፦ ቅዱስ ዮሐንስ ቦስኮ፣ ካህን—መታሰቢያ (1815–1888)

ሜይ 10፦ የሞሎካይ ቅዱስ ዳሚየን ደ ቨስተር፣ ካህን—በዩናይትድ ስቴትስ አማራጭ መታሰቢያ (1840–1889)

ኦክቶበር 9፦ ቅዱስ ዮሐንስ ሄንሪ ኒውማን (በእንግሊዝና በዌልስ መታሰቢያ) (1801–1890)

ኦክቶበር 1፦ የሕፃኑ ኢየሱስ ቅድስት ቴሬዝ፣ ድንግልና የቤተ ክርስቲያን መምህርት—መታሰቢያ (1873–1897)

ጁላይ 24፦ ቅዱስ ሻርበል (ቻርበል) ማክሉፍ፣ ካህን፣ ባሕታዊ—አማራጭ መታሰቢያ (1828–1898)

ሃያኛው ክፍለ ዘመን እና ከዚያ በኋላ

ሃያኛው ምዕተ ዓመት የሁለት የዓለም ጦርነቶችን ውድመት፣ የኮሙኒዝምና የፋሺዝም መነሣት፣ ሰማዕትነትን፣ እየተስፋፉ የመጡ ማኅበራዊ ጉዳዮችን፣ የቴክኖሎጂ እድገቶችን፣ የሥርዓተ አምልኮ ለውጥን፣ ሁለተኛ የቫቲካን ጉባኤን፣ በአደባባይ የታወቁ አሳፋሪ ድርጊቶችን፣ አዳዲስ የአምልኮ ልምምዶችንና በርካታ ሰዎች ቅዱሳን መሆናቸውን የማወጅ ሥርዓቶችን ይዞ መጣ። ርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት ቅዱስ ፒዮስ አሥረኛ ይህን ምዕተ ዓመት በእውነተኛ እረኝነት በተሞላ የጵጵስና አገልግሎታቸው ጀመሩት። በልባቸው የደብር ካህን የነበሩት እሳቸው፣ ለብፅዕት እናታችንና ለቅዱስ ቁርባን ያደሩ፣ ትሑት አዳሽና መምህር ነበሩ። አዲስ በመጣው የኢንዱስትሪ ዓለም ምክንያት በአዳዲስ የሥነ ጥበብ፣ የፍልስፍናና የማኅበራዊ አደረጃጀት መልኮች የተገለጸውን ዘመናዊነት አጥብቀው ተቃወሙ። በአንደኛው የዓለም ጦርነት መጀመሪያ በልብ ስብራት እንዳረፉ ይነገራል።

በጦርነቱ ወቅት ብፅዕት ድንግል ማርያም በፋጢማ፣ ፖርቱጋል፣ ለሦስት እረኛ ልጆች ተገለጠች። ለጸሎትና ለንስሐ፣ እንዲሁም ሩሲያ በርዕሰ ሊቃነ ጳጳሳት አማካይነት ለንጹሕ ልቧ እንድትወሰን ጥሪ አቀረበች፤ ልመናዋም ካልተሰማ ከሁሉ የከፋው ገና እንደሚመጣ አስጠነቀቀች። የፋጢማ እመቤታችን ለብዙዎች ታላቅ መንፈሳዊ መነቃቃት ምንጭና ለብዙ ጸሎቶችም ምክንያት ሆነች። በ1925፣ ክርስቶስ ብቻ ንጉሥ መሆኑን ዓለምን ለማስታወስ፣ የጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ የዓለም ሁሉ ንጉሥ ታላቅ በዓል በአጠቃላይ የሮማ የሥርዓተ አምልኮ ቀን መቁጠሪያ ውስጥ ተካተተ።

በምዕተ ዓመቱ መጀመሪያ ቅድስት ፍራንሴስ ዛቪየር ካብሪኒ እና ቅድስት ካትሪን ድሬክሰል በዩናይትድ ስቴትስ ከፍተኛ ተጽዕኖ አሳደሩ፤ ቅድስት ማሪያን ኮፕም በሃዋይ እንዲሁ አደረገች። በመካከለኛው አሜሪካ በቤተ ክርስቲያንና በመንግሥት መካከል ያለው ውጥረት እየጨመረ ነበር፤ ይህም ቅዱስ ክሪስቶፈር ማጋያኔስና ባልንጀሮቹ፣ እንዲሁም ብፁዕ ሚጌል አጉስቲን ፕሮ በሰማዕትነት እንዲሞቱ አደረገ። በዚያው ጊዜ ቅዱስ አንድሬ ቤሴት በካናዳ ላሉት ሰዎች በትሕትና የሕይወት ምስክርነት ሰጠ። በገዳም ተወስና የምትኖርና ጥልቅ ምሥጢራዊ መንፈሳዊ ልምድ የነበራት ፖላንዳዊቷ መነኩሲት ቅድስት ፋውስቲና ኮቫልስካ አጭር ሕይወቷን በዚህ ምዕተ ዓመት መጀመሪያ ኖረች። የቅድስት ፋውስቲና ታላቁ ተጽዕኖ በቤተ ክርስቲያን ላይ የተሰማው፣ በሃያ አንደኛው ምዕተ ዓመት መጀመሪያ የእግዚአብሔር ምሕረት እሑድ ሲቋቋምና የዕለት ማስታወሻ መጽሐፏ በሰፊው ሲታወቅ ነበር። የፒየትሬልቺና ቅዱስ ፒዮም በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ሳቢያ በተፈጠረው የብጥብጥ ዘመን፣ በጣሊያን ታላቅ መንፈሳዊ መነቃቃት ምንጭ ሆነ።

ሁለተኛው የዓለም ጦርነት በዓለም ላይ ውድመት ቢያመጣም፣ ታላላቅ ቅዱሳንም ተነሥተውበታል። ከእነዚህም መካከል በአውሽቪትዝ በማያውቀው ሰው ፈንታ ለመሞት በፈቃዱ ራሱን ያቀረበው፣ ለብፅዕት እናታችን ያደረ ፖላንዳዊ ካህን ቅዱስ ማክሲሚሊያን ማርያም ኮልቤ እና እሷም በአውሽቪትዝ የሞተችው፣ ከአይሁድ ሃይማኖት ወደ ካቶሊካዊ እምነት የተመለሰችው የቀርሜሎስ መነኩሴና ፈላስፋ ቅድስት ተሬዛ በነዲክታ ዘመስቀል ይገኙበታል። ከሁለተኛው የዓለም ጦርነት በኋላ፣ ቤተ ክርስቲያን እየጨመረ በሚሄድ ፍጥነት የሚለዋወጠውን ዓለም ፍላጎቶች ለማሟላት ስትሠራ፣ በሥርዓተ አምልኮዋ ጥልቅ ለውጦች ተደረጉ። በዚያም ወቅት እንደ ቅዱስ ዮሐንስ 23ኛ እና ቅዱስ ጳውሎስ 6ኛ ያሉ ቅዱስ ሕይወት የነበራቸው ርእሳነ ሊቃነ ጳጳሳት ይመሯት ነበር። በእነርሱ አመራር፣ ሁለተኛው የቫቲካን ጉባኤ በሥርዓተ አምልኮ ጥልቅ ለውጦችን አስከተለ፤ ስለ ክርስቲያኖች አንድነት እንቅስቃሴና ቤተ ክርስቲያን ከዘመናዊው ዓለም ጋር ስለሚኖራት ግንኙነትም መመሪያ ሰጠ።

በሃያኛው ክፍለ ዘመን ሁለተኛ አጋማሽ በካቶሊካዊት ቤተ ክርስቲያን ውስጥ እጅግ ካበሩት ብርሃናት ሁለቱ የካልካታዋ ቅድስት እናት ተሬዛ እና ታላቁ ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ቅዱስ ዮሐንስ ጳውሎስ 2ኛ ነበሩ። እነዚህ ሁለት ቅዱሳን ያስቀሩት ቅርስ በሚመጡት ክፍለ ዘመናት የበለጠ ይታወቃል፤ ሙሉ በሙሉ የሚታወቀው ግን በሰማይ ብቻ ነው። እናት ተሬዛ ድሆችን ለማገልገል ባሳየችው የማያቋርጥ ትጋት፣ በዓለም ዙሪያ በሁሉም እምነቶችና የፖለቲካ ወገኖች ያሉ ሰዎች ዘንድ ትታወቅና ትወደድ ነበር። ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ዮሐንስ ጳውሎስ 2ኛ፣ ከሁለተኛው የቫቲካን ጉባኤ በኋላ የቤተ ክርስቲያንን አመራር ተረክበው፣ በለውጥ ከተሞላው ሁከት የበዛበት ዘመን እንድታልፍ ረዷት። በምሥራቅ አውሮፓ የኮሙኒዝም ሥርዓት እንዲወድቅ ከፍተኛ ሚና ነበራቸው፤ እውነተኛ ወንጌላዊ ተልእኮ ፈጻሚ፣ በአስተምህሮ ትክክለኛውን እምነት የሚጠብቁ፣ በመንፈሳዊ እረኝነታቸው የሰዎችን ሁኔታ የሚረዱ፣ ምሁርና የጥልቅ ጸሎት ሰው ነበሩ። በዓለም ዙሪያ ያለው ማኅበራዊ፣ ፖለቲካዊና ባህላዊ ሁኔታ መለዋወጡን ሲቀጥል፣ ለቤተ ክርስቲያንና ለዓለም ጽኑ መመሪያና ግልጽ የሥነ ምግባር አቅጣጫ ሰጡ።

ጁላይ 6፦ ቅድስት ማሪያ ጎሬቲ፣ ድንግልና ሰማዕት—አማራጭ መታሰቢያ (1890–1902)

ኦገስት 21፦ ቅዱስ ፒዮስ 10ኛ፣ ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት—መታሰቢያ (1835–1914)

ኖቬምበር 13፦ ቅድስት ፍራንሲስ ዛቪየር ካብሪኒ፣ ድንግል—በአሜሪካ መታሰቢያ (1850–1917)

ሜይ 13፦ የፋጢማ እመቤታችን—አማራጭ መታሰቢያ (1916–1917)

ጃንዋሪ 23፦ ቅድስት ማሪያን ኮፕ፣ ድንግል—በአሜሪካ አማራጭ መታሰቢያ (1838–1918)

የመላው ዓለም ንጉሥ፣ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ—ታላቅ በዓል (በ1925 በዓለም አቀፉ የሮማ የሥርዓተ አምልኮ ቀን መቁጠሪያ ውስጥ ተካተተ)

ሜይ 21፦ ቅዱስ ክሪስቶፈር ማጋያነስ፣ ካህንና ሰማዕት፣ እና ሰማዕታት ባልንጀሮቹ—አማራጭ መታሰቢያ (1869–1927)

ኖቬምበር 23፦ ብፁዕ ሚጌል አጉስቲን ፕሮ፣ ካህንና ሰማዕት—በአሜሪካ አማራጭ መታሰቢያ (1891–1927)

ጁላይ 9፦ ቅዱስ አውግስጢኖስ ዣኦ ሮንግ እና 119 ባልንጀሮቹ፣ ሰማዕታት—አማራጭ መታሰቢያ (1648–1930)

ጃንዋሪ 6፦ ቅዱስ አንድሬ በሴት፣ መነኩሴ—በአሜሪካ አማራጭ መታሰቢያ (1845–1937)

ኦክቶበር 5፦ ቅድስት ፋውስቲና ኮቫልስካ፣ ድንግል—አማራጭ መታሰቢያ (1905–1938)

ኦገስት 14፦ ቅዱስ ማክሲሚሊያን ማርያም ኮልቤ፣ ካህንና ሰማዕት—መታሰቢያ (1894–1941)