मराठी

नारेकचे संत ग्रेगरी

होव्हानेस आसात्र्यान सुतीकॉम्पोझर, CC BY-SA 4.0, विकिमीडिया कॉमन्सच्या सौजन्याने

27 फेब्रुवारी: नारेकचे संत ग्रेगरी, मठप्रमुख व चर्चचे धर्माचार्य — ऐच्छिक स्मृतिदिन

951–सु. 1003
आर्मेनियन चर्चमध्ये त्यांना मोठ्या भक्तिभावाने वंदन केले जाते
2015 मध्ये त्यांना चर्चचे धर्माचार्य घोषित करण्यात आले आणि 2021 मध्ये पोप फ्रान्सिस यांनी चर्चच्या दिनदर्शिकेत त्यांच्या स्मृतिदिनाची ऐच्छिक स्मृतिदिन म्हणून नोंद केली.
उपासनाविधीचा रंग: पांढरा (प्रायश्चित्तकाळातील सोमवार ते शनिवार यांपैकी एखादा दिवस असल्यास जांभळा)
आवृत्ती: संपूर्ण – संक्षिप्त

उद्धरण:
अंतःकरणाच्या गाभ्यातून देवाशी संवाद. हे गुपिते जाणणाऱ्या देवा, उसासे टाकणाऱ्या माझ्या हृदयाचा स्वर, त्याचे हुंदके आणि त्याचा करुण आक्रोश मी तुला अर्पण करतो. माझ्या अस्थिर मनाची फळे सुगंधी अर्पण म्हणून मी माझ्या दुःखी आत्म्याच्या अग्नीवर ठेवतो, जेणेकरून माझ्या इच्छाशक्तीच्या धूपपात्रातून ती तुझ्यापर्यंत पोहोचावीत. ~ संत ग्रेगरी यांच्या ‘नारेकचे पुस्तक’मधील पहिल्या प्रार्थनेतून

चिंतन: संत यहूदा तद्देय आणि संत बार्थोलोम्यू हे प्रेषित सुवार्ता सांगण्यासाठी आर्मेनियाला गेले, असे मानले जाते. इ.स. 301 मध्ये आर्मेनियाच्या राजाने ख्रिस्ती श्रद्धा स्वीकारली आणि ख्रिस्ती धर्माला आपल्या राज्याचा अधिकृत धर्म घोषित केले. असे करणारा आर्मेनिया हा पहिलाच देश ठरला. त्यानंतरच्या शतकांत चर्चची मंदिरे आणि मठ बांधले गेले, श्रद्धेची शिकवण दिली गेली, उपासनाविधी साजरे झाले आणि ख्रिस्ती संस्कृतीचा मोठ्या प्रमाणावर विकास झाला.

इ.स. 451 मध्ये, खाल्सेदोनच्या धर्मपरिषदेतील धर्मसिद्धान्तांबाबत मतभेद झाल्याने आर्मेनियन चर्च रोमच्या चर्चपासून वेगळे झाले. प्रेषितांनी स्थापन केल्यामुळे आर्मेनियन चर्च प्रेषितीय चर्च राहिले, पण पोपशी असलेले त्याचे ऐक्य तुटले. त्याचे संस्कार आणि प्रार्थनाजीवन चालू राहिले, पण विभाजनही कायम राहिले. अलीकडच्या काही दशकांत ऐक्य पुन्हा प्रस्थापित करण्यासाठी अधिक प्रयत्न झाले आहेत. आज आपण ज्या संताचा सन्मान करतो, तो सन्मान म्हणजे आर्मेनियाच्या पौर्वात्य चर्चशी अधिक पूर्ण ऐक्य साधण्याच्या दिशेने रोमन चर्चने टाकलेले सर्वांत अलीकडचे पाऊल आहे.

दहाव्या शतकापर्यंत आर्मेनियाचे राज्य आपल्या श्रद्धेसाठी, अनेक चर्चमंदिरांसाठी, साहित्यासाठी, कलेसाठी आणि वास्तुकलेसाठी प्रसिद्ध झाले होते. तो तुलनेने शांततेचा काळ होता. इ.स. 951 मध्ये ग्रेगरी नावाच्या एका मुलाचा जन्म व्हान सरोवराजवळ झाला. आर्मेनियाच्या राज्यातील हे सर्वांत मोठे सरोवर आजच्या तुर्कस्तानात आहे. ग्रेगरी लहान असतानाच त्यांची आई वारली. त्यांचे वडील आंद्झेवात्सिक प्रांताचे सत्ताधारी राजपुत्र होते. ते आर्मेनियन चर्चचे बिशप आणि विद्वानही होते. त्यांनी खाल्सेदोनच्या धर्मपरिषदेतील काही शिकवणींचे उघडपणे समर्थन केले. आर्मेनियन चर्चच्या प्रमुखाला ‘कॅथोलिकोस’ म्हटले जात असले, तरी त्यांचा दर्जा बिशपचाच आहे, असे त्यांचे मत होते. हे कॅथोलिकोस यांना रुचले नाही आणि पुढे त्यांनी ग्रेगरींच्या वडिलांना आर्मेनियन चर्चमधून बहिष्कृत केले.

आईच्या मृत्यूनंतर ग्रेगरी आणि त्यांच्या मोठ्या भावाला नारेकच्या मठात राहायला पाठवले गेले. त्या मठाचे संस्थापक व मठप्रमुख अनानिया हे त्यांच्या आईचे काका होते. दोन्ही भावांच्या संगोपनाची जबाबदारी त्यांनी घेतली. वयाच्या सुमारे सव्विसाव्या वर्षी ग्रेगरींना त्या मठासाठी याजक म्हणून अभिषेक देण्यात आला. आयुष्याच्या अखेरपर्यंत ते तिथेच राहिले आणि मठाच्या शाळेत धर्मशास्त्र शिकवत राहिले.

लहानपणीच आई गमावल्याने ग्रेगरींच्या मनात आपल्या धन्य माता मरियेविषयी गाढ भक्ती निर्माण झाली. पुढे त्यांनी लिहिले, “या आध्यात्मिक, स्वर्गीय प्रकाशमातेने मला आपला पुत्र मानून अशी काळजी घेतली, जशी देहधारी, श्वास घेणाऱ्या या पृथ्वीवरील आईलाही घेता आली नसती (प्रार्थना 75).”

याजकाभिषेकानंतर थोड्याच काळात ग्रेगरींनी ‘गीतरत्न’ या ग्रंथावर भाष्य लिहिले. त्यांनी ‘ईयोब’ या ग्रंथावरही भाष्य लिहिले. याशिवाय त्यांनी अनेक भक्तिगीते, प्रवचने आणि पवित्र पुरुषांचा गौरव करणारी भाषणे लिहिली. आयुष्याच्या अखेरीस त्यांनी आपला सर्वांत प्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला: विलापांचा ग्रंथ. आज तो सर्वसाधारणपणे नारेकचे पुस्तक या नावाने ओळखला जातो.

देवाशी सतत संवाद साधत राहावे आणि त्याच्या दैवी सान्निध्याचे सदैव भान ठेवावे, असे ग्रेगरींना त्यांच्या वडिलांनी शिकवले होते. नारेकचे पुस्तक त्यांच्या याच अखंड संवादातून उमटलेले दिसते. या पुस्तकात पंच्याण्णव प्रार्थना आहेत. प्रत्येक प्रार्थनेची सुरुवात “अंतःकरणाच्या गाभ्यातून देवाशी संवाद” या शब्दांनी होते. पुढे या प्रार्थनांतून एका अस्वस्थ, तर कधी अगदी व्याकूळ झालेल्या आत्म्याचे देवावरील गाढ प्रेम व्यक्त होते. पण ही व्याकुळता म्हणजे निराशा नव्हे. आपल्या पतित मानवी स्वभावाची आणि पापाची जाणीव असलेल्या, पण त्याच वेळी देवाच्या दयेचेही गहिरे भान असलेल्या आत्म्याची ही अंतःकरणातून व्यक्त झालेली आशा आहे. त्यांच्या प्रार्थनांत स्तोत्रांचे प्रतिबिंब दिसते आणि त्यांचे संत ऑगस्टिन यांच्या कबुलीजबाब या ग्रंथाशी साधर्म्य आहे. संत ग्रेगरी सांगतात की या प्रार्थना “देवाच्या बोटाने” लिहिल्या गेल्या (प्रार्थना 34) आणि त्यांनी देवाला “माझ्या स्वतःच्या डोळ्यांनी” पाहिले (प्रार्थना 27f). शेवटच्या प्रार्थनांपैकी एका प्रार्थनेत ग्रेगरी म्हणतात, “सर्व मर्त्य जीवांप्रमाणे मी मरणार असलो, तरी हे पुस्तक टिकून राहील, त्याद्वारे मी जिवंत आहे असे मानले जावो… माझ्या जागी हे पुस्तक माझ्याच स्वरात धावा करील, जणू मीच धावा करत आहे” (प्रार्थना 88b; c). हा ग्रंथ केवळ स्वतःसाठी, आपल्या मठवासी बांधवांसाठी किंवा आर्मेनियन लोकांसाठी नव्हे, तर सर्व लोकांसाठी, संपूर्ण जगासाठी लिहिला गेला आहे, असा त्यांचा विश्वास होता.

संत ग्रेगरी यांच्या निधनानंतर एका शतकाच्या आतच आर्मेनियाच्या राज्यावर प्रथम बायझंटाईनांनी आणि नंतर तुर्कांनी आक्रमण केले. त्यानंतरच्या शतकांत एकेकाळी भरभराटीत असलेल्या या लोकांना परकीय सत्तेखाली फार हाल सोसावे लागले. विसाव्या शतकातील आर्मेनियन नरसंहारात या दुःखाने कळस गाठला. त्या नरसंहारात तुर्कांनी अंदाजे १० ते १८ लाख आर्मेनियन लोकांची हत्या केली. अपार दुःखाच्या आणि दडपशाहीच्या त्या शतकांमध्ये संत ग्रेगरी यांच्या पुस्तकातील प्रार्थना आर्मेनियन लोकांच्या नित्य प्रार्थना बनल्या. प्रत्येकाकडे त्या पुस्तकाची छापील प्रत होती; अनेक जण तर ती प्रत उशीखाली ठेवून झोपत असत. २०१५ मध्ये पोपांनी संत ग्रेगरी यांना ‘चर्चचे धर्माचार्य’ घोषित केले आणि २०२१ मध्ये रोमन चर्चच्या उपासना दिनदर्शिकेत त्यांचा समावेश झाला. त्यामुळे त्यांच्या पुस्तकातील प्रार्थना एकाएकी संपूर्ण जगाच्या प्रार्थना बनल्या. आज सर्वांनी या प्रार्थना करणे आवश्यक आहे, जेणेकरून जग देवापुढे नम्र होईल आणि त्याला स्वतःच्या पापाची व देवाच्या दयेची किती गरज आहे, याची तीव्र जाणीव होईल. संत ग्रेगरी यांच्या अखेरच्या प्रार्थनेतील शेवटच्या शब्दांनी आपण समारोप करूया.

प्रार्थना: हे जीवनदायी रक्ताच्या स्वर्गीय प्याल्या, तुझे अर्पण नित्य होत असते, तरी तू कधीच रिता होत नाहीस. चिरविश्रांतीत असलेल्या आत्म्यांच्या तारणासाठी व जीवनासाठी तू अर्पिला जातोस. प्रकाशाच्या दिवसासाठी पृथ्वीला तयार कर, आणि भूमीला फुलू दे व फळे देऊ दे. माझा देह पापात मरण पावला तरी, तुझ्या कृपेने व करुणेने मला तुझ्यामध्ये बळ मिळो, तुझ्याद्वारे मी पापापासून शुद्ध होवो आणि तू मला सार्वकालिक जीवन देऊन नवे कर. नीतिमानांच्या पुनरुत्थानाच्या वेळी मी तुझ्या पित्याच्या आशीर्वादास पात्र ठरो. त्याला आणि तुला सर्व गौरव असो; पवित्र आत्म्यासह तुमची स्तुती असो व तुमच्या आभाराचा जयघोष होवो, आता, सदैव आणि युगानुयुगे. आमेन.

प्रार्थना करा: नारेकचे पुस्तक: clerus.org/

हे चिंतन या ग्रंथातून घेतले आहे:

उपासना वर्षातील संत आणि सण
खंड १ ते ४


अधिक वाचन:

विलापांचे पुस्तक (नारेक)

व्हिडिओ: विवेकशील हृदये पॉडकास्ट

कॅथलिक संत & सण

व्हॅटिकन

फ्रान्सिस्कन मीडिया

अंतःकरणाच्या गाभ्यातून देवाशी संवाद
संत ग्रेगरी यांच्या प्रार्थना

कॅथलिक संतांची माहिती

कॅथलिक जगाचा वृत्तांत

अलेतेया

अनास्टपॉल

विकिपीडिया


(संक्षिप्त आवृत्ती)

27 फेब्रुवारी: नारेकचे संत ग्रेगरी, मठप्रमुख व चर्चचे धर्माचार्य — ऐच्छिक स्मृतिदिन

९५१–सु. १००३
आर्मेनियन चर्चमध्ये त्यांना सर्वत्र मोठ्या श्रद्धेने वंदन केले जाते
२०१५ मध्ये ‘चर्चचे धर्माचार्य’ म्हणून घोषित; २०२१ मध्ये पोप फ्रान्सिस यांनी त्यांचा ऐच्छिक स्मृतिदिन म्हणून चर्चच्या उपासना दिनदर्शिकेत समावेश केला

संत युदा तद्देय आणि संत बर्थलमय या प्रेषितांनी आर्मेनियात शुभवर्तमानाचा प्रसार केला. इ.स. ३०१ मध्ये ख्रिस्ती धर्माला अधिकृत राजधर्म म्हणून स्वीकारणारे आर्मेनिया हे पहिले राज्य ठरले. आर्मेनियात चर्चची भरभराट झाली; परंतु इ.स. ४५१ मध्ये खाल्सेदोनच्या धर्मपरिषदेतील धर्मसिद्धांतांबाबत मतभेद झाल्याने आर्मेनियन चर्च रोमच्या चर्चपासून वेगळे झाले. आर्मेनियन चर्चने आपले प्रेषितीय स्वरूप टिकवले आणि त्याचे संस्कार व प्रार्थनामय जीवन चालू राहिले; मात्र फूट कायम राहिली. अलीकडच्या दशकांत पुन्हा एकत्र येण्याचे प्रयत्न अधिक जोमाने सुरू झाले आहेत. पूर्वेकडील आर्मेनियन चर्चशी अधिक पूर्ण ऐक्य साधण्यासाठी रोमन चर्चने उचललेले सर्वांत अलीकडचे पाऊल म्हणजे नारेकचे संत ग्रेगरी यांचा केलेला सन्मान.

ग्रेगरी यांचा जन्म इ.स. ९५१ मध्ये आजच्या तुर्कस्तानातील वान सरोवराजवळ झाला. ते लहान असतानाच त्यांची आई वारली; त्यामुळे आपल्या धन्य माता मरियेविषयी त्यांच्या मनात गाढ भक्ती निर्माण झाली. त्यांचे वडील आन्द्झेवात्सिक प्रांताचे सत्ताधारी राजपुत्र होते. ते आर्मेनियन बिशप आणि विद्वानही होते. खाल्सेदोनच्या धर्मपरिषदेतील काही शिकवणींना त्यांनी पाठिंबा दिल्यामुळे आर्मेनियन चर्चने त्यांना बहिष्कृत केले.

आईच्या निधनानंतर ग्रेगरी आणि त्यांच्या मोठ्या भावाला नारेकच्या मठात राहायला पाठवण्यात आले. वयाच्या सुमारे सव्विसाव्या वर्षी ग्रेगरी यांना त्या मठाच्या सेवेसाठी याजकाभिषेक देण्यात आला. उर्वरित आयुष्य त्यांनी तिथेच घालवले आणि मठाच्या शाळेत धर्मशास्त्र शिकवले.

याजकाभिषेकानंतर थोड्याच काळात ग्रेगरी यांनी गीतरत्न या ग्रंथावर भाष्य लिहिले. त्यांनी ईयोबाच्या पुस्तकावरही भाष्य लिहिले आणि पवित्र पुरुषांचा गौरव करणारी असंख्य स्तोत्रगीते, प्रवचने आणि भाषणे रचली. आयुष्याच्या अखेरीस त्यांनी आपला सर्वांत प्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला: विलापांचे पुस्तक, जो आज सामान्यतः नारेकचे पुस्तक या नावाने ओळखला जातो.

देवाच्या दैवी उपस्थितीचे सतत भान ठेवून त्याच्याशी अखंड संवाद साधत राहावे, असे ग्रेगरी यांच्या वडिलांनी त्यांना शिकवले. नारेकचे पुस्तक हा त्या संवादातून उमटलेल्या पंच्याण्णव प्रार्थनांचा संग्रह आहे. प्रत्येक प्रार्थनेची सुरुवात “अंतःकरणाच्या गाभ्यातून देवाशी संवाद” या शब्दांनी होते. व्याकूळ, किंबहुना वेदनेने विव्हळ झालेल्या जिवाचे देवावरील गाढ प्रेम या प्रार्थनांतून व्यक्त होते. ही वेदना म्हणजे निराशा नव्हे, तर स्वतःच्या पतित मानवी स्वभावाची व पापाची जाणीव असलेल्या आणि त्याच वेळी देवाच्या दयेचे तीव्र भान असलेल्या जिवाच्या अंतःकरणातून उमटलेली आशा आहे. त्यांच्या प्रार्थनांत स्तोत्रांचे प्रतिबिंब दिसते आणि त्यांचे संत ऑगस्टीन यांच्या कबुलीजबाब या ग्रंथाशी साम्य आहे. संत ग्रेगरी म्हणतात की या प्रार्थना “देवाच्या बोटाने” लिहिल्या गेल्या (प्रार्थना 34) आणि त्यांनी देवाला “माझ्या स्वतःच्या डोळ्यांनी” पाहिले (प्रार्थना 27f). 

ग्रेगरी यांच्या निधनानंतरच्या शतकांत आर्मेनियाला परकीय सत्तेखाली फार हाल सोसावे लागले. १९१५–१६ मधील आर्मेनियन नरसंहारात या दुःखाने कळस गाठला. त्या नरसंहारात तुर्कांनी अंदाजे १० ते १८ लाख आर्मेनियन लोकांची हत्या केली. या दुःखाच्या काळात आर्मेनियन लोकांनी संत ग्रेगरी यांच्या प्रार्थनांच्या पुस्तकाचा आधार घेतला. पोप फ्रान्सिस यांनी संत ग्रेगरी यांना ‘चर्चचे धर्माचार्य’ घोषित केले तेव्हा हे प्रार्थनापुस्तक संपूर्ण जगाला उपलब्ध झाले. ग्रेगरी यांच्या अखेरच्या प्रार्थनेतील शेवटच्या शब्दांनी आपण समारोप करूया.

हे जीवनदायी रक्ताच्या स्वर्गीय प्याल्या, प्रकाशाच्या दिवसासाठी पृथ्वी तयार कर. मातीतून फुले फुलू दे आणि फळे येऊ दे. तुझ्यातील रक्त सतत बलिदान म्हणून अर्पण केले जाते, तरी तू कधीही रिकामा होत नाहीस. हे सर्व चिरविश्रांतीत असलेल्या आत्म्यांच्या तारणासाठी आणि जीवनासाठी आहे. माझा देह पापात मरण पावला तरी, तुझ्या कृपेने आणि करुणेने मला तुझ्यामध्ये बळ मिळो. तुझ्याद्वारे मी पापापासून शुद्ध होवो आणि तू मला चिरंतन जीवन देऊन नवे कर. नीतिमानांच्या पुनरुत्थानाच्या वेळी मी तुझ्या पित्याच्या आशीर्वादास पात्र ठरवला जावो. तुझ्यासह त्याला सर्व गौरव असो, आणि पवित्र आत्म्यासह तुम्हाला स्तुती व कृतज्ञतेचा जयघोष अर्पण असो, आता, सदैव आणि युगानुयुगे. आमेन.

पूर्ण आवृत्तीकडे परत जा