मराठी

प्रकरण पाचवे

पाचव्या टप्प्यातील निवासस्थाने

ऐक्याच्या प्रार्थनेद्वारे पास्काच्या रहस्यात प्रवेश

धडा त्रेचाळीस: वर्णन करणे अशक्य

पाचव्या टप्प्यातील निवासस्थानांत प्रवेश करताना आत्म्याला हळूहळू उमगते की देव ज्या गूढ भाषेत त्याच्याशी बोलतो, त्या भाषेचे किंवा त्या भाषेत देव त्याला जे सांगतो त्याचे वर्णन करणे अशक्य आहे.

अहो, माझ्या भगिनींनो, पाचव्या टप्प्यातील निवासस्थानांत दडलेल्या संपत्तीचे, खजिन्यांचे आणि आनंदाचे वर्णन मी कसे करू? त्यांविषयी काहीच न बोलणे अधिक बरे नाही का? त्यांचे वर्णन करणे अशक्य आहे, मनालाही त्यांची कल्पना करता येत नाही आणि कोणतीही उपमा त्यांचे चित्र उभे करू शकत नाही. त्यासाठी या जगातल्या साऱ्याच गोष्टी फार क्षुद्र आहेत (V.I #1).

आपले विचार एकमेकांना सांगण्यासाठी आपण मानवी भाषेचा आणि या जगातल्या संकल्पनांचा आधार घेतो. आपले म्हणणे समजावून सांगण्यासाठी आपण प्रतिमा, दाखले, रूपके आणि छोट्या गोष्टी वापरतो. पण या निवासस्थानांत देव आत्म्याशी ज्या प्रकारे बोलू लागतो, ते बोलणे या जगाच्या पलीकडचे आहे. म्हणून ते मानवी भाषेत मांडण्याचा कोणताही प्रयत्न सफल होऊ शकत नाही. तरीही, आविलाच्या संत तेरेसा आपल्या भगिनींना आणि आपल्यालाही हे अनुभव सांगण्याचा शक्य तितका प्रयत्न करतात.

या निवासस्थानांत अनुभवास येणाऱ्या ‘संपत्तीचे, खजिन्यांचे आणि आनंदाचे’ स्वरूप मानवी भाषा आणि संकल्पना यांच्या साहाय्याने मांडणे अशक्य आहे. ही मर्यादा नम्रपणे मान्य करूनच हे प्रकरण वाचले पाहिजे. देव तुम्हाला येथे प्रवेश करण्याचे आमंत्रण देईल, तेव्हा तुमच्या आत्म्यासाठी काय राखून ठेवले आहे, याची कल्पना देण्यास इथले शब्द फारच अपुरे पडतील.

हे प्रकरण वाचताना ही मर्यादा नम्रपणे लक्षात ठेवा. या निवासस्थानांच्या वर्णनातून तिथे नेमके काय घडते हे तुम्हाला समजले नाही, तर आश्चर्य वाटू देऊ नका. त्यामुळे निराश होण्याऐवजी, या निवासस्थानांत स्वतः प्रवेश करण्याची इच्छा तुमच्यात जागी होऊ द्या. मग देव स्वतः तुम्हाला शिकवेल आणि केवळ त्यालाच बोलता येणाऱ्या भाषेत हे दडलेले खजिने तुमच्यासमोर उघड करील.

चिंतन: एखाद्या अनुभवाने तुम्ही कधी निःशब्द झाला आहात का? कदाचित कोणाच्या निःस्वार्थ प्रेमाच्या कृतीने तुम्ही इतके भारावून गेला असाल की काय बोलावे किंवा कशी प्रतिक्रिया द्यावी, हेच तुम्हाला सुचले नसेल. या निवासस्थानांत असेच घडते. देव तुमच्याशी नव्या रीतीने बोलू लागतो, तेव्हा नुकतेच काय घडले हे तुम्हाला शब्दांत सांगता येणार नाही.

तुमच्या आयुष्यात असा अनुभव आला असेल, तर तो प्रसंग आठवा. प्रार्थनेच्या एखाद्या क्षणी असे काही कधी घडले आहे का? प्रार्थनेत देव तुमच्याशी अशा रीतीने बोलत आहे असे कधी जाणवले आहे का, की हा अनुभव तुमच्या स्वतःतून आलेला नसून देवच तुमच्याशी बोलत आहे, हे तुम्हाला स्पष्टपणे कळले? तसे असेल, तर निदान त्या क्षणापुरते तरी देवाने तुम्हाला या निवासस्थानात आणले, याचा आनंद माना.

हे प्रकरण वाचताना ही भाषा तुम्हाला थोडी अपरिचित वाटली, तरी निराश होऊ नका. देव अजून तुमच्याशी अशा अधिक सखोल आणि गूढ रीतीने बोलला नसेल, तर या प्रकरणातील शिकवण तुम्हाला आध्यात्मिक जीवनात आणखी खोल जाण्यास प्रेरणा देऊ द्या. आधीच्या निवासस्थानांतील शिकवणीकडे पुन्हा वळा आणि ती अधिक पूर्णपणे आचरणात आणण्याचा प्रयत्न करा. म्हणजे देव तुम्हाला येथे बोलावील, तेव्हा त्याच्या हाकेला प्रतिसाद देण्यास आणि त्याचे आमंत्रण स्वीकारण्यास तुम्ही तयार असाल.

हे परम वंदनीय प्रभू, मला ठाऊक आहे की माझ्यासाठी राखून ठेवलेली संपत्ती, खजिने आणि आनंद यांची मी आशाही करू शकत नाही, त्यांचे वर्णन तर त्याहूनही अशक्य आहे. तू आजवर माझ्या आत्म्यात जे काही केलेस त्याबद्दल मी तुझे आभार मानतो. माझ्यात जे काही करण्याची तुझी इच्छा आहे ते सर्व तुला करता यावे, म्हणून मी स्वेच्छेने स्वतःला तुला अर्पण करतो. मला तुझी वाट पाहू दे आणि तू मला हाक देशील तेव्हा मला प्रतिसाद देता येऊ दे. त्या क्षणी काहीही राखून न ठेवता सर्वस्व तुझ्या हाती सोपवू दे.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा चौवेचाळीस: ऐक्याची प्रार्थना 

पाचव्या टप्प्यातील निवासस्थानांत काय घडते हे अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यासाठी ‘ऐक्याची प्रार्थना’ समजून घेणे आवश्यक आहे. देवाच्या कृपेने लाभणाऱ्या या प्रार्थनेच्या अवस्थेत तुम्ही सतत राहणार नाही. तरी योग्य वेळी देव तुम्हाला ही प्रार्थना अनुभवण्यास आणि त्या अनुभवाची टिकून राहणारी फळे उपभोगण्यास आमंत्रण देईल.

ऐक्याच्या प्रार्थनेत आत्मा जणू झोपी जातो, गाढ झोपी जातो: त्याला जगाचेही भान राहत नाही आणि स्वतःचेही नाही. खरे तर, ही अवस्था टिकते त्या थोड्या वेळात त्याला कोणतीही संवेदना उरत नाही. इच्छा असली तरी त्याला कोणत्याही विषयावर विचार करता येत नाही. येथे विचार थांबवण्यासाठी काहीच प्रयत्न करावा लागत नाही. आत्मा प्रेम करू शकत असेल, तरी तो कसे प्रेम करतो, कोणावर प्रेम करतो किंवा त्याला काय हवे आहे, याची त्याला जाणीव नसते. खरे तर, देवामध्ये पूर्वीपेक्षा अधिक खऱ्या अर्थाने जगण्यासाठी तो या जगाला पूर्णपणे मेला आहे (V.I #3).

आव्हिलाच्या संत तेरेसा पुढे सांगतात की प्रार्थनेची ही अवस्था सहसा अर्ध्या तासापेक्षा कमी टिकते. या गूढ ऐक्याच्या काळात दोन गोष्टी घडतात. पहिली अशी की, या प्रार्थनेत मानवी संकल्पना, आठवणी, तर्कबुद्धी आणि कल्पनाशक्ती यांचा काहीही उपयोग होत नाही. म्हणून देव “आत्म्यावर खरे ज्ञान अधिक खोलवर ठसवता यावे म्हणून त्याची सर्व इंद्रिये निष्क्रिय करतो. ही अवस्था टिकून असताना आत्मा काहीही पाहत नाही, ऐकत नाही किंवा समजून घेत नाही.” एका अर्थाने, व्यक्तीच्या अंतरात्म्याला आपल्या शारीरिक इंद्रियांचे आणि त्यांच्याद्वारे जे काही शिकले आहे त्याचे भान राहत नाही. त्याऐवजी देव आपल्या निःशब्द, आध्यात्मिक भाषेत थेट अंतरात्म्याशी संवाद साधतो. या संवादातून व्यक्तीला असे नवे ज्ञान लाभते, जे ती स्वतःच्या प्रयत्नांनी कधीही मिळवू शकली नसती.

दुसरी गोष्ट अशी की, या गूढ ऐक्याच्या अवस्थेतून व्यक्ती ‘जागी’ होते तेव्हा जे घडले त्याबद्दल तिला शंकाच वाटू शकत नाही. देवाची भेट आपल्या अंतरंगात इतक्या खोलवर झाली की ती पूर्णपणे उलगडून सांगता येणार नाही, याची तिला खात्री असते. प्रार्थनेची ही खोली तिने आयुष्यात एकदाच, तीही अनेक वर्षांपूर्वी अनुभवली असली, तरी देवाने आपल्याशी अशा गूढ रीतीने संवाद साधला, ही जाणीव तिला कायम राहते. त्या ऐक्याच्या अनुभवाबद्दल तिला कधीही शंका वाटणार नाही.

चिंतन: तुम्ही कधी ऐक्याची प्रार्थना अनुभवली आहे का? प्रार्थना करत असताना तुम्ही कधी त्या प्रार्थनेतून ‘जागे’ झाला आहात का, आणि आपल्यात परिवर्तन घडवणारे काहीतरी घडले आहे हे जाणवले, पण ते नेमके काय होते हे सांगता आले नाही, असे झाले आहे का? तसे नसेल, तर अशा प्रार्थनेची आतुरतेने वाट पाहा. ही अनमोल देणगी मिळेल अशी आशा बाळगा आणि तिच्या प्रतीक्षेत राहा. असा अनुभव आला असेल, तर त्यातून तुमच्या जीवनात कोणते चांगले फळ आले?

पाचव्या निवासकक्षांत स्थिरावल्यावर प्रार्थनेचा गूढ अनुभव सतत येत राहावा, हे मुख्य ध्येय नसावे. देवाने तो अनुभव दिला, तर आनंद माना. पण या गूढ प्रार्थनेचा अनुभव मिळवणे हे तुमचे मुख्य उद्दिष्ट नसावे. त्याऐवजी, त्यानंतर आपले विचार आणि आपली इच्छा देवाच्या विचारांशी आणि इच्छेशी अधिकाधिक जुळत राहावीत, हे ध्येय असले पाहिजे. ऐक्याच्या प्रार्थनेचा अनुभव या वाटचालीत उपयोगी पडेल असे देवाला दिसेल, तेव्हा तो तो अनुभव देईल. देवाला तुमच्याशी जितके खोल ऐक्य साधायचे आहे, तितक्या खोलवर जाण्यासाठी तुमच्या लौकिक आठवणी आणि तर्कशक्ती अपुऱ्या पडतील, तेव्हा तो या क्षमता काही काळ थांबवेल आणि थेट तुमच्या अंतरात्म्याशी बोलेल. अशा रीतीने तो तुमचे त्याच्याशी असलेले ऐक्य अधिक गहिरे करेल, तुमच्या पापांची क्षमा करेल आणि तुमच्या जखमी मानवी स्वभावाला बरे करेल.

ऐक्याच्या प्रार्थनेच्या या पवित्र देणगीवर चिंतन करताना, तिच्यामुळे तुमच्यात नम्रता वाढू द्या. या देणगीचा अर्थ उमगला की एक गोष्ट लक्षात येते: जीवनात देवाच्या परिवर्तन घडवणाऱ्या स्पर्शाशिवाय तुम्हाला पवित्रतेत अधिक खोलवर जाता येत नाही. ही जाणीव तुम्हाला नम्र बनवते. ही प्रार्थना केवळ देवच देऊ शकतो—त्याला वाटेल तेव्हा आणि त्याची तशी इच्छा आहे म्हणूनच.

हे माझ्या जीवनात परिवर्तन घडवणाऱ्या प्रभू, तुझ्या अपार दयेमुळे तू मला तुझ्या दैवी सान्निध्यात अशा रीतीने ओढू इच्छितोस, जी केवळ तुलाच शक्य आहे. हे प्रिय प्रभू, मी माझे अंतःकरण तुझ्यासाठी खुले करतो आणि जे गहिरे ऐक्य तू मला देऊ इच्छितोस, त्यासाठी प्रार्थना करतो. माझ्या अंतरात्म्याशी बोल, माझे मन शुद्ध कर, माझी कल्पनाशक्ती आणि स्मरणशक्ती मोकळी कर आणि माझी इच्छाशक्ती बळकट कर, म्हणजे तुझ्याशी ऐक्य साधण्यासाठी मी पूर्णपणे तयार होईन.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा पंचेचाळीस: निदान उंबरठ्यापर्यंत तरी

या निवासकक्षांचे शक्य तितके नेमके वर्णन करण्याचा प्रयत्न सुरू करताना आव्हिलाच्या संत तेरेसा दोन अतिशय रोचक गोष्टी सांगतात.

मी ‘काही जणी’ असे म्हटले, पण प्रत्यक्षात या निवासात कधीच प्रवेश न मिळणाऱ्या फार थोड्या आहेत. काही जणी अधिक आत जातात, तर काही कमी; पण बहुतेक जणींना निदान या कक्षांत प्रवेश तरी मिळतो, असे म्हणता येईल (V.I #2).

पहिली गोष्ट अशी की, आव्हिलाच्या संत तेरेसा म्हणतात की या निवासकक्षांच्या उंबरठ्याच्या आतही कधीच पाऊल न ठेवणारे लोक “फार थोडे” आहेत. ही आनंदाची बातमी आहे आणि या कक्षांत प्रवेश करण्याची इच्छा असलेल्या प्रत्येकाला यातून प्रोत्साहन मिळायला हवे. अर्थात, त्या मठाच्या एकांतात राहणाऱ्या धर्मभगिनींसाठी लिहीत होत्या. म्हणून त्यांचे म्हणणे असे समजावे की, त्यांच्या भगिनींपैकी आयुष्यात कधी ना कधी प्रार्थनेच्या या अवस्थेत प्रवेश न करणाऱ्या फार थोड्या आहेत. सर्वसाधारणपणे बहुतेक लोकांना इथे प्रवेश मिळेल, असे त्या म्हणत नव्हत्या. तर आपल्या आध्यात्मिक जीवनाकडे अतिशय गांभीर्याने पाहणाऱ्या, ठरलेल्या जीवननियमाप्रमाणे जगणाऱ्या, दररोज प्रार्थना करणाऱ्या, पाप टाळणाऱ्या, संस्कारांमध्ये सहभागी होणाऱ्या आणि श्रद्धेच्या वाटचालीत मदत करणाऱ्यांची संगत ठेवणाऱ्या लोकांविषयी त्या बोलत होत्या. दुसऱ्या शब्दांत, पहिल्या चार निवासकक्षांत शिकलेल्या गोष्टी तुम्ही नीट आचरणात आणल्या असतील, तर देव तुम्हाला पाचव्या निवासकक्षांत बोलावेल अशी मोठी आशा बाळगायला हरकत नाही.

या निवासकक्षांविषयी आव्हिलाच्या संत तेरेसा सांगतात ती दुसरी रोचक गोष्ट अशी की, काही जण त्यांत “अधिक” प्रवेश करतात, तर काही “कमी.” त्यामुळे या निवासकक्षांतील ऐक्याच्या प्रार्थनेत प्रवेश करणे म्हणजे केवळ ‘प्रवेश झाला किंवा झाला नाही’ इतकी सरळ गोष्ट नाही, असे दिसते. उलट, टप्प्याटप्प्याने अधिक खोलवर प्रवेश होत जातो. एखाद्याने इथे केवळ पाऊल ठेवले असेल आणि मग तो मागे फिरला असेल. आयुष्यात असे एकदाच किंवा दोनदाच घडले असेल. इतर काही जण इथे वारंवार प्रवेश करतात, अधिक काळ थांबतात, या कक्षांत अधिक आतवर जातात आणि कदाचित त्यांच्याही पलीकडे जातात.

चिंतन: देवाने ज्या अनेकांना या निवासस्थानांत प्रवेश दिला आहे, त्यांच्यापैकी तुम्ही एक आहात का? कदाचित या प्रश्नाचे उत्तर देणे कठीण असेल. तुम्हाला खात्री नसेल, तर काळजी करू नका. तुमची प्रार्थना इतकी खोलवर जावी, ही देवाची इच्छा आहे, अशी आशा आणि विश्वास बाळगा. देवाचा शोध निष्ठेने घेत राहा आणि तो जेव्हा तुम्हाला प्रेमाने आमंत्रण देईल, तेव्हा ते स्वीकारण्यास तयार राहा.

लक्षात ठेवा, या निवासस्थानांत प्रवेश करण्याची संधी अनेकांना दिली जाते. काही जण अधिक वेळा प्रवेश करतात, तर काही कमी वेळा. आपल्या अंतःकरणात डोकावून पाहा आणि निदान या निवासस्थानांचा उंबरठा ओलांडण्याची इच्छा मनात जोपासा. येथे आपल्या प्रभूला भेटण्याची ओढ अंतःकरणात वाढू द्या. त्याचे आमंत्रण मिळावे म्हणून कृपेची याचना करा आणि आपला प्रभू तुमच्यासाठी दार उघडेल, अशी आशा बाळगा. कारण केवळ तोच ते दार उघडू शकतो आणि ते उघडण्याची त्याला मनापासून इच्छा आहे. तो दार उघडेल तेव्हा तुम्ही त्याला काय प्रतिसाद द्याल, याचा विचार करा. तुम्ही आत जाण्याचे ठरवले, तर त्यासाठी तुम्हाला किंमत मोजावी लागेल. तुमची इच्छा त्याच्या इच्छेशी एकरूप व्हावी म्हणून तुम्हाला स्वतःची इच्छा सतत त्याच्या हाती सोपवावी लागेल. ही किंमत मोजण्यास तुम्ही तयार आहात का? भूतकाळ मागे सोडून देवाने तुमच्यासाठी जे काही राखून ठेवले आहे, त्यात पूर्णपणे झोकून देण्यास तुम्ही तयार आहात का? घाबरू नका, कचरू नका. धैर्याने येथे प्रवेश करण्याची कृपा मागा आणि देव जेव्हा तुम्हाला आमंत्रण देईल, तेव्हा त्याला “हो” म्हणा.

हे माझ्या संयमी प्रभू, दार उघडून या परम वैभवशाली निवासस्थानांत माझे स्वागत करण्याची तुझी इच्छा आहे. माझे जीवन आणि माझी प्रार्थना आपल्या हाती घेण्याची तुझी इच्छा आहे. माझ्या आत्म्याच्या केंद्रस्थानी तू वास करतोस; तुझ्या दैवी सान्निध्यात मला अधिक खोलवर नेऊन माझे रूपांतर करण्याचीही तुझी इच्छा आहे. मला धैर्य दे आणि तुझ्यावर भरवसा ठेवायला शिकव, म्हणजे तू मला सतत देत असलेले आमंत्रण मी पूर्ण मनाने स्वीकारेन. माझे काहीही तुझ्यापासून राखून न ठेवता, तू बोलशील तेव्हा तुझ्या सौम्य आणि स्पष्ट वाणीचे अनुसरण करण्याची कृपा मला दे.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा सेहेचाळीस: एक मधुर मृत्यू

मृत्यूचा अनुभव कसा असेल, असा प्रश्न तुम्हाला कधी पडला आहे का? पडला असेल, तर देवाशी एकरूप होण्याच्या प्रार्थनेची ही अवस्था अनुभवल्याने त्या प्रश्नाच्या उत्तरावर प्रकाश पडेल, असे दिसते.

हा एक गोड मृत्यू आहे. कारण देहात असताना आत्मा ज्या शक्तींचा वापर करत होता, त्यांचा वापर त्याला आता करता येत नाही. हा मृत्यू गोड आहे, कारण देवामध्ये अधिक पूर्णपणे वास करण्यासाठी आत्म्याने आपले मर्त्य आवरण सोडले आहे, असे भासते (प्रत्यक्षात तसे घडत नसले तरी). ही अवस्था इतकी पूर्ण असते की श्वास चालू राहण्याइतका प्राण देहात उरतो की नाही, हे मला माहीत नाही. विचार करता, तो उरत नाही असे मला वाटते. निदान इतके तरी खरे की श्वास चालू असलाच, तर त्याची जाणीव नसते (V.I #3).

मृत्यूच्या वेळी तुमच्या देहाचा श्वास थांबेल आणि तुमचा चेतनात्मा देहापासून वेगळा होईल. या प्रार्थनेतही असेच घडते, असे दिसते. या प्रार्थनेदरम्यान देहाचा श्वास खरोखरच थांबतो की नाही, हे आपल्याला माहीत नाही, असे संत तेरेसा कबूल करतात; पण तो थांबतो, असे त्यांना वाटते. आपण सामान्यतः ज्याला मृत्यू म्हणतो तसा हा मृत्यू नसला, तरी दोन्हींमध्ये काही साम्य आहे.

देहाला चेतनात्म्याचे “मर्त्य आवरण” म्हणता येईल. पण आपला देह पतित अवस्थेत असेपर्यंत तो देवाशी पूर्णपणे एकरूप होऊ शकत नाही. काळाच्या शेवटी देव सर्व विश्वासूंच्या देहांचे पुनरुत्थान करील. तेव्हा त्या देहांचे रूपांतर होईल आणि ते देवाशी असलेल्या दैवी ऐक्यात सहभागी होऊ शकतील. पण आपले देह पतित अवस्थेत असेपर्यंत त्यांना या दैवी ऐक्यात पूर्णपणे सहभागी होता येत नाही. म्हणून मानवी चेतनात्म्याला देवामध्ये पूर्णपणे वास करता यावा यासाठी देव त्याला गूढ रीतीने काही काळ देहापासून वेगळे करतो. इंद्रिये, आवेग, भावना, मानवी तर्कबुद्धी, कल्पनाशक्ती आणि स्मृती यांचे कार्य तो शांत करतो आणि केवळ चेतनात्म्यालाच आपल्या आत्म्याशी दैवी ऐक्यात ओढून घेतो.

म्हणून या जगात अनुभवास येणारा हा “मृत्यू” म्हणजे एक “गोड मृत्यू” आहे. पार्थिव देहाचा आणि आत्म्याच्या शक्तींचा उपयोग न करता देवाला भेटणे, हा सर्वांत मोठा आनंद आहे. या गूढ प्रार्थनेचे पवित्र शास्त्रातील एक उत्कृष्ट स्पष्टीकरण संत पौल आपल्याला देतात:

“ख्रिस्तामधील एका व्यक्तीला मी ओळखतो. चौदा वर्षांपूर्वी त्या व्यक्तीला तिसऱ्या स्वर्गापर्यंत उचलून नेण्यात आले (देहासह की देहाविना, हे मला माहीत नाही; देवाला माहीत आहे). आणि मला माहीत आहे की त्या व्यक्तीला (देहासह की देहाविना, हे मला माहीत नाही; देवाला माहीत आहे) परादीसमध्ये उचलून नेण्यात आले आणि तिथे त्या व्यक्तीने अशा अवर्णनीय गोष्टी ऐकल्या, ज्यांचा उच्चार करण्याची परवानगी कोणालाही नाही” (2 करिंथकरांस 12:2–4).

चिंतन: तुम्हाला मृत्यूची भीती वाटते का? मृत्यूबरोबर अनेक अज्ञात गोष्टी येतात. पण जे ख्रिस्तामध्ये जगतात, त्यांच्यासाठी मृत्यू हा शाश्वत आनंदाकडे जाण्याचा मार्ग आहे. आपल्या पतित मानवी स्वभावासह या पृथ्वीवर जगण्यासाठी देव कदाचित तुम्हाला आणखी पुष्कळ वर्षे देईल. तरी हे लक्षात ठेवा की त्याच्याशी एकरूप होण्याच्या प्रार्थनेतील “गोड मृत्यू”द्वारे तुम्हाला या जगातून मुक्त करण्याचीही त्याची इच्छा आहे.

तुम्हाला मृत्यूची भीती वाटते का, यावर चिंतन करा. वाटत असेल, तर ती दूर करण्याचा प्रयत्न करा. या पृथ्वीवरील आपल्या प्रियजनांपासून निरोप घेताना खरे मानवी दुःख होते, यात शंका नाही. पण आपण ख्रिस्तामध्ये जगत असलो आणि तो आपल्यामध्ये वास करत असला, तर आपण मृत्यूला कधीही भिऊ नये.

स्वर्गात त्याच्याशी अनंतकाळ एकरूप होण्यासाठी देव तुम्हाला अनेक मार्गांनी तयार करतो. एकरूपतेची प्रार्थना हा त्यांपैकी एक मार्ग आहे. या जगातच अनुभवता येणाऱ्या या प्रकारच्या मरणावर चिंतन करा आणि या देणगीसाठी प्रार्थना करा, म्हणजे परमपवित्र त्र्येक देवाशी अनंतकाळ एकरूप होण्याचे जे गौरवशाली पाचारण तुम्हाला मिळाले आहे, ते तुम्हाला अधिक पूर्णपणे समजेल.

हे माझ्या प्रभू, स्वतःसाठी जगणे पूर्णपणे सोडून देण्यास तू मला पाचारण केले आहेस. माझे सर्वस्व तुला समर्पित करावे आणि केवळ तुला व तुझ्या परिपूर्ण इच्छेलाच धरून राहावे, असे आमंत्रण तू मला देतोस. या जगातच या मधुर मरणाची देणगी मला दे. त्यामुळे मी तुला अधिक पूर्णपणे ओळखेन, तुझ्यामुळे माझे रूपांतर होईल आणि मी केवळ तुझ्यासाठी जगेन. माझ्या मृत्यूच्या दिवशी तुझी समोरासमोर भेट होईपर्यंत मी तुझी सेवा करत आणि तुझ्या पवित्र इच्छेप्रमाणे वागत राहीन.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा सत्तेचाळीस: देवदूतांचे आणि दुष्ट आत्म्यांचे कार्य

जेव्हा एखादा आत्मा पाचव्या निवासकक्षांत प्रवेश करतो, तेव्हा तो देवाशी इतका एकरूप झालेला असतो की सैतान त्याच्यावर मुळीच परिणाम करू शकत नाही.

या लहान पाली कितीही चपळ असल्या, तरी त्या पाचव्या निवासात प्रवेश करू शकत नाहीत. कारण आत्म्याला दिलेल्या कृपादानांत अडथळा आणण्याचे सामर्थ्य कल्पनाशक्ती, बुद्धी किंवा स्मरणशक्ती यांपैकी कशातही नाही. 

आविलाच्या संत तेरेसा पुन्हा एकदा कल्पनाशक्ती, बुद्धी (म्हणजे माणसाची विचार व तर्क करण्याची क्षमता) आणि स्मरणशक्ती यांचा उल्लेख करतात. सैतान आणि त्याच्या दुरात्म्यांची फौज हे पतित देवदूत असल्यामुळे, आपल्या मनात विचार सुचवण्याच्या आध्यात्मिक सामर्थ्याद्वारे आपल्याशी संवाद साधण्याची त्यांची नैसर्गिक क्षमता अजूनही त्यांच्याकडे आहे. ज्या प्रमुख हेतूंसाठी त्यांची निर्मिती झाली, त्यांपैकी हा एक होता. देवाचे सत्य आणि त्याची कृपा आपल्यापर्यंत पोहोचवण्याचे साधन बनणे हे त्यांचे कार्य होते.  पतित अवस्थेतही आपल्याशी संवाद साधण्याची क्षमता त्यांच्याकडे आहे. पण आता ते आपले सारे नैसर्गिक सामर्थ्य वापरून प्रलोभनांच्या रूपाने आपल्या मनात खोट्या गोष्टी भरवतात, काही अहितकारक आठवणी पुन्हा जाग्या करतात आणि आपल्याला चुकीच्या तर्काच्या वाटेवर नेण्याचा प्रयत्न करतात.

या निवासकक्षांत कल्पनाशक्ती, बुद्धी आणि स्मरणशक्ती या तिन्ही देवामध्ये इतक्या तल्लीन असतात की दुरात्म्यांना आपल्या मनात खोट्या गोष्टी पेरण्याची किंवा आपल्या विचारांत गोंधळ घालण्याची संधीच मिळत नाही. चांगले देवदूत मात्र देवाचे साधन म्हणून कार्य करतात. देव त्यांना जे सांगण्याची आज्ञा देतो ते ते आपल्यापर्यंत पोहोचवू शकतात.

हे अधिक चांगले समजून घेण्यासाठी एक गोष्ट लक्षात घ्यावी: देवदूत चांगले असोत वा वाईट, आपले विचार वाचण्याची नैसर्गिक क्षमता त्यांच्याकडे नसते. म्हणून आपण एकरूपतेच्या प्रार्थनेच्या अवस्थेत आहोत हे दुरात्म्यांना दिसते, तेव्हा देवाच्या सामर्थ्यशाली सान्निध्याने ते आंधळे होतात. आपण काय विचार करत आहोत किंवा काय करत आहोत हे त्यांना कळत नाही, आणि आपल्या खोट्या गोष्टी घेऊन ते आपल्याजवळ येऊ शकत नाहीत. ते असहाय होतात. परंतु चांगले देवदूत देवाचे साधन म्हणून कार्य करतात. देव आपले विचार अचूकपणे जाणतो, म्हणून ते आपल्याला नेमके जे आवश्यक आहे ते सांगू शकतात. चांगल्या देवदूतांना स्वतःच्या नैसर्गिक शक्तीने आपले विचार वाचता येत नसले, तरी आपल्याला कसे मार्गदर्शन करावे हे जाणून घेण्यासाठी ते देवावर अवलंबून असतात. अशा रीतीने देव त्यांना आपल्या प्रेमाच्या व कृपेच्या अत्यंत गुप्त संवादात सहभागी होण्यास बोलावतो.

हे चांगले देवदूत आपल्यापर्यंत ज्या अनेक गोष्टी पोहोचवतात, त्यांपैकी एक म्हणजे आध्यात्मिक सांत्वन. असे सांत्वन “पृथ्वीवरील सर्व आनंद, सुख आणि समाधान यांहून श्रेष्ठ असते.” लाझरच्या मृत्यूच्या वेळी येशू रडला, तसे आपणही दुःख किंवा वेदना अनुभवत असतानादेखील हे आध्यात्मिक सांत्वन लाभू शकते. येशूच्या क्रूसावरील मृत्यूसारख्या दुःखाच्या प्रसंगीही, आत्म्याला देवाशी लाभलेल्या एकरूपतेतून शांती आणि आनंद ही आध्यात्मिक फळे आपल्याला मिळतात.

चिंतन: मनातून न जाणारे विचार, आवरता न येणारी कल्पनाशक्ती, काळज्या किंवा चिंता यांच्याशी तुम्हाला कधी झगडावे लागते का? त्यातून तुम्हाला आध्यात्मिक खिन्नता येते का? असा अनुभव नैराश्यापेक्षा वेगळा आहे. आपल्याला आध्यात्मिक हताशेकडे नेण्यासाठी दुष्टाला आपल्या मनात खोट्या गोष्टी सांगू दिल्याने होणारा आध्यात्मिक परिणाम म्हणजे ही खिन्नता. तुम्हाला कधी असा संघर्ष करावा लागत असेल, तर एकरूपतेच्या प्रार्थनेची देणगी मागा, म्हणजे तुमच्या आत्म्याच्या शक्ती दुष्टाच्या हल्ल्यांपासून सुरक्षित राहतील.

खरे स्वातंत्र्य मिळावे अशी तुमची इच्छा आहे का? तुमचे विचार प्रलोभन आणि गोंधळ यांपासून मुक्त व्हावेत असे तुम्हाला वाटते का? नक्कीच वाटते. म्हणून या पाचव्या निवासकक्षांत प्रवेश करणे किती महत्त्वाचे आहे, यावर चिंतन करा. अशा प्रकारचे स्वातंत्र्य असू शकते, हेही तुम्हाला यापूर्वी माहीत नव्हते. ते स्वातंत्र्य या कक्षांत लाभते. अशा एका ठिकाणाची कल्पना करा, जिथे तुम्हाला जे काही कळते, ज्यावर तुम्ही चिंतन करता आणि ज्यावर तुमचा विश्वास असतो, ते सर्व देवच तुम्हाला सांगतो. देवाने तुमच्या मनाचे संपूर्ण रूपांतर केले आहे, अशी कल्पना करा. सुज्ञता, समज, ज्ञान आणि सल्ला ही दाने शक्य तितक्या परिपूर्ण रीतीने तुम्हाला मिळाली आहेत, अशी कल्पना करा. या गौरवशाली निवासकक्षांत हेच तुमची वाट पाहत आहे.

हे माझ्या मुक्तिदात्या प्रभू, माझ्या दुर्बलता, संघर्ष, गोंधळ, काळज्या आणि चिंता तुला दिसतात. दुष्ट मला किती प्रकारे मोहात पाडतो, फसवतो आणि गोंधळात टाकतो, हे तुला माहीत आहे. हे प्रिय प्रभू, त्याला आंधळे कर आणि त्याच्या दुष्ट बोलण्यापासून मला सोडव, म्हणजे त्याच्यापासून आणि त्याच्या असंख्य खोट्या गोष्टींपासून मी मुक्त होईन. त्याऐवजी मला तुझ्या निर्मळ प्रकाशाने आणि सत्याने भरून टाक, म्हणजे तू मला देऊ इच्छितोस ते स्वातंत्र्य मी अनुभवू शकेन.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा अठ्ठेचाळीस: द्राक्षारसाच्या तळघरात नेले जाणे

संत तेरेसा द्राक्षारसाच्या तळघराची प्रतिमा वापरतात. त्या सांगतात की ऐक्याच्या प्रार्थनेत देव आपल्याला आपल्या आत्म्याच्या केंद्रस्थानी असलेल्या या तळघरात ठेवतो आणि आपल्या प्रयत्नांमुळे नव्हे, तर त्याच्या स्वतःच्या सामर्थ्याने तो आपल्याला स्वतःचे दर्शन घडवतो.

‘आपण आपल्या बळावर काहीही करू शकत नाही,’ असे मी म्हटले. या संदर्भात गीतश्रेष्ठातील वधूचे शब्द माझ्या मनाला विशेष भिडले. ते तुम्ही ऐकले असल्याचे तुम्हाला आठवत असेल: ‘राजाने मला द्राक्षारसाच्या तळघरात नेले’ (किंवा ‘मला ठेवले,’ असे ती म्हणते, असे मला वाटते). आपल्या प्रियकराच्या शोधात ती इकडेतिकडे कशी फिरली, हे ती आपल्याला सांगते; पण ती स्वतःहून तिथे गेली, असे म्हणत नाही (V.I #10).

इथे संत योहान ऑफ द क्रॉस यांच्या एका शिकवणीचा संदर्भ घेणे उपयुक्त ठरेल (पाहा आध्यात्मिक गीत, कडवे 11.3). संत योहान शिकवतात की देव आत्म्यात तीन प्रकारे उपस्थित असतो. पहिला प्रकार म्हणजे तत्त्वतः उपस्थिती. याचा अर्थ असा की देव आपल्या सर्व सृष्टीत तिच्या अस्तित्वाचा मूळ स्रोत म्हणून उपस्थित असतो. निर्माण केलेल्या कोणत्याही गोष्टीच्या मूलतत्त्वात देव उपस्थित राहिला नाही, तर त्या गोष्टीचे अस्तित्वच संपेल. म्हणून मरणपापाच्या अवस्थेत असलेल्या आत्म्यांमध्येही देव ‘तत्त्वतः’ उपस्थित असतो.

दुसरे म्हणजे, देव पवित्रीकरण करणाऱ्या कृपेद्वारे आत्म्यात उपस्थित असतो. ही कृपा सामान्यतः बाप्तिस्म्याद्वारे दिली जाते आणि व्यक्ती जोपर्यंत मरणपाप टाळते, तोपर्यंत ती कृपा तिच्यात टिकून राहते. हीच कृपा व्यक्तीला शाश्वत तारणापर्यंत नेते. पवित्रीकरण करणारी कृपा असली म्हणजे देवाची उपस्थिती नेहमीच अलौकिक रीतीने प्रकट होते असे नाही; पण ही कृपेची अवस्थाच आपल्याला स्वर्गात नेते.

देव आत्म्यात उपस्थित असण्याचे हे पहिले दोन प्रकार संत थॉमस अक्विनास यांच्यासारख्या स्कोलॅस्टिक धर्मतत्त्वज्ञांच्या शिकवणीत आढळतात. परंतु संत योहान ऑफ द क्रॉस देव आत्म्यात उपस्थित असण्याचा तिसरा प्रकार सांगतात; संत तेरेसाही त्याचा उल्लेख करतात. या तिसऱ्या प्रकारात देव आध्यात्मिक दिलाशांद्वारे आत्म्याला स्वतःची उपस्थिती प्रकट करतो. म्हणून वरच्या उताऱ्यात संत तेरेसा सांगतात की राजा तिला तळघरात घेऊन जातो. ऐक्याच्या या प्रार्थनेत देव आत्म्याला त्या आंतरिक निवासस्थानी नेतो आणि त्याला आपली दैवी उपस्थिती प्रकट करतो. देव तिथे आधीपासून नव्हता असे नाही; ती व्यक्तीच यापूर्वी तिथे देवासोबत नव्हती.

संत तेरेसा याकडेही लक्ष वेधतात की आपला पुनरुत्थित प्रभू दारातून आत न येताच, दारे बंद असताना शिष्यांना प्रकट झाला. हेही आठवा की येशू मृतांतून उठला तेव्हा कबरेचे तोंड झाकणाऱ्या दगडातून तो आरपार गेला. त्याचप्रमाणे, देवाशी आपली भेट ध्यानाच्या दारातून किंवा आपल्या स्वतःच्या प्रयत्नांनी होत नाही. उलट, ऐक्याच्या या प्रार्थनेत आपल्याला आपल्या आत्म्याच्या केंद्रस्थानी असलेल्या त्याच्या सान्निध्यात गूढ रीतीने नेले जाते. हे कार्य देव करतो; आपण केवळ त्याच्या कृतीला संमती देतो.

चिंतन: पुनरुत्थानानंतरचा शुभवर्तमानातील तो प्रसंग आठवा: वरच्या खोलीची दारे बंद असताना येशू अचानक शिष्यांना प्रकट झाला. तो तिथे कसा आला? कोणत्या तरी गूढ रीतीने येशू त्यांच्यासमोर उपस्थित झाला.

आपला प्रभू शिष्यांना गूढ रीतीने प्रकट झाला, या प्रसंगाचे चिंतन करताना लक्षात ठेवा की देवाला तुमच्या अंतरंगातही असेच काही करायचे आहे. तो तत्त्वतः आणि पवित्रीकरण करणाऱ्या कृपेद्वारे तुमच्यात आधीच वास करतो. तुमच्या आत्म्याला आपल्या हाती घेऊन, जिथे तो वास करतो त्या आत्म्याच्या अंतरतम कक्षात तुम्हाला गूढ रीतीने नेण्याची त्याची इच्छा आहे. तुमच्यातील या ‘द्राक्षारसाच्या तळघरात’ तो तुमची वाट पाहतो. तिथे प्रवेश करण्यासाठी तुम्ही स्वतः काहीही करू शकत नाही; तो ठरवेल तेव्हा त्याला तुम्हाला तिथे नेऊ द्या.

देवाने तुमच्या बाबतीत असे केले आहे, असे तुम्हाला कधी अनुभवातून जाणवले आहे का? प्रार्थना करताना तुमच्यामध्ये वास करणाऱ्या देवाच्या उपस्थितीची अचानक अधिक स्पष्ट जाणीव तुम्हाला कधी झाली आहे का? देवाने तुम्हाला कधी नव्या आणि अधिक खोल रीतीने आपल्या सान्निध्यात ‘ठेवले’ आहे का? हे वरदान स्वीकारण्यास तयार राहा. प्रभूची वाट पाहा. त्याने तुम्हाला अशा प्रकारची प्रार्थना बहाल केली तर ती स्वीकारा आणि आपल्या आत्म्याच्या केंद्रस्थानी त्याच्या सान्निध्यात विसावा घ्या.

हे माझ्या सदैव उपस्थित असणाऱ्या प्रभू, तू माझ्यात वास करतोस, माझे अस्तित्व टिकवून ठेवतोस आणि तुझ्या तारणदायी कृपेने माझा आत्मा पवित्र करतोस. तुझी उपस्थिती मला प्रकट करून माझ्या आत्म्याच्या या अंतरतम कक्षात मलाही ओढून घे, जेणेकरून मी तुझ्यावर अधिक प्रेम करावे, तुझी आराधना करावी आणि तुझ्या दैवी सान्निध्यात विसावा घ्यावा.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा एकोणपन्नास: रेशमाचा किडा

आपल्या धर्मभगिनींना दोन गोष्टी समजाव्यात, अशी आविलाच्या संत तेरेसांची कळकळीची इच्छा आहे. पहिली गोष्ट अशी की, देवाशी एकरूप होण्याची प्रार्थना आपल्या प्रयत्नांनी साध्य होत नाही. ती केवळ देवाची देणगी आहे; ती मिळाली तर आपण तिचा स्वीकार केला पाहिजे. दुसरी गोष्ट अशी की, ही कृपा आपल्या प्रयत्नांनी मिळवता येत नसली, तरी ती स्वीकारण्याची तयारी करण्यासाठी आपण बरेच काही करू शकतो, हे त्या मान्य करतात. हे समजावून सांगण्यासाठी त्या प्रार्थनेच्या या अवस्थेची तुलना रेशमाच्या किड्याशी करतात. रेशमाच्या किड्याची सुरुवात तुतीच्या झुडपाच्या पानांवर असलेल्या एका निर्जीव भासणाऱ्या अंड्यापासून होते. उबदार हवेत तुतीच्या पानांत नवचैतन्य येते, तेव्हा त्या अंड्यातही जीव येतो. अंड्यातून बाहेर पडताच त्या इवल्याशा अळीला कामाला लागावे लागते.

अळी तुतीची पाने खाऊन वाढते. ती मोठी झाली की लोक तिच्याजवळ लहान काड्या ठेवतात. मग ती स्वतःहून त्या काड्यांवर आपल्या इवल्याशा तोंडातून रेशमी धागा काढून एक लहानसा, अरुंद कोश विणते आणि त्यात स्वतःला बंद करून घेते. मग ही मोठी, कुरूप अळी एका सुंदर, इवल्याशा पांढऱ्या फुलपाखराच्या रूपाने कोशातून बाहेर पडते (V.II #1).

अळी सर्वप्रथम पाने खाते. याचप्रमाणे, पवित्रीकरण करणाऱ्या कृपेने आत्म्याला जीवन मिळाले की ख्रिस्ती व्यक्तीनेही आपल्या आत्म्याचे पोषण केले पाहिजे, असे संत तेरेसा सांगतात. त्यासाठी ती ख्रिस्तसभेत उपलब्ध असलेल्या आध्यात्मिक पोषणाच्या नेहमीच्या साधनांचा उपयोग करते. त्यांत “नियमित पापस्वीकार, धार्मिक पुस्तके आणि प्रवचने” यांचा समावेश होतो. विशेषतः पहिल्या तीन निवासस्थानांत व्यक्ती या साधनांचा जाणीवपूर्वक उपयोग करून पवित्रतेत वाढते. दररोजची प्रार्थना आणि ध्यान हेदेखील आत्म्याच्या या सुरुवातीच्या पोषणाचा भाग आहेत.

या नेहमीच्या साधनांच्या मदतीने आत्मा बळकट झाला की, ज्या कोशात त्याला मरायचे आहे तो कोश त्याने विणायला सुरुवात केली पाहिजे. हा “कोश” म्हणजे ख्रिस्त. संत तेरेसा पवित्र शास्त्रातील या वचनाची आठवण करून देतात: “कारण तुम्ही मरण पावला आहात आणि तुमचे जीवन ख्रिस्ताबरोबर देवामध्ये लपलेले आहे” (कलस्सैकरांस 3:3). आत्मा स्वतःला ख्रिस्तासारखे घडवून हा कोश विणतो आणि त्यात मरतो. त्यासाठी तो स्वप्रेमाचा आणि स्वतःच्या मनाप्रमाणे वागण्याचा त्याग करतो, ऐहिक गोष्टींत मन गुंतवत नाही, प्रायश्चित्त करतो, प्रार्थना करतो, आत्मसंयमाचा सराव करतो, देवाच्या इच्छेचे पालन करतो आणि प्रेमाची कृत्ये करतो. व्यक्तीने या मार्गांनी परिश्रमपूर्वक वाटचाल केल्यावर संत तेरेसा पुढील सल्ला देतात:

मरा! ज्या कार्यासाठी रेशमाचा किडा निर्माण झाला ते पूर्ण झाल्यावर तो जसा मरतो, तसे मरा! मग तुम्ही देवाला पाहाल आणि तो इवला रेशमाचा किडा जसा आपल्या कोशात पूर्णपणे सामावून जातो, तसे तुम्ही देवाच्या महानतेत बुडून जाल (V.II #5).

आत्मा ख्रिस्तामध्ये मरतो तेव्हा एक अद्भुत गोष्ट घडते. स्वतःच्या सामर्थ्यापलीकडील एका कृतीने आत्मा नवी सृष्टी बनतो, जसे कुरूप अळीचे सुंदर फुलपाखरात रूपांतर होते. हे सुंदर पांढरे फुलपाखरू आपले रूपांतर कसे झाले हे जाणत नाही; पण आपले रूपांतर झाले आहे हे त्याला माहीत असते आणि पुन्हा आपल्या पूर्वीच्या अवस्थेत जावे असे त्याला कधीच वाटणार नाही.

पण या रूपांतरानंतर आत्मा काहीसा गोंधळूनही जाऊ शकतो. “खरेच, आत्मा स्वतःलाच ओळखू शकत नाही; कारण पांढरे फुलपाखरू किळसवाण्या अळीपेक्षा जितके वेगळे असते, तितकाच तो आपल्या पूर्वीच्या अवस्थेपेक्षा वेगळा झालेला असतो.” म्हणून देवाची सर्वस्व व्यापून टाकणारी उपस्थिती आत्म्याला अनुभवास येत असली, तरी नेमके काय घडत आहे हे अजून त्याच्या बुद्धीला उमगत नाही. देवाने आपल्याला स्पर्श केला आहे हे त्याला कळते; पण ही भेट इतकी नवी असते की तिचे गूढ त्याला अजून पूर्णपणे उलगडत नाही. या टप्प्यावर चांगल्या आध्यात्मिक मार्गदर्शकाची फार मदत होते. काय घडले आहे आणि पुढे वाटचाल करताना काय घडेल हे समजून घेण्यास तो आत्म्याला मदत करतो.

चिंतन: ख्रिस्तामध्ये पूर्ण रूपांतर होण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे ख्रिस्तामध्ये मरणे, हे तुम्हाला समजते का? तुमच्यासाठी हे मरण कशा स्वरूपाचे असेल, यावर विचार करा. ख्रिस्तामध्ये मरण्यासाठी ज्या “कबरेची” तयारी तुम्हाला करायची आहे, त्यासाठी तुम्ही काय केले पाहिजे? दररोज प्रार्थना करून, पवित्र जीवन जगून, सद्गुणांत वाढून, प्रेमाची कृत्ये करून, आत्मसंयमाचा सराव करून आणि सर्व स्वार्थाचा त्याग करून तुम्ही परिश्रमपूर्वक ही कबर, हा कोश तयार करता. ही तयारी झाली की, आपल्या प्रभूला योग्य वाटेल त्या वेळी तो तुमच्यात आमूलाग्र परिवर्तन घडवून आणील. देवाने तुमच्या जीवनात हे परिवर्तन सुरू केले आहे का?

देव तुम्हाला त्याची नवी सृष्टी बनवतो, तेव्हा तुम्ही पूर्वीसारखे राहिलेले नाही, हे तुमच्या लक्षात येईल. तुमच्या जीवनात हे परिवर्तन तुम्हाला जाणवले आहे का? नसेल, तर वर सांगितलेल्या आणि देवाने तुम्हाला दिलेल्या सर्व नेहमीच्या साधनांचा उपयोग करून परिश्रम करा आणि त्यांत सातत्य ठेवा. स्वतःच्या ‘मी’पणाला अधिक पूर्णपणे कसे मरता येईल, याचे मार्ग शोधा. या ध्येयापासून ढळू नका.

देवाने तुमच्या जीवनात खरोखर परिवर्तन घडवणारे कार्य केले आहे, असे तुम्हाला दिसले असेल, तर त्याचा आनंद करा! सुरुवातीला हे परिवर्तन तुम्हाला अगदी नवे वाटेल. पूर्वी कधी नव्हते असे नवे बळ तुमच्यात आले आहे, हे तुम्हाला जाणवेल. तुमच्यात सद्गुण वाढताना दिसतील. आपल्या जीवनात देव असावा, अशी तुमची ओढ अधिक गहिरी होईल आणि त्याची पवित्र इच्छा पूर्ण करणे हीच तुमची एकमेव चिंता असेल. देव तुम्हाला देत असलेले हे नवे, बदललेले जीवन म्हणजे केवळ सुरुवात आहे, हे लक्षात ठेवा. नवी सृष्टी म्हणून जगायला शिका आणि देव तुम्हाला उडायला शिकवील.

हे माझे जीवन बदलणाऱ्या प्रभू, पवित्रतेत वाढण्यासाठी मला जे काही आवश्यक आहे ते सर्व तू मला दिले आहेस. दररोज प्रार्थना करणे, उपवास करणे, सद्गुणांत वाढणे आणि संतांच्या जीवनाचा अभ्यास करणे, यांना मी माझे जीवन वाहतो. तुझ्या अधिक जवळ येण्यासाठी तारणाच्या या साध्या मार्गांचा अवलंब करत असताना, तू मला विणायला मदत करत असलेल्या या पवित्र “कोषात” मी स्वतःसाठी जगणे पूर्णपणे सोडून द्यावे, यासाठीही मला मदत कर, अशी मी प्रार्थना करतो. अशा रीतीने मी स्वतःसाठी मरेन, तेव्हा तू माझे रूपांतर करून तुझ्यामध्ये मला एक नवी, सुंदर निर्मिती बनवशील, असा माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा पन्नास: उडण्याची वेळ

देवाशी एकरूप होण्याची प्रार्थना प्राप्त झाल्यावर आणि त्या प्रार्थनेच्या अवस्थेतून बाहेर आल्यावर, सुरवंटाचे फुलपाखरू व्हावे तसे देवाने आत्म्याचे रूपांतर केलेले असते. जिथे केवळ रांगणेच शक्य होते, त्या जुन्या निवासस्थानी परत जावे असे आत्म्याला पुन्हा कधीच वाटत नाही.

सुरवंट असताना धागा धागा जोडून हळूहळू कोष विणण्याचे जे काम त्याने केले होते, ते आता त्याला तुच्छ वाटते. आता त्याला पंख फुटले आहेत आणि तो उडू शकतो; मग केवळ रांगण्यात त्याला समाधान वाटेल का? (V.II #7)

देवाशी एकरूप होण्याच्या प्रार्थनेतून घडणारे रूपांतर घडत असतानाच त्या व्यक्तीला जाणवत नाही, कारण त्या वेळी तिची बुद्धी विसावलेली असते. पण या प्रार्थनेतून प्रथमच असे रूपांतर घडून गेल्यावर, या रूपांतरकारी प्रार्थनेचे स्वतःवर झालेले परिणाम तिला दिसू लागतात आणि समजू लागतात. या परिणामांचे विशेष दर्शन ‘धन्यवचनां’मध्ये घडते. जणू आत्मा “उडू” लागतो: देवाच्या शोधात आणि इतरांच्या भल्यासाठी देवाच्या कृपेला सर्व प्रकारे प्रतिसाद देण्याच्या इच्छेत तो उंच भरारी घेतो.

पहिले म्हणजे, आपल्या पूर्वीच्या पापांबद्दल आत्म्याचे अंतःकरण पवित्र दुःखाने भरून येते. हे दुःख त्याला आपल्या पापांमुळे झालेली हानी भरून काढण्यास प्रवृत्त करते आणि आपण दुखावलेल्या लोकांशी पुन्हा सलोखा साधण्यासाठी प्रयत्न करायला मदत करते. दुसरे म्हणजे, आपल्या प्रभूचे अनुकरण करताना आत्म्याला मोठ्या परीक्षांना सामोरे जावेसे वाटते, जेणेकरून प्रेमापोटी प्रभूमध्ये आणि प्रभूबरोबर दुःख सोसून तो त्या परीक्षा बलिदान म्हणून अर्पण करू शकेल. तिसरे म्हणजे, सर्व गोष्टींत नेहमी देवाची स्तुती करण्याची इच्छा त्याच्या ठायी टिकून राहते. चौथे म्हणजे, देवाशी अधिक आणि सखोल संवाद साधण्यासाठी तो नियमितपणे एकांत शोधतो. पाचवे म्हणजे, इतर आत्म्यांच्या तारणासाठी त्याला उत्कट तळमळ वाटू लागते आणि अनेकांना देवाच्या राज्याकडे आणण्यासाठी देवाच्या कृपेला सहकार्य करण्याची इच्छा त्याला होते. शेवटी, देवाचा अपमान करणाऱ्या प्रत्येक गोष्टीने आत्मा व्यथित होतो. आपल्या तारणाची देणगी किती जण नाकारतील हे जाणून ख्रिस्ताने बागेत ज्या तीव्र यातना सोसल्या, त्यांत तो सहभागी होतो.

चिंतन: देव तुम्हाला अधिकाधिक नवे आणि गौरवशाली रूप देत असताना, त्याचे परिणाम तुमच्या जीवनात दिसू लागतील. ते तुम्हाला दिसतात का? नुकतेच फुलपाखरू झालेले जीव जसे पहिली भरारी घेतो, तसेच हे पवित्र परिणाम तुमच्या जीवनात कसे प्रकट होतात, यावर चिंतन करा.

देवाच्या दयेत आता सामावून गेलेल्या तुमच्या पापांची नव्याने जाणीव तुम्हाला स्वतःमध्ये दिसते का? आजवर केलेल्या प्रत्येक पापामुळे झालेली हानी भरून काढण्याची पवित्र इच्छा तुमच्या मनात आहे का?

जीवनातल्या परीक्षा टाळाव्यात असे तुम्हाला वाटते का? त्यांच्यामुळे तुम्ही निराश होता का? की आपल्या प्रभूने जसे दुःख सोसले तसे सोसण्याची संधी म्हणून तुम्ही त्यांच्याकडे पाहता? देवावरील प्रेमापोटी प्रत्येक परीक्षा आणि प्रत्येक दुःख स्वीकारावे, अशी इच्छा आता तुमच्या मनात आहे का?

आपली सर्व स्तुती स्वीकारण्यास देव योग्य आहे. प्रत्येक गोष्टीसाठी नेहमी देवाची स्तुती करावी, अशी पवित्र इच्छा तुम्हाला स्वतःमध्ये जाणवते का? तुमच्या अडचणींसाठीही तुम्ही त्याची स्तुती करता का? तो तुमच्यासाठी करीत असलेल्या अद्भुत गोष्टी तुम्हाला दिसतात का? त्याने दिलेल्या त्या असंख्य कृपादानांबद्दल त्याची स्तुती करावी असे तुम्हाला वाटते का?

एकांताच्या क्षणांकडे तुमचा ओढा वाढला आहे असे तुम्हाला जाणवते का? अशा क्षणी तुम्ही देवासोबत एकटे राहून प्रेमाने त्याची आराधना करू शकता. त्याच्या दैवी सान्निध्यात शांतपणे विसावावे असे तुम्हाला वाटते का?

इतरांच्या जीवनात देवाच्या तारणदायी कृपेचे साधन बनून देवाच्या राज्याच्या उभारणीला हातभार लावावा, अशी तुमची इच्छा आहे का? इतर आत्म्यांच्या तारणाची तुम्हाला तळमळ आहे का? त्यांना देवाची ओळख होण्यास मदत करण्यासाठी त्याच्या कृपेला सहकार्य करावे, अशी आतून प्रेरणा तुम्हाला जाणवते का?

जगातली इतकी पापे पाहून तुमचे अंतःकरण पवित्र दुःखाने आणि तीव्र वेदनेने भरून येते का? आपल्या तारणाची देणगी कोण कोण नाकारेल याची येशूला तीव्र जाणीव होती. त्या जाणीवेने बागेत त्याने ज्या यातना सोसल्या, त्या आता तुम्हाला अधिक चांगल्या प्रकारे समजतात का?

ज्यांचे रूपांतर होते आणि जे देवाच्या कृपेने “उडू” लागतात, त्यांना मिळणाऱ्या या पवित्र देणग्यांवर चिंतन करताना, त्या स्वतःमध्ये जोपासण्याचा प्रयत्न करा. हे नवे गुण तुमच्या जीवनात दिसू लागतील तेव्हा आनंद माना आणि या पवित्र देणग्या पूर्ण अंतःकरणाने स्वीकारण्याचा प्रयत्न करा.

हे परमश्रेष्ठ देवा, तू मला पावित्र्याची शिखरे गाठण्यासाठी बोलावतोस आणि स्वर्गाच्या वैभवात सहभागी होण्याचे आमंत्रण देतोस. या पृथ्वीवर असतानाच तुझ्या जीवनात सहभागी होण्यासाठी मला आवश्यक ते आध्यात्मिक पंख दे. माझे जीवन पवित्र सद्गुणांनी समृद्ध कर. माझ्या पापाबद्दल पवित्र दुःख, सर्व दुःखांना सामोरे जाण्याचे सामर्थ्य, तुझ्या स्तुतीला आणि गौरवाला वाहिलेले हृदय, तुझ्या सान्निध्यात राहण्याची ओढ आणि आत्म्यांच्या तारणासाठी उत्कट कळकळ मला दे. तुझ्या पवित्र हृदयातील आध्यात्मिक वेदनेतही मला सहभागी कर.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा एकावन्न: प्रेमाची व्यथा

काहींना असे वाटेल की ऐक्याच्या प्रार्थनेत देवाच्या अलौकिक कृतीने आत्म्याचे रूपांतर झाले की त्याला केवळ शांती आणि आनंद यांचाच अनुभव येईल. देवाकडून मिळणारी शांती आणि आनंद नव्या आणि खोल रीतीने अनुभवास येतात, हे निःसंशय खरे आहे. पण त्याचबरोबर आत्म्याला अनेक नव्या आणि पूर्वीपेक्षाही अधिक कठीण परीक्षांना सामोरे जावे लागते.

अरेरे, कितीतरी नव्या परीक्षा मनाला ग्रासू लागतात! इतकी उदात्त कृपा लाभल्यानंतर असे काही घडेल, असे कोणाला वाटले असते? खरे तर, कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे आपल्याला आयुष्यभर क्रूस वाहावाच लागतो (V.I #8)

हे ऐकून व्याकूळ होऊ नका. संत तेरेसा पुढे म्हणतात, “त्यांची दुःखे अत्यंत तीव्र असली, तरी ती इतकी हितकारक आहेत आणि इतक्या चांगल्या उगमातून येतात की त्यांतून शांती आणि आनंद दोन्ही मिळतात.” ऐक्याच्या प्रार्थनेमुळे आत्म्याला अनुभवावी लागणारी ही तीव्र दुःखे आणि नव्या परीक्षा कोणत्या? मुळात, ही प्रेमातून उद्भवणारी दोन प्रकारची व्यथा आहे.

पहिली व्यथा अशी: आत्म्याच्या गाभ्यात झालेल्या या गुप्त भेटीत देवाच्या निर्मळ प्रेमाची गोडी चाखल्यावर त्या व्यक्तीला स्वर्गाची ओढ लागते. आपण अजून स्वर्गात नाही, या जाणिवेने ती फार व्याकूळ होते. देवाचे चांगले कार्य पुढे चालू ठेवण्यासाठी आपण पृथ्वीवर राहावे, अशी त्याची इच्छा आहे, ही जाणीवच त्या व्यक्तीचे एकमेव सांत्वन असते. देवाच्या सान्निध्यात राहण्याची आणि स्वतःच्या आत्म्यातील अधिक आतल्या निवासस्थानांत प्रवेश करण्याची तिला उत्कट ओढ असते. पण सहाव्या आणि सातव्या निवासस्थानांतील अधिक उच्च कृपा देवाने अजून दिलेल्या नसल्याने, त्या अधिक गहन कृपेच्या ओढीने ती फार व्याकूळ होते. तरीही या वेदनादायी ओढीसोबत सखोल सद्गुण, सामर्थ्य, शांती, देवाच्या इच्छेपुढे नम्र समर्पण आणि आनंद यांचाही अनुभव येतो.

दुसरी व्यथा अशी: ऐक्याची प्रार्थना लाभल्यानंतर व्यक्तीला ज्या आंतरिक वेदना जाणवू लागतात, त्यांची तुलना आपल्या प्रभूने बागेत क्लेश सहन करताना आणि क्रुसावर लटकत असताना अनुभवलेल्या आंतरिक वेदनांशी करता येते. काही जणांचा असा चुकीचा समज होऊ शकतो की त्या वेळी येशूला ज्या शारीरिक यातनांना सामोरे जावे लागत होते आणि ज्या तो सहन करत होता, त्यांमुळे तो अंतःकरणात व्याकूळ झाला. पण तसे नव्हते. त्याचे लक्ष स्वतःच्या यातनांवर नव्हते. तो आत्म्यांसाठी मिळवत असलेली कृपा नाकारली जाणार होती, याकडे त्याचे लक्ष होते. काही जण त्याने दिलेले तारणाचे दान नाकारतील आणि स्वर्गाला कायमचे मुकतील, या जाणिवेतून त्याची व्यथा उद्भवली. त्याचप्रमाणे, ऐक्याच्या प्रार्थनेचा अनुभव आल्यावर ख्रिस्ताची आंतरिक वेदना तुम्हालाही जाणवू लागते. तो सर्वांवर सर्वस्व ओतून प्रेम करतो, तरीही त्याचे ते प्रेम नाकारले जाते.

यातून आपल्याला एक गोष्ट शिकायला मिळते: तुम्ही जितके अधिक प्रेम कराल, तितके अधिक दुःख तुम्हाला सहन करावे लागेल, जोपर्यंत ते प्रेम देणे आणि स्वीकारणे पूर्ण होत नाही. पण प्रेमातून उद्भवणारे दुःख आणि ज्याच्यात मुळीच प्रेम नाही अशा आत्म्याचा पूर्ण मृत्यू यांत अनंत फरक आहे. प्रेमामुळे आपल्या प्रभूच्या मानवी आत्म्याने जे दुःख अनुभवले, त्याचा अनुभव आपल्यालाही येऊ लागतो. स्वर्गात आपल्या पित्याच्या सान्निध्यात पुन्हा असावे, अशी त्याला उत्कट ओढ होती; आणि पृथ्वीवरील प्रत्येक व्यक्तीला आपल्याबरोबर स्वर्गात घेऊन जावे, अशीही त्याची उत्कट इच्छा होती.

चिंतन: स्वर्गात देवाच्या सान्निध्यात असावे, अशी ओढ तुम्हाला कधी वाटते का? तसे असेल, तर ही चांगली गोष्ट आहे. ऐक्याच्या प्रार्थनेतून देवाने तुमच्या आत्म्याच्या गाभ्यात स्वतःला तुम्हाला प्रकट केले आहे, याची ती खूण आहे. देवाविषयी अशी ओढ तुम्हाला वाटत असेल, तर तिची गोडी अनुभवा आणि तिच्यातून शांती व आनंद फुलू द्या.

तुम्हाला मृत्यूची भीती वाटते का? एकीकडे, देवाच्या सान्निध्यात राहण्याची आपल्याला उत्कट इच्छा असायला हवी, कारण तेच आपले खरे घर आहे. दुसरीकडे, देवाच्या सान्निध्यात राहण्याची ओढ तुम्हाला असली, तरी पृथ्वीवर देवासाठी अजून काही काम करायचे आहे याचीही तुम्हाला जाणीव असेल, तर ही चांगली गोष्ट आहे. आपले मानवी जीवन जगताना येशूला जी व्यथा जाणवली, ती तुम्हीही अनुभवा: आपल्या पित्याकडे परतण्याची ओढ त्याला होती, आणि त्याच वेळी पृथ्वीवर पित्याची इच्छा पूर्ण करण्याचीही त्याची इच्छा होती.

आत्म्यांसाठी ख्रिस्ताला जाणवणारी आंतरिक व्यथा तुम्हालाही जाणवते का, याचाही विचार करा. लोक भरकटताना आणि देवाच्या अमर्याद दयेकडे पाठ फिरवताना दिसतात, तेव्हा तुमच्या हृदयाला वेदना होतात का? त्या व्हाव्यात, अशी आशा आहे. खरे तर, तुम्ही आपल्या प्रभूच्या जितके अधिक जवळ जाल, तितकीच भरकटणाऱ्या आत्म्यांविषयीची त्याची व्यथा तुम्हाला अधिक तीव्रतेने जाणवेल. या पवित्र व्यथेतून इतरांवर प्रेम करण्याची आणि त्यांच्यासाठी अधिक प्रार्थना करण्याची प्रेरणा तुम्हाला मिळू द्या.

हे वेदना सोसणाऱ्या माझ्या प्रभू, तू पृथ्वीवर वावरत असताना स्वर्गातील तुझ्या पित्याच्या पूर्ण सान्निध्यात परतण्याची आणि प्रत्येक मानवी आत्म्याला आपल्याबरोबर नेण्याची तुला तीव्र ओढ होती. त्या ओढीने तुझ्या अंतःकरणाला फार यातना झाल्या. तुझ्या पित्यावरील आणि त्याने निर्माण केलेल्या प्रत्येक व्यक्तीवरील प्रेमामुळे तू प्रेमाची ही वेदना अनुभवलीस. तुझ्या हृदयातील तळमळ माझ्याही हृदयात प्रज्वलित कर, म्हणजे प्रेमाची हीच वेदना माझ्याही अंतःकरणात जागी होईल.

हे माझ्या अंतरी वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, माझे तुझ्यावर प्रेम आहे, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि मी माझे जीवन तुला समर्पित करतो.


धडा बावन्न: दैवी मुद्रांकित अंगठी

एखाद्या व्यक्तीला ऐक्याच्या प्रार्थनेची देणगी मिळते, तेव्हा जणू देव त्या व्यक्तीच्या आत्म्यावर आपला शिक्का उमटवतो आणि तो आत्मा मऊ मेणासारखा केवळ तो ठसा स्वीकारतो.

माझ्या मते, ज्यांना देव पूर्णपणे आपलेसे करतो, त्यांनाच तो ही कृपा देतो. हे कसे घडले हे आत्मिक अस्तित्वाला न कळताच त्याच्यावर देवाची मुद्रा उमटावी, अशी त्याची इच्छा असते. कारण मुद्रेचा ठसा घेताना मेण जे करते, त्यापलीकडे तेही काही करत नाही (V.II #11).                                              

ऐक्याच्या प्रार्थनेत देव काय करतो आणि आपली भूमिका काय असते, हे अधिक स्पष्ट करण्यासाठी संत तेरेसा ही नवी उपमा वापरतात. एखाद्या वस्तूवर आपल्या मुद्रेचा ठसा उमटवून ती आपली असल्याचे दर्शवण्यासाठी मुद्रेची अंगठी वापरण्याची पद्धत रूढ होती. पत्र लिहून झाल्यावर ते मेण लावून बंद केले जाई. मेण पूर्णपणे घट्ट होण्याआधी पत्र लिहिणारी व्यक्ती त्यावर अंगठी दाबत असे. त्यामुळे मेणावर त्या मुद्रेचा विशिष्ट ठसा उमटे. देव आपल्या आत्म्यावर असेच कार्य करतो. तो व्यक्तीच्या इच्छेवर आपल्या इच्छेचा ठसा उमटवतो आणि त्या व्यक्तीची इच्छा आपलीशी करतो. ठसा घेणाऱ्या व्यक्तीने फक्त मऊ मेणासारखे असावे: देवाची इच्छा स्वीकारावी आणि ती आपल्यातून प्रकट होऊ द्यावी.

या उपमेतून आपल्याला आणखी हे कळते की या प्रार्थनेद्वारे आपली इच्छा देवाच्या इच्छेशी जुळते. मग आपण स्वतःच्या इच्छेप्रमाणे वागत नाही. उलट, देवाची इच्छाच आपली इच्छा बनते आणि प्रत्येक गोष्टीत केवळ ती दैवी इच्छा पूर्ण करण्याचे आपण निवडतो.

जेव्हा एखाद्या आत्म्याची इच्छा देवाच्या इच्छेशी जुळते, तेव्हा देवासाठी काहीही करायला तो आत्मा तयार असतो. अगदी काहीही! इतरांच्या भल्यासाठी त्याग म्हणून देवाची इच्छा असेल, तर असे आत्मे अतिशय कठोर तपश्चर्याही आनंदाने स्वीकारतात. आत्म्यांच्या तारणासाठी जे काही आवश्यक आहे ते सर्व ते करतात; प्रसंगी न कचरता आपला जीवही देतात. देवाचा गौरव आणि आत्म्यांचे तारण एवढ्याच इच्छा त्यांच्या जीवनात उरतात. ही उद्दिष्टे साधण्यासाठी ते मानवी सामर्थ्यापलीकडच्या बळाने झटतात, कारण त्यांच्या ठायी आणि त्यांच्याद्वारे स्वतः देवच कार्य करतो, हे त्यांना ठाऊक असते. ते आता स्वतःचे राहिलेले नसतात; ते देवाचे असतात आणि ख्रिस्तामध्ये दडलेले असतात.

चिंतन: स्वतःच्या इच्छेकडे पाहिल्यावर तुम्हाला काय दिसते? स्वतःच्या आवडीनिवडींना महत्त्व देणाऱ्या स्वार्थी इच्छा दिसतात का? की देवाची इच्छा दिसते?

या पाचव्या निवासस्थानांतून वाटचाल करताना आपण देवाला आपल्या इच्छेवर त्याच्या इच्छेचा ठसा उमटवू दिला पाहिजे आणि आपली इच्छा पूर्णपणे त्याच्या हाती सोपवली पाहिजे. तुमच्या जीवनात असे घडले आहे का? देवाची दैवी इच्छा तुमच्या इच्छेवर अशी छाया करून राहिली आहे का, की तुमची इच्छा बदलून त्याचीच इच्छा झाली आहे?

आपली इच्छा देवाच्या इच्छेशी पूर्णपणे जुळवणे आपल्या हातात नाही. हे पूर्णत्वास नेणे केवळ देवाच्याच हातात आहे. आपले काम एवढेच आहे की आपण आपली इच्छा देवाच्या हाती सोपवावी आणि तिच्यावर त्याच्या इच्छेचा ठसा उमटू द्यावा. देवाला तुमच्यामध्ये हे कार्य करू द्यायला तुम्ही तयार आहात का? केवळ देवाची इच्छा उरावी म्हणून तुमच्यात जे काही स्वार्थी आहे, जे कोणत्याही प्रकारे स्वतःचा फायदा साधू पाहते, ते सारे मरू द्यायला तुम्ही तयार आहात का? आपली इच्छा देवाच्या इच्छेशी अशी जुळणे हीच देवाशी ऐक्याची सुरुवात आहे.

हे माझ्याकडून सर्वस्व मागणाऱ्या प्रभू, माझे सर्व काही तुला हवे आहे. माझी इच्छा पूर्णपणे तुझ्या हाती असावी, अशी तुझी इच्छा आहे, म्हणजे यापुढे मी जगत नाही, तर तू माझ्यामध्ये जगतोस. माझ्या इच्छेवर तुझ्या परिपूर्ण इच्छेचा ठसा उमटव आणि माझे संपूर्ण जीवन तुझ्या ताब्यात घे. हे प्रिय प्रभू, माझे सर्वस्व मी तुला देतो. मला आपलेसे कर आणि माझी इच्छा बदलून ती तुझीच इच्छा होऊ दे.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा त्रेपन्न: पुन्हा पापाकडे वळणे

एखाद्या आत्म्याला ऐक्याच्या प्रार्थनेची देणगी मिळाल्यावर बहुधा दोनपैकी एक गोष्ट घडते: एकतर तो आत्मा आपली वाटचाल पुढे चालू ठेवतो किंवा पुन्हा पापमय जीवनाकडे वळतो.

आता आपण पुन्हा आपल्या छोट्याशा कबुतराकडे वळूया आणि या अवस्थेत देव त्याला कोणकोणत्या कृपा देतो ते पाहूया. यात असे गृहीत आहे की आत्मा आपल्या प्रभूच्या सेवेत आणि स्वतःला अधिक चांगले जाणून घेण्यात प्रगती करण्याचा प्रयत्न करतो. पण ऐक्याची कृपा मिळाल्यावर आपण आता सुरक्षित आहोत असे समजून जर तो पुढे काहीच करत नसेल, निष्काळजीपणे जगत असेल आणि स्वर्गाकडे नेणाऱ्या मार्गावरून भरकटत असेल (म्हणजेच आज्ञांचे पालन करत नसेल), तर रेशमाच्या किड्यातून निघालेल्या फुलपाखराची जी गत होते, तीच त्याची होईल. ते फुलपाखरू काही अंडी घालते, त्यांतून त्याच्यासारखी आणखी फुलपाखरे जन्माला येतात आणि मग ते कायमचे मरते (V.I #1).

संत तेरेसा येथे खरोखरच विचार करायला लावणारी गोष्ट शिकवतात. त्या सांगतात की काही आत्म्यांना ऐक्याच्या प्रार्थनेची देणगी मिळते, पण नंतर ते पुन्हा पापमय जीवनाकडे वळतात आणि देवाच्या आज्ञांचे गंभीर उल्लंघन करतात. तरीही या शिकवणीत लक्ष वेधून घेणारी गोष्ट अशी की, असे घडले तरी तो आत्मा नरकाच्या शाश्वत शिक्षेत कायमचा हरवण्यापूर्वी देव अनेकदा त्या व्यक्तीकडून ‘काही अंडी घालण्याचे’ काम करून घेतो.

यातून आपल्याला सर्वप्रथम हे कळते की मरेपर्यंत आपला आध्यात्मिक संघर्ष संपत नाही. तोपर्यंत देवाने एखाद्या व्यक्तीला कितीही कृपा दिली असली, तरी तिचे पतन होण्याची शक्यता असतेच. संत तेरेसा सांगतात की देवाशी ऐक्य साधणारी प्रार्थना ज्यांना लाभते, त्यांच्यापैकी काही जण नंतर कृपेच्या अवस्थेतून खाली पडतात. अनेकदा याचे कारण असे असते की हे दान मिळाल्यावर ते पुढे काहीच प्रयत्न करत नाहीत. देवाच्या भेटीने आपले जीवन पालटले आहे, त्यामुळे आता आपण सुरक्षित आहोत, असे त्यांना वाटते. ते आत्मसंतुष्ट होतात, बेफिकीरपणे जगू लागतात आणि वाट चुकून गंभीर पापात पडतात.

तरीही, देवाशी ऐक्य साधणारी प्रार्थना हा त्या व्यक्तीला पूर्वी लाभलेला इतका मोठा कृपाविशेष आहे की ती भरकटली, तरी देव अनेकदा तिला काही ना काही प्रकारे ‘काही अंडी घालण्यासाठी’ वापरतो. म्हणजेच, ती देवापासून दूर गेली असली, तरी इतरांपर्यंत देवाची दया पोहोचवण्याचे साधन ठरते आणि तिच्या प्रयत्नांतून त्यांना तारणाचे व प्रार्थनेचे दान मिळते.

देवाशी ऐक्य साधणारी प्रार्थना लाभली, तर जे काही मिळाले आहे ते सर्व गमावू नये म्हणून पुढे वाटचाल करत राहिले पाहिजे, असे या बोधातून आपल्याला कळते. या टप्प्यावर प्रगती थांबली की अनेकदा व्यक्ती हळूहळू देवापासून आणि त्याच्या इच्छेपासून दूर जाऊ लागते. ही अधोगती अशीच चालू राहते आणि शेवटी मिळालेले सर्व काही गमावले जाते.

चिंतन: तुमच्या जीवनात देवाच्या सामर्थ्यशाली कृपेचा अनुभव तुम्हाला आला असेल, तर त्याबद्दल आनंद माना. पण आत्मसंतुष्ट होऊ नका. आता आपले पुन्हा कधीच पतन होणार नाही, असे गृहीत धरून पूर्वी लाभलेल्या कृपेच्या आनंदातच रमू नका. याआधीच्या निवासकक्षांविषयी सांगताना संत तेरेसा यांनी चिकाटीचे महत्त्व अधोरेखित केले होते; इथेही त्या पुन्हा त्यावर भर देतात.

देवाकडून इतकी कृपा लाभल्यानंतर आत्मसंतुष्ट होण्याची वृत्ती तुमच्यात बळावते आहे का? तुमची रोजची प्रार्थना कमी होऊ लागली आहे का? इतर आत्म्यांच्या कल्याणासाठीची तुमची तळमळ ओसरू लागली आहे का? स्वर्गाच्या वैभवावरून तुमची नजर हटून ती जगाच्या मोहांकडे वळू लागली आहे का? तसे असेल, तर हा बोध गांभीर्याने लक्षात ठेवा: या पृथ्वीवर जिवंत आहात तोपर्यंत कृपेच्या अवस्थेतून खाली पडण्याची शक्यता असतेच.

या प्रश्नांवर प्रामाणिकपणे आणि नम्रतेने विचार करा. श्रद्धेच्या वाटेवर तुम्ही पुढे जात नसाल, तर मागे घसरत आहात, हे लक्षात ठेवा. धैर्याने पुढे झेप घ्या. अधिक खोलवर जाण्याचा प्रयत्न करा. अधिक उत्कटतेने प्रार्थना करा. दररोज त्याग अर्पण करा. पाचव्या टप्प्यातील निवासकक्षांतच राहण्यात समाधान मानू नका. त्याऐवजी, तुमच्या आत्म्याच्या किल्ल्यात आणखी आत जाण्याचा प्रयत्न करा, म्हणजे अंतरंगाच्या गाभ्यात वसणाऱ्या प्रभूच्या दैवी सान्निध्याचा आनंद तुम्हाला सतत लाभत राहील.

हे मला बोलावणाऱ्या प्रभू, तू मला सतत माझ्या अंतरंगात अधिक खोलवर, माझ्या आत्म्याच्या मध्यवर्ती निवासकक्षाच्या अधिक जवळ येण्याचे आमंत्रण देतोस. तिथे तू आपल्या पूर्णत्वाने वसतोस. मला अलौकिक चिकाटीचे दान दे, म्हणजे तुझी सेवा करताना मी कधी थकणार नाही आणि माझ्या वाटचालीत कधी आत्मसंतुष्ट होणार नाही. सर्व पापांपासून माझे रक्षण करत राहा. तुझे सान्निध्य अधिकाधिक लाभावे आणि तुझी परिपूर्ण इच्छा पूर्ण व्हावी, ही माझी तळमळ अधिक प्रखर कर.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा चौपन्न: ‘जवळच्या वाटे’ची गरज नाही

आत्मा पाचव्या टप्प्यातील निवासकक्षांत प्रवेश करतो आणि देवाशी ऐक्य साधणाऱ्या प्रार्थनेचा अनुभव घेतो, तेव्हा त्याला किती मोठे आध्यात्मिक सांत्वन लाभते, हे संत तेरेसा यांनी इथपर्यंत स्पष्ट केले. आता त्या या निवासकक्षांविषयी आणखी एक गोष्ट उलगडून सांगतात: पाचव्या टप्प्यातील दैवी ऐक्य साधण्यासाठी आध्यात्मिक सांत्वनांचा अनुभव देणारा ‘जवळचा मार्ग’ लाभलाच पाहिजे, असे नाही.

अशा प्रकारचे दैवी ऐक्य साधण्यासाठी आत्म्याच्या शक्तींचे कार्य थांबणे आवश्यक आहे का? नाही; ज्याला ‘जवळचा मार्ग’ म्हणता येईल, त्याशिवायही आत्म्याला समृद्ध करून या निवासकक्षांपर्यंत आणण्याचे अनेक मार्ग देवाकडे आहेत (V.III #5).

हे आठवा की देवाशी ऐक्य साधणाऱ्या प्रार्थनेच्या अनुभवात कल्पनाशक्ती, स्मरणशक्ती आणि विवेकबुद्धी यांचे कार्य काही काळ थांबते, आणि केवळ आत्माच देवासोबत मध्यवर्ती निवासकक्षात प्रवेश करतो. त्यातून इतकी गाढ शांती आणि इतका आनंद लाभतो की देवाची भेट झाली आहे, याबद्दल आत्म्याला क्षणभरही शंका उरत नाही. पण आता संत तेरेसा जे सांगतात ते वरवर पाहता आधीच्या विधानाच्या उलट वाटू शकते: कल्पनाशक्ती, स्मरणशक्ती आणि विवेकबुद्धी यांचे कार्य असे पूर्णपणे थांबण्याचा अनुभव न घेताही पाचव्या टप्प्यातील निवासकक्षांत प्रवेश करण्याचा दुसरा मार्ग आहे.

या निवासस्थानांत प्रवेश करण्याचा दुसरा मार्ग म्हणजे दैवी कृपेवर विसंबून स्वतःच्या इच्छेचा पूर्ण त्याग करणे आणि सर्व बाबतींत देवाच्या इच्छेनुसार वागणे. संत तेरेसा सांगतात की, फुलपाखरू होण्यासाठी जशी अळीला मरावे लागते, तसे हे साधण्यासाठी आपल्यालाही स्वतःच्या ‘मी’पणाला मरावे लागते. पण आधी वर्णन केलेल्या मार्गांवर, ऐक्याच्या प्रार्थनेत मिळणाऱ्या आध्यात्मिक कृपादानांद्वारे आत्म्याला देवाशी ऐक्याच्या नव्या आणि गौरवशाली जीवनाचा स्पष्ट अनुभव येतो, आणि त्यातून हा मृत्यू घडतो. या दुसऱ्या मार्गावर मात्र आत्म्याला हे सांत्वनदायी दान मिळत नाही. त्याऐवजी, स्वतःच्या ‘मी’पणाला पूर्णपणे मरून आणि केवळ देवाची इच्छा निवडून आत्म्याने स्वतःच्या ‘मी’पणावरच ‘मर्मघाव’ घातला पाहिजे. त्या पुढे म्हणतात, “हे काम अधिक कठीण असेल, हे मी मान्य करते; पण त्याचे मोलही अधिक असेल. त्यामुळे तुम्ही विजयी झालात तर तुमचे प्रतिफळही अधिक मोठे असेल…” संत तेरेसांना हाच मार्ग हवा होता. “या ऐक्याची आस मी आयुष्यभर धरली आहे आणि ते मला लाभावे म्हणून मी आपल्या प्रभूची विनवणी करते. हा सर्वांत खात्रीचा आणि सुरक्षित मार्ग आहे. पण खेदाची गोष्ट अशी की आपल्यापैकी किती थोड्या जणांना हे ऐक्य लाभते!”

ज्यांना आपल्या जीवनात देवाची इच्छा पूर्ण करण्याची आस आहे, पण ऐक्याच्या प्रार्थनेचा गूढ अनुभव कधीच आला नाही, त्यांना या शिकवणीतून सांत्वन मिळायला हवे. तुम्ही आपल्या आत्म्याची सारी शक्ती देवाच्या सेवेसाठी आणि त्याची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी वाहिली असेल, पण प्रार्थनेत वर वर्णन केलेले गूढ अनुभव तुम्हाला आले नसतील, तर स्वतःच्या ‘मी’पणावर हा ‘सर्वांत खात्रीचा आणि सुरक्षित’ मर्मघाव घालण्याचे देवाचे आमंत्रण तुम्हाला मिळाले आहे, असे समजा. देवाला कधीही न दुखावण्याचा आणि आपली इच्छा त्याच्या इच्छेशी जुळवण्याचा आपल्या आत्म्याच्या सर्व शक्तीनिशी निर्धार करा. मग असा विश्वास ठेवा की प्रार्थनेत अलौकिक आणि गूढ अनुभव आले नाहीत तरी देवाची कृपा तुम्हाला हे साधण्यास समर्थ करील. पण सावध राहा! हे फार थोड्या लोकांना साधते. म्हणून पृथ्वीवरील तुमचे जीवन संपेपर्यंत, दररोज आणि प्रत्येक बाबतीत स्वतःच्या ‘मी’पणाला पूर्णपणे मरण्यास कचरू नका. या मार्गावरचे सर्वांत मोठे अडथळे म्हणजे “आत्मप्रीती, स्वतःविषयीचा मोठेपणाचा भाव, अगदी क्षुल्लक बाबतींतही इतरांविषयी घाईघाईने निर्णय देणे आणि आपल्या शेजाऱ्यावर स्वतःइतके प्रेम न करण्यात दिसणारा प्रीतीचा अभाव.” या आध्यात्मिक उणिवांवर तुम्ही मात केलीत, तर तुमची इच्छा देवाच्या इच्छेशी जुळेल आणि तुमच्या ‘मी’पणावर तो मर्मघाव बसलेला असेल.

चिंतन: सर्वांत महत्त्वाचे काय आहे? देवाच्या सांत्वनदायी सान्निध्याचा अनुभव घेणे की आपली इच्छा देवाच्या इच्छेशी पूर्णपणे जुळवणे? निःसंशय, दुसरी गोष्ट. आपली इच्छा देवाच्या इच्छेशी पूर्णपणे जुळण्यातच परिपूर्णता आहे. हेच स्वतःच्या ‘मी’पणाला पूर्णपणे मरणे होय.

प्रार्थनेत तुम्हाला गूढ सांत्वनाचा अनुभव आला नसेल, तर दुसऱ्या मार्गाने देवाशी ऐक्य साधण्याचे हे आमंत्रण आहे, असे समजा. स्वतःची इच्छा, आवडीनिवडी आणि स्वतःचे हित यांचा पूर्ण त्याग तुम्ही कोणकोणत्या प्रकारे स्वेच्छेने स्वीकारू शकता? देवाला तुमच्याकडून आणखी काय हवे आहे? देवाशी ऐक्य साधण्यासाठी हा त्याग आवश्यक आहे, हे लक्षात ठेवा. तुमच्या प्रार्थनामय जीवनात देवाचे गूढ कार्य तुम्हाला जाणवले नाही तरी या ऐक्याचा सदैव ध्यास धरा.

हे माझ्या सांत्वनदायी प्रभू, तुझे सान्निध्य मला जाणवो वा न जाणवो, आणि ऐक्याच्या प्रार्थनेचे सांत्वनदायी व जीवन बदलणारे दान मला लाभो वा न लाभो, मी माझ्या जीवनात तुला आणि तुझ्या परिपूर्ण इच्छेला निवडतो. प्रार्थनेत गूढ कृपादाने मिळावीत या इच्छेपासून मला मुक्त कर. त्याऐवजी, स्वतःच्या ‘मी’पणाला पूर्णपणे मरण्यासाठी मला आवश्यक ते बळ दे, म्हणजे माझी इच्छा तुझ्या इच्छेशी पूर्णपणे जुळेल.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा पंचावन्न: स्वतःच्या आध्यात्मिक अवस्थेतच गुरफटणे

ऐक्याच्या प्रार्थनेचा अनुभव आपल्याला आला आहे की नाही, याची तुम्हाला फारच चिंता वाटत असेल, तर ही शिकवण तुमच्यासाठी आहे.

आपली प्रार्थना कोणत्या प्रकारची आहे हे जाणून घेण्यास काही जण फारच उतावीळ असतात. ते आपले चेहरे झाकून घेतात आणि आपल्याला जाणवणारा थोडासाही कोमल भक्तिभाव नाहीसा होईल या भीतीने हालचाल करायलाही किंवा विचार करायलाही घाबरतात. त्यांना असे करताना पाहिले की मला कळते, देवाशी ऐक्य कसे साधायचे हे त्यांना किती कमी समजले आहे! कारण अशाच गोष्टींत ते ऐक्य सामावले आहे, असे त्यांना वाटते (V.III #11).

पाचव्या निवासस्थानांवरील या विभागातील पहिल्या दोन प्रकरणांचा बराचसा भाग संत तेरेसांनी ऐक्याच्या प्रार्थनेच्या परिवर्तन घडवणाऱ्या सामर्थ्याचे वर्णन करण्यासाठी दिला. आता मात्र त्या नियमित प्रार्थना करणाऱ्या काही लोकांमध्ये दिसणाऱ्या एका प्रवृत्तीकडे लक्ष वेधतात. प्रार्थनेच्या विविध पायऱ्यांविषयी आणि त्यांवर कधीकधी येणाऱ्या गूढ अनुभवांविषयी समजल्यावर काही जणांचे लक्ष खऱ्या ऐक्याच्या फळापेक्षा स्वतःच्या अनुभवाकडे अधिक लागते; काहींना तर त्या अनुभवाचाच ध्यास लागतो. खरे तर आपले सारे लक्ष केवळ या ऐक्याच्या फळावर असायला हवे.

देवाशी एकरूप होण्याची प्रार्थना देणगी म्हणून लाभते आणि तिच्याबरोबर खरे आध्यात्मिक सांत्वनही मिळते, तेव्हा आत्म्याने आनंद मानावा. देवाने आपल्याला आत्म्याच्या अगदी आतल्या गुप्त कक्षात नेले आणि तिथे स्वतःला प्रकट केले, अशी खात्री आत्म्याला राहते. किती आनंदाची गोष्ट! पण प्रार्थना आणि चिंतन करण्याचा प्रयत्न करताना, आपल्याला गूढ आध्यात्मिक अनुभव येतो की नाही याचीच जास्त चिंता तुम्हाला वाटत असेल, तर तुम्ही खऱ्या अर्थाने प्रार्थनाच करत नाही. अशा वेळी पहिल्या तीन निवासस्थानांतील शिकवणीकडे परतण्याची वेळ आली असावी. देवाने तुमच्या आत्म्यात कार्य करण्याचे ठरवले, तर तो तसे करीपर्यंत तिथेच राहा.

आपली प्रार्थना कोणत्या पातळीपर्यंत पोहोचली आहे किंवा नाही, याची तुम्हाला अतिचिंता वाटू लागली, तर आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट करा: आपले लक्ष दुसरीकडे वळवा. प्रार्थनेच्या पातळीची चिंता करण्याऐवजी, देवाच्या इच्छेला मनापासून शरण गेल्याने तुमच्यात फुलणाऱ्या देवावरील आणि शेजाऱ्यावरील प्रेमाकडे लक्ष द्या. विशेष गूढ कृपा न देताही, आपली इच्छा त्याच्या इच्छेशी पूर्णपणे जुळवण्यास देव आपल्याला बोलावू शकतो. म्हणून या अधिक खात्रीच्या मार्गाची निवड करण्याचा आपण नेहमी प्रयत्न केला पाहिजे. हा खऱ्या सद्गुणाचा मार्ग आहे; तो सद्गुण प्रेमातून दिसून येतो. देवावर पूर्ण अंतःकरणाने आणि आपल्या शेजाऱ्यावर स्वतःसारखे प्रेम करता यावे म्हणून प्रार्थना करा. तुम्हाला असे प्रेम करता येत असेल, तर तुम्ही योग्य मार्गावर आहात.

मनन: आतापर्यंत शिकलेल्या धड्यांमुळे तुमचे लक्ष स्वतःच्याच आध्यात्मिक अनुभवांवर जास्त खिळून राहू लागले आहे का? प्रार्थनेत काय अनुभव येतो किंवा येत नाही, याची तुम्ही फार काळजी करू लागला आहात का? तसे असेल तर आपल्या प्रार्थनेचा विचार करत बसू नका; फक्त प्रार्थना करा. देवाकडून सांत्वन अनुभवण्यासाठी आपण प्रार्थना करत नाही. आपली इच्छा त्याच्या इच्छेशी जुळवून त्याच्यावर प्रेम करता यावे म्हणून आपण प्रार्थना करतो.

प्रार्थनेत आलेल्या अनुभवांविषयी मनात घोळत राहणारे विचार जाणीवपूर्वक सोडून देण्यासाठी थोडा वेळ द्या. त्याऐवजी, देवावर आणि इतरांवर प्रेम करण्याकडे लक्ष द्या. तुम्ही देवावर प्रेम करता का? तुम्ही इतरांवर प्रेम करता का? देवाच्या इच्छेप्रमाणे तुम्ही खरोखर प्रार्थना करता की नाही, हे समजण्यास हे दोन प्रश्न मदत करतील.

प्रार्थनेत कधीकधी तुम्ही स्वतःच एखादा ‘गूढ’ अनुभव निर्माण करता की नाही, हेही नम्रपणे मान्य करणे महत्त्वाचे आहे. तुम्ही असे करता का? अशा अनुभवांची तुम्हाला इतकी ओढ आहे का, की देव आपल्या जवळ असल्याची भावना तुम्ही कधीकधी स्वतःच निर्माण करता? तसे असेल तर प्रार्थनेची पद्धत बदलणे चांगले ठरेल. शुभवर्तमानांवर पुन्हा मनन करू लागा. जपमाळ म्हणा. काही सुंदर प्रार्थनांवर चिंतन करा. विश्वासघोषातील शिकवणीवर आपली श्रद्धा व्यक्त करा. आपली इच्छा देवाला समर्पित करा. प्रार्थनेत तुम्हाला काय जाणवते याची काळजी करू नका; फक्त प्रार्थना करा आणि देवावर पूर्ण अंतःकरणाने प्रेम करा. बाकीची काळजी तो घेईल. प्रार्थनेत कोरडेपणा आला तरी प्रार्थना करत राहा आणि देवावर आणखी प्रेम करण्याचा प्रयत्न करा.

हे प्रिय प्रभू, माझ्याकडून तुला एकच गोष्ट हवी आहे: माझी इच्छा तुझ्या इच्छेशी पूर्णपणे जुळावी. हीच माझ्याही अंतःकरणातील सर्वांत खोल इच्छा व्हावी, अशी मी प्रार्थना करतो. प्रभू, माझी प्रार्थना कोरडी आणि निष्फळ वाटते तेव्हा मी तुझे आभार मानतो. ती समृद्ध आणि सांत्वनदायी असते तेव्हा मी तुझे आभार मानतो. तुझे सान्निध्य मला स्पष्टपणे जाणवते तेव्हा मी तुझे आभार मानतो. तू लपल्यासारखा वाटतोस तेव्हाही मी तुझे आभार मानतो. सर्व परिस्थितीत मी तुझे आभार मानतो आणि केवळ तुझाच शोध घ्यावा अशी प्रार्थना करतो. प्रार्थनेतील सर्व भ्रामक आणि मी स्वतः निर्माण केलेल्या अनुभवांपासून मला मुक्त कर, जेणेकरून माझ्या प्रार्थनेतून माझी इच्छा तुझ्या इच्छेशी पूर्णपणे जुळेल.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा छप्पन्न: सर्वांत खात्रीची खूण

आविलाच्या संत तेरेसा पुढील शिकवण एकाहून अधिक वेळा सांगतात. यावरून ही शिकवण समजून घेणे आणि आचरणात आणणे त्यांना अत्यावश्यक वाटते, हे दिसते.

आपण देवावर प्रेम करतो असे मानण्यास सबळ कारणे असली, तरी आपण खरोखर त्याच्यावर प्रेम करतो की नाही हे आपल्याला निश्चितपणे कळू शकत नाही. पण आपण आपल्या शेजाऱ्यावर प्रेम करतो की नाही, याबद्दल मात्र शंकेला जागा नाही (V.III #8).

तुम्ही देवावर खरोखर प्रेम करता का? संत तेरेसा यांच्या मते, नुसत्या या प्रश्नाचा विचार करून आपल्याला त्याचे उत्तर कळू शकत नाही. आपल्या शेजाऱ्यावर आपले किती प्रेम आहे, हे पाहिल्यानेच ते कळू शकते. आपण आपल्या शेजाऱ्यावर प्रेम करत असू, तर आपण देवावरही प्रेम करतो याची खात्री बाळगू शकतो; कारण शेजाऱ्यावरील प्रेम देवावरील आपल्या प्रेमातूनच उमलते. शिवाय, देवावर अधिक प्रेम करायचे असेल, तर आपण आपल्या शेजाऱ्यावर अधिक प्रेम करण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.

तुम्ही आपल्या शेजाऱ्यावर कसे प्रेम करता? त्याच्यावर निर्मळ आणि पवित्र रीतीने प्रेम करण्याचा एक मार्ग म्हणजे आपली इच्छा त्याच्या इच्छेशी जुळवून घेणे. अर्थात, आपल्या शेजाऱ्याची इच्छा पापाकडे झुकत असेल, तर आपण कधीही त्याच्या इच्छेप्रमाणे वागू नये. पण ज्यांत पापाचा संबंध नाही, अशा असंख्य बाबतींत आपण आपली इच्छा त्याच्या इच्छेशी जुळवून घेऊ शकतो.

उदाहरणार्थ, असे समजा की आठवड्याच्या शेवटी तुमच्या जोडीदाराला एक गोष्ट करायची आहे आणि तुम्हाला दुसरी. अशा वेळी, जोडीदाराला जे आवडेल तेच करण्याचे लगेच ठरवणे ही खऱ्या प्रेमाची कृती आहे. असे करणे म्हणजे स्वतःच्या ‘मी’पणाला मरणे आणि निःस्वार्थपणे वागणे. अर्थात, असे केल्यावर तुमचा पतित मानवी स्वभाव बंड करील. तुमच्या आत ही बंडखोरी जाणवली, तर आनंद करा, कारण तुमच्यात असे काहीतरी आहे, ज्याचा अंत होणे गरजेचे आहे, हे तुम्हाला कळले आहे. स्वतःच्याच इच्छेचा आग्रह संपला पाहिजे. प्रत्यक्ष कृतीतून तुम्ही त्याच्यावर ‘अंतिम घाव’ घातला पाहिजे.

आध्यात्मिक गोडवा जाणवतो म्हणून आपल्याला आपले पावित्र्य कळते असे नाही. आधीच्या निवासस्थानांत प्रार्थना करताना हा गोडवा अनेकदा अनुभवायला मिळत असला, तरी तो आपल्या पावित्र्याचे लक्षण कधीच नसतो. याउलट, निःस्वार्थपणा, त्याग आणि इतरांच्या इच्छेनुसार स्वतःची इच्छा वळवणे ही सद्गुणांची ठळक लक्षणे आहेत. कारण अशा वेळी आपण आपल्या शेजाऱ्यावर प्रेम करून देवावर प्रेम करण्याचा जाणीवपूर्वक निर्णय घेतलेला असतो. इथेही तुमचा पतित मानवी स्वभाव बंड केल्याशिवाय राहणार नाही. त्या बंडखोरीला विरोध करा आणि स्वतःच्या ‘मी’पणाला मरा.

चिंतन: तुम्ही देवावर प्रेम करता का? या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्याचा उत्तम मार्ग म्हणजे तुम्ही तुमच्या आजूबाजूच्या लोकांवर प्रेम करता की नाही, याचा विचार करणे. हे प्रेम केवळ भावनेच्या भरात केलेले किंवा स्वतःचे समाधान साधणारे नसावे, तर निःस्वार्थ आणि त्यागमय असावे.

तुमच्या आजूबाजूच्या लोकांच्या इच्छेनुसार स्वतःची इच्छा वळवायला तुम्ही तयार आहात का? स्वतःच्या इच्छेपेक्षा त्यांच्या इच्छेला प्राधान्य द्यायला तुम्ही तयार आहात का? तसे असेल, तर तुम्ही केवळ त्यांच्यावरच नव्हे, तर देवावरही प्रेम करता, याचे हे स्पष्ट लक्षण आहे.

इतरांशी, विशेषतः कुटुंबीयांशी आणि जवळच्या मित्रमैत्रिणींशी, तुम्ही कसे वागता याचा विचार करण्यासाठी वेळ द्या. त्यांच्यावर आणखी प्रेम कसे करता येईल याऐवजी त्यांनी तुमच्या मनाप्रमाणे काय करावे, असाच विचार तुम्ही वारंवार करत असाल, तर या जाणिवेकडे दुर्लक्ष करू नका. प्रेम म्हणजे आपलेच म्हणणे चालवणे नव्हे. आपल्या इच्छेनुसार वागायला दुसऱ्यावर सक्ती करणेही नव्हे. सर्वोच्च आणि सर्वांत शुद्ध प्रेमात नेहमी दुसऱ्याचा विचार केंद्रस्थानी असतो. आपण आपल्या ‘मी’पणाला पूर्णपणे मरून इतरांसाठी जगले पाहिजे आणि अशा रीतीने देवासाठी जगले पाहिजे. हेच पवित्र प्रेम.

अशा निःस्वार्थ प्रेमाविरुद्ध तुमचा पतित मानवी स्वभाव बंड करतो, असे तुम्हाला जाणवते का? तो पूर्णपणे शुद्ध होऊन देवाच्या इच्छेशी अनुरूप झालेला नसेल, तर तो बंड करणारच. तुमच्यात अशी बंडखोरी उठली आणि ‘मग माझं काय?’ असा विचार मनात आला, तर तुमच्यात असे काहीतरी आहे, ज्याचा अंत होणे गरजेचे आहे, हे तुम्हाला कळले आहे. स्वतःचाच विचार करण्याच्या या वृत्तीवर तो ‘अंतिम घाव’ घालण्याचा प्रयत्न करा, म्हणजे या पाचव्या निवासस्थानांत तुमचे पाय अधिक भक्कमपणे रोवले जातील.

माझ्या प्रेमळ प्रभू, शुद्ध प्रेमासाठी पराकोटीचा स्वार्थ आणि त्याग आवश्यक आहे. यासाठी मला प्रत्येक बाबतीत माझ्या ‘मी’पणाला पूर्णपणे मरावे लागते. माझे प्रेम वाढव आणि स्वार्थी प्रेमाच्या सर्व प्रकारांपासून मला मुक्त कर. माझे प्रेम शुद्ध आणि पवित्र असो. ते तुझ्या प्रेमाचे अनुकरण करणारे आणि तुझ्या प्रेमात सहभागी होणारे असो. हे प्रिय प्रभू, तू स्वेच्छेने आपले जीवन अर्पण केलेस. तू प्रत्येक अन्याय स्वीकारलास. इतरांवर प्रेम करण्याआधी त्यांनी तुझ्यावर प्रेम करावे, अशी मागणी तू केली नाहीस. माझे प्रेम तुझ्या प्रेमासारखे व्हावे म्हणून मला मदत कर.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा सत्तावन्न: प्रणयाला सुरुवात

पाचव्या निवासस्थानांवरील शेवटच्या प्रकरणात, आविलाची संत तेरेसा देवाशी एकरूप होण्याच्या प्रार्थनेकडे पुन्हा वळते आणि तिचा अर्थ आणखी उलगडून सांगते. वाङ्निश्चयाच्या तयारीसाठी होणारी शेवटची प्रणयभेट असे अनेक जण जिचे वर्णन करतील, त्या भेटीची प्रतिमा ती इथे वापरते. या शेवटच्या, अत्यंत गहिऱ्या भेटीत जणू देव आत्म्याला लग्नाची मागणी घालतो आणि आध्यात्मिक विवाहाचे आमंत्रण देतो.

देवाशी एकरूप होण्याच्या प्रार्थनेची तुलना एखाद्या भेटीशी करता येईल, कारण ती अगदी थोडा वेळ टिकते. आता विचारविनिमयाचा प्रश्नच उरत नाही. पण आपला वाङ्निश्चय कोणत्या वराशी झाला आहे, हे आत्म्याला गुप्त रीतीने दिसते (V.IV #2).

देवाशी असलेल्या नात्याच्या या टप्प्यावर आत्म्याने दैवी विवाहासाठी स्वतःला बांधून घेतलेले असते. वाङ्निश्चय नुकताच झालेला असतो. देवाशी एकरूप होण्याची प्रार्थना म्हणजे वराची ओळख करून घेण्यासाठी त्याच्याशी झालेली एक विलक्षण गहिरी भेट. संत तेरेसा सांगते की भावी आध्यात्मिक वराशी होणारी ही भेट क्षणभरच टिकते. पण त्या एका क्षणात आत्म्याला जे काही कळते, ते स्वतःच्या प्रयत्नांनी वर्षानुवर्षेही कळले नसते. प्रियकर आत्म्याला ‘गुप्त रीतीने’ स्वतःची ओळख करून देतो. या आध्यात्मिक भेटीने आत्म्याच्या हृदयात प्रेमाची ज्योत पेटते आणि होणाऱ्या विवाहाची उत्कंठा त्याच्या हृदयात भरून राहते.

संत तेरेसा पुढे स्पष्ट करते की ही भेट पूर्णपणे आध्यात्मिक असल्यामुळे, या जगात विवाहाची तयारी करणाऱ्या दोन प्रेमिकांना येऊ शकणाऱ्या कोणत्याही मानवी अनुभवाच्या ती कितीतरी पलीकडे आहे. या गुप्त भेटीत झालेल्या देवाच्या ओळखीमुळे आत्म्याची खात्री पटते की प्रियकराला स्वतःला अर्पण करण्याचा आपला निर्णय निःसंशय योग्य आहे. आत्म्याला इतकी मोठी कृपादाने लाभली आहेत आणि प्रियकराची इतकी गुप्त ओळख झाली आहे की या टप्प्यावर त्याने देवाकडे पाठ फिरवली, तर त्याची हानी शब्दांत सांगता येणार नाही इतकी भयंकर असेल. त्याची हानी त्याला नुकत्याच लाभलेल्या आध्यात्मिक कृपादानांइतकी आणि त्याला नुकत्याच मिळालेल्या प्रेमाच्या प्रकटीकरणांइतकी मोठी असेल.

चिंतन: देव एखाद्या आत्म्याशी “गुप्त रीतीने” संवाद साधतो, या विचारावर मनन करा. याचा अर्थ काय? हा संवाद “गुप्त” असल्यामुळे, स्वतः त्याचा अनुभव घेतल्याशिवाय तो कसा असतो हे समजू शकत नाही. आपल्या प्रभूशी असे नाते जोडण्याचे आमंत्रण प्रत्येक व्यक्तीला वैयक्तिकरीत्या मिळते. हे नाते किती जिव्हाळ्याचे आणि अनोखे आहे, हे यातून दिसून येते. परमपवित्र त्रित्वाला तुमच्याशी जी गुप्त भेट आणि संवाद साधायचा आहे, त्यावर मनन करा.

देवाशी होणारे ऐक्य मानवी विवाहातील कोणत्याही अनुभवाच्या कितीतरी पलीकडे आहे. तरीही, आत्म्याच्या या निवासकक्षांत काय घडते हे आपल्याला समजावे म्हणून आविलाच्या संत तेरेसा वाङ्निश्चय आणि विवाह यांच्या प्रतिमा वापरतात. विवाह करण्याचा निर्णय फार मोठा असतो—कदाचित आयुष्यातला सर्वांत मोठा निर्णय. पण देवाशी वाङ्निश्चय करण्याचा निर्णय त्याहूनही मोठा आहे; आयुष्यात आपण घेऊ त्या इतर कोणत्याही निर्णयापेक्षा तो कितीतरी अधिक महत्त्वाचा आहे. ही बांधिलकी स्वीकारायला तुम्ही तयार आहात का?

परमपवित्र त्रित्वाशी वाङ्निश्चय करताना तुम्ही देवासोबत भरपूर वेळ घालवण्याची बांधिलकी स्वीकारता. देवाला अधिक जाणून घेण्याचे, त्रित्वातील प्रत्येक दैवी व्यक्तीशी अतिशय जवळची ओळख करून घेण्याचे, त्यांच्या सहवासात जगायला शिकण्याचे आणि त्यांच्यावरील तुमचे प्रेम वाढवत नेण्याचे तुम्ही वचन देता. हे करायला तुम्ही तयार आहात का? इतकी गाढ बांधिलकी स्वीकारताना तुमच्या मनात काही संकोच आहे का?

देवाच्या मनात मात्र कोणताही संकोच नाही. तुमच्याशी एकरूप होण्याची आणि त्याच्याशी असलेल्या ऐक्याच्या पूर्णत्वात तुम्हाला आमंत्रित करण्याची त्याला उत्कंठा आहे. विश्वाचा देव तुमच्याशी इतका बांधील आहे, याची जाणीव झाली की या त्रिएक देवाला आपले सर्वस्व अर्पण करण्याबद्दलची तुमच्या मनातली काळजी कमी व्हायला हवी.

हे परमपवित्र त्रित्वा, तू मला तुझ्याशी अशा ऐक्यात येण्याचे आमंत्रण दिले आहेस, जे इतके गाढ, इतके खोल आणि इतके भारावून टाकणारे आहे की ते माझे जीवन कायमचे बदलून टाकेल. तू स्वतःलाच मला देणगी म्हणून देण्याचे वचन देतोस आणि काहीही राखून न ठेवता स्वतःला मला अर्पण करतोस. विश्वाच्या देवाने स्वतःला इतके नमवून मला एवढे द्यावे, असा मी कोण? हे माझ्या देवा, मी तुला “हो” म्हणतो आणि तुझ्याशी पूर्ण सहभागितेत येण्याचे तुझे आमंत्रण स्वीकारतो.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा अठ्ठावन्न:  सैतानाचा शेवटचा हल्ला

आपला वाङ्निश्चय कोणाशी झाला आहे याची आत्म्याला आता अंतरंगातून जाणीव झाली आहे. म्हणून दैवी विवाहातील आध्यात्मिक ऐक्य रोखण्यासाठी सैतान एक शेवटचा, प्रखर हल्ला चढवतो, कारण हा आपला अखेरचा प्रयत्न आहे हे त्याला ठाऊक असते.

…परंतु तो दुष्ट आपल्या सूक्ष्म कपटाने येतो आणि चांगुलपणाच्या सबबीखाली एखाद्या क्षुल्लक बाबतीत आत्म्याला भरकटवतो. तो आत्म्याकडून छोट्या चुका करवून घेतो आणि त्या निरुपद्रवी आहेत असा त्याचा समज करून देतो. अशा रीतीने हळूहळू आत्म्याची विवेकबुद्धी धूसर होते आणि इच्छाशक्ती दुर्बल होते. त्याच वेळी सैतान आपल्या भक्ष्याची स्वतःवरची आसक्ती वाढवत राहतो. अखेरीस तो आत्म्याला देवाच्या इच्छेशी असलेल्या ऐक्यापासून दूर नेण्यात यशस्वी होतो आणि त्याला स्वतःच्याच इच्छेनुसार वागायला लावतो (V.IV #6).

या टप्प्यावर आत्म्याला मरणपाप करायला प्रवृत्त करणे आपल्याला शक्य नाही, हे सैतानाला ठाऊक असते. म्हणून तो चांगुलपणाचा आव आणून कपटाने आत्म्याविरुद्ध प्रखर लढा देतो. हा आत्मा आणखी पुढे गेला, तर तो देवासाठी कितीतरी सत्कार्ये करील आणि त्याला रोखणे आपल्या हातात राहणार नाही, हे सैतान जाणतो. या विचाराने तो आतून हादरतो आणि आध्यात्मिक विवाह होऊ नये व पूर्णत्वाला जाऊ नये म्हणून आपल्या परीने सर्व काही करतो.

एखादी छोटी वाईट कृती चांगली आहे आणि चांगुलपणाच्या आड दडलेले ते पाप निवडण्यात आपलाच फायदा आहे, असा आत्म्याचा समज करून देणे हीच सैतानाकडे उरलेली शेवटची संधी आहे. त्यात तो यशस्वी झाला, तर तो आत्म्याला असे आणखी निर्णय घ्यायला लावतो आणि एकेक छोटे पाऊल टाकत पतनाच्या दिशेने नेतो. आत्म्याची इच्छाशक्ती दुर्बल करण्यात आणि बुद्धी धूसर करण्यात यश आले की, वाङ्निश्चय मोडण्यासाठी आणि आत्म्याला देवाच्या कृपेपासून वंचित करण्यासाठी तो हल्ला चढवतो.

चिंतन: देवावर तुमचे इतके गाढ प्रेम आहे का की त्याच्या इच्छेविरुद्ध तुम्ही जाणूनबुजून कधीही काही करणार नाही? पाचव्या निवासकक्षात असणाऱ्यांचे प्रेम असेच असते. ते शिक्षेच्या भीतीने पाप टाळत नाहीत. उलट, त्यांचे देवावर इतके गाढ प्रेम असते की देवाला दुखावण्याच्या नुसत्या विचारानेही त्यांना दुःख होते. स्वतःच्या अंतरंगात डोकावून पाहता, तुम्हालाही असाच अनुभव येतो का?

देवावरचे तुमचे प्रेम इतके गाढ झाले असेल, तर सावधपणा सोडू नका. अशा प्रेमाची सैतानाला फार भीती वाटते आणि तुम्हाला अडखळवण्याचे त्याचे प्रयत्न तो कितीतरी पटींनी वाढवेल, हे लक्षात ठेवा. सैतानाच्या या द्वेषाचे वास्तव मनात घेऊन त्यावर चिंतन करा. पण अवाजवी भीतीपोटी तसे करू नका, कारण देवाच्या इच्छेपुढे सैतानाचे काहीही चालत नाही. तुम्ही अजून परिपूर्ण नाही आणि त्यामुळे अजूनही फसवले जाऊ शकता, याची स्वतःला आठवण करून देण्यासाठी तसे करा. आपल्याला नम्र करणारे हे सत्य तुम्हाला समजते का?

चांगले करण्याच्या नावाखाली सैतानाने तुम्हाला फसवून वाईट करायला लावले आहे का, यावर थोडा वेळ विचार करा. त्याचे हे डावपेच ओळखण्यासाठी मनाचा मोकळेपणा आणि सखोल नम्रता आवश्यक आहे. स्वतःच्या कृतींचे परीक्षण करायला आणि अगदी छोट्या बाबतींतही त्याच्या छुप्या खोटेपणाला तुम्ही भुललात, हे मान्य करायला तुम्ही तयार आहात का? हे पाहण्याची तयारी ठेवा आणि विश्वास बाळगा की तुमच्यावर इतके उत्कट आणि सर्वस्व व्यापून टाकणारे प्रेम करणारा देव तुम्हाला हा छुपा खोटेपणा ओळखायला मदत करील—जर तुम्ही त्याला तसे करू दिलेत तर.

हे परिपूर्ण प्रेमाच्या प्रभू, माझ्यावरचे तुझे प्रेम कधीही ढळणार नाही; पण तुझ्यावरचे माझे प्रेम काही वेळा भरकटू शकते. हे प्रिय प्रभू, माझे तुझ्यावर खरोखर प्रेम आहे; मी तुझ्यावर मनाच्या खोलवरून प्रेम करतो. माझ्या मृत्यूच्या दिवसापर्यंत माझ्याकडून तुझा कधीही अपराध घडू नये, अशी मी प्रार्थना करतो. चांगले करण्याच्या सबबीखाली सैतान कोणकोणत्या छुप्या युक्त्यांनी मला फसवतो आणि तुझा अपराध करायला लावतो, हे ओळखायला मला मदत कर. हे प्रिय प्रभू, माझ्या सर्व कृती जशा तुला दिसतात तशाच त्या मलाही पाहता येऊ दे, म्हणजे जेव्हा जेव्हा मी भरकटेन तेव्हा तेव्हा मी पुन्हा तुझ्याकडे वळेन.

हे माझ्या अंतःकरणात वसणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, माझे तुझ्यावर प्रेम आहे, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि मी माझे जीवन तुला समर्पित करतो.

अनुक्रमणिका