मराठी

प्रकरण चार

चौथ्या स्तरातील निवासस्थाने

एक अद्भुत नवे जग

धडा तेहतीस: अलौकिक प्रार्थनेची सुरुवात

जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला चौथ्या स्तरातील या निवासस्थानांत प्रवेश करण्याचे आमंत्रण मिळते, तेव्हा तिचे जीवन अगदी नव्या रीतीने बदलू लागते. या टप्प्यावर देवाकडून अलौकिक चिंतनाची देणगी मिळू लागते. पण नेमक्या याच कारणामुळे, स्वतः अनुभव घेतल्याशिवाय ही निवासस्थाने समजून घेणे कठीण असते.

आता मी चौथ्या दालनांविषयी [निवासस्थानांविषयी] लिहायला सुरुवात करत आहे. मी म्हटल्याप्रमाणे, या गोष्टी मला समजण्यासारख्या रीतीने मांडता याव्यात म्हणून स्वतःला पवित्र आत्म्याच्या हाती सोपवणे आणि यापुढे त्यांनी माझ्या वतीने बोलावे अशी त्यांना विनंती करणे आवश्यक आहे. यापुढे या गोष्टी अलौकिक स्वरूपाच्या होऊ लागतात. खुद्द परमेश्वराने माझ्या वतीने हे काम हाती घेतले नाही, तर त्यांच्याविषयी स्पष्टपणे बोलणे फार कठीण होईल… (IV.I #1).

आविलाच्या संत तेरेसा म्हणतात की या निवासस्थानांचा “ज्यांना याचा अनुभव नाही, त्यांना मन त्यांच्या स्वरूपाची स्पष्ट कल्पना देऊ शकत नाही.” मात्र ज्यांनी या निवासस्थानांचा आनंद अनुभवला आहे, त्यांना तेरेसांनी केलेले त्यांचे वर्णन “सहज समजेल.”

अनेक लोकांनी या निवासस्थानांत कधीच प्रवेश केलेला नाही, हे नम्रपणे मान्य करून सुरुवात करणे चांगले. त्यामुळे या निवासस्थानांचे सौंदर्य आणि देवाकडून मिळणाऱ्या चिंतनाचा अनुभव समजून घेणे कठीण जाऊ शकते. आविलाच्या संत तेरेसा या प्रकरणात आणि पुढेही या अनुभवाचे वर्णन करतात. या निवासस्थानांची वर्णने समजणे तुम्हाला कठीण जात असेल, तर त्या गोंधळाकडे नम्रतेत वाढण्याची संधी म्हणून पाहा आणि आपण अजून इथपर्यंत पोहोचलेलो नाही, हे मान्य करा.

हे समजून घेण्यासाठी अशी कल्पना करा की तुम्ही एक लहान मूल आहात आणि जगातल्या सर्वांत गरीब देशातील एका अतिशय दुर्गम खेड्यात राहता. तुम्ही कधी दूरचित्रवाणी, मोटारगाडी किंवा मोठ्या इमारती पाहिलेल्या नाहीत. वीज किंवा नळातून वाहणारे पाणी यांचाही तुम्हाला अनुभव नाही. तुम्हाला परिचय आहे तो फक्त तुम्ही राहता त्या गरीब खेड्यातल्या साध्या जीवनाचा. एके दिवशी तुमचे वडील तुम्हाला अनेक विकसित देशांतील मोठ्या शहरांच्या संपन्नतेविषयी सांगतात. ते मोटारगाड्या, चित्रपट, उंच इमारती आणि इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे यांचे वर्णन करतात. ते काय सांगत आहेत हे तुम्हाला कळते, पण यापैकी कशाचाही प्रत्यक्ष अनुभव नसल्याने तुमची समज फार मर्यादित असते. नंतर, तुम्ही मोठे झाल्यावर, पहिल्यांदाच गावाबाहेर पडून अशा एखाद्या शहरात जाता आणि तुमच्या वडिलांनी सांगितलेल्या सगळ्या गोष्टींचा अनुभव घेता. पहिल्यांदा मोटारगाडीतून प्रवास करताना, उंच इमारती पाहताना, चित्रपटगृहात जाताना आणि आयपॅड वापरताना, या गोष्टी पूर्वी आपल्याला किती थोड्या समजल्या होत्या, हे स्वतःच्या अनुभवातून तुम्हाला अचानक उमगते. आता सगळे प्रत्यक्ष अनुभवल्यावर तुमच्या वडिलांनी केलेली वर्णने तुम्हाला कितीतरी अधिक स्पष्ट होतात.

देवाकडून मिळणाऱ्या चिंतनात्मक प्रार्थनेच्या नव्या आणि खऱ्याखुऱ्या जगाशी तुलना करण्यासाठी या जगातील भौतिक गोष्टी फारच अपुऱ्या पडतात. तरीही या उदाहरणातून एक गोष्ट स्पष्ट व्हावी: देवाकडून मिळणाऱ्या चिंतनात्मक प्रार्थनेविषयी पुस्तकात वाचणे आणि तिचा प्रत्यक्ष अनुभव घेणे यात जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. जेव्हा देव एखाद्या आत्म्याला चिंतनाची कृपा देऊ लागतो, तेव्हा त्या आत्म्याला ते चिंतन कधीच सोडावेसे वाटत नाही. ज्या जगाविषयी त्याने फक्त ऐकले होते, पण जे त्याने स्वतः कधी अनुभवले नव्हते, ते जग आता त्याला उलगडू लागते. एकदा ते अनुभवल्यावर त्याला आपल्या पूर्वीच्या निवासस्थानांत परत जावेसे कधीच वाटत नाही.

मनन: प्रार्थनेचे एक संपूर्ण नवे जग तुमची वाट पाहत आहे, याची तुम्हाला जाणीव आहे का? ही देवाकडून अलौकिक रीतीने मिळणाऱ्या चिंतनाची प्रार्थना आहे. हे एक असे वैभवशाली जग आहे, ज्याचे वर्णन शब्दांत करता येत नाही. देवदत्त प्रार्थनेचे हे नवे जीवन सुरू झाले की ते कधीच सोडावेसे वाटणार नाही.

या वैभवशाली प्रार्थनेची खोली तुम्ही कधी अनुभवली नसेल, तर अशी प्रार्थना खरोखर आहे, या गोष्टीवर मनन करा. ही देणगी तुम्हाला देण्यासाठी देव तुमची तयारी होईपर्यंत थांबतो, हे लक्षात ठेवा. इथे प्रवेश करायचा असेल, तर आधीच्या तीन निवासस्थानांतील साधना आत्मसात करून त्या टप्प्यांतून पुढे जावे लागेल. हा प्रवास करण्याचा तुमचा पक्का निर्धार आहे का? या निवासस्थानांत प्रवेश करण्याचे आमंत्रण देवाकडून मिळावे यासाठी तुम्हाला काय करावे लागेल?

आधीच्या प्रकरणांत सांगितलेल्या ज्या गोष्टी तुम्ही अजून आपल्या जीवनात पूर्णपणे आत्मसात केलेल्या नाहीत, त्यांवर मनन करण्यासाठी वेळ द्या. त्या निवासस्थानांतून पुढे जाण्याचा पक्का निर्धार करा, म्हणजे तुमच्या आत्म्याच्या किल्ल्यात तुम्हाला पाहायला मिळू शकतील अशा सर्वांत सुंदर स्थळांचे दार देव तुमच्यासाठी उघडेल.

हे परमवैभवशाली पवित्र त्रैक्या, तू माझ्या अंतरंगात खोलवर वास करतोस. माझ्या आत्म्याच्या सर्वांत आतल्या दालनात तू अपार तेजाने आणि सौंदर्याने नांदतोस. ही तुझी पवित्र इच्छा असेल, तर मला आणखी आत येण्याचे आमंत्रण दे. तुझ्या संपूर्ण वैभवाचा अनुभव घेण्यापासून मला रोखणाऱ्या आणि अजूनही मी धरून ठेवलेल्या अनेक आसक्तींपासून मला मुक्त कर. मी तुला आणि माझ्या आत्म्यात तू जे काही करू इच्छितोस त्या सर्वांना ‘हो’ म्हणतो.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा चौतीस: भक्तीतील गोडवा—भावनांना जाणवणारी भक्ती

चौथ्या स्तरातील निवासस्थानांत देवाकडून मिळणाऱ्या चिंतनाच्या या अगदी नव्या जगावर मनन करण्याआधी, आविलाच्या संत तेरेसा पहिल्या तीन स्तरांतील प्रार्थनेचे अनुभव आणि चौथ्या स्तरात सुरू होणारे अनुभव यांतील फरक स्पष्ट करतात. पहिल्या तीन स्तरांतील निवासस्थानांत ध्यान केल्याने “भक्तीत गोडवा” निर्माण होतो, असे त्या सांगतात.

ध्यान करताना आणि आपल्या प्रभूकडे विनवणी करताना आपल्या प्रयत्नांतून जे आपल्याला मिळते, त्याला ‘भक्तीतील गोडवा’ म्हणता येईल, असे मला वाटते. हा गोडवा स्वाभाविक असतो, तरीही शेवटी त्याला देवाच्या कृपेचे साहाय्य असते (IV.I #4).

हा ‘गोडवा’ स्वाभाविक उत्साह आणि आनंद यांच्या इतर अनुभवांसारखाच असतो. उदाहरणार्थ, तुम्ही एखाद्या क्रीडा संघात असाल आणि तुमच्या संघाने विजेतेपद मिळवले, तर तुमच्या भावनांतून असा स्वाभाविक गोडवा निर्माण होईल. किंवा तुमच्या कुटुंबातील एखादी व्यक्ती खूप आजारी पडून नंतर बरी झाली, तर तुम्हाला स्वाभाविकपणे जाणवणारा दिलासा आणि आनंद ठळकपणे अनुभवास येईल.

त्याचप्रमाणे, पहिल्या तीन निवासस्थानांत ध्यानातून अनुभवास येणाऱ्या गोडव्याचा उगम आपल्यातच असतो आणि त्याची परिणती देवामध्ये होते. देवाच्या रहस्यांचा शोध घेण्याच्या आणि त्यांवर मनन करण्याच्या आपल्या प्रयत्नांतून तो गोडवा येतो. त्या शोधात जे उमगते, त्याचा आपल्याला स्वाभाविक आनंद होतो. उदाहरणार्थ, तुम्ही पवित्र शास्त्रातील एखाद्या उताऱ्यावर ध्यान केले आणि त्यातून तुमच्या जीवनातील एखादी अडचण तुम्हाला अधिक चांगली समजली, तर तुमच्या भावविश्वात आनंद निर्माण होईल. हे चांगले आहे आणि त्याला कृपेचे साहाय्यही असते; तरीही हा मुख्यतः आपल्या शरीराशी निगडित भावनांचा स्वाभाविक अनुभव आहे. प्रार्थनेची सुरुवात करणाऱ्यांसाठी हा गोडवा फार आनंददायी असतो.

स्वतःच्या पापांना सामोरे जाताना आणि अंतःकरण दुःखाने भरून येताना तुम्हाला असाच अनुभव येऊ शकतो. या तीव्र दुःखामुळे कदाचित लाजेने आणि अपराधीपणाने तुमच्या डोळ्यांत अश्रूही येतील. आपली पापे आणि त्यांचा पश्चात्ताप करून देवाकडे वळण्याची गरज यांची जाणीव झाल्यावर उमटणारी ही स्वाभाविक प्रतिक्रिया आहे.

या भावनांचा अनुभव आल्याने तुम्ही अधिक पवित्र होत नाही. पण त्यांतून मिळणारी भावनिक प्रेरणा तुम्हाला चांगले निर्णय घ्यायला आणि आध्यात्मिक वाटचालीत पुढे जायला मदत करू शकते. तुम्ही घेतलेले चांगले निर्णय प्रेमाची कृत्ये ठरतात आणि ती कृत्ये तुमच्या आत्म्यासाठी फार हितकारक असतात. या भावनांमागे काही अंशी तुमच्या जीवनात देव करत असलेले कार्य असते. म्हणून त्या सहसा तुम्हाला योग्य दिशा दाखवतात आणि देवाला तुमच्याकडून अपेक्षित असलेले निर्णय घ्यायला मदत करतात.

मनन: प्रार्थनेतून तुम्हाला कधी गोडवा अनुभवायला मिळाला आहे का? प्रार्थनेमुळे तुमच्या मनात अतिशय चांगल्या भावना जाग्या झाल्या आहेत का? स्वतःमध्ये बदल घडवण्याची आणि आणखी प्रार्थना करण्याची इच्छा झाली आहे का? तसे असेल तर ही चांगली गोष्ट आहे. देवाची आणि त्याच्या इच्छेची ओळख होताना मनात उमटणारी ही स्वाभाविक भावनिक प्रतिक्रिया आहे. त्या अनुभवांचा आस्वाद घ्या.

आविलाच्या संत तेरेसा या अध्यायाच्या उर्वरित भागात ज्या अधिक गहन आध्यात्मिक सांत्वनांचे वर्णन करणार आहेत, त्यांविषयी जाणून घेण्याआधी, भक्तीतील गोडव्याच्या या सुरुवातीच्या स्वाभाविक आणि सुखद भावनांनी तुम्हाला कोणते आशीर्वाद मिळतात, यावर थोडा वेळ मनन करा. जर तुम्हाला या भावना अजून खऱ्या अर्थाने अनुभवता आल्या नसतील, तर चांगल्या प्रकारे ध्यान करायला शिकण्याची ही वेळ आहे. पवित्र शास्त्रावर ध्यान करणे, परमपवित्र साक्रामेंताची आराधना करणे, जपमाळ म्हणणे, सदसद्विवेकबुद्धीच्या प्रकाशात आपले आचरण तपासणे, तसेच मानसिक प्रार्थनेचे इतर सर्व प्रकार यांचा नीट सराव केल्यास त्यांतून पुष्कळ चांगली फळे मिळतील.

भक्तीच्या आचरणातून आणि ध्यानातून मिळणारा हा गोडवा तुम्हाला अजून अनुभवता आला नसेल, तर ज्या एखाद्या प्रसंगी तुम्हाला गोडवा अनुभवायला मिळाला, तो आठवा. उदाहरणार्थ, एखादा सामना जिंकणे, सुट्टीत फिरायला जाणे, एखादे मोठे काम पूर्ण करणे किंवा एखादी फार चांगली बातमी मिळणे. त्या क्षणी तुम्हाला कसे वाटले? त्या क्षणांच्या गोडव्यावर मनन करताना हे लक्षात ठेवा की ध्यानरूपी मानसिक प्रार्थनेतूनही अशाच भावना निर्माण होतील. ध्यानात देवाविषयी जे नवे उमगेल, त्यातून देवाविषयी तुमच्या मनात उत्साह निर्माण होईल. नियमित ध्यान करण्याचा निश्चय करा आणि त्या वाटेवर पहिले पाऊल टाका. अनेक वर्षे मानसिक प्रार्थनेचा सराव केल्यावर, देवाने अलौकिक चिंतनाची देणगी द्यायचे ठरवले, तर पुढे वर्णन केलेले अनुभव तुमच्याही आवाक्यात येतील. म्हणून पुढे जे काही येणार आहे त्याची तयारी करण्याचा उत्तम मार्ग म्हणजे पहिल्या तीन निवासस्थानांतील शिकवणीकडे पुन्हा वळणे आणि ती शक्य तितक्या पूर्णपणे आचरणात आणणे.

हे परममहिमामय प्रभू, मला प्रार्थना करायला शिकव. सर्व पापांपासून दूर वळून आणि ध्यानमय प्रार्थना चांगल्या रीतीने करून पहिल्या तीन निवासस्थानांतून वाटचाल करण्यास मला मदत कर. आपल्या श्रद्धेच्या परम गौरवशाली रहस्यांवर ध्यान करायला शिकताना, तू कोण आहेस हे मला अधिक उमगू लागेल आणि माझ्यावरचे तुझे गाढ प्रेम मला जाणवेल. तेव्हा माझे अंतःकरण विस्मयाने आणि आदरयुक्त भक्तिभावाने भरून टाक. ध्यानमय प्रार्थना माझ्या जीवनाचा इतका अविभाज्य भाग होऊ दे की अखेरीस तूच देत असलेल्या चिंतनमय प्रार्थनेतून तू मला अधिक खोलवर आणि तुझ्या अधिक जवळ बोलावशील.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा पस्तीस: नवी, देवाने बहाल केलेली अंतर्मुखता

आविलाच्या संत तेरेसा आपल्या लिखाणात प्रथमच प्रार्थनेच्या एका नव्या प्रकाराचे वर्णन करतात. पुढे अनेकांनी त्याला ‘निष्क्रिय अंतर्मुखता’ किंवा ‘ईश्वरदत्त अंतर्मुखता’ असे म्हटले. शांततेच्या प्रार्थनेच्या अगोदर अनुभवास येणारी ही प्रार्थनेची अवस्था आहे.

पहिल्या तीन निवासस्थानांविषयी सांगताना आविलाच्या संत तेरेसांनी प्रार्थनेच्या एका साधनेचे वर्णन केले. आज अनेक जण तिला ‘सक्रिय अंतर्मुखता’ म्हणतात. ‘सक्रिय’ याचा अर्थ असा की, हा ध्यानाचा एक प्रकार आहे, जो कोणीही स्वतः करू शकतो. यात आपण जाणीवपूर्वक डोळे मिटतो आणि आपल्या आत्म्यात वास करणाऱ्या देवाचे ध्यान करण्यासाठी मन आत वळवतो. या प्रार्थनेत संत तेरेसांनी वर्णन केलेला किल्ला म्हणजे आपला आत्मा, असे आपण मनात पाहतो आणि स्वतःच्या प्रयत्नाने आपल्यातील देवाच्या उपस्थितीचे चिंतन करतो. हा ध्यानाचा एक प्रकार आहे.

आता चौथ्या निवासस्थानांविषयी सांगताना संत तेरेसा अशाच एका प्रार्थनेचे वर्णन करतात. पण ती अधिक खोलवर नेणारी आहे, कारण तिची सुरुवात आपण स्वतःच्या प्रयत्नाने करू शकत नाही. अंतर्मुखतेचा हा ‘निष्क्रिय’ प्रकार ‘अलौकिक’ आहे. तो नैसर्गिक नाही, आणि मानवी प्रयत्नांचे फळही नाही.

माझ्या मते, ही एक प्रकारची अलौकिक अंतर्मुखता आहे. यासाठी एकांतात जाण्याची किंवा डोळे मिटण्याची गरज नसते, आणि ती कोणत्याही बाह्य गोष्टीवर अवलंबून नसते. नकळत डोळे अचानक मिटतात आणि एकांत लाभतो (IV.III #1).

संत तेरेसा म्हणतात की ही प्रार्थना कासवाने आपल्या कवचात अंग ओढून घेण्यासारखी आहे. कासव हे स्वतःहून करते, पण या प्रार्थनेत व्यक्ती देवाच्या आज्ञेने अंतर्मुख होते. देवाच्या विशेष अलौकिक कृपेने तिला डोळे मिटण्याची आणि त्याच्या सान्निध्यात राहण्यासाठी आपल्या अंतरंगात प्रवेश करण्याची प्रेरणा मिळते. तोपर्यंत तिची कल्पना किल्ल्याबाहेर इतरत्र भटकत असेल. ती ध्यान करण्याचा प्रयत्न करत असली, तरी तिचे मन अनेक सांसारिक, इतकेच नव्हे तर पापमय दृश्यांतही गुंतते. पण देव जेव्हा तिला निष्क्रिय (अलौकिक) अंतर्मुखतेची प्रार्थना देतो, तेव्हा जणू प्रेमळ मेंढपाळ तिला किल्ल्यात परत बोलावण्यासाठी आपली बासरी मधुर स्वरांत वाजवतो. ते स्वर इतके सुंदर असतात की त्यांच्या मागोमाग ती आपल्या अंतरंगात वास करणाऱ्या देवाकडे परत येते. हे कसे घडते, ते आत्म्याला कळत नाही; पण ते घडते. ती व्यक्ती अंतर्मुख होते आणि देवाची मधुर धून शांतपणे ऐकते. पुढाकार देव घेतो; आत्मा फक्त त्याच्या हाकेला प्रतिसाद देतो आणि त्याच्या मागे जातो.

चिंतन: शांततेत येण्यासाठी देव तुम्हाला बोलावत आहे, असे तुम्हाला कधी जाणवले आहे का? डोळे मिटून आपल्या अंतरंगात जाण्याची ओढ तुम्हाला कधी वाटली आहे का? स्वतःच्या प्रयत्नाने अंतर्मुख होण्यापेक्षा हे वेगळे आहे. ही प्रार्थना देवाच्या थेट आमंत्रणाने घडते.

वाट चुकलेल्या मेंढरांना आपल्याकडे परत बोलावण्यासाठी एक मेंढपाळ बासरीवर हळुवार धून वाजवत आहे, अशी कल्पना करा. देवही तुम्हाला अशाच रीतीने सतत बोलावत असतो. त्याची बासरी अखंड वाजत असते, पण अनेकदा ती आपल्याला ऐकू येत नाही. मन भरकटवणाऱ्या असंख्य गोष्टींत आपले दिवस जातात, आणि कृपेच्या या सुंदर सुरांतून मिळणारे आमंत्रण आपण ओळखत नाही.

या आंतरिक शांततेत प्रवेश करण्यासाठी देव तुम्हाला बोलावत आहे, असे तुम्हाला कधीच जाणवले नसेल, तर आधीच्या निवासस्थानांतील शिकवणीकडे परत वळा आणि सक्रिय अंतर्मुखतेचा सराव करा. आपल्या अंतरंगातील देवाची उपस्थिती ओळखण्यासाठी जाणीवपूर्वक आत पाहा. त्याला शोधा, त्याचा माग घ्या आणि मन लावून त्याचा शोध घेत राहा.

देव आपल्या कृपेच्या निःशब्द, सुंदर सुरांतून तुम्हाला बोलावत आहे, असे जाणवले, तर डोळे मिटा आणि त्या सुरांकडे पूर्ण लक्ष द्या. तुमच्या अंतरंगात जिथे तो वास करतो, तिथे त्याला तुम्हाला नेऊ द्या. त्याच्याकडे दुर्लक्ष करू नका. तो दाखवेल त्या वाटेने चला. त्याची मधुर धून हळूहळू तुम्हाला वेढून घेईल आणि त्याच्याकडे नेईल.

हे परम प्रेमळ, संगीतात निपुण प्रभू, तू मला नेहमी हाक देतोस, आपल्याकडे ओढतोस; तरीही तुझ्या सुरांतून मिळणाऱ्या प्रेरणांकडे मी कितीदा दुर्लक्ष करतो! माझे लक्ष विचलित करणाऱ्या जीवनातील अनेक गोष्टी दूर सारायला मला मदत कर, म्हणजे तू छेडलेला प्रत्येक निःशब्द स्वर मला ऐकू येईल आणि त्या स्वरांच्या मागोमाग मी तुझ्याकडे येईन.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा छत्तीस: शांततेची प्रार्थना

वर वर्णन केलेल्या निष्क्रिय अंतर्मुखतेच्या प्रार्थनेतून व्यक्ती एकदा आपल्या अंतरंगात प्रवेश करते, तेव्हा ती ‘आध्यात्मिक सांत्वनांची प्रार्थना’ स्वीकारण्यास तयार होते. संत तेरेसा या प्रार्थनेला ‘शांततेची प्रार्थना’ असेही म्हणतात.

याउलट, आध्यात्मिक सांत्वने देवाकडून येतात. ती आपल्या मानवी स्वभावाला खोलवर जाणवतात आणि त्यांत आपल्याला आनंद होतो. खरे तर, मी वर्णन केलेल्या इतर सांत्वनांपेक्षा ही सांत्वने आपल्याला कितीतरी अधिक तीव्रतेने जाणवतात आणि कितीतरी अधिक आनंद देतात (IV.I #4).

शांततेची प्रार्थना (आध्यात्मिक सांत्वनांची प्रार्थना) सर्वांनाच दिली जात नाही, आणि ती स्वतःच्या प्रयत्नांनी मिळवण्याचा प्रयत्न आपण करू नये. त्याऐवजी, या जीवनातील सर्व दुःखे न डगमगता स्वीकारून आपण केवळ आपल्या प्रभूचे अनुकरण करण्याचा प्रयत्न करावा. आपले दुःख हे प्रभूच्या स्वतःच्या परिपूर्ण बलिदानाशी एकरूप होऊन अर्पण केलेले आध्यात्मिक बलिदान ठरावे. ही प्रार्थना आपल्याला द्यावी अशी देवाची इच्छा असेल, तर तो ती देईल. आपल्या कोणत्याही कृतीने आपण ही प्रार्थना मिळण्यास पात्र ठरू शकत नाही, आणि विशेष अनुग्रह म्हणूनही ती मागू नये. ती मिळवण्याचा प्रयत्न केवळ व्यर्थच नाही, तर ती आपल्याला दिली जाण्यात तो अडथळाही ठरतो.

जेव्हा देव तुमच्या आत्म्याला शांततेची प्रार्थना देण्याचे ठरवतो, तेव्हा तुम्हाला उमगते की या प्रार्थनेची सुरुवात देवाकडून होते आणि ती तुमच्यात पूर्ण होते. ध्यान यापेक्षा वेगळे आहे. ध्यानाची सुरुवात तुम्ही स्वतः हाती घेतलेल्या कृतीने होते, आणि भावनांमध्ये जाणवणाऱ्या आध्यात्मिक गोडव्याच्या अनुभवातून ते देवापाशी पूर्ण होते. शांततेच्या प्रार्थनेत आत्मा स्वतःहून काही करत नाही; तो केवळ देवाची कृती स्वीकारतो. देवाच्या कृतीला संमती देणे एवढीच आत्म्याची जबाबदारी असते. कारण आत्म्याने काही पुण्य कमावले म्हणून नव्हे, तर देवाने स्वतः कृती करण्याचे ठरवले म्हणून तो कृती करतो. म्हणून अशा वेळी सर्वांत योग्य प्रतिसाद आपल्याला आपल्या धन्य मातेच्या होकारात सापडतो. ती म्हणाली, “तुझ्या वचनाप्रमाणे माझ्या बाबतीत घडो.”

शांततेच्या प्रार्थनेत हृदय विस्तारते, अधिक विशाल होते. या अनुभवाचे वर्णन करताना संत तेरेसा वारंवार स्तोत्र 119:32 मधील हे शब्द उद्धृत करतात: “कारण तू माझे हृदय विशाल करशील,” किंवा “जेव्हा तू माझी समज वाढवतोस!” या अलौकिक अनुभवाने हृदयाची ग्रहणक्षमता वाढते. जणू एखाद्या नैसर्गिक झऱ्याचे पाणी एका पात्रात भरत आहे आणि आतून पाणी उसळत राहते तसे ते पात्रही सतत विस्तारत आहे. कल्पनाशक्ती शांत होते आणि देवामध्ये एकाग्र राहते; पण या प्रार्थनेचा परिणाम मुख्यतः इच्छाशक्तीवर होतो. कोणताही प्रयत्न न करता इच्छाशक्तीला गहन आध्यात्मिक आनंदाचा अनुभव येतो. आत्मा शांत असतो आणि त्याला केवळ देवावर प्रेम करावेसे वाटते.

शांततेच्या प्रार्थनेचा अनुभव येत असताना, व्यक्तीचे मन नेहमीची कामे करू शकते; पण तिची इच्छाशक्ती पूर्णपणे प्रेमात मग्न असते. केवळ प्रेम करावे, एवढीच तिची इच्छा असते. तिला अंतरात्म्यात नवे स्वातंत्र्य लाभते. देवाची लेकरे म्हणून त्याला दुखावण्याचे जे भय वाटते, त्या देणगीची तिच्यात वाढ होते. देवावर तिचे गाढ प्रेम आहे, या एकाच कारणाने ती त्याला कधीही दुखवायचे नाही असे ठरवते. तिला नवा, गाढ भरवसा लाभतो, ज्यामुळे आत्मा केवळ देवावर विसंबून राहू शकतो. देवाच्या प्रेमाखातर ती आत्मसंयमाचे कष्ट आणि दुःख स्वतःहून स्वीकारू पाहते. तिला अधिक खोल नम्रतेचा अनुभव येतो, कारण तिथे स्वतःचा स्वार्थ उरत नाही; केवळ देव आणि त्याची इच्छा यांचीच तिला काळजी असते. ऐहिक सुखांविषयी तिला तिटकारा वाटतो आणि ती त्यांना तुच्छ लेखते. शेवटी, श्रद्धा, आशा आणि प्रेम या तिन्ही अलौकिक सद्गुणांत स्पष्ट वाढ दिसून येते.

चिंतन: तुम्ही कधी या प्रकारची प्रार्थना अनुभवली आहे का? नसेल तर काळजी करू नका. ही आध्यात्मिक देणगी स्वीकारण्यास योग्य अशी अंतःकरणाची तयारी होण्यासाठी विलक्षण प्रमाणात आत्मसमर्पण आणि शुद्धीकरण आवश्यक असते. पण अशी देणगी आहे, ही जाणीव तुम्हाला पहिल्या तीन निवासस्थानांतून परिश्रमपूर्वक वाटचाल करण्यास प्रेरणा देणारी ठरावी.

ही देणगी तुम्हाला लाभली असेल, तर ते तुम्हाला जाणवेल. तिचा अर्थ तुम्हाला उमगेल. या देणगीचा आनंद करा. तिच्याबद्दल कृतज्ञ राहा आणि देवाला कधीही, अगदी किंचितही दुखवायचे नाही, असा निश्चय करा. स्वतःमधील सर्व स्वार्थ दूर करत राहा, अधिकाधिक गहन नम्रतेचा शोध घ्या, सर्व ऐहिक सुखांचा त्याग करा आणि देवाच्या या आध्यात्मिक देणग्यांमधून नव्याने जे उलगडते, त्यात मन रमू द्या. या देणग्या मिळण्यास तुम्ही पात्र नाही. त्या मिळवण्यासारखे काहीही तुम्ही केलेले नाही. तरीही देवाने त्या तुम्हाला दिल्या आहेत. त्यांचा स्वीकार करा आणि मनःपूर्वक कृतज्ञ राहा.

हे माझ्या प्रभू, माझ्या देवा, जेव्हा तू माझ्या आत्म्याच्या गाभ्यातून माझ्याकडे येतोस आणि तुझी दैवी व आध्यात्मिक उपस्थिती माझ्या अंतरात्म्याला प्रकट करतोस, तेव्हा “हो” आणि “तुझे आभार!” एवढेच मी म्हणू शकतो. हे प्रिय प्रभू, तुला माझा होकार आहे. हजारदा, त्याहूनही अधिक वेळा मी तुला होकार देतो. माझी अपात्रता, माझी दयनीय अवस्था आणि माझी दुर्बलता असूनही मी तुला अखंड होकार देत राहतो. माझ्या प्रार्थनेची सूत्रे तू आपल्या हाती घेतलीस, त्याबद्दल तुझे आभार.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा सदतीस: प्रेमाची लक्षणे

शांततेच्या प्रार्थनेचा अनुभव येऊ लागतो, तेव्हा या प्रार्थनेचे मुख्य फळ प्रेम आहे, हे समजून घेतले पाहिजे. या पातळीवरचे आध्यात्मिक प्रेम नेमके काय आहे, हे योग्य रीतीने समजून घेणे आवश्यक आहे.

भक्तीत खूप गोडवा अनुभवण्यात प्रेम नसते. सर्व गोष्टींत देवाला संतुष्ट करण्यासाठी झटण्याचा उत्कट निश्चय करण्यात, त्याला दुखावणारी प्रत्येक गोष्ट शक्य तितकी टाळण्यात आणि त्याच्या पुत्राचा गौरव व सन्मान वाढावा आणि कॅथलिक धर्मसभेची वाढ व्हावी म्हणून प्रार्थना करण्यात प्रेम असते (IV.I #7).

शुद्ध झालेले आध्यात्मिक प्रेम म्हणजे आपल्या देहाशी निगडित शक्तींमध्ये (भावना, आवेग किंवा वासना यांमध्ये) अनुभवास येणारा एखादा भावावेग नव्हे. भक्तीत अनुभवास येणारा गोडवाही ते नव्हे. मनाला प्रसन्न वाटणे आणि देवाची ओढ लागणे म्हणजेही ते प्रेम नव्हे. संत तेरेसा देवावरील प्रेमाचे तीन पैलू सांगतात. पहिला, सर्व गोष्टींत देवाला संतुष्ट करण्यासाठी झटण्याचा उत्कट निश्चय. दुसरा, देवाला दुखावणारी प्रत्येक गोष्ट टाळणे. तिसरा, देवाचा गौरव व सन्मान वाढावा आणि त्याच्या धर्मसभेची वाढ व्हावी म्हणून प्रार्थना करणे आणि त्यासाठी प्रयत्न करणे.

प्रेमाची ही व्याख्या समजून घेणे आपल्यासाठी महत्त्वाचे आहे, कारण ‘प्रेम’ या शब्दाचे अनेक अर्थ असतात. ज्या गोष्टीची आपल्याला ओढ असते, तिच्याबद्दल वाटणारी उत्कट भावना म्हणजे प्रेम, असे आपण अनेकदा समजतो. पण आत्म्याच्या या निवासस्थानांत शांत प्रार्थनेच्या वेळी जे प्रेम अनुभवास येते, त्यापेक्षा हे प्रेम कितीतरी खालच्या पातळीचे आहे. गंभीर पापात असलेली व्यक्तीसुद्धा एखाद्या गोष्टीवर अशा उत्कटतेने ‘प्रेम’ करू शकते. प्रेम या नव्या, अलौकिक पातळीवर उंचावले की त्यात स्वार्थाचा लवलेशही उरत नाही. ते खरोखर त्यागमय, निःस्वार्थ आणि स्वतःला अर्पण करणारे बनते. अशा वेळी व्यक्ती आपल्या प्रेमाच्या विषयाकडे आकर्षित झाली म्हणून प्रेम करत नाही. कारण अशा ‘आकर्षणात’ अनेकदा काही ना काही स्वार्थ उरतो, आणि जिथे स्वार्थ असतो तिथे नम्रता परिपूर्ण नसते. उलट, प्रेमाच्या या नव्या, अलौकिक पातळीवर व्यक्तीचे लक्ष स्वतःवर नसून देवावर आणि त्याच्या इच्छेवर असते. याचे कारण उत्कट आकर्षण नव्हे, तर देव स्वतः त्या व्यक्तीला आपल्याकडे ओढत असतो. अशा रीतीने प्रेम देवापासून उगम पावते आणि आपल्यामध्ये वस्ती करते. त्यामुळे त्या व्यक्तीचे संपूर्ण लक्ष स्वतःवर नव्हे, तर देवावर केंद्रित होते. ती व्यक्ती अलौकिक आत्मसमर्पण, आराधना, स्वेच्छेने केलेला त्याग आणि सेवा यांत पूर्णपणे गुंतते, तेव्हा नैसर्गिक प्रेमातील स्वार्थी इच्छा नाहीशा होतात.

देवावरच्या प्रेमामुळे देवाला दुखावेल अशा प्रत्येक गोष्टीची त्या व्यक्तीला तीव्र जाणीव होते. अशा गोष्टी लक्षात आल्या की ती त्या टाळते. शिक्षेची भीती वाटते म्हणून नव्हे, तर देवाला जे देणे उचित आहे ते द्यावे आणि प्रेमाची मागणी पूर्ण करावी, एवढीच तिची इच्छा असते. या गाढ प्रेमाची मागणी अशी आहे की देवाचा गौरव करावा, सर्व प्रकारे त्याचा सन्मान राखावा आणि देव ज्यांच्यावर प्रेम करतो त्या प्रत्येक आत्म्याच्या तारणासाठी झटावे. त्यासाठी किती किंमत मोजावी लागेल याचा हिशेब तर सोडाच, पण त्याचा विचारही करू नये. असे गाढ प्रेम व्यक्तीला आपले सर्वस्व देवाला अर्पण करण्यास आणि त्याच्या इच्छेला पूर्णपणे समर्पित होण्यास प्रवृत्त करते.

चिंतन: या जीवनात तुम्ही सर्वांत जास्त प्रेम कशावर करता? स्वतःशी प्रामाणिक राहून उत्तर द्या. पैसा, एखादा छंद, तुमचे काम की तुमचे कुटुंब? कदाचित या जीवनात अशा अनेक गोष्टी असतील, ज्यांवर तुम्ही प्रेम करता.

तुमच्या प्रेमाचे एकमेव केंद्र देव स्वतः आणि त्याची इच्छा असावी, अशी त्याची इच्छा आहे. यावर विचार करा. असे प्रेम करणे म्हणजे देवावर पूर्ण विश्वास ठेवून स्वतःला त्याच्या हाती सोपवण्याची सर्वांत गाढ कृती. यातून तुम्ही जणू असे म्हणता की, देवाने तुमच्या जीवनाची सूत्रे आपल्या हाती घ्यावीत आणि केवळ स्वतःच्या इच्छेनुसार तुम्हाला मार्ग दाखवावा, इतका तुमचा त्याच्यावर विश्वास आहे.

अशा गाढ प्रेमामुळे देव तुम्हाला तुमच्या कुटुंबावर आणि इतरांवर प्रेम करायला नक्कीच शिकवेल. पृथ्वीवर त्याचे राज्य उभारण्यासाठीही तो तुम्हाला मार्ग दाखवेल. पण तुम्ही जे काही कराल, ते सारे देवासाठी आणि त्याच्यावरच्या प्रेमापोटी कराल.

आज तुम्ही कोणाकोणावर आणि कशाकशावर प्रेम करता, याचे चिंतन करा. हे प्रेम देवाच्या आज्ञेतून येते की तुमच्या स्वतःच्या इच्छेतून, याचा विचार करा. तुमच्या जीवनातील ज्या प्रेमाचा उगम देवामध्ये नाही, ते प्रेम मनातून मुळासकट काढून टाकले पाहिजे. सर्वांत गाढ प्रार्थनेतून देवाला तुम्हाला स्वतःकडे ओढू द्या, म्हणजे तुम्ही त्याच्यात पूर्णपणे तल्लीन व्हाल आणि प्रत्येक गोष्टीत केवळ त्यालाच प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न कराल.

हे परमसुंदर प्रभू, तू माझ्या सर्व प्रेमास पात्र आहेस. केवळ तू आणि तुझी इच्छा हेच माझ्या प्रेमाचे केंद्र असावे. माझ्या अंतःकरणातील सर्व स्वार्थी प्रेम दूर करून मला शुद्ध कर आणि माझा आत्मा प्रज्वलित कर. मला इतके पूर्णपणे तुझ्याकडे ओढून घे की तुझ्याशिवाय आणि तुझ्या दैवी इच्छेशिवाय मी इतर कशावरही प्रेम करू नये.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा अडतीस: कल्पनाशक्तीशी झुंज

आपल्या आत्म्याच्या अनुभवावर चिंतन करताना आविलाच्या संत तेरेसा यांना एक गोष्ट उमगली. प्रार्थनेत प्रगती होत असताना ती समजून घेणे फार उपयुक्त ठरते.

चार वर्षांपूर्वीच, किंवा त्याहून थोडेसे आधी, मला स्वतःच्या अनुभवातून हे उमगले की आपले विचार—किंवा अधिक स्पष्टपणे सांगायचे तर आपली कल्पनाशक्ती—आणि आकलनशक्ती या एकच गोष्ट नाहीत… आकलनशक्ती ही आत्म्याच्या शक्तींपैकी एक असल्यामुळे ती कधीकधी इतकी मंद का होते, हे पाहून मला कोडे पडे. उलट, कल्पनाशक्ती बहुतेकदा क्षणात भरारी घेते, इतकी की फक्त देवच तिला आवर घालू शकतो… (IV.I #8).

स्वतःविषयी चिंतन करताना तुमच्या व्यक्तिमत्त्वाचे अनेक वेगवेगळे घटक असले, तरी तुम्ही एकच व्यक्ती आहात, हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे. शरीर, आत्मा, बुद्धी, इच्छाशक्ती, स्मरणशक्ती, कल्पनाशक्ती, आवेग, भावना आणि भूक-तहान यांसारख्या नैसर्गिक प्रेरणा, असे अनेक वेगवेगळे घटक तुम्हाला स्वतःमध्ये आढळतील. अखेरीस तुमचे संपूर्ण अस्तित्व, त्याच्या प्रत्येक घटकासह, देवामध्ये तल्लीन झाले पाहिजे आणि त्याच्या दैवी अधीनतेत पूर्णपणे आले पाहिजे. मात्र प्रार्थनेत तुमची प्रगती होत असताना तुम्हाला उमगेल की तुमच्या अस्तित्वाचे सर्व घटक एकाच वेळी किंवा एकाच प्रमाणात देवाशी एकरूप होत नाहीत.

आविलाच्या संत तेरेसा स्वतःच्या अनुभवावरून बुद्धी (जिला मानवी तर्कशक्ती किंवा आकलनशक्ती असेही म्हणतात) आणि कल्पनाशक्ती यांच्यातला एक उपयुक्त फरक दाखवून देतात. कल्पनाशक्तीपेक्षा बुद्धीला आवर घालणे सोपे असते. बुद्धीच्या साहाय्याने आपण तर्काच्या आधारे निष्कर्ष काढतो आणि सुज्ञता, समज, ज्ञान व योग्य सल्ला या आध्यात्मिक देणग्या स्वीकारतो. पण स्मरणशक्ती आणि कल्पनाशक्ती यांचे कार्य याहून अगदी वेगळे असल्याचे दिसते. आत्म्याच्या चौथ्या निवासस्थानांमध्ये अनुभवास येणाऱ्या शांततेच्या प्रार्थनेत तुमची मानवी इच्छाशक्ती देवाच्या इच्छेत तल्लीन होते आणि तिला शांती लाभते. तुमच्या बुद्धीलाही देवामध्ये विसावा मिळू लागतो; पण पाचव्या निवासस्थानांतील ऐक्याच्या प्रार्थनेपर्यंत तिला पूर्ण विसावा लाभत नाही. मात्र चौथ्या निवासस्थानांमध्ये स्मरणशक्ती आणि कल्पनाशक्ती अजूनही अस्वस्थ असतात. उदाहरणार्थ, शांततेच्या प्रार्थनेत अनेकदा असे घडते की स्मरणशक्ती एखादी कल्पना पुढे आणते आणि कल्पनाशक्ती बेभान होऊन इकडेतिकडे धावू लागते; त्याच वेळी तुमची इच्छाशक्ती मात्र देवावर स्थिर असते. तुमची मानवी तर्कशक्ती (बुद्धी) कल्पनाशक्तीला पुन्हा देवाकडे वळवण्यास मदत करेल; पण या टप्प्यावर कल्पनाशक्ती नेहमीच तिच्या कह्यात येईल असे नाही.

हे समजायला कठीण वाटत असेल, तर काळजी करू नका. सध्या एवढे लक्षात ठेवणे उपयोगी ठरेल की प्रार्थनेच्या या टप्प्यावर कल्पनाशक्ती आणि स्मरणशक्ती यांचा फारसा उपयोग होत नाही. तुमची इच्छाशक्ती देवामध्ये विसावत असताना त्या आत्म्याची शांतता भंग करण्याचा प्रयत्न करतात. तुमचे लक्ष विचलित करण्यासाठी सैतानही कधीकधी चुकीचे विचार सुचवतो आणि निरुपयोगी आठवणी जाग्या करतो.

प्रार्थनेत अशा प्रकारे लक्ष विचलित होते तेव्हा शांत राहणे ही सर्वांत चांगली गोष्ट आहे. देवाने तुमच्या इच्छाशक्तीत ओतलेल्या आणि तुम्हाला तिथे जाणवणाऱ्या त्याच्या प्रेमावर लक्ष केंद्रित करा. तुमची कल्पनाशक्ती पुन्हा देवाशी एकरूप करण्याचा प्रयत्न करा आणि तो प्रयत्न पुन्हा पुन्हा, हळुवारपणे करत राहा. तुमच्या कल्पनेत अचानक उठणाऱ्या भरकटलेल्या विचारांच्या आहारी जाऊ नका. ते विचार ओळखा, ते देवाकडून आलेले नाहीत हे लक्षात घ्या आणि त्यांच्यात गुंतण्याऐवजी देवाकडे प्रेमाने पाहण्याचा प्रयत्न करा. हे महत्त्वाचे आहे, कारण एखाद्या व्यक्तीला शांततेच्या प्रार्थनेची देणगी मिळू लागते तेव्हा तिची अस्वस्थ कल्पनाशक्ती कधीकधी तिचे लक्ष इतके विचलित करते की ती चुकीच्या आणि गोंधळात टाकणाऱ्या विचारांच्या आहारी जाते व देवाच्या इच्छेत तिला लाभलेला विसावा गमावते. कल्पनेत आलेला एखादा विचार म्हणजे देव आपल्याशी बोलत आहे, असेही त्या व्यक्तीला वाटू शकते आणि मग ती आपले सारे लक्ष त्या विचारावर केंद्रित करू लागते. पण परिणामी हृदयाची शांती हरपते, कल्पनेतून उठणाऱ्या अनावर विचारांची गर्दी वाढते आणि शेवटी संपूर्ण व्यक्ती गोंधळून जाते व अस्वस्थ होते.

चिंतन: प्रार्थनेच्या वेळी तुमची कल्पनाशक्ती कधी भरकटते का? बहुधा तसे होत असेल. प्रार्थनेच्या या टप्प्यावर हे काही प्रमाणात तुमच्या आवाक्याबाहेर आहे, हे लक्षात ठेवा. प्रार्थनेची अधिक गहन देणगी देऊन केवळ देवच तुमची कल्पनाशक्ती आणि स्मरणशक्ती आपल्या हाती घेऊ शकतो आणि त्यांना विसावा देऊ शकतो.

तुमची स्मरणशक्ती, मानवी तर्कशक्ती (बुद्धी), इच्छाशक्ती आणि कल्पनाशक्ती यांच्यातला फरक समजून घेण्याचा प्रयत्न करा. या टप्प्यावर मुख्यतः तुमच्या इच्छाशक्तीकडे लक्ष द्या. तुम्हाला शांततेच्या प्रार्थनेचा अनुभव येत असेल, तर तुमच्या इच्छाशक्तीत जाणवणाऱ्या शांततेकडे प्रेमाने लक्ष द्या. प्रभूचे भय, भक्तिभाव आणि धैर्य या आध्यात्मिक देणग्या मिळत असताना तुमच्या इच्छाशक्तीला नवे बळ लाभते, हे लक्षात घ्या. या देणग्यांबद्दल कृतज्ञ राहा आणि त्यांना तुमच्यात वाढू द्या.

देवाने तुमची इच्छाशक्ती प्रेमाने आपल्या ताब्यात घेतली आहे, याचे चिंतन करताना तुमची कल्पनाशक्ती तुम्हाला कसा विरोध करते, हेही लक्षात घ्या. ही प्रलोभने सैतानाकडून आणि तुमच्या पतित मानवी स्वभावातून येतात. तुमच्या कल्पनाशक्तीच्या रक्षणासाठी प्रार्थना करा. तिचे रक्षण करावे आणि तिला शांती द्यावी, अशी देवाकडे विनंती करा. देवाकडे प्रेमाने पाहत तुमची कल्पनाशक्ती पुन्हा त्याच्याकडे वळवा. तिला तुमचे लक्ष विचलित करू देऊ नका, मन एखाद्या विचारात अडकवू देऊ नका, तुम्हाला गोंधळात टाकू देऊ नका किंवा चुकीच्या दिशेने नेऊ देऊ नका. कल्पनाशक्तीच्या मागे लागू नका; देव तुमच्यात जे घडवत आहे त्यावरच लक्ष केंद्रित करा. देवाच्या त्या कार्यात आनंद माना. जेव्हा जेव्हा तुम्ही तुमची भरकटणारी कल्पनाशक्ती हळुवारपणे आवरून पुन्हा शांतपणे देवाकडे पाहता, तेव्हा ते त्याला आवडते, असा विश्वास ठेवा.

हे सर्वसमर्थ प्रभू, तुला सर्व काही माहीत आहे आणि तू सर्व काही करू शकतोस. तू माझ्यावर परिपूर्ण प्रेम करतोस आणि मला कधीही घेता येईल त्यापेक्षा कितीतरी अधिक काळजी माझ्या आत्म्याची घेतोस. माझी कल्पनाशक्ती आणि माझ्या आठवणी तुझ्या स्वाधीन करण्यास मला मदत कर, म्हणजे त्या माझे लक्ष तुझ्यापासून आणि माझ्यात तू जे काही घडवू इच्छितोस त्यापासून विचलित करणार नाहीत. तू माझ्या वासनांना आणि आवेगांना आवर घातला आहेस. हे प्रभू, प्रार्थनेच्या मार्गावर पुढे चालत राहण्यास मला मदत कर, म्हणजे माझ्यातले जे काही अजून पूर्णपणे तुझ्या अधीन झालेले नाही, ते सर्व मी तुला समर्पित करू शकेन.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा एकोणचाळीस: स्वतःला समजून घ्या

आधीच्या निवासस्थानांविषयी लिहिताना आविलाच्या संत तेरेसांनी नम्रतेने स्वतःला ओळखणे किती महत्त्वाचे आहे, हे स्पष्ट केले. इथेही त्या असाच एक धडा देतात. आपण केवळ आपल्या पापांची आणि सद्गुणांची स्थिती ओळखून थांबू नये; आपला मानवी स्वभावही समजून घेतला पाहिजे.

आपला स्वतःचा स्वभाव न समजल्यामुळे आपल्याला भयंकर कसोट्यांतून जावे लागते आणि जी गोष्ट केवळ निरुपद्रवीच नव्हे, तर चांगलीही आहे, ती आपण गंभीर दोष समजतो (IV.I #9).

मागील पाठात आपण कल्पनाशक्तीचे स्वरूप अधिक स्पष्टपणे पाहिले. संत तेरेसा कल्पनाशक्तीविषयी पुढे चिंतन करतात. या निवासस्थानांमध्ये स्वतःला न ओळखणाऱ्या आत्म्याला कल्पनाशक्तीमुळे पुष्कळ क्लेश होऊ शकतात. कारण आपली कल्पनाशक्ती भरकटते, हा आपलाच गंभीर दोष आहे, असे तो आत्मा चुकून समजतो.

त्या स्पष्ट करतात की कल्पनाशक्ती भरकटण्यामागे दोनपैकी एक कारण असू शकते. पहिले म्हणजे, सैतान असंख्य अव्यवस्थित विचार आणून आत्म्याला मोहात पाडण्याचा प्रयत्न करत असेल. दुसरे म्हणजे, हा केवळ पतित मानवी स्वभावाचा परिणाम असू शकतो.

स्वतःला समजून घ्यायचे असेल, तर तुमची कल्पनाशक्ती अस्वस्थ का होते, विशेषतः प्रार्थनेच्या वेळी, हे समजून घेण्याचा तुम्ही प्रयत्न केला पाहिजे. याला तुम्ही जबाबदार आहात का? पूर्णपणे नाही. हे खरे आहे की या अधिक गहन प्रार्थनेत कधी कधी तुमची पूर्वीची पापे पुन्हा आठवून तुम्हाला त्रास देतात. त्या अर्थाने तुमची अप्रत्यक्ष जबाबदारी आहे. तसेच, तुम्ही अजून देवाला पूर्णपणे शरण गेलेले नाही, हाही तुमच्या पापाचा परिणाम आहे. पण या अस्वस्थतेचे थेट कारण नेहमीच तुम्ही असता असे नाही. तुमच्या इच्छेच्या पातळीवर तुम्ही देवाशी जे ऐक्य अनुभवत आहात, त्यापासून तुम्हाला दूर करण्याचा प्रयत्न अनेकदा सैतान करत असतो. मनात अपराधीपणाची भावना, खंत किंवा देवाचे तुमच्यावर प्रेम आहे की नाही याबद्दल शंका येऊ शकतात. हे विचार म्हणजे सैतानाने आणलेले मोह आहेत, दुसरे काही नाही, हे ओळखून ते शक्य तितक्या सौम्यपणे बाजूला सारणे, हे तुमचे ध्येय असावे.

तुमच्या पतित मानवी स्वभावाच्या दुर्बलतेमुळेही तुमचे विचार भरकटू शकतात. वस्तुस्थिती अशी आहे की तुमचा मानवी स्वभाव आदिपापामुळे पतित झाला आहे. या पतित अवस्थेचे अनेक दुष्परिणाम तुमच्या वैयक्तिक पापांमुळे उद्भवलेले नाहीत आणि त्यामुळे ते तुमच्या नियंत्रणाबाहेर आहेत. तुमची बुद्धी मंदावल्यासारखी वाटू शकते, भावभावनांचा गोंधळ उडू शकतो, शरीर थकलेले आणि कल्पनाशक्ती अस्वस्थ वाटू शकते. पुन्हा एकदा, तुमच्या पापांमुळे तुम्ही स्वतः याला कारणीभूत आहात का, हे ओळखणे महत्त्वाचे आहे. तसे नसेल, तर भरकटणाऱ्या विचारांची चिंता करू नका. उलट, आपले मन पुन्हा पुन्हा देवाकडे वळवण्याची संधी तुम्हाला मिळते आणि प्रत्येक वेळी असे केल्याने तुम्हाला आध्यात्मिक पुण्य लाभते, याचा आनंद माना. प्रार्थनेत पुन्हा देवाकडे वळण्याची निवड वारंवार केल्याने तुमची इच्छाशक्ती बळकट होते. तुम्हाला लाभणारे पुण्य विशेषतः यातूनच येते. अशा रीतीने, भरकटणाऱ्या कल्पनाशक्तीशी सौम्यपणे झुंज देणे हा एक चांगला आध्यात्मिक सराव ठरू शकतो, जो तुम्हाला पुढील वाटचालीसाठी तयार करतो.

चिंतन: तुम्ही आपली कल्पनाशक्ती पुन्हा देवाकडे वळवता, तेव्हा प्रत्येक वेळी तुमची इच्छाशक्ती खूप बळकट होते, हे तुम्हाला माहीत आहे का? ही चांगली गोष्ट आहे. त्यामुळे तुमच्या आत्म्यात देवाचे स्वतःचे जीवन अधिक खोलवर जाणून घेण्यास तुम्ही अधिक चांगल्या प्रकारे तयार व्हाल.

प्रार्थनेत तुमचे लक्ष विचलित होते तेव्हा तुम्ही काय करता? लक्ष विचलित करणाऱ्या गोष्टींच्या आणि बेफाम विचारांच्या आहारी जाता का? स्वतःवरच वैतागता का? ही झुंज व्यर्थ आहे असे समजून प्रार्थना सोडून देता का? असे असेल, तर तुम्ही सैतानाला जिंकू देता आणि तुमची वाट पाहणाऱ्या असंख्य कृपादानांपासून तुम्हाला दूर ठेवू देता.

स्वतःविषयी, सैतानाकडून येणाऱ्या मोहांविषयी आणि आपल्या पतित मानवी स्वभावाविषयी चिंतन करा. तुम्ही जसे आहात तसे स्वतःला शांतपणे स्वीकारा आणि देव तुमच्यावर प्रेम करतो, हे ध्यानात ठेवा. स्वतःला त्याच्या स्वाधीन करत राहा आणि स्वतःपेक्षा त्याच्यावर अधिक विश्वास ठेवा. आवरता न येणाऱ्या कल्पनाशक्तीच्या ओझ्यातून केवळ तोच तुम्हाला मुक्त करू शकतो, हे लक्षात ठेवा. तुमच्या जीवनाची सूत्रे त्याला हळुवारपणे हाती घेऊ द्या.

हे माझ्या धन्य प्रभू, मी स्वतःला जितके ओळखतो, त्यापेक्षा अनंत पटीने अधिक तू मला ओळखतोस. माझे संघर्ष, माझी पापे, माझ्या दुर्बलता आणि मला होणारे मोह तुला माहीत आहेत. माझ्या मनात येणारा प्रत्येक भरकटलेला विचार आणि मी देत असलेली प्रत्येक झुंज तुला माहीत आहे. माझी इच्छा तुझ्यात विसावत असताना माझ्या आत्म्यावर तुझी कृपा ओतत राहा. माझी इच्छा तुझ्या हाती असल्यामुळे मला ही झुंज चालू ठेवण्यास आणि माझ्या जीवनातील सर्व गोष्टींची आसक्ती सोडण्यास मदत होवो, म्हणजे एक दिवस मी पूर्णपणे तुझाच, केवळ तुझाच होईन.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा चाळीस: नम्रता आत्मसात करण्याचे पाच मार्ग

नम्रता हीच गुरुकिल्ली आहे. हा पवित्र सद्गुण अंगी बाणवल्याने आपल्याला आणखी पुष्कळ काही प्राप्त करून घेण्यासाठी उत्तम प्रकारे तयार होता येईल. तुमची प्रार्थना जितकी गहन होत जाईल, तितका नम्रतेचा सद्गुण तुमच्यात अधिक खोलवर रुजेल आणि तुमच्यात उरलेला अहंकाराचा अगदी लहानसा अंशही तुम्हाला अधिक स्पष्टपणे दिसू लागेल.

म्हणून आधीच्या निवासस्थानांमध्ये मी दिलेला सल्ला आचरणात आणा—नम्रता, नम्रता! कारण नम्रतेपुढे देव स्वतःला जिंकू देतो आणि आपण जे काही मागतो ते सर्व आपल्याला देतो (IV.II #8).

ही अधिक गहन नम्रता तुम्हाला लाभू लागली आहे, याची एक खूण म्हणजे तुम्हाला लाभलेल्या शांत प्रार्थनेच्या देणगीस आपण पात्र नाही, याची तुम्हाला मनापासून खात्री असते. ही देणगी आपल्याला मिळत आहे, हे तुम्हाला समजते. पण ती मिळवण्यास पात्र ठरावे असे काही तुम्ही केल्यामुळे ती मिळालेली नाही, तर देवाने ती निव्वळ देणगी म्हणून दिली आहे, हेही तुम्ही जाणता. ही देणगी मिळण्यास पात्र ठरण्यासाठी आपण काहीही करू शकत नाही, हे तुम्हाला उमगते आणि ती मिळवण्याचा प्रयत्नही करू नये, याची तुम्हाला नम्र जाणीव असते. शांत प्रार्थनेची कृपादाने ‘मिळवण्याचा कोणताही प्रयत्न करू नये’ याची पाच कारणे संत तेरेसा सांगतात. त्याऐवजी, ती देण्याचे देवाने ठरवले तर ती स्वीकारण्यास आपण तयार असावे, एवढेच.

पहिले कारण असे की, शांततेची प्रार्थना प्राप्त होण्याचा मुख्य मार्ग म्हणजे स्वतःचा काहीही लाभ न शोधता देवावर प्रेम करणे. प्रार्थनेचे हे उच्च स्वरूप स्वतःच्या प्रयत्नांनी मिळवण्याचा प्रयत्न केला, तर त्यात स्वार्थच असेल. जी गोष्ट आपल्या प्रयत्नांनी मिळू शकत नाही, ती आपण स्वतःसाठी मिळवू पाहत असू. सुरुवातीला असे वाटेल की यासाठी आपण प्रयत्न करायला हवेत; पण हा स्वार्थ म्हणजे अहंकाराचे एक अतिशय सूक्ष्म रूप आहे, हे आपण समजून घेतले पाहिजे. शांततेची प्रार्थना मिळवण्याचा सगळा प्रयत्न सोडून दिल्याने आपण देवावर पूर्ण भरवसा ठेवतो आणि ही देणगी आपल्याला द्यायची की नाही, हे केवळ तोच ठरवू शकतो, हे सत्य मान्य करतो. ही देणगी मिळावी असा आग्रह न धरण्याची पवित्र वृत्ती आपण जोपासली पाहिजे आणि देवाने ही कृपा देण्याचे ठरवले तरच तिला आपली संमती दिली पाहिजे.

दुसरे म्हणजे, शांततेच्या प्रार्थनेची ही देणगी मिळवण्यासाठी आपण काही करू शकतो असे वाटत असेल, तर ती आपली फसगत आहे. आपण केलेल्या ‘तुटपुंज्या सेवेने’ ही देणगी मिळण्यास आपण कधीच पात्र ठरू शकत नाही, हे सत्य जाणणे म्हणजेच नम्रता. ती पूर्णपणे देणगी आहे; आपल्या प्रयत्नांनी आपण ती कमावू शकत नाही.

तिसरे म्हणजे, आपल्या प्रभूने स्वेच्छेने आपली दुःखे स्वीकारली, त्याप्रमाणे आपणही वागावे, अशी इच्छा आपण आपल्या अंतःकरणात जोपासली पाहिजे. आपण सर्व दुःखे स्वीकारली पाहिजेत आणि सांत्वनांच्या इच्छेपासून दूर राहिले पाहिजे. शांततेच्या प्रार्थनेत देवाने आपल्याला दैवी सांत्वनांचा अनुभव दिला, तर आपण नम्रपणे त्याचे आभार मानले पाहिजेत. पण त्या सांत्वनांची इच्छा आपण कधीही करू नये. आपण केवळ क्रूसाची आस धरावी आणि त्यागमय जीवन जगण्याचा प्रयत्न करावा, कारण हेच प्रेम आहे.

चौथे म्हणजे, शांततेच्या प्रार्थनेत अनेकदा मिळणारी दैवी सांत्वने तारणासाठी आवश्यक नाहीत. शाश्वत तारणाच्या देणगीची आपण आस धरली पाहिजे. कारण आपण प्रेमाने स्वतःला देवाच्या स्वाधीन करतो, तेव्हा आपल्या कृपेने आपले तारण करण्याचे वचन त्याने स्वतः दिले आहे. पण या जीवनात सांत्वने देण्याचे वचन त्याने कधीच दिलेले नाही; म्हणून आपण ती कधीही शोधू नयेत.

शेवटी, ही दैवी सांत्वने मिळवण्याचा प्रयत्न केला, तर आपले श्रम व्यर्थ जातात. ती आपल्याला मिळावीत म्हणून आपण काहीही करू शकत नाही, त्यामुळे हा प्रयत्न निष्फळ आहे. काहीही करू शकत नाही! ती मिळवण्यासाठी धडपड करणे म्हणजे स्वतःशीच अप्रामाणिक वागणे. नम्रता म्हणजे नेहमी सत्याला धरून वागणे.

चिंतन: देवाकडून सांत्वने मिळावीत अशी तुमची इच्छा आहे का? बहुधा आहे. स्वतःशी प्रामाणिक राहा. शांततेच्या प्रार्थनेत मिळणाऱ्या या सांत्वनांची थोडीही इच्छा आपल्या मनात आढळली, तर ती सोडून द्या. ती देण्याची देवाची इच्छा असेल, तर तो ती देईल. ते देवाच्या हाती आहे, तुमच्या नाही. नम्रतेचा सद्गुण अधिकाधिक खोलवर जोपासून सर्व स्वार्थ सोडण्याचा प्रयत्न करा.

तुम्ही देवावर भरवसा ठेवता का? ठेवत असाल, तर तो किती खोल आहे? जेव्हा गरज असेल तेव्हा देव तुम्हाला जे आवश्यक आहे ते देईल, असा भरवसा तुम्हाला आहे का? असेल, तर तुमच्या मनात केवळ देवाचीच आस असावी; तो तुम्हाला देऊ इच्छित असलेल्या सांत्वनांची किंवा इतर आध्यात्मिक देणग्यांची नव्हे.

तुम्ही नेहमी कशाच्या शोधात असता, यावर चिंतन करा: देवाच्या देणग्यांच्या की स्वतः देवाच्या? देवाचाच, केवळ देवाचाच शोध घेण्याचे ठरवा. क्रूसाकडे वळा आणि आपल्या प्रभूच्या दुःखांशी एकरूप होऊन स्वतःची दुःखे स्वीकारा. केवळ त्याचे अनुकरण करण्याचा प्रयत्न करा; तुमच्यासाठी जे आवश्यक आहे ते तो करील.

हे माझ्या गौरवशाली प्रभू, मला शक्य तितके नम्र बनव. स्वार्थातून उद्भवणारे अहंकाराचे प्रत्येक रूप ओळखण्यास मला मदत कर. आध्यात्मिक सांत्वनांच्या मागे धावणे सोडून, हे सांत्वन देणाऱ्या देवा, केवळ तुझाच शोध घेण्यास मला मदत कर. क्रूसावर प्रेम करायला आणि तुझ्या मानवी जीवनात तू जसा जगलास तसेच जगण्याचा प्रयत्न करायला मला शिकव; बाकी सर्व मी तुझ्या पवित्र इच्छेवर सोपवतो.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा एकेचाळीस: चिकाटी कायम राखणे

जोपर्यंत आपण स्वर्गात पोहोचलेलो नाही, तोपर्यंत संघर्ष संपलेला नाही, याची सतत आठवण ठेवणे हिताचे आहे.

देवाने हे कृपादान एकदा किंवा दोनदा दिले म्हणूनच हे सर्व परिणाम घडून येतात, असे समजू नये. ही कृपादाने सतत मिळत राहिली पाहिजेत, कारण ती वारंवार मिळण्यावरच आत्म्याचे संपूर्ण कल्याण अवलंबून आहे. जे या अवस्थेला पोहोचले आहेत, त्यांना मी कळकळीने सांगते की देवाचा अपराध घडू शकेल असा प्रत्येक प्रसंग त्यांनी अतिशय काळजीपूर्वक टाळावा.

पहिली गोष्ट अशी की, आविलाच्या संत तेरेसा समजावून सांगतात: प्रार्थनेच्या या उच्च अवस्थेला पोहोचणे पुरेसे नाही. आता आपण सुरक्षितपणे मुक्कामाला पोहोचलो आहोत असे समजून प्रार्थनेतील निष्ठा कमी होऊ देऊ नये. ही कृपादाने पुन्हा पुन्हा मिळत राहून त्यांत सातत्य यावे आणि प्रार्थनेचे हे स्वरूप अंगवळणी पडावे. हे आपल्या स्वतःच्या प्रयत्नांनी साधत नाही. उलट, देव देतो तेव्हा त्याच्याकडून लाभणारी शांततेची प्रार्थना वारंवार स्वीकारल्याने ती अंगवळणी पडते. कालांतराने आपली इच्छाशक्ती या कृपादानांना प्रतिसाद द्यायला शिकते आणि देवाच्या इच्छेत विसावते. असे घडत असताना सद्गुण बळकट होतात, नम्रता वाढते आणि आत्म्याला ही ‘नवी अवस्था’ सरवते.

संत तेरेसा या प्रार्थनेची तुलना आईच्या स्तनाला लागून दूध पिणाऱ्या तान्ह्या बाळाशी करतात. “आत्मा अजून सद्गुणांत पूर्णपणे स्थिर झालेला नसतो. तो आईच्या स्तनाला लागून पहिल्यांदाच दूध पिणाऱ्या नवजात बाळासारखा असतो. त्याने आईला सोडले, तर मरण्याशिवाय त्याच्या हाती काय उरेल?” आपली इच्छाशक्ती देवाच्या इच्छेत विसावते आणि या आध्यात्मिक अन्नाच्या कृपेची गोडी चाखते, तेव्हा हे “दूध” मिळते. पण सावध राहा! ज्याला हे नवे आध्यात्मिक अन्न मिळाले आहे, त्याने त्याकडे पाठ फिरवली, तर संत तेरेसा म्हणतात त्याप्रमाणे, “मरण्याशिवाय त्याच्या हाती काय उरेल?” म्हणून चिकाटी अत्यावश्यक आहे. आपण या आध्यात्मिक दुधाकडे कधीही पाठ फिरवू नये किंवा ते पिणे सोडू नये.

त्या ज्या “मरणाविषयी” बोलतात, त्यातून या प्रवासाच्या टप्प्यावर कृपास्थितीतून पतन होणे किती गंभीर आहे, हे दिसते. पहिल्या निवासकक्षांतील आत्मे वारंवार गंभीर पापात पडू शकतात आणि तुलनेने सहजपणे देवाकडे परत वळू शकतात. पण या चौथ्या निवासकक्षांतील आत्मे गंभीर पापामुळे कृपास्थितीतून पडतात, तेव्हा “ते इतरांपेक्षा अधिक खोलवर कोसळतात.” पहिल्या निवासकक्षांतील हजार आत्मे हिसकावून घेण्यापेक्षा इथला एकच आत्मा हिसकावून घेणे सैतानाला कितीतरी अधिक आवडेल. म्हणून सावध राहणे आणि प्रार्थना करत राहणे अत्यावश्यक आहे.

चिंतन: पवित्रतेच्या वाटेवर चालण्याचा तुमचा निश्चय किती दृढ आहे? या चौथ्या निवासकक्षांपर्यंत पोहोचलेल्या व्यक्तींनी आध्यात्मिक जीवनात बरीच प्रगती केली आहे आणि त्यांनी स्वतःला अत्यंत खोलवर देवाला समर्पित केले आहे. पण सावध राहा! सैतान घिरट्या घालणाऱ्या सिंहासारखा तुमची फसवणूक करण्याची प्रत्येक संधी शोधत राहील.

देव तुम्हाला शांततेच्या प्रार्थनेचे वरदान देऊ लागला असला, तरी प्रवास अजून बराच बाकी आहे, हे लक्षात ठेवा. आपली दृष्टी आपल्या देवावर दृढपणे खिळवून ठेवा. सर्व मूर्खपणाचे मोह दूर सारत राहा आणि आपण माणूस आहोत, त्यामुळे कृपास्थितीतून पतन होण्याची शक्यता नेहमीच असते, हे लक्षात ठेवा.

सैतान अनेक डावपेच वापरतो. तुम्ही ते ओळखता का? तो प्रकाशदूताचे रूप घेऊन तुमच्याकडे येतो, तुम्हाला स्वार्थाचा मोह घालतो आणि खोटे दिलासे देऊ करतो, हे तुमच्या लक्षात येते का? सावध राहा. चिकाटी सोडू नका. देवावर भरवसा ठेवा आणि प्रार्थना करत राहा. दररोज प्रार्थना करा आणि दिवसभर प्रार्थनेत राहण्याचा प्रयत्न करा. देवाला तुमच्यात प्रार्थनेची सवय रुजवू द्या, म्हणजे त्याच्या उपस्थितीचे भान तुम्हाला सदैव राहील आणि तुमची इच्छा त्याच्या इच्छेत सदैव लीन राहील.

हे माझ्या सुंदर प्रभू, या चौथ्या निवासकक्षांत तुझ्याकडे पाहताना मला तुझे सौंदर्य उलगडत जाते आणि माझे अंतःकरण प्रेमाने भरून येते. तुझ्याविषयी माझ्या मनात आदरयुक्त विस्मय दाटतो. मला सदैव तुझ्यासोबत राहायचे आहे आणि माझ्या आत्म्याच्या ज्या केंद्रस्थानी तू वास करतोस, त्या केंद्राच्या अधिकाधिक जवळ जायचे आहे. कृपा करून मला चिकाटी दे. कृपास्थितीतून माझे पतन होऊ देऊ नकोस आणि मला सदैव नम्र ठेव.

हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.


धडा बेचाळीस: सैतानाची ‘सांत्वने’

एखाद्या व्यक्तीला शांततेच्या प्रार्थनेचा अनुभव येऊ लागतो, तेव्हा ती गंभीर पापात पडण्याची शक्यता कमी होते. या निवासकक्षांतील व्यक्तींवर आपली पकड कमी झाली आहे, हे सैतानाला माहीत असल्यामुळे तो आपले डावपेच बदलतो.

मी उल्लेख केलेल्या कृपादानांसारखी दिसणारी बनावट दाने सैतान कधी कधी देऊ करतो. ती सहज ओळखता येतात, कारण त्यांचे परिणाम खऱ्या कृपादानांच्या परिणामांच्या नेमके उलट असतात (IV.III #11).

शांततेच्या प्रार्थनेत इच्छाशक्ती देवामध्ये लीन होते आणि प्रेमाच्या या आध्यात्मिक ऐक्याचा अपार आनंद अनुभवते. कल्पनाशक्ती अजून देवामध्ये पूर्णपणे लीन झालेली नसते, पण तिलाही अधिक शांती अनुभवता येऊ लागते. संत तेरेसा म्हणतात की या शांततेच्या प्रार्थनेत कल्पनाशक्तीचा उपयोग करून अधूनमधून आपल्या प्रभूशी मोजकेच शब्द बोलणे पुरेसे असते. अनेकदा देवाकडे प्रेमाने पाहत राहणे एवढेच मन तिथे रमण्यासाठी पुरेसे असते. त्या व्यक्तीला गंभीर पापाचा मोह घालणे आपल्याला पूर्वीसारखे जमत नाही, हे सैतानाला कळते. म्हणून कल्पनाशक्तीला आपल्या ताब्यात घेण्यासाठी आणि इच्छाशक्तीला गोंधळात टाकण्यासाठी तो कधी कधी खोटे दिलासे देऊ करतो.

उदाहरणार्थ, प्रार्थनेच्या या अवस्थेत इच्छाशक्तीला मोठा आनंद आणि समाधान अनुभवायला मिळू शकते. त्यातून त्या आनंदावरच प्रमाणाबाहेर लक्ष केंद्रित करण्याचा मोह सैतान मनाला घालू शकतो. असे घडले की आपण फार पवित्र आहोत आणि काहीतरी भावसमाधी किंवा परमानंद अनुभवत आहोत, अशा भ्रमात ती व्यक्ती पडू लागते. काय चालले आहे हे तिच्या लक्षात येण्याआधीच ती स्वतःतच गुरफटू लागते आणि त्या बनावट आनंदामागे धावते. हा आनंद इच्छाशक्तीला आपल्या मागे खेचतो आणि देवाकडून न आलेल्या एका प्रकारच्या “धुंदीत” नेतो. या धुंदीमुळे ती व्यक्ती लगेच गंभीर पापात पडणार नसली, तरी ती आत्म्याला प्रार्थनेच्या पुढच्या टप्प्यावर, म्हणजे “आध्यात्मिक ऐक्यापर्यंत,” पोहोचू देणार नाही.

प्रार्थनेच्या या अवस्थेत स्वतःवर लक्ष केंद्रित न करता शांतपणे देवाकडे लक्ष ठेवणे, हा सर्वांत चांगला सल्ला आहे. जो अनुभव आध्यात्मिक वाटतो, त्याने तुमची कल्पनाशक्ती प्रमाणाबाहेर भारावून जाऊ लागली आहे असे जाणवले, तर ‘हे आमच्या पित्या’ ही प्रार्थना शांतपणे आणि सावकाश म्हणा. किंवा मनातल्या मनात देवाची स्तुती आणि आराधना करून आपले लक्ष स्वतःवरून पुन्हा देवाकडे वळवा. यापैकी कशानेही फरक पडला नाही, तर उठा आणि देवाच्या सेवेसाठी दुसरे एखादे काम करा. त्यामुळे आध्यात्मिक वाटणाऱ्या त्या अनुभवाशी कल्पनाशक्ती ज्या प्रमाणाबाहेर चिकटून राहिली आहे, त्यापासून तिचे लक्ष दुसरीकडे वळेल.

हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे की शांततेची प्रार्थना खरोखरच शांततेची प्रार्थना असेल, तर तुम्ही दैनंदिन कामे करत असतानाही ती तुम्हाला सोडून जात नाही. तुम्ही एकाच वेळी मार्था आणि मरिया दोघींसारखेही असू शकता. स्वयंपाक करणे, साफसफाई करणे, गाडी चालवत कामावर जाणे आणि रोजची कर्तव्ये पार पाडणे—ही सगळी कामे तुमच्यासाठी देवाच्या इच्छेचा भाग असतील, तर ती तुम्ही करू शकता. तुम्ही आपली कर्तव्ये पार पाडत असताना तुमची इच्छा देवाच्या इच्छेशी एकरूप राहते. याची जाणीव तुम्हाला सतत असते आणि त्यात तुम्हाला गाढ आध्यात्मिक आनंद मिळतो. म्हणून, जे अनुभव तुम्हाला आध्यात्मिक सांत्वनासारखे वाटतात ते खरोखर देवाकडून आले आहेत की नाही, हे ओळखण्याची एक चांगली कसोटी म्हणजे प्रार्थना संपल्यानंतरही ते टिकून राहतात का हे पाहणे. ते टिकत नसतील आणि त्या भावना टिकवून ठेवण्यासाठी एखाद्या धुंदीत किंवा आध्यात्मिक तंद्रीत अगदी निश्चल राहणे गरजेचे आहे असे तुम्हाला वाटत असेल, तर ते अनुभव शांततेच्या प्रार्थनेतून आलेले नाहीत. हे विचार ताबडतोब सोडून द्या, उठा आणि दिवसाची कर्तव्ये पार पाडायला लागा. दिवसभर जी प्रेमाची कृत्ये करण्यास देवाने तुम्हाला बोलावले आहे, ती करण्यापासून तुम्हाला रोखण्यासाठी तो तुमची इच्छा कधीच प्रज्वलित करणार नाही.

चिंतन: सैतान कपटी आहे. तो तुम्हाला गंभीर पापात पाडू शकला नाही, तर तो तुम्हाला खोट्या आध्यात्मिक सांत्वनांकडे वळवण्याचा प्रयत्न करेल. याची जाणीव ठेवा.

या सूक्ष्म मोहांवर मात करण्याचा उत्तम मार्ग म्हणजे सांत्वनावरच आपली दृष्टी कधीही खिळू न देणे. तुमची दृष्टी केवळ देवावर असू द्या. तुम्हाला हे जमेल का? देवापेक्षा आध्यात्मिक सांत्वनांचेच तुम्हाला अधिक आकर्षण वाटते का?

देवाने तुम्हाला शांततेची प्रार्थना दिली असेल, तर ही केवळ सुरुवात आहे हे लक्षात ठेवा. धीराने त्याची वाट पाहा; त्याच्या पुढे धावण्याचा प्रयत्न करू नका. त्याला तुम्हाला मार्ग दाखवू द्या. स्वतः पुढाकार घेऊ नका. खोट्या सांत्वनांच्या मागे लागून तुम्ही देवाच्या पुढे धावावे, म्हणून सैतान तुम्हाला भुलवण्याचा प्रयत्न करेल. त्याच्या फसवणुकीला बळी पडू नका.

यावर चिंतन करा: शांततेच्या प्रार्थनेत मिळणारी सांत्वने तुम्हाला लाभली, तर ती देवाकडूनच आली आहेत हे तुम्हाला निःसंशयपणे कळेल. याची खात्री नसेल, तर त्या सांत्वनांपासून दूर व्हा आणि तुमची दृष्टी केवळ देवावरच ठेवा.

हे निर्मळ आनंदाच्या देवा, माझी इच्छा तुझ्या इच्छेत सामावू देत मी तुझ्यात विसावतो, तेव्हा तुझ्या सामर्थ्यशाली, माझ्यात परिवर्तन घडवणाऱ्या उपस्थितीची मला जाणीव होते. यासाठी मी अंतःकरणपूर्वक तुझे आभार मानतो. सैतानाच्या सर्व फसवणुकीपासून माझे रक्षण कर, म्हणजे मी खोट्या आनंदांच्या मागे कधीही धावणार नाही, तर नेहमी केवळ तुझ्यातच दृढपणे रुजून राहीन.

हे माझ्या अंतःकरणात वसणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, माझे तुझ्यावर प्रेम आहे, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि मी माझे जीवन तुला समर्पित करतो.

अनुक्रमणिका