तिसरी निवासस्थाने
प्रेमाने सुंदर रीतीने घडलेले जीवन
धडा बावीस: प्रभूचे भय
आत्मा अखेर तिसऱ्या निवासस्थानांपर्यंत पोहोचतो, तेव्हा त्याची वाटचाल अधिक स्थिर होते आणि देवाची कृपा पूर्णपणे गमावण्याची शक्यता खूपच कमी होते. तरीही, देवाची कृपा गमावण्याचा धोका आहे, याचे भान या निवासस्थानांतील व्यक्तीने सतत ठेवले पाहिजे.
देवाच्या दयेने ज्यांनी या संघर्षांत विजय मिळवला आणि तिसऱ्या दालनांपर्यंत [निवासस्थानांपर्यंत] पोहोचेपर्यंत धीराने वाटचाल केली, त्यांना ‘प्रभूचे भय बाळगणारा मनुष्य धन्य आहे’ याखेरीज आपण काय म्हणू शकतो? (III.I. #1)
या जगात जगणे किती क्लेशदायक आहे! आपली अवस्था अशा माणसांसारखी आहे, ज्यांचे शत्रू दाराशी येऊन ठेपले आहेत. झोपतानाही किंवा जेवतानाही त्यांना आपली शस्त्रे बाजूला ठेवता येत नाहीत. तटबंदीतील एखाद्या भगदाडातून शत्रू किल्ल्यात शिरेल, अशी धास्ती त्यांना सतत असते (III.I #2).
संत तेरेसा ज्या ‘क्लेशां’विषयी बोलतात, ते म्हणजे मोहाशी चालणारा आणि पापात पडण्याविरुद्ध करावा लागणारा सततचा संघर्ष. या जीवनात आपण पूर्णपणे सुरक्षित नाही: मोहाला बळी पडण्याची शक्यता नेहमीच असते, म्हणून पुन्हा पापात पडू नये यासाठी सदैव सावध राहिले पाहिजे. या टप्प्यावर हे संघर्ष सोसण्याचा उत्तम मार्ग म्हणजे ‘प्रभूचे भय’ हे दान जोपासणे. या निवासस्थानांतील व्यक्तींनी हे पवित्र भय अंगी बाणवण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. संत तेरेसांनी दिलेले चित्र हे समजून घेण्यास फार उपयोगी आहे. कल्पना करा की तुम्ही एका किल्ल्यात सुरक्षित आहात, पण दाराशी शत्रू आहेत आणि ते आत घुसण्याचा सतत प्रयत्न करत आहेत, हेही तुम्हाला माहीत आहे.
सर्वप्रथम हे लक्षात घ्या की तिसऱ्या निवासस्थानांत पापावर बऱ्याच अंशी मात झालेली असते. त्यामुळे ‘शत्रू’ दाराशी असले, तरी त्यांचा आपल्याशी थेट सामना होत नाही. या निवासस्थानांतील व्यक्तींच्या जीवनातून बहुतेक पापे, अगदी जाणूनबुजून केलेली हलकी पापेसुद्धा, दूर झालेली असतात; निदान ती करण्याची सवय तरी उरलेली नसते. दुसऱ्या निवासस्थानांत वारंवार पापात पडल्याने आणि प्रबळ मोहांना तोंड दिल्याने आत्म्याला जे क्लेश सोसावे लागत होते, ते आता उरलेले नसतात. मात्र, या व्यक्तींना तिसऱ्या निवासस्थानांत टिकून राहायचे असेल, इतकेच नव्हे तर आणखी पुढे जायचे असेल, तर शत्रू पुन्हा आत घुसू शकतो, हे त्यांनी कधीही विसरू नये. त्यांनी याचे ‘भय’ बाळगले पाहिजे: पुन्हा पापमय जीवनाकडे वळण्याचे आणि देवापासून दूर जाण्याचे भय. हे पवित्र भय त्यांना जागरूक राहण्यास आणि शत्रू आत घुसत असल्याची पहिली खूण दिसताच ती ओळखण्यास प्रवृत्त करेल.
चिंतन: ‘पवित्र’ भय म्हणजे काय, हे तुम्हाला समजते का? भीती वाटणे सुखावह नसते. पण आपल्याला पापाची भीती वाटत असेल, तर ही अप्रिय भावनाही आपल्या भल्यासाठी उपयोगी पडू शकते. पापाचे भय बाळगणे म्हणजे पापाचाच विचार सतत मनात घोळत राहू देणे नव्हे. उलट, आपण खरोखरच पापात पडू शकतो याचे विवेकपूर्ण आणि संतुलित भान जोपासले पाहिजे आणि त्या भानामुळे पापाविरुद्ध सतत सावध राहिले पाहिजे. हे तुम्हाला कितपत जमते?
पूर्वी तुम्ही केलेल्या पापांचा विचार करा, विशेषतः ज्या पापांत पुन्हा पडण्याचा मोह अजूनही अधूनमधून होतो त्यांचा. ती पापे पुन्हा करण्याचा विचार तुम्ही मनात घोळवत आहात, असे कधी तुमच्या लक्षात येते का? तसे असेल, तर ती पापे जशी आहेत तशी ओळखण्याची हीच वेळ आहे. त्या पापांचे दुष्परिणाम ठळकपणे लक्षात ठेवा, म्हणजे त्यांची जाणीव तुम्हाला त्या मोहांपासून वाचवण्यास मदत करेल.
ज्या पापांशी तुम्हाला सर्वाधिक झगडावे लागले, त्यांची मनात यादी करा आणि त्या पापांत पुन्हा कधीही पडायचे नाही, याची स्वतःला आठवण करून द्या. तुमचे अंतःकरण पवित्र भयाने भरून जावे म्हणून देवाच्या कृपेची याचना करा. ती पापे पुन्हा कधीही न करण्याचा दृढ निश्चय करा आणि देव आपल्या सामर्थ्याने तुम्हाला त्याच्या कृपेत दृढ ठेवू शकतो, असा पवित्र विश्वास बाळगून पुढे चला.
हे परमपवित्र प्रभू, तुझ्या ठायी निर्मळ सौंदर्य आणि सर्व बाबतींत परिपूर्णता आहे. तू मला तुझ्या पवित्र जीवनात सहभागी होण्यास बोलावतोस. पवित्र भयाच्या दानाने माझे अंतःकरण भरून टाक, म्हणजे सर्व पापांचा द्वेष करायला मी शिकेन, मला पापाची घृणा वाटेल आणि मी पुन्हा कधीही पापात पडणार नाही. विशेषतः, पूर्वी मला भुरळ घालणाऱ्या मोहांपासून मला मुक्त कर आणि गरजेच्या वेळी नेहमी तुझ्याकडे वळण्यास मला मदत कर.
हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.
धडा तेवीस: नेहमीच संत असतो असे नाही
पुन्हा पापात पडण्याचे पवित्र भय जोपासत राहण्यासाठी संत तेरेसा आपल्या धर्मभगिनींना एका गोष्टीची आठवण करून देत असत: काही थोर संतही कधीकधी पुन्हा पापात पडले, पण नंतर त्यांनी पश्चात्ताप केला, प्रायश्चित्त केले आणि आपली वाटचाल पुढे चालू ठेवली.
लक्षात ठेवा, अनेक संतांनाही आपल्यासारखेच वाटले होते. ते तर आपल्याहून कितीतरी अधिक भक्तिभावाने वागत होते, तरीही ते गंभीर पापात पडले. त्यांनी केले तसे प्रायश्चित्त आपल्यालाही करता यावे म्हणून देव आपल्याकडे हात पुढे करून आपल्याला पुन्हा पापातून उठवील, अशी खात्री आपण बाळगू शकत नाही.
संत तेरेसांनी पुढे आपल्या धर्मभगिनींना आठवण करून दिली की त्यांचे जीवन नेहमीच पवित्र नव्हते. खरे तर, व्रतस्थ जीवनाची पहिली वीस वर्षे त्यांनी उदासीनतेत, सामान्यपणात आणि आत्मसंतुष्ट गृहीतपणात घालवली. एके दिवशी, खांबाला बांधलेल्या येशूला फटके मारत असल्याचे चित्र पाहताना त्यांना एक गूढ आध्यात्मिक अनुभव आला. त्या अनुभवामुळे त्यांच्या जीवनात सतत मनपरिवर्तन घडू लागले आणि त्यांची प्रार्थना अधिक खोल होत गेली. पण आयुष्याची इतकी वर्षे वाया घालवल्याची जाणीव त्यांना ‘अश्रू आणि फार मोठी लज्जा’ देऊन गेली.
या दालनांत असताना आत्मसंतुष्ट गृहीतपणाच्या पापाचा विशेष विचार करणे महत्त्वाचे आहे. या पापामुळे आपण देवाला आणि त्याच्या दयेला गृहीत धरतो आणि म्हणून त्याच्या पाचारणाकडे गांभीर्याने लक्ष देत नाही. आपण आपल्या पापांचे गांभीर्य कमी लेखतो आणि आपल्या सद्गुणांना प्रत्यक्षापेक्षा जास्त महत्त्व देतो. हे गृहीतपण पवित्रतेत वाढण्याच्या मार्गात मोठा अडथळा ठरते. कारण त्यामुळे सर्व काही ठीक आहे आणि आपण पुरेसे पवित्र आहोत, किंवा निदान बहुतेक लोकांपेक्षा अधिक पवित्र आहोत, असा आव आपण आणतो. आपले पाप आणि आपल्या निरनिराळ्या आसक्ती आपल्याला स्पष्टपणे दिसत नाहीत. त्यामुळे देवाच्या अधिक जवळ जाणे फार कठीण होते.
एखादी कार्मेलवासी धर्मभगिनी खऱ्या अर्थाने प्रार्थनामय जीवन न जगताच मठातील पहिली वीस वर्षे वाया घालवू शकते, याची कल्पना करणे कठीण आहे. पण संत तेरेसांच्या बाबतीत नेमके तेच घडले. आपण धर्मभगिनी आहोत, संघाचा पोशाख घालतो, रोज प्रार्थना करतो आणि सत्कृत्ये करतो, एवढे पुरेसे आहे, असे त्यांनी गृहीत धरले होते. यातून आपण एक गोष्ट लक्षात घ्यायला हवी: आपण नियमित प्रार्थना करत असलो, मिस्साला नेहमी उपस्थित राहत असलो आणि गंभीर पापापासून दूर राहत असलो, तरीही प्रार्थना आणि मनपरिवर्तनाच्या जीवनात आपण फार खोलवर गेलेलो नसू शकतो.
धर्मभगिनी म्हणून संत तेरेसांच्या सुरुवातीच्या जीवनाकडे पाहिले, तरी आपले मनपरिवर्तन कितपत झाले आहे किंवा झालेच नाही का, हे नीट तपासून पाहण्यास आपणा सर्वांना पुरेसे कारण मिळते. अनेक वर्षे आपण पुष्कळ प्रार्थना केल्या असल्या, तरी त्याचा अर्थ असा नाही की आपण आपल्या आत्म्याच्या किल्ल्यात खोलवर प्रवेश केला आहे आणि आपल्या अंतर्यामी वसणाऱ्या देवाची भेट घेतली आहे. या जाणिवेतून आपल्यात नम्रता निर्माण व्हायला हवी. नम्रता म्हणजे प्रामाणिकपणा. आपण किल्ल्यात जितके खोलवर जावे अशी देवाची इच्छा आहे, तितके आत आपण अजून गेलेलो नाही, हे प्रामाणिकपणे मान्य करणे म्हणजे नम्रता. आपण प्रत्यक्षात आहोत त्यापेक्षा अधिक पवित्र आहोत, या समजुतीत अडकून परिपूर्णतेच्या पाचारणाबद्दल तुम्ही कितीही काळ काहीसे उदासीन राहिला असाल, तरी ही नम्र जाणीव तुम्हाला पुढे जाण्याची प्रेरणा देवो.
चिंतन: आपण पुरेसे पवित्र आहोत असे गृहीत धरण्याच्या वृत्तीशी तुम्हाला झगडावे लागते का? तुम्ही स्वतःविषयी चांगले मत बाळगता आणि आपल्या पापांचे गांभीर्य कमी लेखता का? अनेकांना लागणारी ही एक धोकादायक सवय आहे. या वृत्तीवर मात करण्याचा उत्तम मार्ग म्हणजे आपल्या आत्म्यात परिपूर्णतेची उत्कट इच्छा जोपासणे. होय, परिपूर्णता शक्य आहे. ती प्राप्त करण्यासाठीच तुम्हाला पाचारण केले आहे. यावर तुमचा मनापासून विश्वास नसेल, तर परिपूर्णतेच्या पाचारणाबद्दलची उदासीनता अजूनही तुमच्यात आहे.
तुमच्या जीवनातील बहुतेक पापांवर तुम्ही मात केली असेल, तर तेवढ्यावर थांबू नका. आपले प्रार्थनाजीवन अधिक खोल करून पुढचे पाऊल टाकण्यास देव तुम्हाला बोलावत आहे. तुमचे प्रार्थनाजीवन परिपूर्ण व्हावे अशी तुमची इच्छा आहे का? आपल्या जीवनाचा प्रत्येक भाग ख्रिस्ताला समर्पित करून तुम्हाला प्रार्थनेत आणखी खोलवर जायचे आहे का? ही इच्छा तुम्हाला मनापासून व्यक्त करता येत नसेल, तर स्वतःशी प्रामाणिक राहा आणि देवाकडे जाण्याच्या तुमच्या वाटचालीत हा एक अडथळा आहे, हे मान्य करा. तो दूर करण्यासाठी देवाकडे अशी विनंती करा की तुमची उदासीनता आणि तुम्ही स्वतःला पुरेसे पवित्र समजण्याची वृत्ती तुम्हाला नम्रपणे आणि अधिक स्पष्टपणे दिसावी. मग देवाच्या गौरवासाठी आणि तुम्हाला परिपूर्ण पवित्रता लाभावी म्हणून तुम्ही सर्व काही त्याला समर्पित करू शकाल.
हे परमपवित्र प्रभू, तू मला सतत तुझ्या अधिक जवळ येण्यास बोलावतोस, आणि कितीतरी वेळा मी तुझ्या या हाकेकडे उदासीनतेने पाहतो. मी कोणकोणत्या बाबतींत स्वतःला पुरेसे पवित्र समजतो, हे पाहण्यासाठी माझे डोळे उघड. माझी वाटचाल संपायला अजून बराच पल्ला गाठायचा आहे, हे मला जाणवू दे. तुझी अधिक गाढ ओढ आणि प्रार्थनेत आणखी पुढे जाण्याची आस माझ्या अंतःकरणात भरून टाक. हे माझ्या देवा, मला मनापासून प्रार्थना करायला शिकू दे आणि तुझ्याशी अत्यंत गाढ ऐक्याच्या नात्यात तू मला घेऊन जात असताना त्यासाठी माझे अंतःकरण खुले राहू दे.
हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.
धडा चोवीस: मानवी दुर्बलतेतील आशीर्वाद
पुढील ओळ त्यांच्या शिकवणीशी थेट संबंधित नसली, तरी अगदी थोर संतही आपल्यासारखी माणसे होती आणि त्यांनाही आपल्यासारख्याच काही संघर्षांतून जावे लागले, हे त्यातून दिसते.
मी काय सांगत होते ते मला आठवत नाही, आणि मी विषयापासून फारच दूर गेले आहे. कारण मी स्वतःचा विचार करू लागले की माझे मन उन्नत गोष्टींकडे झेप घेऊ शकत नाही; ते पंख मोडलेल्या पक्ष्यासारखे होते. म्हणून तूर्तास मी हा विषय इथेच सोडते (III.I #7).
आकाशाकडे झेपावणाऱ्या गरुडापेक्षा आपले मन पंख मोडलेल्या पक्ष्यासारखे आहे, असे तुम्हाला कधी वाटते का? ही उपमा केवळ आपल्या मानसिक क्षमतेपुरती मर्यादित नाही. जीवनात अशा अनेक गोष्टींना आपण सामोरे जातो, ज्या आपल्याला आपल्या कमकुवतपणाची जाणीव करून देतात. कदाचित तुम्हाला झोप लागत नसेल आणि रात्रीचा बराचसा वेळ अंथरुणात या कुशीवरून त्या कुशीवर वळण्यात जात असेल; त्यामुळे तुमची चिडचिड होत असेल. कदाचित शरीरातील रासायनिक असंतुलनामुळे तुम्हाला नैराश्याशी झगडावे लागत असेल. कदाचित तुमच्या हालचालींत पुरेसा ताळमेळ नाही असे तुम्हाला वाटत असेल आणि खेळात आपण अधिक चांगले असावे अशी तुमची इच्छा असेल. कदाचित तुमची चयापचयक्रिया मंद असेल आणि वजन वाढू न देणे तुम्हाला कठीण जात असेल.
महान संत तुमच्यापेक्षा फार वेगळे होते, अशा समजुतीत तुम्ही अडकला असाल, तर पुन्हा विचार करा. प्रत्येक संताला स्वतःच्या मानवी मर्यादांना सामोरे जाताना आणि पतित मानवी स्वभावातील दुर्बलता सहन करताना संघर्ष करावा लागला. आपली बुद्धी फारशी तल्लख नाही, असे संत तेरेसा यांना वाटत होते आणि आपले म्हणणे स्पष्ट करण्यासाठी त्यांना सतत झगडावे लागत होते, हे त्यांच्या लिखाणातून दिसते. आजच्या एखाद्या संपादकाला त्यांच्या लिखाणाची मांडणी काहीशी विस्कळीत आणि अव्यवस्थित वाटेल, यात शंका नाही. त्या अनेकदा मूळ विषय सोडून दुसऱ्याच मुद्द्यावर बराच वेळ लिहीत राहतात आणि मग आधी काय सांगत होत्या हे विसरतात. तरीही, त्यांच्या मानवी दुर्बलतेला न जुमानता देवाने त्यांच्याकडून आध्यात्मिक जीवनाविषयीची काही अत्यंत सखोल शिकवण लिहवून घेतली. म्हणून, आविलाच्या संत तेरेसा आणि इतर सर्व संत यांच्याप्रमाणे तुम्हीही महान संत होऊ शकता, याबद्दल कधीही शंका बाळगू नका.
चिंतन: तुमच्या पतित मानवी अवस्थेतील कोणती गोष्ट तुम्हाला सर्वांत जास्त त्रास देते? पापाशी झगडणे हा निःसंशयपणे आपल्या सर्वांचा सर्वांत मोठा संघर्ष आहे. पण पापाव्यतिरिक्त, तुमच्या पतित मानवी स्वभावातील आणखी कोणत्या गोष्टी तुमच्यासाठी खरोखर अडचणीच्या ठरतात? काही शारीरिक मर्यादांचा विचार तुमच्या मनात सतत घोळत राहतो का? आपली बुद्धी हवी तितकी तल्लख नाही, असे तुम्हाला वाटते का? जीवनातील, कामाच्या ठिकाणच्या किंवा घरातील इतर काही परिस्थितींचे ओझे तुम्हाला पेलावे लागते का?
आपल्या दुर्बलतांमुळे आपल्याला जीवनात पवित्र आणि आनंदी होता येत नाही, असे आपण पुष्कळदा समजतो. पण अनेकदा याच्या उलटच खरे असते. जवळजवळ प्रत्येक परिस्थितीत, जे तुमच्यासाठी सर्वांत जड क्रूस आणि सर्वांत कठीण संघर्ष आहे, त्याचाही उपयोग देव आपल्या गौरवासाठी करू शकतो. आपली बुद्धी फारशी तल्लख नाही असे वाटणाऱ्या आणि वारंवार आजारपणाशी झगडणाऱ्या संत तेरेसा यांच्याकडून देवाने ख्रिस्तसभेच्या इतिहासातील काही अत्यंत सखोल आध्यात्मिक शिकवण लिहवून घेतली. तर मग, तुमच्या दुर्बलता असूनही देव तुमच्याद्वारेही कार्य करू शकतो.
तुम्हाला निराश करणाऱ्या आणि तुम्हाला भरारी घेण्यापासून रोखतात असे वाटणाऱ्या गोष्टींवर चिंतन करा. त्या ओळखताना विश्वासाची कृती करा: तुमच्या मानवी दुर्बलतांचाही उपयोग देव आपल्या गौरवासाठी करू शकतो, असा तुमचा त्याच्यावरचा भरवसा व्यक्त करा. यावर विश्वास ठेवा, त्याच्या कुशल स्पर्शाला मन मोकळे करा आणि तुमच्या दुर्बलतांद्वारे त्याला महान कार्ये करू द्या.
हे सर्वशक्तिमान देवा, तुझे सामर्थ्य इतके महान आहे की तू दुर्बलांना निवडतोस आणि त्यांना सामर्थ्य देतोस. अशा रीतीने तुझा सर्वाधिक गौरव होतो आणि आमच्या दुर्बलतेतही तू आमच्याद्वारे अनेक महान कार्ये करतोस. माझ्या सर्वांत मोठ्या दुर्बलतांचा उपयोग तुझ्या गौरवासाठी कर. जे केवळ तुलाच करता येते, ते माझ्यामध्ये आणि माझ्याद्वारे कर. माझ्या मर्यादा दिसतात तेव्हा मला निराशेतून मुक्त कर आणि हे जाणण्यास मला मदत कर की तुला कशाचीही मर्यादा नाही, माझ्या दुर्बलतांचीही नाही.
हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.
धडा पंचवीस: अनेकांच्या आवाक्यात
दिलासा देणारी गोष्ट अशी की या तिसऱ्या निवासस्थानांत प्रवेश करणे अगदी शक्य आहे. असा प्रवेश केलेले “असे अनेक लोक आहेत,” असा संत तेरेसा यांचा विश्वास होता.
तिसऱ्या महालांमध्ये [निवासस्थानांमध्ये] प्रवेश केलेल्या आत्म्यांविषयी मी जे सांगू लागले होते, त्याकडे पुन्हा वळते. सुरुवातीच्या अडचणी पार करण्यास त्यांना समर्थ करून देवाने त्यांच्यावर लहानसहान नव्हे, तर फार मोठा उपकार केला आहे. त्याच्या दयेमुळे जगात असे अनेक लोक आहेत, असा माझा विश्वास आहे… (III.II #8).
या लोकांना देवाला संतुष्ट करावेसे वाटते आणि सर्व पापे, अगदी लघुपापेही, टाळण्याची त्यांची प्रामाणिक इच्छा असते. मानवी दुर्बलतेमुळे त्यांच्या हातून लघुपापे घडलीच, तर ती सवय होऊ नये म्हणून ते लगेच देवापुढे ती कबूल करतात. यापैकी प्रत्येक पाप पुन्हा घडू नये म्हणून ते कसोशीने प्रयत्न करतात आणि बहुतेकदा त्यात यशस्वी होतात. आपल्या इच्छांवर संयम ठेवण्यासाठी ते उपवास व आत्मसंयम यांसारखी प्रायश्चित्ताची कृत्ये करतात. ते नियमितपणे ध्यान करतात आणि अंतर्मुख होऊन एकाग्र चित्ताने प्रार्थना करतात. ते वेळेचा सदुपयोग करतात आणि तो निरर्थक उद्योगांत वाया घालवत नाहीत. त्यांचे जीवन सामान्यतः शिस्तबद्ध असते, ते इतरांशी प्रेमाने वागतात आणि त्यांच्या आचरणात सद्गुण दिसून येतात.
तिसऱ्या निवासस्थानांत असलेले लोक अजूनही परिपूर्णतेपासून दूर असतात, पण ते आता वारंवार पापात पडत नाहीत. त्यामुळे दुसऱ्या निवासस्थानांत असलेल्यांना ज्या अनेक आंतरिक यातना सहन कराव्या लागतात, त्यांपासून ते मुक्त होतात. प्रभूचे भय या आध्यात्मिक देणगीची आणि नम्रतेच्या सद्गुणाची जोपासना ते करत राहिले, तसेच आपले प्रार्थनाजीवन अधिक सखोल करण्याच्या इच्छेत टिकून राहिले, तर त्यांना अंतःकरणात शांती लाभू लागेल आणि त्यांची आध्यात्मिक वाटचाल पुढे चालू राहील.
चिंतन: तिसऱ्या निवासस्थानांत प्रवेश करणाऱ्या “अनेकांमध्ये” तुमचाही समावेश होऊ शकतो, असा तुम्हाला विश्वास आहे का? नक्कीच तुम्ही त्यांच्यापैकी एक होऊ शकता. कदाचित तुम्ही आधीच या निवासस्थानांत राहत असाल. येथे राहणाऱ्यांच्या गुणांचा विचार करा. ते सर्व पापे, अगदी लघुपापेही, कटाक्षाने टाळतात. ते दररोज प्रार्थना करतात आणि अनेकदा दिवसभर देवाचे व त्याच्या इच्छेचे स्मरण ठेवतात. ते सांसारिक गोष्टींत गुंतून पडत नाहीत, आणि धनसंपत्ती मिळवण्याचा ध्यासही त्यांना नसतो. आपण देवाची लेकरे आहोत या जाणिवेत त्यांना शांती लाभते. हे वर्णन तुम्हाला लागू पडते का?
यांपैकी एखादा किंवा अधिक गुण तुमच्या जीवनात दिसत नसतील, तर काळजी करू नका. तिसऱ्या निवासस्थानांतील पावित्र्याची ही पातळी अनेक जण गाठतात; तुम्हालाही ती गाठता येईल, हे लक्षात ठेवा. या पवित्र जीवांच्या कोणत्या गुणांचे अनुकरण तुम्हाला जमत नाही, याचा विचार करा. मग त्यांनी आपल्या उणिवांवर कशी मात केली, याचे चिंतन करा. दुसऱ्या निवासस्थानांकडे, किंवा अगदी पहिल्या निवासस्थानांकडेही, परत वळा आणि तिथे दिलेल्या शिकवणीचा विचार करा. प्रत्येक पापावर मात करण्यासाठी प्रयत्न करा. प्रार्थनेची पक्की सवय लावा. पावित्र्याची अशी तळमळ जोपासा की ती तुमचे संपूर्ण जीवन व्यापून टाकेल, आणि तुमच्या जीवनातील प्रत्येक सद्गुण दृढ करण्यासाठी प्रयत्न करा.
या निवासस्थानांत राहणाऱ्या व्यक्तीचे वर्णन तुमच्या जीवनालाही लागू पडत असेल, तर त्याबद्दल आनंद करा. पवित्र भयाच्या देणगीच्या साहाय्याने स्वतःला याची आठवण करून द्या की पुन्हा जुन्या पापांत पडणे, सद्गुण गमावणे आणि प्रार्थनेची सवय मोडणे नेहमीच शक्य आहे. यांपैकी काहीही घडू न देण्याचा दृढ निश्चय करा. तिसरी निवासस्थाने हा प्रवासाचा शेवट नाही, याचाही विचार करा. उरलेले आयुष्य इथेच थांबून राहू नका. पुढे जाण्याचा निश्चय करा आणि देव जसा पुढचा मार्ग दाखवेल तसा तो स्वीकारण्यास तयार राहा.
हे परम उदार प्रभू, तुझ्याकडे येण्याच्या अंतःकरणातील प्रवासात तुझे कितीतरी पुत्र आणि कन्या या तिसऱ्या निवासस्थानांपर्यंत पोहोचले आहेत. निष्ठेने प्रार्थना करत राहून, सद्गुणांत वाढत राहून आणि पाप टाळून मलाही या पवित्र जीवांमध्ये स्थान मिळावे, अशी मी प्रार्थना करतो. या प्रवासात माझे पाऊल कधीही मागे पडू देऊ नकोस; मला सदैव पुढे जाऊ दे. हे प्रिय प्रभू, मला सर्वांत सुयोग्य मार्ग दाखव आणि या प्रवासात पुढे वाटचाल करण्याची इच्छाशक्ती व तळमळ दे.
हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.
धडा सव्वीस: केवळ इच्छा पुरेशी नाही
तिसऱ्या निवासस्थानांतील पावित्र्य अनेक जण प्राप्त करतात. तरी तेथे राहणाऱ्यांना परिपूर्ण होण्याची इच्छा असूनही त्यांची वाटचाल तिथेच थांबण्याची शक्यता असते.
हे येशू! हा महान आशीर्वाद मिळावा अशी आपली इच्छा नाही, असे कोणी म्हणू शकेल का, विशेषतः मुख्य अडचणी पार केल्यानंतर? नाही; कोणीही असे म्हणू शकणार नाही! आपल्याला तो हवा आहे, असे आपण सर्वजण म्हणतो; परंतु आत्म्यावर प्रभूचे पूर्ण प्रभुत्व असण्यासाठी त्या इच्छेपेक्षा अधिक काही आवश्यक आहे (III.I #9).
परिपूर्ण होण्यासाठी केवळ इच्छा पुरेशी नाही. या टप्प्यावर संत तेरेसा शुभवर्तमानांतील श्रीमंत तरुणाच्या प्रसंगाची आठवण करून देतात. हा प्रसंग त्यांच्यासाठी फार महत्त्वाचा आहे आणि त्या त्याचा एकाहून अधिक वेळा उल्लेख करतात.
सुरुवातीला संत तेरेसा त्या श्रीमंत तरुणाचे उदाहरण देतात. तो या तिसऱ्या निवासस्थानांत राहणाऱ्यांचे प्रतिनिधित्व करतो. या तरुणामध्ये दोन मोलाचे गुण होते, हे आठवा. पहिला म्हणजे तो दहा आज्ञांचे निष्ठेने पालन करत होता. तरुणपणापासून आपण त्या पाळत आलो आहोत, असे तो सांगतो. त्यामुळे या चांगल्या तरुणाने बहुतांश गंभीर पापांवर मात केली होती आणि तो सदाचारी जीवन जगत होता. सदाचारी जीवन जगण्याबरोबरच या तरुणाने एक महत्त्वाची इच्छा व्यक्त केली. ती इच्छा या निवासस्थानांत राहणाऱ्यांच्याही मनात असते. त्याला परिपूर्ण व्हायचे होते. “गुरुजी, परिपूर्ण होण्यासाठी मी काय केले पाहिजे?” असे त्याने येशूला विचारले.
या श्रीमंत तरुणाचा विचार केला की तो दुःखी होऊन निघून गेला, हेच अनेकदा आपल्या डोळ्यांसमोर येते. पण येशूबरोबरच्या त्याच्या संवादाच्या त्या दुर्दैवी शेवटाकडे लगेच वळण्याआधी, तो सदाचारी होता आणि त्याला आणखी चांगले व्हायचे होते, हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे. खरे तर त्याला परिपूर्ण व्हायचे होते. तिसऱ्या निवासस्थानांत राहणाऱ्यांमध्येही हे चांगले गुण असतात. ते क्वचितच पुन्हा पापात पडतात, त्यांनी चांगल्या सवयी लावून घेतलेल्या असतात आणि त्यांना खऱ्या पावित्र्याची आस असते.
चिंतन: त्या श्रीमंत तरुणात तुम्हाला स्वतःचे प्रतिबिंब दिसते का? तुम्ही पापापासून दूर राहता का आणि तुम्हाला परिपूर्ण होण्याची इच्छा आहे का? तसे असेल, अशी आशा आहे. तसे असेल, तर तारुण्याच्या उत्साहाने येशूकडे येणाऱ्या त्या श्रीमंत तरुणाचे चित्र क्षणभर मनात आणा. आपण सर्व प्रकारच्या पापांपासून नेहमी दूर राहत आलो आहोत, हे येशूला सांगताना त्याला अभिमान वाटत होता. आपल्याला परिपूर्ण व्हायचे आहे, हे आपल्या प्रभूला सांगण्यासही तो उत्सुक होता. हे चांगले गुण तुमच्यातही आहेत का?
हे गुण तुमच्यात अजून नसतील, तर या टप्प्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी आधीच्या शिकवणीकडे पुन्हा पुन्हा वळा. पण हे गुण तुमच्यात असतील, तर येशूने त्या तरुणाला दिलेल्या उत्तराचा विचार करा. “तुला परिपूर्ण व्हायचे असेल, तर जा, तुझ्याजवळ जे आहे ते विकून गरिबांना दे, म्हणजे तुला स्वर्गात धन मिळेल. मग ये आणि माझ्यामागे चल” (मत्तय 19:21). येशूने तुम्हाला असे आमंत्रण दिले, तर तुम्ही कसा प्रतिसाद द्याल?
तुम्हाला परिपूर्ण होण्याची इच्छा असेल, तर पुढचे पाऊल म्हणजे परिपूर्ण होण्याचा दृढ निश्चय करणे. केवळ इच्छा पुरेशी नाही. ती इच्छा कृतीत उतरवण्याचा निर्धार आपण केला पाहिजे. इतरांना जे अतिशय टोकाचे किंवा धाडसाचे वाटेल, तेही करण्याची निवड आपण केली पाहिजे. आपण या जगातल्या सर्व गोष्टींची आसक्ती सोडली पाहिजे, जेणेकरून आपण पूर्णपणे केवळ देवाशी आणि त्याच्या पवित्र इच्छेशी एकनिष्ठ राहू शकू. हे करण्याची तुमची तयारी आहे का? संत होण्यासाठी जे काही करावे लागेल, ते करण्याची तुमची तयारी आहे का? नसेल, तर स्वतःशी प्रामाणिक राहा. दुःखी होऊन निघून जाऊ नका. उलट, तुमच्या जीवनात काय बदलले पाहिजे हे उमगत असताना मनावरचे ओझे हलके होऊ द्या. परिपूर्ण होण्याच्या आपल्या इच्छेवर सखोल चिंतन करा आणि ती इच्छा कृतीत उतरवण्याचा प्रयत्न करा.
हे परिपूर्णतेच्या प्रभू, तू तुझ्या सर्व पुत्रांना आणि कन्यांना परिपूर्ण होण्यासाठी बोलावतोस. या इच्छेने माझे हृदय भरून टाक आणि तिच्या आड येणाऱ्या सर्व गोष्टींपासून मला नेहमी मुक्त ठेव. ही इच्छा माझ्यात वाढत असताना, ती कृतीत उतरवण्यासाठी लागणारे मनोबल मला दे. तुझ्याकडे जाणाऱ्या माझ्या वाटचालीत कशाचाही अडथळा येऊ नये. तुझ्यावर प्रेम करण्यात आणि तुझी पवित्र इच्छा पूर्ण करण्यात जे काही माझ्या आड येते, त्या सर्वांचा मी त्याग करतो. हे प्रभू, तुझ्या आमंत्रणापासून मी कधीही दुःखी होऊन दूर जाऊ नये, तर तू दिलेले प्रत्येक आमंत्रण मी मनापासून स्वीकारावे, यासाठी मला मदत कर.
हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.
धडा सत्तावीस: प्रार्थनेतील कोरडेपणाचे एक कारण
प्रार्थनेत कोरडेपणा अनुभवणाऱ्या व्यक्तीचे उदाहरण म्हणून अविलाची संत तेरेसा त्या श्रीमंत तरुणाचाही उल्लेख करते:
या निवासकक्षांविषयी बोलायला सुरुवात केल्यापासून तो सतत माझ्या डोळ्यांसमोर आहे, कारण आपण अगदी त्याच्यासारखे आहोत. प्रार्थनेत आपल्याला जाणवणारा तीव्र कोरडेपणा पुष्कळदा याच कारणाने येतो, तरी कधीकधी तो इतर कारणांनीही येतो. (III.I #9).
या निवासकक्षांत असलेल्या अनेकांना प्रार्थनेत कोरडेपणा जाणवेल, असे ती पुढे स्पष्ट करते. ते त्या श्रीमंत तरुणासारखे आहेत. ते सातत्याने पाप टाळतात आणि त्यांना देवाची ओढ आहे. अडचण अशी की परिपूर्ण होण्यासाठी जे करणे आवश्यक आहे, ते करण्याची त्यांची अजून तयारी नाही. त्या श्रीमंत तरुणाचीही आपले सर्वस्व विकून ते गरिबांना देण्याची आणि मग येशूच्या मागे जाण्याची तयारी नव्हती.
परिपूर्णतेसाठी आपले सर्वस्व द्यावे लागते. त्या श्रीमंत तरुणाची विपुल संपत्ती वाईट होती, असे नाही. अडचण अशी होती की येशूच्या मागे पूर्णपणे आणि कोणतीही तडजोड न करता जाण्यात ती त्याच्या आड येत होती. येशूला त्याच्याकडून याहून कितीतरी अधिक अपेक्षित होते. तो ज्या आध्यात्मिक संपत्तीची इच्छा बाळगत होता, ती इतकी मोलाची होती की तिच्यासाठी बाकी सर्व काही मागे सोडणे योग्य होते—विशेषतः ज्या गोष्टींकडे त्याचे मनही ओढ घेत होते त्या. हे त्याला उमगले असते, तर तो कितीतरी अधिक आनंदी झाला असता.
संत तेरेसा स्पष्ट करते की या टप्प्यावर प्रार्थनेत कोरडेपणा येण्याचे कारण अनेकदा हे असते की प्रार्थनेत आणखी खोलवर जाण्याची आणि ज्या गोष्टी अजूनही आपल्याला बांधून ठेवतात त्या सर्वांपासून अंतःकरणाने अलिप्त होण्याची आपली तयारी नसते. आपल्याला परिपूर्ण व्हायचे असेल, तर प्रार्थनेतून आपल्या जीवनातील प्रत्येक आसक्ती दूर होऊ दिली पाहिजे. सर्व काही सोडले पाहिजे. आपण केवळ देवाशी आणि आपल्या जीवनाविषयीच्या त्याच्या परिपूर्ण इच्छेशी एकनिष्ठ राहिले पाहिजे. आपण याला नकार देतो, तेव्हा दुःखी होऊन निघून जातो. आसक्ती सोडण्यास दिलेल्या या नकारामुळे प्रार्थनेत अनेकदा कोरडेपणा येतो. कारण प्रार्थनेत आपण देवाला उत्कटतेने प्रतिसाद देत नाही, तेव्हा आपली प्रार्थना कोरडी पडते.
प्रार्थनेतील कोरडेपणा ही एक देणगी मानली पाहिजे. आणखी खोलवर जाण्यास आपण नकार दिल्यामुळे तो आला असेल, तर त्याला आपणच कारणीभूत आहोत. हे ओळखल्यावर देवाकडून मिळणारे आध्यात्मिक सांत्वन पुन्हा अनुभवण्यासाठी कोणती अनुचित आसक्ती सोडली पाहिजे, हे आपल्याला समजेल. तेरेसा असेही म्हणते, “तरी कधीकधी तो इतर कारणांनीही येतो.” दुसऱ्या प्रकारचा कोरडेपणा ही प्रार्थनेच्या पुढील प्रकारात मिळणारी देणगी आहे. त्या प्रार्थनेला सामान्यतः “ईश्वरदत्त ध्यान” म्हणतात. त्या वेळी देव स्वतः आपल्याकडून सर्व आध्यात्मिक आनंद काढून घेतो. अशा रीतीने तो आपल्या आत्म्याची क्षमता वाढवतो आणि स्वतःच्या प्रयत्नांनी दूर न होणाऱ्या अगदी सूक्ष्म आसक्तींपासूनही आपल्याला शुद्ध करून आपला निर्धार अधिक दृढ करतो. चौथ्या निवासकक्षांचा विचार करताना हे अधिक स्पष्ट होईल.
चिंतन: तुमची प्रार्थना कधीकधी कोरडी वाटते का? तसे नसेल, तर देव देत असलेल्या गोडीत आनंद माना आणि त्या गोडीला तुमच्या वाटचालीत तुम्हाला पुढे नेऊ द्या. पण प्रार्थना कोरडी वाटत असेल, तर त्यामागचे कारण काय असावे, याचा विचार करा. तुम्ही कशी प्रार्थना करता, हे तपासण्यापासून सुरुवात करा. ध्यान करताना मन विचलित करणाऱ्या इतर सर्व गोष्टी बाजूला ठेवण्याचा प्रयत्न करता का? प्रार्थनेसाठी पुरेसा वेळ देता का? तुम्ही आपले संपूर्ण लक्ष देवावर केंद्रित करता का? त्याची शांत, मृदू वाणी ऐकण्याचा प्रयत्न करता का?
या प्रश्नांना तुम्ही “हो” असे उत्तर देऊ शकत असाल आणि तरीही प्रार्थनेत कोरडेपणा जाणवत असेल, तर त्या श्रीमंत तरुणाचा विचार करण्यासाठी आणखी थोडा वेळ द्या. आणखी खोलवर जाण्यास त्याने दिलेल्या नकाराचा विचार करा. देवाला सर्वस्व देता आले नाही, म्हणून तो दुःखी होऊन निघून गेला. तो प्रार्थनेला बसला असेल, तेव्हा त्याची प्रार्थना नक्कीच कोरडी झाली असेल, कारण पुढचे पाऊल उचलण्याची त्याची तयारी नव्हती. तुमच्यासाठी ते “पुढचे पाऊल” कोणते आहे, याचा विचार करा. देव तुम्हाला जे सोडायला सांगतो, त्यापैकी काय तुम्ही अजूनही धरून ठेवले आहे?
प्रार्थना खऱ्या अर्थाने प्रार्थना असेल, तर ती नेहमी चांगले फळ देते. सुरुवातीला ती मनाला माधुर्य आणि बळ देते. ती विचारांना स्पष्टता देते आणि समज वाढवते. ती आपल्यातील सद्गुण वाढवते आणि पापे दूर करते. प्रार्थनापूर्वक आपल्या प्रार्थनाजीवनावर चिंतन करा आणि ते काळजीपूर्वक तपासा. प्रामाणिक प्रयत्न करूनही तुमच्या जीवनात प्रार्थनेला चांगले फळ येत नसेल, तर त्यामागचे कारण शोधण्याची तयारी ठेवा. तुमच्या मनात आणखी कोणकोणत्या आसक्ती आहेत ते पाहा. त्या लक्षात आल्यावर आनंदाने त्या सोडण्याचा प्रयत्न करा.
हे माझ्या प्रभू, तू माझ्याकडून सर्वस्व मागतोस. तू आमच्याकडून अनन्य निष्ठा अपेक्षिणारा देव आहेस. आम्ही जे काही आहोत ते सारे तुला अर्पण करावे, अशी तुझी इच्छा आहे, जेणेकरून तू जे काही आहेस ते सारे तू आम्हाला देऊ शकशील. माझ्या जीवनात कोणत्या गोष्टींमुळे मी स्वतःला पूर्णपणे तुला अर्पण करू शकत नाही आणि माझ्या आत्म्यात तुझ्या जीवनाचे संपूर्ण दान स्वीकारू शकत नाही, हे मला पाहता येऊ दे. तुझ्याऐवजी या जगातील क्षणभंगुर गोष्टी मी कधीही निवडू नयेत. कारण जीवनाच्या ज्या परिपूर्णतेची मला मनापासून आस आहे, तिच्यापर्यंत पोहोचण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे प्रत्येक गोष्टीत तुझीच निवड करणे.
हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.
धडा अठ्ठावीस: प्रार्थनेत मिळणारे सांत्वन
जीवनात अनेक प्रकारे सांत्वन मिळते. पापातूनही एक प्रकारचे अगदी प्राथमिक, देहसुखाशी निगडित, वासनामय आणि विकृत सांत्वन मिळू शकते. म्हणूनच लोक पाप करतात! पाप आपल्याला दुःखी करते म्हणून आपण ते करत नाही, तर त्यातून सुरुवातीला थोडा आनंद मिळतो म्हणून करतो, मग तो आनंद विकृत का असेना.
ज्यांनी तिसऱ्या निवासकक्षांत प्रवेश केला आहे, त्यांना देहसुखातून आणि लौकिक गोष्टींतून मिळणारे सांत्वन किती फसवे असते, हे उमगले आहे. ते आता देहाची पापे करत नाहीत, मानप्रतिष्ठेच्या मागे धावत नाहीत किंवा भौतिक सुखसोयींची हाव धरत नाहीत—निदान जाणीवपूर्वक आणि गंभीर प्रमाणात तरी नाही. त्याऐवजी देवाचे चिंतन आणि त्याची सेवा यातून त्यांना एका नव्या पातळीचे सांत्वन आणि आंतरिक समाधान लाभले आहे. प्रार्थना आणि सत्कृत्ये यांद्वारे देवाची सेवा करण्यात त्यांना आनंद वाटतो. या सेवेतून त्यांच्या आत्म्याला मिळणारा आनंद त्यांना पवित्रतेच्या वाटेवर पुढे जाण्याची प्रेरणा देतो. पण परिपूर्णतेकडे जायचे असेल, तर नव्याने लाभलेल्या या आध्यात्मिक आनंदाची आसक्तीही त्यांना सोडावी लागेल, जेणेकरून पुढच्या निवासकक्षांत त्यांना याहूनही खोल अनुभव घेता येईल. सुरुवातीचे हे सांत्वन देवच देतो. पण पुढे त्या व्यक्तीला आध्यात्मिक जीवनात अधिक उंचीवर नेण्यासाठी देव तिला हळूहळू या सांत्वनावर अवलंबून राहण्यापासून मुक्त करतो.
तुम्ही वाचल्याप्रमाणे, परमप्रतापी देव अनेकदा सर्वांत दुर्बल आत्म्यांना हे सांत्वन देतो. माझ्या मते, आध्यात्मिक कोरडेपणातही देवाची सेवा करणाऱ्या ख्रिस्तीजनांचे धैर्य मिळवण्यासाठी ते या सांत्वनाचा त्याग करणार नाहीत: आपल्याला क्रूसापेक्षा सांत्वनच अधिक प्रिय असते! (III.I #15)
आव्हिलाच्या संत तेरेसा ज्या सांत्वनाविषयी बोलतात, त्याला ‘भावनांत जाणवणारे सांत्वन’ असे म्हणता येईल. हे सांत्वन प्रार्थना आणि सत्कृत्ये यांद्वारे देवाकडून मिळते; पण ते मुख्यतः आपल्या भावना, मनोवृत्ती, तीव्र आवेग आणि विचार यांत अनुभवास येते. त्यातून आपल्याला अंतर्दृष्टी आणि दृढ खात्री, प्रोत्साहन आणि प्रेरणा, तसेच आनंद आणि उत्साह मिळतो. देवाची सेवा करणे सुखद वाटते, म्हणून हे सांत्वन आपल्यात त्याची सेवा करण्याची इच्छा जागवते.
कालांतराने, एखादी व्यक्ती विश्वासात प्रगल्भ होत जाते, तेव्हा देव तिला या सांत्वनाशिवायही त्याची सेवा करण्यास बोलावतो, कारण या सुखद आध्यात्मिक भावनांची फार सहज आसक्ती जडू शकते. पण या भावनांवर अवलंबून राहण्याची सवय झालेल्या व्यक्तीला हा बदल धक्कादायक वाटू शकतो. मागील चिंतनात सांगितल्याप्रमाणे, एखादी अपायकारक आसक्ती सोडण्याची आपली तयारी नसल्यामुळे प्रार्थनेत कोरडेपणा जाणवत असेल, तर ती आसक्ती सोडणे हाच देव आपल्याला देऊ इच्छित असलेले भावनांत जाणवणारे सांत्वन पुन्हा अनुभवण्याचा उपाय आहे. पण या कोरडेपणामागे अपायकारक आसक्ती नसेल, तर कदाचित देव तुम्हाला आध्यात्मिक जीवनात हळुवारपणे अधिक खोलवर नेत असल्याचे हे चिन्ह असेल. सुखद आध्यात्मिक भावना न लाभताही त्याच्यावर प्रेम करायला तो तुम्हाला शिकवत असेल.
या टप्प्यावर आपल्याला काय वाटते याकडे नव्हे, तर आपण काय करतो याकडे लक्ष देणे उपयुक्त ठरते. अंतःकरणाच्या परिवर्तनाची खरी, खोलवर काम करणारी शक्ती शेवटी आध्यात्मिक भावनांत नव्हे, तर इच्छाशक्तीत असते. अशा स्थितीत, काहीही वाटत असले तरी देवाची सेवा करण्याची निवड करणे आत्म्याच्या हिताचे असते. प्रार्थनेतून काहीच मिळत नाही असे वाटले तरी प्रार्थना करत राहावे. आंतरिक परीक्षेकडे केवळ वेदना देणारी गोष्ट म्हणून न पाहता, प्रेमाचे बलिदान म्हणून ती सहन करावी.
आव्हिलाच्या संत तेरेसा सांगतात की प्रार्थनेतील कोरडेपणा किंवा भावनांत जाणवणारे सांत्वन नाहीसे होणे अशा आंतरिक परीक्षा असूनही जेव्हा एखादी व्यक्ती देवाच्या इच्छेनुसार वागण्याची निवड करते, तेव्हा ती आध्यात्मिक जीवनात मोठी प्रगती करते आणि नम्रतेच्या एका नव्या पातळीवर पोहोचते. विशेषतः, देवापेक्षाही देवाची सेवा करताना मिळणाऱ्या सुखद भावनांचीच आपल्याला अधिक आसक्ती होती, हे त्या व्यक्तीला उमगते. ही जाणीव फार मोलाची आहे.
चिंतन: तुम्ही तुमच्या जीवनात भावनांत जाणवणारे सांत्वन अनुभवले आहे का? असेल, तर ही चांगली गोष्ट आहे. ते सांत्वन देवाकडून मिळते. देव जोपर्यंत तुम्हाला या सुखद आध्यात्मिक भावना देतो, तोपर्यंत त्यांतून तुम्हाला धीर आणि बळ मिळू द्या आणि त्यांना तुम्हाला देवाच्या दिशेने नेऊ द्या. तर मग, प्रार्थनेत तुम्हाला असे सांत्वन नियमितपणे जाणवते का, याचा विचार करून सुरुवात करा.
तसे असेल, तर स्वतःला विचारा, “या सुखद भावना नाहीशा झाल्या तर?” अशा वेळी तुम्ही काय कराल? ध्यानप्रार्थनेतून मिळणाऱ्या सुखद भावना, देवाच्या इच्छेनुसार सेवा करण्यातला आनंद आणि इतर सर्व प्रकारचे आध्यात्मिक सांत्वन ही देवाकडून मिळणारी देणगी आहे, हे लक्षात ठेवा. पण या सुखद भावना म्हणजे सर्वोच्च देणगी नव्हे, हेही लक्षात ठेवा. त्या भावना म्हणजे स्वतः देव नव्हे. म्हणून तुम्हाला कसेही वाटत असले, तरी तुम्ही देवाची सेवा करायला तयार आहात का, याचा विचार करा. तुमची काहीही चूक नसताना तुम्हाला आध्यात्मिक कोरडेपणा आणि रिकामेपणा जाणवला, तरी देवाच्या इच्छेला “हो” म्हणायला तुम्ही तयार आहात का? देव दूर आहे आणि त्याचे सान्निध्य नीट जाणवत नाही असे वाटले, तरी त्याच्यावर प्रेम करण्याची जाणीवपूर्वक निवड करण्याचा तुमचा निर्धार आहे का?
तुम्हाला आध्यात्मिक जीवनात अधिक खोलवर जाऊन अखेरीस चौथ्या निवासस्थानांत आणि त्याही पुढे प्रवेश करायचा असेल, तर देवाव्यतिरिक्त इतर सर्व गोष्टी सोडून द्यायला तुम्ही तयार असले पाहिजे. यात सुखद आध्यात्मिक भावनांचाही समावेश आहे. या गोष्टीचे मनन करा, म्हणजे देव जेव्हा या आध्यात्मिक “बाळाच्या खुराकाची” सवय हळूहळू सोडवू लागेल, तेव्हा तो गमावण्याचा अनुभव शांततेने आणि आनंदाने स्वीकारायला तुम्ही तयार असाल. सुखद आध्यात्मिक भावना नाहीशा झाल्या आणि तुम्ही ते पूर्णपणे स्वीकारले, तर तुम्हाला अधिक गाढ शांती, आपल्या ध्येयाची अधिक स्पष्ट जाणीव, आध्यात्मिक बळ आणि आध्यात्मिक आनंद लाभेल. देवाने दिलेल्या या प्राथमिक आध्यात्मिक देणग्या सोडून दिल्याने, यापूर्वी ज्यांची आपण कल्पनाही केली नव्हती अशा कितीतरी उच्च पातळीवरील आध्यात्मिक संपदा आणि आनंद स्वीकारण्यास आपण तयार होतो.
हे खऱ्या पावित्र्याच्या प्रभू, मला खरोखर पवित्र व्हायचे आहे; आपण पवित्र आहोत असे केवळ वाटावे, एवढेच मला नको आहे. माझ्या आयुष्यभर तू मला दिलेल्या सर्व आध्यात्मिक सांत्वनांबद्दल मी तुझे आभार मानतो. या देणग्यांद्वारे तू मला धीर दिलास, मार्ग दाखवलास आणि बळ दिलेस, याबद्दल तुझे आभार. तुझ्याकडे येण्याच्या वाटेवर पुढे जाताना या सुरुवातीच्या सुखद भावना सोडून द्यायला मी तयार असावे, अशी मी प्रार्थना करतो, जेणेकरून काहीही झाले तरी तुझी सेवा करण्याचा माझा निश्चय अधिक दृढ होईल.
हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.
धडा एकोणतीस: स्वाभाविक विवेकबुद्धीच्या पलीकडे
आधी म्हटल्याप्रमाणे, तिसऱ्या निवासस्थानांतील व्यक्तींना “सुव्यवस्थित आत्मे” म्हणता येईल. पण कधीकधी ते इतके “सुव्यवस्थित” असतात की त्यांना आणखी पुढे जाणे नकोसे वाटते.
त्यांच्या विवेकबुद्धीवर मात करण्याइतके त्यांचे प्रेम प्रबळ नाही. ते तसे प्रबळ असते तर किती बरे झाले असते! मग देवाकडे जाणाऱ्या वाटेवर रांगत पुढे जाण्यातच ते समाधान मानले नसते; अशा गतीने ते प्रवासाच्या अंतिम मुक्कामाला कधीच पोहोचणार नाहीत! (III.II #9)
तिसऱ्या निवासस्थानांतील व्यक्तींना देवाकडून अनेक कृपादाने लाभली आहेत. त्यांच्या जीवनात सुरुवातीच्या मनपरिवर्तनातून बरेच बदल झाले आहेत. ते चांगल्या प्रकारे ध्यान करायला शिकले आहेत, त्यांना पवित्र शास्त्र आणि कॅथलिक चर्चची शिकवण समजते आणि ते मोठ्या उत्कटतेने आपला विश्वास धरून आहेत. पण त्यांचे जीवन सुव्यवस्थित असल्यामुळे ते कधीकधी जरा जास्तच “विवेकी” होतात, असे आविलाच्या संत तेरेसा प्रेमाने थट्टा करत म्हणतात.
विवेकबुद्धी आणि तर्कशुद्ध विचार या चांगल्या गोष्टी आहेत. पण तर्कावरच अतोनात भर देऊन जगण्याचा तोटा असा की देवाला आपले जीवन घडवू देण्याऐवजी आपणच त्याची दिशा ठरवू लागतो. देवाचे ज्ञान आपल्या ज्ञानापेक्षा कितीतरी श्रेष्ठ आहे. त्याचे मार्ग आपल्या मानवी विवेकबुद्धीच्या विरोधात नाहीत, पण ते तिच्या पलीकडचे आहेत. केवळ तर्काने निष्कर्ष काढून देवाचे मार्ग पूर्णपणे समजून घेणे आपल्या आवाक्याबाहेरचे आहे. म्हणून पावित्र्यात अधिक प्रगती करायची असेल, तर विश्वासाने एक पाऊल पुढे टाका आणि आपल्या नेहमीच्या विवेकबुद्धीने काढलेले अनेक निष्कर्ष बाजूला ठेवा. नवे शहाणपण शोधा, नवी मनोवृत्ती धारण करा, स्वतःकडे नव्या दृष्टीने पाहा आणि देवाच्या इच्छेला तुमच्या इच्छाशक्तीचे संचालन करू द्या. हे मुख्यतः आपली इच्छाशक्ती देवाला समर्पित केल्याने घडते; आपल्या भल्याचे काय याबद्दलच्या मर्यादित समजुतीत ती बळजबरीने जखडून ठेवल्याने नव्हे. यासाठी देवावर अगदी खोलवर भरवसा ठेवावा लागतो. या भरवशाने तुम्ही वागू लागाल, तेव्हा कधीकधी ज्या कृतींचा अर्थ तुम्हाला पूर्णपणे उमगत नाही, त्यांतूनही तुमचे पुष्कळ भले होते, असे तुम्हाला आढळेल. देव तुमच्या आत्म्यात काय करत आहे, हे तुम्हाला प्रत्येक वेळी लगेच समजणार नाही; पण तुम्ही त्याला कार्य करू द्याल आणि स्वतःला पूर्णपणे त्याच्या हाती सोपवाल.
देवावर भरवसा ठेवण्याच्या अगदी उलट म्हणजे माणसाला निष्क्रिय करून टाकणारी, घातक भीती. अतिसावध व्यक्तीला आध्यात्मिक जीवनात पुढे जाण्यासाठी जे करणे आवश्यक आहे, ते करण्याची भीती वाटते. अशा व्यक्तीला कठोर प्रायश्चित्त करण्याची भीती वाटते. फार वेळ प्रार्थना करण्याची, इतरांना क्षमा करण्याची आणि सद्गुणांत वाढण्याचीही भीती वाटते. आपले जीवन देवाच्या हाती सोपवायला ती घाबरते. जीवनात आवश्यक बदल करायला तर ती घाबरतेच, पण काय बदलायला हवे हे मान्य करायलाही घाबरते. म्हणून ती स्वतःच्या ताब्यात राहील असेच जीवन जगते आणि आपल्याला खरोखर कशाची गरज आहे हे देवाने दाखवून द्यावे म्हणूनही स्वतःची बचावाची भूमिका सोडायला तयार होत नाही.
चिंतन: तुमचा देवावर विश्वास आहे का? बहुधा आहे, निदान काही प्रमाणात तरी. देवावर विश्वास ठेवण्यासाठी भीती सोडून द्यावी लागते. एखादी कठीण वाटणारी गोष्ट करण्यासाठी देव तुम्हाला बोलावत आहे असे जाणवते, तेव्हा आपल्या मानवी तर्काच्या आहारी जाऊन ती गोष्ट का करू नये याची नाना कारणे शोधणे सोपे असते. ही भीतीचीच करणी आहे. तुम्ही नेहमी असे करता का? देवाला तुमच्याकडून एखादी गोष्ट हवी आहे असे तुम्हाला वाटत असेल, तर ती गोष्ट तुम्ही का टाळली याची कारणे तपासून पाहा. भीती आणि स्वतःची काळजी यांचाही तुमच्या निर्णयावर प्रभाव होता का? उदाहरणार्थ, देव तुम्हाला केवळ भाकर आणि पाण्यावर उपवास करण्यास बोलावेल; पण तुमची मानवी बुद्धी त्याला विरोध करेल आणि ‘हे तुमच्यासाठी योग्य नाही’ असे सांगेल. श्रद्धेच्या बळावर धाडसाने पाऊल टाकायला आणि तुमच्यावर ताबा ठेवू पाहणाऱ्या बुद्धीच्या आक्षेपांवर मात करायला तुम्ही शिकले पाहिजे.
जर तुमचा देवावर गाढ विश्वास असेल, तर एखादी कठीण वाटणारी गोष्ट करण्यासाठी तो तुम्हाला बोलावत आहे असे जाणवल्यावर तुम्ही प्रतिसाद द्यायला कचरणार नाही. देवाने तसे करण्यास सांगितले, एवढ्याच कारणासाठी तुम्ही, म्हणतात तसे, ‘आगीतही पाऊल टाकाल.’ देव तुम्हाला कोणता त्याग करण्यास बोलावत आहे? कोणती पवित्र सेवा त्याला अर्पण करावी, असे तो तुम्हाला सांगत आहे? तुमच्या जीवनात कोणता बदल व्हावा, अशी त्याची इच्छा आहे?
मन नसले तरी प्रार्थनेसाठी अधिक वेळ देण्याचा निश्चय तुम्ही करावा, अशी देवाची इच्छा आहे का? उपवासासारखे एखादे प्रायश्चित्त तुम्ही स्वीकारावे, असे तो सांगत आहे का? काही प्रकारची करमणूक, चहाड्या आणि पापाला प्रवृत्त करणारे इतर प्रसंग तुम्ही टाळावेत, कारण त्यांत पापाचा धोका आहे हे तुम्हाला माहीत आहे, असे त्याला वाटते का? ज्या व्यक्तीशी तुमचे संबंध ताणलेले आहेत, तिच्याशी तुम्ही स्वतःहून संपर्क साधावा, असे त्याला वाटते का? तुम्ही अधिक मनापासून क्षमा करावी, अशी त्याची इच्छा आहे का?
कितीही किंमत मोजावी लागली किंवा कितीही कठीण वाटले, तरी देवाला तुमच्याकडून जे हवे आहे ते करण्यास तुम्ही किती तयार आहात, याचे चिंतन करा. मनातली सर्व भीती घालवून द्या. तिचा त्याग करा आणि तिला तुमच्या जीवनावर कधीही ताबा मिळवू देऊ नका. असे केल्याने देवावरचा तुमचा विश्वास अधिक गाढ होईल आणि तुमची इच्छा त्याच्या इच्छेशी अधिक जुळू लागेल.
हे माझ्या विश्वासू प्रभू, तू मला संपूर्ण पवित्रतेचे जीवन जगण्यास बोलावतोस. तुझ्या परिपूर्ण इच्छेचा स्वीकार करण्यासाठी गाढ प्रेम, पूर्ण अनासक्ती आणि मनापासून आत्मसमर्पण आवश्यक आहे. तुझ्या पवित्र इच्छेला विश्वासाने प्रतिसाद देण्यास मला मदत कर. तुझी इच्छा स्वीकारणे कठीण वाटते तेव्हाही तुला ‘हो’ म्हणण्यास मला मदत कर. माझा स्वतःवर आहे त्याहून कितीतरी अधिक विश्वास तुझ्यावर असो आणि प्रत्येक गोष्टीत माझ्या हातून तुझी सेवा घडो.
हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.
धडा तीस: अधिक नम्रतेची गरज
तिसऱ्या निवासस्थानांच्या पलीकडे जायचे असेल, तर केवळ नम्रता पुरेशी नाही. ‘परम नम्रता’ प्राप्त व्हावी म्हणून मनापासून झटले पाहिजे.
…परम नम्रता हीच सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट आहे. माझ्या मते, तिच्या अभावामुळेच लोकांची प्रगती खुंटते. आपण फार थोडी वाटचाल केली आहे असे वाटेल; खरोखरच तसे आहे आणि आपल्या भगिनी आपल्यापेक्षा कितीतरी वेगाने पुढे जात आहेत, असे आपण मानले पाहिजे. इतरांनी आपल्याला सर्वांत वाईट समजावे, अशी केवळ इच्छा करून भागणार नाही; त्यांना तसे वाटावे यासाठी आपण प्रयत्नही केला पाहिजे (III.II #12).
‘परम नम्रता’ म्हणजे काय? ती म्हणजे केवळ आपल्या पापांची जाणीव होणे नव्हे. देवाच्या दृष्टीने आपला आत्मा कसा आहे, हे समजणे म्हणजे परम नम्रता. यात तुम्ही स्वतःकडे देवाच्या गौरवाच्या प्रकाशात पाहता. तुम्हाला तुमच्या आसक्ती आणि पापे दिसतात. तुमचे सद्गुण आणि देवाने तुमच्या आत्म्यात घडवलेल्या अनेक चांगल्या गोष्टीही तुम्हाला दिसतात. अशी जाणीव झाल्याने सर्वांत गाढ नम्रता जन्माला येते. अगदी किंचित असलेल्या अनुचित आसक्तींतूनही तुम्ही मुक्त होत जाता आणि तुम्हाला स्वतःची अधिक खोलवर ओळख होते.
आपल्या आत्म्याची अशी निर्मळ आणि खोल ओळख होण्याचे अनेक मार्ग आहेत. आधी सांगितल्याप्रमाणे, प्रार्थनेत जाणवणारा कोरडेपणा यासाठी उपयोगी पडतो. सुरुवातीला तुम्हाला लाभलेल्या आध्यात्मिक सांत्वनाच्या अनुभवांवर तुम्ही अवलंबून राहू लागला असाल, तर हा कोरडेपणा त्या आसक्तीतून तुम्हाला मुक्त करतो. याशिवाय, स्वेच्छेने केलेला आत्मसंयम आणि प्रायश्चित्ताची कृत्येही उपयोगी पडतात. आत्मसंयमाची कृत्ये आपल्यासाठी हितकारक असतात; याचे कारण आपण ज्या गोष्टी सोडतो त्या वाईट असतात असे नव्हे, तर स्वतःवरील प्रेमाची प्रत्येक छटा आपल्याला ओळखता यावी, त्यांतून मुक्त होता यावे आणि केवळ देवाच्या इच्छेशी आपण स्वतःला बांधून घ्यावे, हे आहे.
नम्रतेच्या सद्गुणात वाढ करणे जिकिरीचे ठरू शकते. या सद्गुणात वाढ व्हायला अनेकदा वेळ लागतो, कारण त्यासाठी तुम्ही खरोखर कोण आहात हे हळूहळू उमगावे लागते. तुमच्या आत्म्यात दडलेला स्वार्थ तुम्ही थोडाथोडा करून ओळखला पाहिजे. देवापेक्षा स्वतःवरच तुम्ही कुठे अधिक विसंबता, हे शोधले पाहिजे. देवाच्या कृपेला पूर्ण मनाने प्रतिसाद देण्याचे तुम्ही कोणकोणत्या प्रकारे नाकारता, हेही शोधून काढले पाहिजे. देवाच्या नजरेत तुम्ही कोण आहात, याची अशी ओळख तुम्हाला अधिक गाढ नम्रतेकडे घेऊन जाते. तुमचे प्रार्थनाजीवन अधिक सखोल झाले तरच तुम्हाला या वाटेने जाता येईल.
प्रार्थनेतील कोरडेपणा, आत्मत्याग, प्रायश्चित्त, दुःखाचा स्वेच्छेने स्वीकार आणि आत्मसंयमाची इतर सर्व साधने यांमुळे स्वतः देवाशिवाय इतर सर्व गोष्टींची आसक्ती सोडण्यास तुम्हाला मदत होईल. त्यामुळे केवळ देवामध्येच तुम्हाला सर्वांत गाढ आनंद अनुभवता येईल. अशा आध्यात्मिक अनासक्तीतून प्रार्थना अधिक गहन होते आणि त्या प्रार्थनेतून नम्रता जन्माला येते. वरवरच्या सांत्वनांचा पसारा दूर होतो आणि आत्म्याला एकांत लाभतो, तेव्हा त्याला देवाचे दर्शन घडते, देवाच्या दृष्टीने स्वतःकडे पाहता येते, देवाच्या इच्छेत आनंद मानता येतो आणि केवळ त्याचीच सेवा करता येते. अशा एकांतात नम्रता जन्माला येते.
चिंतन: तुम्ही नम्र आहात का? अहंकार ही अशी सवय आहे की तिच्यामुळे स्वतःविषयीची आपली दृष्टी विकृत होते. अहंकाराने आपण आंधळे होतो; आपण स्वतःभोवतीच गुरफटून राहतो, स्वतःचीच चिंता करतो, स्वतःच्याच मर्जीने वागतो आणि स्वतःला आहोत त्यापेक्षा मोठे समजतो. नम्रता म्हणजे स्वतःविषयीच्या या खोट्या आणि स्वार्थी प्रतिमा बाजूला सारण्याची प्रक्रिया, जेणेकरून देव आपल्याकडे जसा पाहतो तसे आपल्यालाही स्वतःकडे अधिक स्पष्टपणे पाहता येईल. या प्रक्रियेला तुम्ही स्वतःला वाहून घेण्यास तयार आहात का?
नम्रतेत वाढण्याचा एक व्यावहारिक मार्ग म्हणजे स्वतःविषयीचे सर्व निर्णय जाणीवपूर्वक काही काळ बाजूला ठेवणे. स्वतःच्या आत्म्याकडे पाहताना, स्वतःबद्दल खरे मानत आलेल्या सर्व गोष्टी विसरण्याचा प्रयत्न करा. आपण पवित्र आहोत असे तुम्हाला वाटत असेल, तर तुमचे पाप शोधण्याचा प्रयत्न करा. एखादा सद्गुण आपल्यात आहे असे वाटत असेल, तर नेमक्या कोणत्या बाबतीत तोच सद्गुण आपल्यात कमी पडतो हे शोधा. काळाच्या ओघात स्वतःविषयी बनवलेली सर्व मते बाजूला ठेवा आणि स्वतःकडे नव्या नजरेने पाहण्यास देवाने मदत करावी अशी प्रार्थना करा.
सत्य स्वीकारण्यास तुम्ही तयार आहात का? नम्रतेचा शोध म्हणजे आपण खरोखर कोण आहोत, याचा प्रामाणिक शोध. स्वतःविषयी ज्या गोष्टी अजून तुम्हाला समजलेल्या नाहीत, त्या उलगडण्याची भीती कधीही बाळगू नका. देव तुम्हाला जसा ओळखतो तसे तुम्ही स्वतःला ओळखत नाही, ही वस्तुस्थिती मान्य केलीत तरच हे शक्य होईल. काही पापांशी तुमची आसक्ती आहे, यात शंका नाही; पण ती तुमच्याही लक्षात आलेली नाही. या आत्मशोधाच्या प्रवासाला स्वतःला वाहून घ्या, म्हणजे देव तुम्हाला तुमच्या आत्म्याची अधिक चांगली ओळख करून देईल. मग त्या जाणिवेच्या साहाय्याने त्याच्या परिपूर्ण इच्छेशी स्वतःला अधिक पूर्णपणे जुळवून घ्या.
हे माझ्या नम्र प्रभू, तू कोण आहेस हे तू पूर्णपणे जाणतोस; म्हणून तू नम्रतेची परिपूर्णता आहेस. स्वतःविषयीच्या माझ्या विकृत प्रतिमांपासून मला मुक्त कर आणि तुझ्या पवित्र व परिपूर्ण इच्छेनुसार जगण्यात मी किती प्रकारे कमी पडतो, हे मला दाखव. हे प्रिय प्रभू, आत्मशोधाच्या या अधिक सखोल प्रवासाला मी स्वतःला वाहून घेत असताना, कृपया मला त्या मार्गाने ने.
हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.
धडा एकतीस: तत्पर आज्ञापालन
जीवनात सांत्वन मिळण्यात पावित्र्य नाही; ते अधिक गाढ प्रेमात आहे. तरीही कितीतरी वेळा आपण निःस्वार्थ आणि त्यागमय प्रेमाऐवजी सांत्वनाची निवड करतो. देवाची इच्छा पूर्ण करणे सोपे आहे किंवा त्यात आनंद मिळतो म्हणून नव्हे, तर ती देवाची इच्छा आहे एवढ्याच कारणासाठी तुम्ही ती निवडता, तेव्हा हे अधिक गाढ प्रेम प्रत्यक्षात उतरते.
स्वतःच्या बळावर हे साधणे कठीण आहे. म्हणून आविलाच्या संत तेरेसा आपल्या धर्मभगिनींना सुचवतात की त्यांनी स्वतःची इच्छा देवाच्या इच्छेशी जुळवून घेण्यासाठी आध्यात्मिक मार्गदर्शकाचा आधार घ्यावा. आध्यात्मिक मार्गदर्शकाची आज्ञा “तत्परतेने पाळणे” हा ते साधण्याचा उत्तम मार्ग आहे, असे त्या सांगतात.
देवाच्या दयेने ज्यांना इथवर आणले गेले आहे, अशा आत्म्यांना… आज्ञा तत्परतेने पाळण्याचा सराव केल्याने मोठा लाभ होईल. त्यांनी समर्पित धार्मिक जीवन स्वीकारले नसले, तरी इतर काही जणांप्रमाणे त्यांनीही आध्यात्मिक मार्गदर्शक नेमावा, हे चांगले ठरेल. त्यामुळे ते कधीही स्वतःच्या मर्जीने वागणार नाहीत; कारण आपली स्वतःची मर्जी हे आपल्या बहुतेक दुःखांचे मूळ आहे (III.II #18).
तेरेसांना चांगला आध्यात्मिक मार्गदर्शक मिळणे कठीण होते. स्वतःच “अति विवेकी” असलेला मार्गदर्शक त्यांना नको होता. विवेक चांगला आहे आणि विवेकाने निर्णय घेणे हे मानवी बुद्धीचे कार्य आहे. पण स्वर्गाच्या दिशेने भरारी घ्यायची असेल, तर मानवी बुद्धीच्या नैसर्गिक क्षमतेपलीकडील सत्ये जाणणारा मार्गदर्शक हवा. आध्यात्मिक कोरडेपणा म्हणजे काय, परीक्षांना आणि इतर प्रकारच्या दुःखांना कसे सामोरे जावे, पापाची प्रत्येक आसक्ती कशी दूर करावी आणि देवाच्या इच्छेशी स्वतःला पूर्णपणे कसे जुळवून घ्यावे, हे त्या मार्गदर्शकाला समजले पाहिजे. हे काही साधेसुधे काम नाही!
तेरेसांनी सुचवलेल्या रीतीने मदत करणारा आध्यात्मिक मार्गदर्शक बहुतेकांना लाभणार नाही. तरीही केवळ स्वतःच्या विवेकाच्या बळावर पावित्र्याच्या सर्वोच्च शिखराकडे वाटचाल करणे फार कठीण असू शकते, हे लक्षात घेणे उपयोगाचे आहे.
विश्वासू आध्यात्मिक मार्गदर्शक नसला, तरी आज्ञा तत्परतेने पाळण्याचा सराव आध्यात्मिक जीवनात फार उपयुक्त ठरतो. देव तुम्हाला जे काही करायला सांगेल ते करण्याचा मनाशी पक्का निश्चय करा, मग ते काहीही असो किंवा कितीही कठीण वाटो. या निश्चयापासून सरावाला सुरुवात होते. देवाची इच्छा समजताक्षणीच “हो” म्हणण्याची मनाची ही तयारी फार मोलाची आहे. खरे तर, देव जे काही सांगेल ते त्याने सांगितल्याक्षणीच करण्याचे वळण आपल्या इच्छेला लावण्याचा प्रयत्न केलात, तर त्याचा आवाज ऐकण्यास आणि त्याला प्रेमाने प्रतिसाद देण्यास तुम्ही अधिक तयार व्हाल.
चिंतन: देवाच्या इच्छेप्रमाणे वागण्यात नेहमीच आनंद वाटतो असे नाही, निदान लगेच तरी नाही. ही गोष्ट तुम्हाला मान्य आहे का? एखादी गोष्ट कठीण आणि न आवडणारी वाटत असली, तरी केवळ देवाने ती करायला सांगितली आहे म्हणून ती करायला तुम्ही तयार आहात का?
आपल्या अंतःकरणात डोकावून पाहा. देवाला आपल्याकडून काही गोष्टी अपेक्षित असाव्यात असे वाटते, पण त्या करायला तुम्ही विरोध करता का? त्या नेमक्या कोणत्या, हे ओळखण्याचा प्रयत्न करा. आधी तुमच्यात अशी विरोध करण्याची प्रवृत्ती कुठे दिसते ते पाहा. बहुतेकदा, देव आपल्याला एखादी गोष्ट करायला सांगत असावा असे वाटते, तेव्हा ती न करण्यासाठी आपण काहीतरी कारण शोधतो आणि तो विचार बाजूला सारतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या दिवशी तुम्हाला वाटेल की आपण एखादी गोष्ट सोडावी, एखादी सवय बदलावी किंवा एखादी नवी सवय आपल्या दिनक्रमात आणावी. असे वाटताच कदाचित तुमचे मन त्याला विरोध करेल आणि तुम्ही तो विचार लगेच झटकून टाकाल. असे करू नका. ज्या गोष्टींना तुम्ही वारंवार विरोध करता, त्यांचा विचार करण्यापासून सुरुवात करा.
कधीकधी आपण स्वतःच्या इच्छेला आवर घालतो, आणि ते चांगले आहे. पण देवाच्या इच्छेचे तत्परतेने पालन करणे ही आपली सवय झाली पाहिजे. आज्ञापालन तुमच्या अंतःकरणात रुजावे असे वाटत असेल, तर स्वतःच्या मनातील विरोधाला न जुमानण्याचा प्रयत्न करा. म्हणजेच, ज्या गोष्टी कराव्याशा लगेच वाटत नाहीत, त्या करण्याचा प्रयत्न करा. आणखी दहा मिनिटे प्रार्थना करावी अशी देवाची इच्छा आहे असे जाणवले, तर क्षणाचाही संकोच न करता लगेच तसे करा. आणि ती पूर्ण दहा मिनिटे नेहमीपेक्षा जास्त असू द्या. ज्या व्यक्तीवर तुमचा राग आहे ती आठवली आणि तिला क्षमा केली पाहिजे हे तुम्हाला माहीत असेल, तर तिला लगेच मनापासून क्षमा करा. त्यावर फार विचार करत बसू नका; कृती करा. कालांतराने, या आध्यात्मिक सरावामुळे देव तुमच्या इच्छाशक्तीवर कार्य करतो, त्याच क्षणी त्याच्या कृपेला अधिक सहजपणे आणि तत्परतेने प्रतिसाद देता येईल.
हे माझ्या प्रभू, तू माझ्याकडून खूप अपेक्षा ठेवतोस. तू बोलताक्षणी, नेहमी आणि मनापासून तुझे ऐकावे, असे तू मला बोलावतोस. तुझा सौम्य स्वर ओळखायला मला शिकव. माझ्या मनाच्या हट्टापेक्षा तुझ्या स्वराकडे अधिक लक्ष द्यायला मला मदत कर. माझ्या मनाच्या हट्टावर मात करून मी नेहमी तत्परतेने तुझे आज्ञापालन करावे, जेणेकरून सर्व बाबतींत माझी इच्छा तुझ्या इच्छेशी अधिक पूर्णपणे जुळेल.
हे माझ्या अंतरात वास करणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, मी तुझ्यावर प्रेम करतो, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि माझे जीवन मी तुला अर्पण करतो.
धडा बत्तीस: इतरांकडून मिळणारी प्रेरणा
जीवनातील परीक्षांमुळे आपण अनेकदा खचून जातो. प्रार्थनेत जाणवणारा कोरडेपणा असो, वरवरचे सुख सोडण्याची मनाची तयारी नसणे असो किंवा आपल्यावर ओढवलेली दुसरी एखादी अडचण असो, अशा अनेक परीक्षा देवाच्या इच्छेनुसार सेवा करताना आपल्याला उंच भरारी घेण्यापासून रोखू शकतात.
ज्या परीक्षा स्वीकारणे आपल्याला अशक्य वाटत होते, त्या इतरांना स्वीकारता येतात आणि ते त्या किती प्रसन्नतेने सोसतात, हे पाहून आपल्याला धीर येतो. त्यांची भरारी पाहून आपल्यालाही उंच उडण्याचा प्रयत्न करावासा वाटतो. मोठे पक्षी आपल्या पिलांना उडायला शिकवतात, तसेच हे आहे. सुरुवातीला पिलांना फार दूर उडता येत नाही, पण हळूहळू ती आपल्या आईबापांचे अनुकरण करतात. याचा किती मोठा लाभ होतो, हे मला ठाऊक आहे (III.II #18).
या निवासस्थानांतील काही आत्म्यांना स्वतःचा फार अभिमान असतो. आपण इतरांपेक्षा श्रेष्ठ आहोत असा आव ते आणतात, पण ही वृत्ती प्रामाणिकपणाची नाही. आपण किती चांगले आहोत हे इतरांना सांगण्यात ते तत्पर असतात, आणि ज्यांच्याशी ते बोलतात त्यांची पापे त्यांच्या नजरेत भरतात. हा खरा धोका आहे, आणि आपण याच्या उलट वागण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. इतरांना सल्ला द्यायला जाण्याऐवजी आपण त्यांच्याकडून मार्गदर्शन घ्यावे. पण आधी स्वतःशी प्रामाणिक राहून आपला गोंधळ, आपल्या दुर्बलता, आपले अपयश आणि आपल्या भीती मान्य केल्या नाहीत, तर आपल्याला आवश्यक असलेले मार्गदर्शन आपण कधीच घेणार नाही.
जीवनातील एखाद्या परीक्षेने किंवा अडचणीने तुम्ही खचून गेलात, तर ती लपवू नका किंवा ती नाहीच असे भासवू नका. त्याऐवजी, ज्यांनी अशाच परीक्षा सोसल्या आणि त्यांतून विजयी होऊन बाहेर पडले, अशा लोकांकडून प्रेरणा घ्या. देवाच्या कृपेने आपण काहीही सहन करू शकतो, याची जाणीव होण्यासाठी अशा पवित्र आणि खंबीर आत्म्यांची साक्ष आपल्याला हवी आहे.
आविलाच्या संत तेरेसांनी या तिसऱ्या निवासस्थानांत अशा अनेक परीक्षा ओळखल्या. अजून उडायला न शिकलेले एक छोटेसे पाखरू आहोत, अशी स्वतःची कल्पना करा. ज्यांच्या जीवनातून सद्गुण झळकतात, अशा लोकांकडे पाहा. त्यांच्या उदाहरणातून शिका. ते काय सांगतात ते ऐका. त्यांच्याकडे मार्गदर्शन मागा. आपल्याला मदतीची गरज आहे हे मान्य करा. देवाच्या मदतीने आणि त्याच्या इतर पवित्र सेवकांच्या साक्षीचा आधार घेऊन तुम्ही केवळ उडायलाच नव्हे, तर कृपेच्या उंचीवर भरारी घ्यायलाही शिकू शकता, हे लक्षात ठेवा.
चिंतन: तुमच्या ओळखीच्या लोकांपैकी तुम्हाला खरोखर प्रेरणा कोण देते? आध्यात्मिक जीवनात तुम्ही आणखी पुढे जाऊ शकता, असा विश्वास तुमच्यात निर्माण करून तुम्हाला धीर कोण देते? अशा पवित्र आत्म्यांचा शोध घ्या, कारण त्यांच्या साक्षीची तुम्हाला गरज आहे.
आज इंटरनेटमुळे आणि समाजमाध्यमांमुळेही आपणा सर्वांना अधिक लोकांपर्यंत पोहोचता येते. तुम्हाला प्रेरणा देणाऱ्या आणि आपल्या जीवनातून पवित्रतेची साक्ष देणाऱ्या एखाद्या व्यक्तीशी घनिष्ठ मैत्री लाभली नसेल, तर अशा व्यक्तीचा इतरत्र शोध घ्या. कदाचित एखादी आध्यात्मिक मार्गदर्शक व्यक्ती इंटरनेटवर आध्यात्मिक जीवनाविषयी प्रवचने, चिंतने आणि व्याख्याने प्रसिद्ध करत असेल. कदाचित काही लेखांतूनही तुमच्या आध्यात्मिक जीवनाला चांगले पोषण मिळेल.
तुमच्या नातेसंबंधांवर आणि आधुनिक संपर्कमाध्यमांतून तुमच्याशी संवाद साधणाऱ्या व्यक्तींवर विचार करा. देव कोणाच्या माध्यमातून तुमच्याशी बोलू इच्छितो, हे तुम्हाला ओळखता येईल. जेव्हा तुम्हाला अशा व्यक्तींची गरज असेल, तेव्हा देव त्यांना तुमच्या जीवनात आणील, याची खात्री बाळगा. त्यांच्या जीवनसाक्षीकडे आणि उदाहरणाकडे नम्रपणे लक्ष द्या आणि त्यांच्या माध्यमातून देवाला तुम्हाला स्वतःकडे ओढू द्या.
हे परमपवित्र प्रभू, तू अनेक वेगवेगळ्या मार्गांनी माझ्याकडे येतोस. माझ्या प्रार्थनेतून, पवित्र शास्त्राच्या वाचनातून आणि इतर व्यक्तींच्या माध्यमातून तू माझ्याशी बोलतोस. ज्या पवित्र व्यक्तींना तू तुझे प्रेम व्यक्त करण्याचे आणि तुझी इच्छा प्रकट करण्याचे साधन बनवू इच्छितोस, त्यांना ओळखण्यास मला मदत कर. त्यांच्या प्रेरणेने मी नम्रपणे तुझ्याकडे वळावे.
हे माझ्या अंतःकरणात वसणाऱ्या परमपवित्र त्रैक्या, माझे तुझ्यावर प्रेम आहे, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे आणि मी माझे जीवन तुला समर्पित करतो.
