निर्माणकर्त्याने प्रत्येक मानवी आत्म्यात एक मूलभूत ओढ कोरली आहे: परमसुखाची इच्छा, म्हणजेच देवाशी एकरूप होऊन खऱ्या अर्थाने सुखी होण्याची इच्छा. सुखाची ही ओढ आपल्याला टाळता येत नाही. ती आपल्या विचारांना चालना देते, आपल्या निवडींना वळण देते आणि आपल्या कृतींना प्रेरणा देते. दिवसभरात आपण घेतलेल्या प्रत्येक निर्णयाकडे बारकाईने पाहिले, तर आपल्या लक्षात येईल की प्रत्येक कृती कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे सुख मिळवण्याच्या दिशेनेच केलेली असते.
दुर्दैवाने, ही मूलभूत इच्छा पूर्ण करण्यासाठी आपण जे शोधतो, ते नेहमीच आपल्याला खरे सुख देणारे असते असे नाही. कधीकधी आपण शोधत असलेले ‘सुख’ क्षणभंगुर, भौतिक गोष्टींवर आधारलेले आणि फसवे असते. आपण पापात पडतो तेव्हाही अनेकदा असे घडते की ते पाप आपली सुखाची ओढ भागवेल, अशा भ्रमाला आपण बळी पडतो.
देवाविषयीची ही खोल ओढ पूर्ण व्हावी, असे आपल्याला खरोखरच वाटत असेल, तर प्रत्येक भ्रमाचा पडदा दूर केला पाहिजे. देवाच्या मनात आणि इच्छेत असलेल्या शाश्वत सत्याच्या प्रकाशात आपण स्वतःकडे, आपल्या जीवनाच्या उद्देशाकडे आणि आपल्या प्रयत्नांकडे पाहिले पाहिजे. हे योग्य रीतीने केले, तर हा प्रवास आनंद देतो, आपल्याला मुक्त करतो आणि देवाने जसे होण्यासाठी आपल्याला घडवले, तसे होण्यास मदत करतो.
परमसुख
परमसुख. किती सामर्थ्यपूर्ण शब्द! परमसुख व्यक्त करणारा ग्रीक शब्द—मकारिओस—अर्थाने समृद्ध आहे. त्याचा अनुवाद अनेकदा ‘धन्य’ किंवा ‘सुखी’ असा केला जातो; पण त्याचा अर्थ वरवरच्या भावना किंवा सांसारिक समाधान यांच्या कितीतरी पलीकडे जातो. आत्मा देवाशी सुसंगत जीवन जगतो आणि त्याच्या कृपेत व प्रसन्नतेत राहतो, तेव्हाची त्याची अवस्था हा शब्द व्यक्त करतो.
मकारिओस या अवस्थेत जगणे म्हणजे देवाशी असलेल्या ऐक्यातूनच लाभणाऱ्या आनंदात आणि शांतीत जगणे. याचा अर्थ असा की आपले अंतःकरण अशा सुखाने भरून जाते, ज्याचे मूळ मालमत्तेत किंवा सुखसोयींत नसून स्वतः देवामध्ये आहे. जेव्हा आपण देवाला समोरासमोर पाहतो, तेव्हा परमसुखाची परिपूर्णता लाभते. तेव्हाच आपल्या आत्म्यांना खरी विश्रांती मिळते, सर्व काही पूर्णपणे सुव्यवस्थित होते आणि प्रत्येक इच्छा पूर्ण होते.
धन्य जीवनाचा विचार केला, की तुमच्या मनात काय येते? चांगले आरोग्य, मैत्री, यश किंवा समृद्धी यांसारख्या चांगल्या गोष्टी मिळणे, हाच आशीर्वाद असे आपण अनेकदा मानतो. पण पवित्र शास्त्रात मकारिओस हा शब्द मुख्यतः बाह्य आशीर्वाद मिळण्याविषयी नाही. तो अंतःकरणाची अशी अवस्था दर्शवतो, जिच्यात आपले असणे आणि जगणे यांना देवाकडे नेणारी योग्य दिशा मिळालेली असते.
आपल्याला लाभणाऱ्या ‘अनेक चांगल्या गोष्टी’ खरोखरच चांगल्या असतात आणि देवाकडून येतात, तेव्हा त्या आपल्याला शाश्वत परमसुखाच्या अंतिम ध्येयाकडे नेणारी साधने ठरतात. पण या शब्दाचा स्वतःचा अर्थ याहून खोल आहे. मकारिओस या अवस्थेत जगणे म्हणजे परिपूर्णतेत, समग्रतेत आणि पवित्रतेत जगणे. मानवी अंतःकरणाला तृप्त करू शकणाऱ्या एकमेव परमकल्याणाशी, म्हणजेच देवाशी, एकरूप होऊन जगणे होय.
मानवी आत्मा
देवाने आपल्याला निर्माण केले, तेव्हा त्याचा शोध घेता यावा आणि त्याच्यावर प्रेम करता यावे म्हणून त्याने आपल्याला भावना अनुभवण्याची आणि इच्छा बाळगण्याची मानवी क्षमता दिली. मूळ पापामुळे आपल्या इच्छांची योग्य दिशा बिघडली. त्यामुळे आपले प्रयत्न चुकीच्या दिशेने जातात आणि भावनांमध्ये उलथापालथ होते. आपल्या इच्छांना योग्य दिशा असती, तर देव कोण आहे आणि आपल्या जीवनाविषयी त्याची इच्छा काय आहे, या संपूर्ण सत्याशी त्या पूर्णपणे जुळल्या असत्या.
आपण कशावर विश्वास ठेवतो आणि कसे वागतो, हे घडवण्यात आपल्या इच्छांचा मोठा वाटा असतो. एखाद्या गोष्टीकडे आपण आकृष्ट होतो, तेव्हा ती आपल्याला चांगली वाटते आणि म्हणून ती मिळवण्याचा आपण प्रयत्न करतो. आपल्या इच्छांची दिशा बिघडली असेल, तर त्या आपल्याला धोकादायक वाटेवर नेऊ शकतात. त्या आपली ओळख आणि आपले वर्तन अशा रीतीने घडवतात की आपण देवापासून दूर जातो.
याउलट, जेव्हा आपल्याला दैवी सत्य समजते, तेव्हा त्या सत्यावर विश्वास ठेवण्याचे आणि सातत्याने त्यानुसार जगण्याची निवड करण्याचे सामर्थ्य आपल्याला मिळते. हे सत्य आपल्या इच्छांना योग्य दिशा देते. या सुव्यवस्थेमुळे आपल्या भावना आणि आवेग यांना शांती व सुसंवाद लाभतो आणि देवाने आपल्यावर सोपवलेले कार्य पार पाडण्यास नवी चालना मिळते. असे झाले की आपल्या इच्छा आपल्या श्रद्धेला किंवा कृतींना विपरीत वळण लावत नाहीत; उलट, देवाशी पूर्ण ऐक्य साधण्याच्या प्रवासात त्या आपल्याला बळ देतात.
हे पुस्तक म्हणजे एका शोधप्रवासाचे आमंत्रण आहे. या प्रवासात देवाच्या इच्छेची शुद्धता आणि परिपूर्णता प्रतिबिंबित न करणाऱ्या इच्छा आपल्याला स्वतःमध्ये नक्कीच आढळतील. ही जाणीव वेदनादायक असली, तरी तिच्यातून आपल्यामध्ये नम्रतेचा सद्गुण वाढू दिला पाहिजे. नम्रता म्हणजे शाश्वत सत्याच्या प्रकाशात आपल्या जीवनाचे प्रामाणिक मूल्यमापन करणे.
शेवटी, आपण देवाला अर्पण करू शकणारी परिपूर्ण प्रार्थना तीच, जिच्यात आपण योग्य दिशा लाभलेल्या आपल्या इच्छा देवासमोर व्यक्त करतो. या इच्छा म्हणजे ख्रिस्ताच्या मानवी आणि पवित्र हृदयातील इच्छा. येशूला जे हवे आहे तेच आपण इच्छिले, तर आपण पवित्र होतो आणि आपली प्रार्थना सामर्थ्यशाली व परिवर्तन घडवणारी ठरते—आपल्यासाठी आणि ज्यांच्यासाठी आपण मध्यस्थीची प्रार्थना करतो त्यांच्यासाठीही.
आपली खरी ओळख जाणून घेणे
आपण देवाचे पुत्र व कन्या आहोत, ही आपली ओळख जाणून घेऊन ती स्वीकारली, तर आपल्या इच्छांना योग्य दिशा मिळण्याचा मार्ग खुला होतो. तुम्ही कोण आहात? देवाने तुम्हाला का निर्माण केले? तुमच्या जीवनाचा उद्देश काय आहे? देव तुम्हाला कुठे बोलावत आहे? हे प्रश्न प्रत्येक मानवी अंतःकरणात घुमत असतात. आपल्यापैकी काही जण कामाच्या धावपळीत, लक्ष विचलित करणाऱ्या गोष्टींत किंवा पापात त्यांचा आवाज दडपून टाकतात; तर इतरांना त्या प्रश्नांमधून उत्तर मागणारी, पुन्हा पुन्हा ऐकू येणारी हाक जाणवते.
हे प्रश्न आपल्या अंतःकरणात घुमत राहतात, कारण देवाने आपल्यापैकी प्रत्येकाच्या मनात स्वतःविषयी एक सहज ओढ ठेवली आहे. त्यामुळे आपण अस्वस्थ राहतो आणि त्याचा शोध घेत राहतो. देवाशी एकरूप होण्यासाठी आपली निर्मिती झाली आहे. संत ऑगस्टीन यांच्या सुप्रसिद्ध उक्तीप्रमाणे, आपली अंतःकरणे देवामध्ये विसावा पावेपर्यंत अस्वस्थ राहतील. येशू हेच आपल्या सर्व प्रश्नांचे उत्तर आहे आणि त्याच्यामध्येच आपल्या प्रत्येक इच्छेची खरी पूर्तता होते.
या सत्याचा शोध घेण्याचा मार्ग म्हणजे प्रार्थना—केवळ प्रार्थना म्हणणे नव्हे, तर आपल्याला बदलून टाकणारी प्रार्थना. खऱ्या प्रार्थनेची सुरुवात देवाकडून होते आणि आपले अंतिम ध्येय असलेल्या देवाकडेच ती आपल्याला नेते. या प्रार्थनेद्वारे आपण ख्रिस्तामध्ये नवी सृष्टी बनतो.
येशूने आपल्याला शिकवलेली प्रार्थना
खऱ्या प्रार्थनेचा शोध घेताना येशू आपल्याला मार्गदर्शनाविना सोडत नाही. लूकच्या शुभवर्तमानात शिष्यांनाही अशाच परिवर्तनाची ओढ असल्याचे आपल्याला दिसते. एकदा येशूला प्रार्थना करताना पाहून त्याच्या एका शिष्याला असे विचारावेसे वाटले, “प्रभू, योहानाने आपल्या शिष्यांना प्रार्थना करायला शिकवले, तसे आम्हालाही शिकव” (लूक 11:1). येशूची प्रार्थना आगळीवेगळी होती—धार्मिक नेत्यांच्या औपचारिक आणि कर्मकांडप्रधान प्रार्थनांपेक्षा वेगळी—हे त्या शिष्याच्या लक्षात आले होते. हा शिष्य आपल्यासाठी आदर्श आहे. येशूच्या प्रार्थनेतील खरेपणा ओळखल्यावर त्यालाही तशी प्रार्थना करावीशी वाटली. म्हणून त्याने नम्रपणे येशूला विनंती केली की, त्याने त्याला आणि इतर शिष्यांनाही प्रार्थना करायला शिकवावे. आपणही तसेच केले पाहिजे.
येशूने उत्तरादाखल जी प्रार्थना शिकवली, तिला आज आपण ‘प्रभूची प्रार्थना’ किंवा ‘हे आमच्या पित्या’ असे म्हणतो. ख्रिस्ती प्रार्थनेचा परिपूर्ण नमुना असलेली ही प्रार्थना साधी आणि सरळ आहे, तरीही तिचा अर्थ गहन आहे. आपण तिचे शब्द उच्चारू शकतो; पण त्यांचा अर्थ समजून घेतला, त्यांवर विश्वास ठेवला आणि ते मनापासून स्वीकारले, तर ते आपल्याला बदलून टाकू शकतात.
प्रभूची प्रार्थना परिपूर्ण आहे, याचे एक साधे कारण आहे: ती येशूने आपल्याला शिकवली. तिचा हेतू साध्य व्हावा म्हणून येशूला अभिप्रेत होते त्याप्रमाणे आपण ती केली पाहिजे. आपले जीवन बदलून टाकणाऱ्या तिच्या विनंत्या आपण अंतःकरणाच्या गाभ्यातून देवपित्यापुढे मांडल्या पाहिजेत.
प्रभूच्या प्रार्थनेचा संदर्भ
प्रभूची प्रार्थना मत्तय 6:9–13 आणि लूक 11:2–4 येथे आढळते. या पुस्तकात मत्तयने दिलेले अधिक सविस्तर रूप घेतले आहे. ख्रिस्ती प्रार्थनेत हेच रूप मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाते. मत्तयने ही प्रार्थना गिरिप्रवचनात दिली आहे आणि ती ख्रिस्ताचे शिष्य म्हणून जगण्याच्या केंद्रस्थानी आहे, हे अधोरेखित केले आहे. संत ऑगस्टीन आणि संत थॉमस या दोघांनीही मत्तयच्या शुभवर्तमानाच्या आधारे या प्रार्थनेचे विवेचन केले. प्रभूची प्रार्थना शिकवण्यापूर्वी येशू प्रार्थनेतील दोन विकृतींबद्दल सावध करतो—पोकळ दिखावा आणि निरर्थक पुनरुक्ती. तो आता आपल्या शिष्यांना शिकवत असलेली प्रार्थना त्यांपेक्षा कशी वेगळी आहे, हे दाखवतो.
मत्तयच्या शुभवर्तमानात येशूची प्रार्थना अशी दिली आहे:
“तुम्ही प्रार्थना करता तेव्हा ढोंगी लोकांसारखे वागू नका. लोकांनी आपल्याला पाहावे म्हणून सभास्थानांत आणि रस्त्यांच्या कोपऱ्यांवर उभे राहून प्रार्थना करणे त्यांना आवडते. आमेन, मी तुम्हाला सांगतो, त्यांचे प्रतिफळ त्यांना मिळाले आहे. पण तुम्ही प्रार्थना करता तेव्हा आपल्या आतल्या खोलीत जा, दार बंद करा आणि गुप्तपणे आपल्या पित्याची प्रार्थना करा. मग गुप्तपणे केलेलेही पाहणारा तुमचा पिता तुम्हाला प्रतिफळ देईल.
प्रार्थना करताना परधर्मीयांसारखी बडबड करू नका. पुष्कळ बोलल्यामुळे आपली प्रार्थना ऐकली जाईल, असे त्यांना वाटते. त्यांच्यासारखे होऊ नका. तुम्ही मागण्यापूर्वीच तुमच्या पित्याला तुमच्या गरजा माहीत आहेत.
“तुम्ही अशी प्रार्थना करा:
‘हे आमच्या स्वर्गातील पित्या, तुझे नाव पवित्र मानले जावो. तुझे राज्य येवो. जशी स्वर्गात तशी पृथ्वीवरही तुझी इच्छा पूर्ण होवो. आमची रोजची भाकर आज आम्हाला दे. आणि जसे आम्ही आमच्याविरुद्ध अपराध करणाऱ्यांना क्षमा करतो, तसे तूही आमच्या अपराधांची आम्हाला क्षमा कर. आम्हाला मोहात पडू देऊ नकोस, तर वाईटापासून आम्हाला सोडव.’
तुम्ही इतरांच्या अपराधांची त्यांना क्षमा केली, तर तुमचा स्वर्गीय पिताही तुम्हाला क्षमा करील. पण तुम्ही इतरांना क्षमा केली नाही, तर तुमचा पिताही तुमच्या अपराधांची तुम्हाला क्षमा करणार नाही.” मत्तय 6:5–15
प्रभूची प्रार्थना शिकवताना येशू खऱ्या प्रार्थनेचे स्वरूप स्पष्ट करतो आणि ती शास्त्री व परुशी यांच्यासारख्या “ढोंगी लोकांच्या” प्रार्थनेपेक्षा कशी वेगळी आहे, हे दाखवतो. त्या लोकांना “इतरांनी आपल्याला पाहावे म्हणून सभास्थानांत आणि रस्त्यांच्या कोपऱ्यांवर उभे राहून प्रार्थना करणे आवडते.” दिखाव्यासाठी केलेली प्रार्थना पोकळ असते. देवाला आणि खऱ्या उपासनेला नीट न समजणाऱ्या लोकांकडून मिळणारी क्षणिक वाहवा, एवढेच अशा प्रार्थनेचे “प्रतिफळ” असते.
येशू ज्या “आतल्या खोली”विषयी बोलतो, जिथे आपण “दार बंद करून” गुप्तपणे आपल्या पित्याची प्रार्थना करतो, ती खोली म्हणजे आपले अंतरंग, आपल्या सदसद्विवेकबुद्धीचे पवित्र स्थान. या आतल्या खोलीचे सुंदर वर्णन दुसऱ्या व्हॅटिकन परिषदेच्या गौदियुम एत स्पेस या दस्तऐवजात आहे—“आधुनिक जगातील ख्रिस्तसभेविषयीची संविधानिका.”
मनुष्याला आपल्या सदसद्विवेकबुद्धीच्या गाभ्यात एक नियम आढळतो. तो नियम त्याने स्वतःसाठी घालून घेतलेला नसतो, तरीही त्याचे पालन करणे त्याला आवश्यक असते. प्रेम करावे, चांगले ते करावे आणि वाईट ते टाळावे, असे सतत सांगणारा त्या नियमाचा आवाज योग्य क्षणी त्याच्या अंतःकरणात उमटतो. कारण देवाने मनुष्याच्या अंतःकरणात एक नियम कोरला आहे. त्या नियमाचे पालन करण्यात मनुष्याची प्रतिष्ठा आहे आणि त्याच नियमाच्या आधारे त्याचा न्याय होईल. सदसद्विवेकबुद्धी हा मनुष्याच्या अंतरंगाचा सर्वांत गुप्त गाभा आणि त्याचे पवित्र स्थान आहे. तेथे तो देवासोबत एकांतात असतो आणि देवाचा आवाज त्याच्या अंतरंगात घुमतो. (गौदियुम एत स्पेस 16).
गौदियम एत स्पेस या दस्तऐवजात ज्या ‘नियमाचा’ उल्लेख आहे, तो देवाचा शाश्वत नियम आहे. तो स्वतः सत्य असलेला देव कोण आहे, याचे पूर्ण प्रकटीकरण आहे. अनेकांना ‘नियम’ म्हणजे बंधन वाटू शकते; पण देवाचा शाश्वत नियम याच्या अगदी उलट आहे. तो आपल्याला मुक्त करतो, जेणेकरून देवाने जसे होण्यासाठी आपल्याला घडवले, तसे आपण होऊ शकतो. शाश्वत नियम जाणून घेण्याचा आणि त्याच्यावर प्रेम करण्याचा प्रयत्न करणे, हीच खरी प्रार्थना आहे.
प्रभूच्या प्रार्थनेची ओळख करून देताना येशू खरी प्रार्थना आणि परधर्मीयांमध्ये प्रचलित असलेली प्रार्थना यांतील आणखी एक फरक दाखवून देतो: “प्रार्थना करताना परधर्मीयांसारखी निरर्थक बडबड करू नका. पुष्कळ शब्द बोलल्याने आपली प्रार्थना ऐकली जाईल, असे त्यांना वाटते.”
येथे ‘बडबड’ असा अनुवाद केलेला ग्रीक शब्द निरर्थक पुनरुक्ती दर्शवतो—ती पोकळ, यांत्रिक किंवा अंधश्रद्धेतून केलेलीही असू शकते. येशूच्या काळातील अनेक परधर्मीय आपल्या देवतांना प्रसन्न करण्यासाठी किंवा त्यांचे मन वळवण्यासाठी लांबलचक मंत्र म्हणत असत. केवळ वारंवार मंत्र म्हटल्याने देवतांना आपल्या इच्छेप्रमाणे वागायला लावता येईल, असा त्यांचा समज होता. येशू नेमका याच प्रथेचा निषेध करतो. याउलट, तो आपल्या शिष्यांना विश्वासाने आणि जवळिकीने प्रार्थना करायला शिकवतो.
देवाला आपल्या इच्छेप्रमाणे वागायला लावणे किंवा त्याच्यावर सक्ती करणे हा ख्रिस्ती प्रार्थनेचा हेतू नाही. ख्रिस्ती प्रार्थनेत आपण देवाच्या काळजीवाहू व्यवस्थेवर भरवसा ठेवतो आणि आपली अंतःकरणे त्याच्या इच्छेशी एकरूप करतो. उदाहरणार्थ, जपमाळ म्हणताना आपण देवाचे मन वळवण्यासाठी केवळ शब्दांची पुनरावृत्ती करत नाही. उलट, आपण दैवी रहस्यांचे चिंतन करतो आणि देवाच्या कृपेला आपल्यात परिवर्तन घडवू देतो: तो आपल्या सत्याने आपली बुद्धी प्रकाशित करतो, आपल्या कृपेने आपली इच्छाशक्ती बळकट करतो आणि आपल्या इच्छेनुसार आपल्या आत्म्यांना योग्य दिशा देतो. श्रद्धेने आणि भक्तिभावाने केलेली पुनरावृत्तीची प्रार्थना देवाशी असलेले आपले ऐक्य अधिक दृढ करते.
“तुम्ही त्याच्याकडे मागण्यापूर्वीच तुम्हाला कशाची गरज आहे, हे त्याला माहीत आहे.” म्हणून आपण विश्वासाने आणि समर्पणभावाने प्रार्थना करतो. आपल्या गरजा देवापुढे मांडणे चांगले आहे; पण खऱ्या प्रार्थनेचा अंतिम हेतू इतर सर्व गोष्टींपेक्षा देवाच्या गौरवाला प्राधान्य देणे हा आहे.
मूळ ग्रीक मजकुरातून
प्रभूच्या प्रार्थनेचे पारंपरिक इंग्रजी रूप आपल्याला परिचित आहे. मात्र, हे शब्द प्रथम ग्रीक भाषेत लिहून ठेवण्यात आले आणि येशूने ते मूळतः अरामी भाषेत उच्चारले असावेत.
शुभवर्तमाने लिहिली गेली त्या काळात, प्रेषित ज्या भूमध्यसागरी प्रदेशात प्रवास करत आणि उपदेश करत असत, तेथे ग्रीक ही सर्वांत जास्त बोलली आणि समजली जाणारी भाषा होती. अरामी भाषेत काही आरंभीची हस्तलिखिते किंवा निदान येशूच्या शिकवणीचे लिखित सारांश असण्याची शक्यता आहे. तरीही, शुभवर्तमानांसाठी आपल्याकडे असलेले सर्वांत जुने आणि विश्वासार्ह स्रोत ग्रीक हस्तलिखितेच आहेत. मत्तयाच्या शुभवर्तमानातील प्रभूच्या प्रार्थनेचे शब्दही आपल्याला त्यांतूनच कळतात.
प्रत्येक भाषेची व्याकरणरचना आणि वाक्प्रचार वेगळे असतात. त्यामुळे काटेकोरपणे शब्दाला शब्द लावण्यापेक्षा, ज्या भाषेत अनुवाद करायचा आहे त्या भाषेत अर्थ सहजपणे व्यक्त करणे ही अनुवादाची उत्तम पद्धत आहे. तरीही मूळ ग्रीक शब्दरचनेचा अभ्यास केल्याने अर्थ अधिक खोलवर समजतो. पुढील विवेचनात आपण हे पाहू.
उदाहरणार्थ, मत्तय 6:9 मधील “हे आमच्या स्वर्गातील पित्या” या शब्दांचे ग्रीक रूप Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς असे आहे. त्याचे लिप्यंतरण Páter hēmṓn ho en toís ouranoís असे आहे. अगदी शब्दशः अर्थ असा: “आमचा पिता, जो स्वर्गलोकांत आहे.” अधिक सहज इंग्रजी अनुवादाचा अर्थ असा होईल: “हे आमच्या पित्या, तू स्वर्गलोकांत आहेस” किंवा “हे स्वर्गलोकांत वास करणाऱ्या आमच्या पित्या.”
प्रभूच्या प्रार्थनेचे पारंपरिक इंग्रजी रूप जपणे महत्त्वाचे आहे. तरीही, मूळ ग्रीक अर्थ अधिक खोलवर समजावा आणि प्रार्थनामय चिंतनाला मदत व्हावी, यासाठी प्रत्येक प्रकरणात पूरक अनुवाद दिले जातील. प्रत्येक विनंतीचा अर्थ अधिक स्पष्ट करणारा एक संभाव्य अनुवाद खाली दिला आहे:
हे स्वर्गलोकांत असलेल्या आमच्या पित्या—तू सर्वांवर राज्य करतोस, आणि तुझ्या कृपेने तुझी मुले झालेल्या आम्हांवरही,
तुझे नाव पवित्र मानले जावो—आमच्यात आणि संपूर्ण सृष्टीत तुझ्या नावाचे पावित्र्य प्रकट होवो.
तुझे राज्य येवो—आत्ताच आमच्या अंतःकरणांत येवो आणि तू गौरवाने परत येशील तेव्हा ते पूर्णत्वाला पोहोचो.
तुझी इच्छा जशी स्वर्गात तशी पृथ्वीवरही पूर्ण होवो—कारण स्वर्गातील परिपूर्ण आज्ञापालन हा पृथ्वीवरील आपल्यासाठी आदर्श आहे.
येणाऱ्या दिवसाची आमची भाकर आम्हाला आज दे—आमच्या रोजच्या गरजा भागवणारे शरीराचे अन्न आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, पवित्र युकरिस्तीतून मिळणारे आध्यात्मिक पोषण आम्हाला दे.
जशी आम्ही आमच्या ऋणकोणांची ऋणे माफ केली आहेत, तशी तू आमची ऋणे माफ कर—कारण ज्यांनी माझ्याविरुद्ध पाप केले आहे त्यांना मी पूर्णपणे क्षमा करणे, ही आज मला तुझी क्षमा मिळण्यासाठी आवश्यक अट आहे.
आम्हाला परीक्षेत आणू नकोस—तू येऊ देतोस त्या प्रत्येक दैवी परीक्षेत विजय मिळवण्यासाठी आम्हाला बळ दे.
त्या दुष्टापासून आम्हाला सोडव—सैतानाच्या तावडीतून आणि त्याच्या सर्व कृत्यांपासून आम्हाला वाचव.
सातपैकी सहा विनंत्यांमध्ये ‘एओरिस्ट’ आज्ञार्थी क्रियापद वापरले आहे. हे नव्या करारात वापरलेल्या कोइने ग्रीकचे एक वैशिष्ट्यपूर्ण क्रियारूप आहे. इंग्रजीत याची तुलना विनंतीच्या शेवटी तीन उद्गारचिन्हे लावण्याशी करता येईल: पहिले तातडी दाखवण्यासाठी, दुसरे ठामपणा व्यक्त करण्यासाठी आणि तिसरे विनंती पूर्णपणे फलद्रूप व्हावी, हा भाव व्यक्त करण्यासाठी. व्याकरणाच्या दृष्टीने ही तंतोतंत बरोबरी नाही. तरीही मूळ ग्रीकच्या एओरिस्ट आज्ञार्थातील जोर आणि अंतिमता या तुलनेतून जाणवतात.
धर्मशास्त्रीय पाया
संत ऑगस्टीन आणि संत थॉमस अक्विनास यांची शिकवण प्रभूची प्रार्थना समजून घेण्याचा पाया घालते. तिचा सखोल अर्थ आणि आपले जीवन बदलण्याचे तिचे सामर्थ्य समजून घेण्यासाठी ती आपल्याला मार्गदर्शन करते. आपण कशी प्रार्थना करावी, याचा प्रभूची प्रार्थना हा परिपूर्ण आदर्श आहे, असे संत ऑगस्टीन स्पष्ट करतात. प्रार्थनेत आपण आपल्या इच्छा देवापुढे व्यक्त करतो आणि त्यातून त्या उघड होतात, असे संत थॉमस सांगतात.
आपण खरोखर चांगल्या गोष्टींचीच इच्छा करावी आणि त्या इच्छांना योग्य प्राधान्य द्यावे. आपली प्रार्थना प्रभूच्या प्रार्थनेच्या धर्तीवर असेल, तर हा योग्य क्रम तिच्यातही दिसून येईल. प्रभूची प्रार्थना प्रथम आपले अंतःकरण देवाच्या गौरवाकडे वळवते आणि मग आपल्या गरजांकडे लक्ष देते. अशा रीतीने ती दैवी ज्ञानानुसार आपल्या इच्छांना घडवते. प्रभूच्या प्रार्थनेत आपण ज्या गोष्टींची इच्छा करणे योग्य आहे त्या सर्व मागतो आणि त्या योग्य क्रमानेही मागतो. अशा प्रकारे, काय मागावे हे शिकवतानाच ही प्रार्थना आपल्या अंतःकरणातील सर्व ओढींना आकार आणि दिशा देते.
प्रार्थनेविषयी संत ऑगस्टिन
ऑगस्टिन यांच्या मते, आपल्या गरजा देवाला सांगणे हा प्रार्थनेचा उद्देश नाही, कारण त्या त्याला आधीच माहीत आहेत. उलट, त्याची कृपा स्वीकारण्याची आपली क्षमता वाढावी, हा प्रार्थनेचा उद्देश आहे. ते शिकवतात की प्रार्थना आपल्या आत्म्याला घडवते आणि देवाच्या इच्छेशी सुसंगत बनवते, जेणेकरून आपण योग्य रीतीने प्रेम करू शकू आणि दैवी ज्ञानानुसार जगू शकू.
ऑगस्टिन यांच्या विपुल लेखनात ठिकठिकाणी प्रार्थनेविषयीची त्यांची शिकवण आढळते. पण या विषयातील त्यांचे सर्वांत महत्त्वाचे योगदान म्हणजे त्यांचे प्रोबाला लिहिलेले पत्र. त्यात ते प्रार्थनेचे स्वरूप उलगडून सांगतात आणि प्रभूची प्रार्थना ही सर्व ख्रिस्ती प्रार्थनांचा आदर्श कशी आहे, याचे शिस्तबद्ध विवेचन करतात. त्यांच्या डोंगरावरील प्रवचनाविषयी या ग्रंथातही ते प्रार्थनेची सविस्तर चर्चा करतात.
आपल्या प्रोबाला लिहिलेल्या पत्रात ऑगस्टिन खरी प्रार्थना आणि ऐहिक लाभांसाठी केलेल्या विनंत्या यांतील फरक स्पष्ट करतात. प्रार्थनेची दिशा सर्वोच्च कल्याणाकडे, म्हणजे स्वतः देवाकडे, असली पाहिजे, यावर ते भर देतात. भौतिक सुखसोयींचा आपण आनंद घेऊ शकतो, पण त्यांमुळे आत्म्याला खरी शांती कधीच लाभणार नाही. ऐहिक इच्छांच्या अतिरेकी आसक्तीतून मुक्त झालेले अंतःकरणच प्रार्थनेत ख्रिस्ताला भेटण्यास सिद्ध असते.
आपण कशासाठी प्रार्थना करावी, याचे ऑगस्टिन थोडक्यात उत्तर देतात: “सुखी जीवनासाठी प्रार्थना करा” (पत्र 130.4.9). खरा आनंद (बेआतितुदो) ऐहिक समृद्धीत नव्हे, तर केवळ देवामध्येच मिळतो, हे ते लगेच स्पष्ट करतात. ते लिहितात: “म्हणून, ज्याला हवे ते सर्व त्याच्याजवळ आहे आणि ज्याची इच्छा करू नये अशा कशाचीही तो इच्छा करत नाही, तोच खरोखर सुखी आहे” (पत्र 130.5.1).
म्हणून प्रार्थनेचा उद्देश देवाची इच्छा बदलणे हा नाही, तर आपल्या स्वतःच्या इच्छांचे रूपांतर करणे हा आहे, जेणेकरून इतर सर्व गोष्टींपेक्षा आपण देवाशी शाश्वत ऐक्य साधण्याचा प्रयत्न करू. प्रार्थनेद्वारे दैवी कृपा आपल्या आत्म्याची देवाला स्वीकारण्याची क्षमता वाढवते, त्याच्याविषयीची आपली ओढ वाढवते आणि त्याच्या व्यवस्थेवरील आपला भरवसा दृढ करते.
प्रार्थनेत सातत्य ठेवणे आवश्यक आहे, यावरही ऑगस्टिन भर देतात. हे देवाचे मन बदलण्यासाठी नव्हे, तर आपली श्रद्धा आणि त्याच्यावरील आपला भरवसा दृढ करण्यासाठी आहे: “प्रार्थना करून आपण इच्छा करण्याचा सराव करतो. इच्छेमुळे, देव आपल्याला जे देण्याची तयारी करत आहे ते स्वीकारण्यास आपण समर्थ होतो” (पत्र 130.8.15). प्रार्थनेतील चिकाटी आत्म्याला शिस्त लावते आणि त्याच्यात संयम, भरवसा व ऐहिक चिंतांपासून अलिप्तता वाढवते.
प्रभूच्या प्रार्थनेविषयीची ऑगस्टिन यांची शिकवण हा या पत्राचा उत्कर्षबिंदू आहे. प्रभूची प्रार्थना हा ख्रिस्ती प्रार्थनेचा परिपूर्ण आणि सर्वसमावेशक आदर्श आहे, असे ते सांगतात: “आपण योग्य रीतीने आणि आपल्या गरजांना अनुरूप अशी प्रार्थना केली, तर प्रभूच्या प्रार्थनेत आधीच अंतर्भूत नाही असे काहीही आपण म्हणत नाही” (पत्र 130.12.22).
प्रार्थनेविषयी संत थॉमस अक्विनास
थॉमस यांचे विपुल लेखन मुख्यतः तत्त्वज्ञान आणि धर्मशास्त्र या विषयांवर आहे. तरीही, त्यांची धर्मशास्त्रीय अंतर्दृष्टी आध्यात्मिक वाढीसाठी भक्कम पाया देते, कारण त्यांच्या शिकवणीतून दैवी सत्ये स्पष्ट होतात. योहानाच्या शुभवर्तमानात येशू आपल्याला शिकवतो, “तुम्ही माझ्या वचनात टिकून राहिलात, तर तुम्ही खरोखर माझे शिष्य व्हाल. तुम्हाला सत्य कळेल आणि सत्य तुम्हाला मुक्त करील” (योहान 8:31).
आपल्या सर्वांत महत्त्वाच्या धर्मशास्त्रीय ग्रंथात, सुम्मा थिओलोजिए यामध्ये, संत थॉमस ‘धार्मिकतेचा सद्गुण’ या शीर्षकाखाली एक विभाग प्रार्थनेसाठी राखून ठेवतात. देवाला जी उपासना अर्पण करणे आपले कर्तव्य आहे, ती अर्पण करण्यास प्रवृत्त करणारा सद्गुण, अशी त्याची व्याख्या ते करतात. उपासना हे न्यायाचे कृत्य आहे, कारण ती देवाला जे योग्यतेने त्याचे आहे ते अर्पण करते. बलिदाने, नवस आणि विधी यांसारख्या भक्तीच्या व प्रार्थनेच्या बाह्य कृती अंतःकरणातील उपासना व्यक्त करतात आणि ती दृढ करतात. शेवटी, धार्मिकतेचा सद्गुण आत्म्याला देवाकडे वळवतो, पावित्र्य वाढवतो आणि देवाशी असलेले नाते अधिक गहिरे करतो.
सुम्मा (II-II, q. 83) या ग्रंथात थॉमस स्पष्ट करतात की प्रार्थनेची सुरुवात ही मानवी विवेकबुद्धीची कृती आहे; ती केवळ इच्छेचा आविष्कार नाही. प्रार्थनेत आपण देवावर अवलंबून आहोत हे जाणून घेतो, ते व्यक्त करतो आणि त्याची कृपा स्वीकारण्यास तयार होतो. आपल्या गरजा देवाला आधीच माहीत असल्या, तरी खरी प्रार्थना आपली इच्छा त्याच्या दैवी व्यवस्थेशी सुसंगत करून आपल्याला बदलते. प्रार्थनेत आपण नेमक्या मागण्या कराव्यात, विशेषतः आध्यात्मिक हिताच्या गोष्टींसाठी. मात्र भौतिक गरजांसाठी प्रार्थना करताना योग्य प्राधान्यक्रम पाळावा: त्या गोष्टी आपल्या तारणाला साहाय्यक ठरतात आणि देवाच्या इच्छेशी सुसंगत असतात तेवढ्याच प्रमाणात त्या मागाव्यात.
थॉमस यांच्या मते, प्रभूची प्रार्थना हा प्रार्थनेचा परिपूर्ण आदर्श आहे, कारण ती आपल्या इच्छांना योग्य क्रम लावते. संत ऑगस्टिन यांच्या शिकवणीचे अनुसरण करून ते म्हणतात:
“प्रार्थना म्हणजे देवासमोर आपल्या इच्छा व्यक्त करणे. म्हणून ज्या गोष्टींची इच्छा करणे योग्य आहे त्याच आपण मागाव्यात. प्रभूच्या प्रार्थनेत आपण इच्छा कराव्यात अशा सर्व गोष्टी आहेत; शिवाय त्या योग्य क्रमाने मांडलेल्या आहेत. अशा प्रकारे ती केवळ आपल्या विनंत्यांनाच नव्हे, तर आपल्या अंतःकरणालाही घडवते” (सुम्मा थिओलोजिए II-II, q. 83, a. 9).
कॅथलिक चर्चची धर्मशिक्षणसंहिता
संत थॉमस आणि संत ऑगस्टीन यांच्या विचारांचा आधार घेऊन कॅथलिक चर्चचा धर्मशिक्षणग्रंथ प्रभूच्या प्रार्थनेतील प्रत्येक विनंतीवर सविस्तर चिंतन मांडतो. प्रभूची प्रार्थना हा संपूर्ण शुभवर्तमानाचा सारांश आणि आपल्या इच्छांचा पायाही आहे, असे तो शिकवतो. धर्मशिक्षणग्रंथातील विचार प्रत्येक प्रकरणात ठिकठिकाणी मांडले जातील.
कॅथलिक चर्चच्या धर्मशिक्षणग्रंथाची रचना चार मुख्य भागांत केली आहे. त्यांपैकी चौथा भाग ख्रिस्ती प्रार्थनेला वाहिलेला असून त्याचे दोन विभाग आहेत:
- पहिला विभाग: “ख्रिस्ती जीवनातील प्रार्थना”—या विभागात जुन्या आणि नव्या करारातील प्रार्थनेचा आढावा घेतला आहे आणि पवित्र परंपरेतून तिचा कसा विकास झाला, हे दाखवले आहे. प्रार्थनेच्या विविध पद्धती आणि प्रार्थनेत येणाऱ्या अडचणी यांविषयी तो व्यावहारिक मार्गदर्शन करतो आणि येशूला प्रार्थनेचा आदर्श म्हणून आपल्यासमोर ठेवतो.
- दुसरा विभाग: “प्रभूची प्रार्थना”—हा विभाग संपूर्णपणे ‘हे आमच्या पित्या’ या प्रार्थनेवर केंद्रित आहे. ही प्रार्थना म्हणजे प्रार्थनेचा परिपूर्ण आदर्श आहे.
प्रभूच्या प्रार्थनेचे वर्णन करताना धर्मशिक्षणग्रंथ असे सांगतो:
प्रभूची प्रार्थना “खरोखरच संपूर्ण शुभवर्तमानाचा सारांश आहे” (तेर्तुलियन, De orat. 1: PL 1, 1155). “प्रभूने…प्रार्थना कशी करावी हे शिकवल्यानंतर दुसऱ्या एका प्रसंगी म्हटले, ‘मागा आणि तुम्हाला मिळेल.’ प्रत्येकाच्या परिस्थितीनुसार त्याच्या काही विशिष्ट विनंत्या असतात. म्हणून पुढील इच्छांचा पाया म्हणून ही नेहमीची व समुचित प्रार्थना [प्रभूची प्रार्थना] प्रथम म्हटली जाते” (तेर्तुलियन, De orat. 10: PL 1, 1165; तुलना करा: लूक 11:9) (कॅथलिक चर्चचा धर्मशिक्षणग्रंथ, क्र. 2761).
अंतःकरणाच्या परिवर्तनाचा मार्ग
प्रभूची प्रार्थना केवळ शब्द नाही; ती पवित्रतेकडे, देवाशी जवळीक साधण्याकडे आणि आपल्या मनातील सर्वांत खोल व योग्य दिशा लाभलेल्या इच्छांच्या पूर्ततेकडे नेणारा मार्ग आहे. तिच्यातील प्रत्येक विनंती आपले अंतःकरण पुन्हा देवाच्या राज्याकडे वळवण्याचे आव्हान देते आणि आपले विचार, कृती व आकांक्षा यांना आकार देते.
आपल्यापैकी प्रत्येकाच्या अनेक वेगवेगळ्या इच्छा असतात—काही चांगल्या, काही ना चांगल्या ना वाईट, तर काही तितक्याशा चांगल्या नसतात. तरीही आपल्या अयोग्य इच्छांचे निर्मूलन होणे आणि इतर इच्छांना योग्य दिशा मिळणे आवश्यक आहे. देवाच्या इच्छेशी सुसंगत असे सुव्यवस्थित जीवन आपल्याला मुक्त करते. याउलट, दिशाहीन आणि परस्परविरोधी इच्छांच्या आहारी गेलेले जीवन आपल्याला अशा अंधाऱ्या, वेदनादायक वाटेवर नेते, जिथे मनात खळबळ आणि गोंधळ असतो, पण पुढची दिशा दिसत नाही.
देवाची कृपा आपल्या थकलेल्या जिवांना सावरते, त्यांच्यात सुव्यवस्था आणते आणि त्यांना खुद्द देवाकडे वळवते, तेव्हा खरी शांती लाभते. आपल्या इच्छा वाद्यवृंदातील वाद्यांसारख्या होतात. त्या दैवी संगीतदिग्दर्शकाच्या तालावर वाजू लागल्या की आपल्या जीवनातून त्याचा गौरव करणारे सुंदर, सुरेल संगीत उमटते.
ध्येय साधनांना दिशा देते
ध्येयापेक्षा ते गाठण्याच्या साधनांना अधिक महत्त्व देण्याकडे अनेकांचा कल असतो. उदाहरणार्थ, पैशाचा उद्देश काय आहे? पैशामुळे आपल्याला स्वतःसाठी आणि आपल्या कुटुंबासाठी अन्न, वस्त्र व निवारा मिळवता येतो. पैसाच जर ध्येय बनला, तर आपण केवळ संपत्ती जमवण्यासाठी संपत्ती जमवतो; ही चूक आहे. अधिक मोठे हित साधण्यासाठी पैसा हे केवळ एक साधन आहे.
हे तत्त्व जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्राला लागू होते. संपत्ती, मनोरंजन, लौकिक यश किंवा स्वतःचे सुख हेच तुमचे सर्वोच्च ध्येय असेल, तर तुमच्या रोजच्या निवडी—म्हणजे तुमची साधने—त्याच ध्येयाला अनुरूप असतील. तुम्ही संपत्ती जमवण्यासाठी अधिक काळ काम कराल, नाव कमवाल, चैनीच्या वस्तूंवर पैसा खर्च कराल किंवा फुरसतीला प्राधान्य द्याल.
पण येशूच्या ‘धन्य’ वचनांनुसार जगणे—म्हणजे देवाच्या सान्निध्यातील शाश्वत आनंद मिळवणे—हे तुमचे अंतिम ध्येय असेल, तर तुमची साधने अगदी वेगळी असतील. तुम्ही पवित्रतेसाठी झटाल, प्रार्थनेला प्राधान्य द्याल, सद्गुण जोपासाल आणि स्वर्गाकडे नेणारे त्याग कराल. आपले खरे ध्येय कोणते हे ठरवल्यावर ते गाठण्यासाठी लागणाऱ्या साधनांना तुम्ही योग्य स्थान देऊ शकता.
मानवाचे अंतिम ध्येय
जीवनाचा उद्देश काय आहे? आपल्या मृत्यूच्या आदल्या रात्री येशूने आपल्या महायाजकीय प्रार्थनेत या प्रश्नाचे उत्तर दिले: “शाश्वत जीवन हेच आहे की त्यांनी तुला, एकमेव खऱ्या देवाला, आणि तू ज्याला पाठवलेस त्या येशू ख्रिस्ताला ओळखावे” (योहान 17:3).
या थोडक्यात पण गहन वचनात आपल्या जीवनाचा संपूर्ण उद्देश आणि अंतिम ध्येय सामावले आहे. आपली निर्मिती शाश्वत जीवनासाठी झाली आहे, आणि ते जीवन देवाला ओळखल्यानेच मिळते. देवाला असे ‘ओळखणे’ म्हणजे त्याच्याशी सखोल, वैयक्तिक आणि आपले जीवन बदलून टाकणारी ओळख होणे—त्याच्याशी प्रेमाचे जिव्हाळ्याचे ऐक्य साधणे.
हेच आपले अंतिम ध्येय असल्यामुळे जीवनात आपण जे काही करतो ते सर्व हे ध्येय गाठण्याचे साधन बनले पाहिजे. नाहीतर आपण कमी महत्त्वाच्या गोष्टींनाच ध्येय मानून त्यांच्यामागे लागणार, हे अटळ आहे.
आपली एकाहून अधिक अंतिम ध्येये असू शकतात का? उदाहरणार्थ, देवाला ओळखणे आणि भौतिक संपत्ती मिळवणे ही दोन्ही ध्येये आपण सारख्याच महत्त्वाची मानू शकतो का? जीवनाचा आनंद घेणे, कुटुंबाचे संगोपन करणे किंवा प्रवास करणे यांचाही ध्येयांमध्ये समावेश करता येईल का?
व्याख्येनुसार, अंतिम ध्येय एकच असू शकते. जे अंतिम आहे ते एकमेव असते—ते इतर सर्व गोष्टींना स्वतःकडे वळवते. कुटुंब असणे, सुट्टीचा आनंद घेणे किंवा आर्थिक स्थैर्यासाठी प्रयत्न करणे ही अंतिम ध्येयाला पूरक साधने नक्कीच ठरू शकतात; पण ती स्वतःच ध्येये बनता कामा नयेत. देवाला ओळखणे, त्याच्यावर प्रेम करणे आणि त्याचा गौरव करणे हे आपले अंतिम ध्येय नसेल, तर जीवनातील बाकी सर्व गोष्टींना चुकीची दिशा लागते.
आपल्याला लाभू शकणारे सर्वोच्च आणि सर्वश्रेष्ठ कल्याण म्हणजे देवाशी पूर्ण ऐक्यातील शाश्वत आनंद. त्याची निवड करून ते आपल्या जीवनाचे मार्गदर्शक तत्त्व बनवणे नेहमीच सोपे नसते, कारण अनेकदा आपले अंतःकरण दुभंगलेले असते. देवाची ओढ असूनही आपण कमी मोलाच्या गोष्टींना धरून राहू शकतो. सुव्यवस्थित जीवनात प्रत्येक गोष्टीला आपल्या खऱ्या अंतिम ध्येयाकडे नेणारी योग्य दिशा दिलेली असते, त्यामुळे इतर सर्व गोष्टींनाही त्या ध्येयानुसार योग्य स्थान मिळते.
आपल्या जीवनाला योग्य दिशा देणे
जेव्हा आपण शाश्वत आनंदाची, म्हणजेच देवाशी पूर्ण ऐक्यातील जीवनाची, आपले अंतिम ध्येय म्हणून निवड करतो, तेव्हा जीवनातील प्रत्येक गोष्ट त्या ध्येयाशी जुळू लागते. उदाहरणार्थ, देवाला ओळखणे आणि त्याच्यावर प्रेम करणे हा आपला अंतिम हेतू असेल, तर आपल्या कुटुंबावर प्रेम करणे हे त्या हेतूला पूरक ध्येय ठरेल. कुटुंबावरचे खरे प्रेम स्वार्थी नसते, किंवा ते केवळ भावनेपुरते मर्यादित नसते; आपल्या प्रियजनांचे सर्वोच्च कल्याण व्हावे, अशी त्याची धडपड असते. म्हणून आपण त्यांच्यावर असे प्रेम करू की त्यातून ते देवाच्या अधिक जवळ येतील आणि देवाचा गौरव होईल. ऐहिक सुखसोयींना किंवा क्षणिक आनंदाला आपण पहिले स्थान देणार नाही.
त्याचप्रमाणे, आपले कामधंदे, मालमत्ता, छंद आणि दैनंदिन कामे ही यापुढे स्वतःच अंतिम ध्येये राहणार नाहीत. उलट, देवावर आणि शेजाऱ्यावर असलेले आपले प्रेम वाढवण्यासाठी ती साधने ठरतील. उदाहरणार्थ, काम म्हणजे केवळ संपत्ती किंवा प्रतिष्ठा मिळवण्याची धडपड उरणार नाही. परिश्रम, सचोटी आणि कुटुंबाच्या गरजा भागवणे यांद्वारे देवाचा गौरव करण्याची ती एक संधी ठरेल.
आपल्या जीवनाला खरोखर योग्य दिशा द्यायची असेल, तर आपली नाती, आकांक्षा आणि रोजचे निर्णय यांसह आपण जे काही करतो ते सर्व आपल्याला देवाकडे नेणारे साधन ठरेल, याची काळजी घेतली पाहिजे.
एकमेव खऱ्या देवाला «ओळखणे»
शाश्वत जीवन हाच आपल्या जीवनाचा हेतू आणि ध्येय असेल, तर एकमेव खऱ्या देवाला आणि त्याने पाठवलेल्या येशू ख्रिस्ताला «ओळखणे» म्हणजे काय, हे आपण समजून घेतले पाहिजे.
पवित्र शास्त्रानुसार, देवाला «ओळखणे» म्हणजे त्याच्याशी एकरूप होणे, त्याच्याशी जिव्हाळ्याचे आणि वैयक्तिक ऐक्य साधणे. ख्रिस्ताच्या देवत्वात सहभागी होण्याचे आपल्याला आमंत्रण आहे. त्याने स्वतःला नम्र करून आपल्या मानवतेत सहभाग घेतला, म्हणून हे शक्य झाले आहे.
देवाच्या जीवनातील हा सहभाग स्वर्गात पूर्णत्वाला पोहोचेल. तेथे आपल्याला देवाचे आनंददायी प्रत्यक्ष दर्शन घडेल: देव जसा आहे तसा, त्याच्या संपूर्ण वैभवात, त्याला पाहत आपण त्याची आराधना करू. «पवित्र, पवित्र, पवित्र आहे प्रभू, सर्वशक्तिमान देव, जो होता, जो आहे आणि जो येणार आहे» ही स्वर्गातील शाश्वत प्रार्थना ते पूर्ण ऐक्य व्यक्त करते. या सर्वोच्च आणि अंतिम सत्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी आपण आतापासूनच आपले संपूर्ण पृथ्वीवरील जीवन त्या स्वर्गीय सत्याशी जुळवले पाहिजे.
आपले अंतिम ध्येय कोणते आणि प्रत्येक साधन त्या ध्येयासाठी कसे उपयोगी पडले पाहिजे, हे प्रभूची प्रार्थना आपल्याला परिपूर्ण रीतीने शिकवते. ती केवळ प्रार्थनेचा परिपूर्ण आदर्श नाही, तर जगण्याचाही परिपूर्ण आदर्श आहे.
प्रभूच्या प्रार्थनेची रचना
प्रभूच्या प्रार्थनेतील प्रत्येक ओळीवर सविस्तर चिंतन करण्यापूर्वी, संपूर्ण प्रार्थना एकत्रितपणे पाहणे उपयुक्त ठरेल. तिची रचना समजली, तर ती योग्य रीतीने म्हणण्यास आणि आपल्या प्रार्थनेसाठी तिचा आदर्श घेण्यास आपल्याला मदत होईल. अशा रीतीने ती आपल्याला घडवेल आणि आपल्या आत्म्याला योग्य दिशा देईल.
संत थॉमस अक्विनास आणि संत ऑगस्टीन यांनी शिकवल्याप्रमाणे, प्रभूच्या प्रार्थनेत येशूने आपल्याला दिलेली सात संक्षिप्त, परिपूर्ण आणि आपल्याला बदलून टाकणारी मागणीवचने आपण ज्या क्रमाने त्यांच्या पूर्ततेची इच्छा करावी, त्याच क्रमाने मांडली आहेत. पहिल्या मागणीत आपण सर्वांत उच्च इच्छा व्यक्त करतो. «सर्वांत उच्च» याचा अर्थ महत्त्वाच्या दृष्टीने «सर्वांत मोठी» असा नाही. सातही मागण्या एकमेकांत गुंफलेल्या आहेत आणि त्या मिळून पित्याला उद्देशून केलेली एकच प्रार्थना बनते. येथे «सर्वांत उच्च» हा शब्द सात मागण्यांतील कल्याणकारक गोष्टींची इच्छा आपण ज्या क्रमाने करावी, त्या क्रमाकडे निर्देश करतो (पाहा: सुम्मा थिओलॉजिका II-II, प्र. 83, अनु. 9).
या योग्य क्रमाचा उद्देश इच्छा मोठ्या की लहान हे ठरवणे नाही. उलट, ज्या इच्छा आपल्याला आपल्या अंतिम ध्येयाकडे, म्हणजे स्वतः देवाकडे, नेतात आणि ज्या इच्छा त्या अंतिम व सर्वोच्च ध्येयाच्या अधीन राहून त्याला पूरक ठरतात, त्यांतील फरक तो स्पष्ट करतो.
«हे आमच्या स्वर्गातील पित्या» ही प्रभूच्या प्रार्थनेची सुरुवात आपले लक्ष लगेच देवाकडे वळवते. ही मागणी नाही, तर अंतःकरणाची मूलभूत वृत्ती आहे: आपण आपले अंतःकरण आपल्या प्रेमळ पित्याकडे वळवतो.
अंतःकरण पित्याकडे वळवल्यावर आपण ख्रिस्ताने दिलेल्या क्रमाने मागण्या करू लागतो.
सर्वप्रथम, आपल्याला स्वतः देवाची ओढ असते आणि त्याचा गौरव व्हावा, अशी आपली इच्छा असते:
- तुझे नाव पवित्र मानले जावो: आपल्यामध्ये आणि सर्व सृष्टीत देवाचे नाव पवित्र मानले जावे, अशी इच्छा करणे
- तुझे राज्य येवो: देवाचे राज्य आताच आपल्या अंतःकरणात प्रस्थापित व्हावे आणि अखेरीस ते पूर्णत्वाला पोहोचावे, अशी प्रार्थना करणे
यानंतर, हे ध्येय गाठण्यासाठी आवश्यक साधनांची आपण इच्छा करतो:
- जशी स्वर्गात तशी पृथ्वीवरही तुझ्या इच्छेप्रमाणे होवो: आपली इच्छा देवाच्या परिपूर्ण इच्छेशी जुळवणे
- आमची रोजची भाकर आज आम्हांस दे: शरीराच्या उदरनिर्वाहासाठी आणि आत्म्याच्या पोषणासाठी जे आवश्यक आहे ते मागणे
- आमच्या अपराधांची आम्हांस क्षमा कर: एकमेकांना क्षमा करून देवाशी आणि इतरांशी समेट साधण्याची इच्छा करणे
शेवटी, हे ध्येय गाठण्यापासून आपल्याला रोखणारे अडथळे दूर व्हावेत, अशी आपण इच्छा करतो:
- आम्हांस मोहात पडू देऊ नकोस: परीक्षेच्या काळात बळ मिळावे, अशी विनंती करणे
- आम्हांस वाईटापासून सोडव: त्या दुष्टापासून आणि त्याच्या कृत्यांपासून संरक्षण मागणे
या सातही मागण्या मिळून एकसंध प्रार्थना घडते. देवासमोर आपल्या इच्छा कोणत्या योग्य क्रमाने मांडाव्यात, हे तिच्यातून दिसते. तिची रचना सोप्या रीतीने अशी मांडता येईल:
- पहिल्या दोन मागण्या आपल्याला आपल्या अंतिम ध्येयाकडे नेतात: देवाच्या पवित्रतेत आणि त्याच्या राज्यात सहभागी होणे.
- मधल्या तीन विनंत्या आवश्यक साधनांवर भर देतात: देवाच्या इच्छेनुसार वागणे, त्याच्या दैवी व्यवस्थेवर विसंबणे आणि त्याच्या दयेत सहभागी होणे.
- शेवटच्या दोन विनंत्या अडथळ्यांविषयी आहेत: परीक्षांवर मात करणे आणि वाईटाचा प्रतिकार करणे.
या सर्व विनंत्या मिळून आपल्याला शाश्वत धन्यतेच्या परिपूर्तीकडे नेतात. तेथे देवाचा गौरव करण्याचा आपला जीवनहेतू आपण सदासर्वकाळ पूर्ण करू आणि अखंड जयघोष करू: पवित्र, पवित्र, पवित्र! “म्हणून तुम्ही खा, प्या किंवा आणखी काही करा, सर्व काही देवाच्या गौरवासाठी करा” (१ करिंथकरांस 10:31).
पवित्र आत्म्याची दाने आणि धन्यवचने
प्रभूची प्रार्थना आपल्या इच्छांना कोणता प्राधान्यक्रम द्यायला शिकवते, हे दाखवण्याबरोबरच संत ऑगस्टीन आणि संत थॉमस अक्विनास प्रत्येक विनंतीचा संबंध पवित्र आत्म्याच्या सात दानांशी आणि धन्यवचनांशी जोडतात. ख्रिस्ताने डोंगरावरील प्रवचनात ज्या आध्यात्मिक गुणांची प्रशंसा केली (मत्तय 5: 3–12), ते गुण ही प्रार्थना आपल्यात कशी घडवते, हे त्यातून दिसते. त्यांनी दाखवलेली सांगड अशी आहे:
विनंती—पवित्र आत्म्याचे दान—धन्यवचन
तुझे नाव पवित्र मानले जावो → प्रभूचे भय—जे आत्म्याने दीन आहेत ते धन्य
तुझे राज्य येवो → भक्ती—जे नम्र आहेत ते धन्य
तुझी इच्छा पूर्ण होवो → ज्ञान—जे शोक करतात ते धन्य
आमची रोजची भाकर आज आम्हाला दे → धैर्य—ज्यांना नीतिमत्त्वाची भूक व तहान आहे ते धन्य
आमच्या अपराधांची आम्हाला क्षमा कर → सल्ला—जे दयाळू आहेत ते धन्य
आम्हाला मोहात पडू देऊ नकोस → समज—ज्यांचे अंतःकरण शुद्ध आहे ते धन्य
वाईटापासून आमची सुटका कर → प्रज्ञा—जे शांती प्रस्थापित करतात ते धन्य
प्रार्थनेची अशी मांडणी केल्यावर दिसते की प्रत्येक विनंतीत आपण देवाकडे काही मागतो आणि धन्यवचनांनुसार आपली जडणघडण व्हावी म्हणून पवित्र आत्म्याच्या दानांवरही विसंबतो. अशा रीतीने प्रभूची प्रार्थना पवित्रीकरणाचा मार्ग ठरते. ती आपल्याला पवित्र आत्म्याची दाने स्वीकारण्यास तयार करते, जेणेकरून आपले विचार, कृती आणि इच्छा हळूहळू दैवी प्रज्ञेशी सुसंगत होतील.
छळाविषयी असलेल्या शेवटच्या दोन धन्यवचनांचा संबंध संत ऑगस्टीन आणि संत थॉमस प्रभूच्या प्रार्थनेतील विनंत्यांशी स्पष्टपणे जोडत नाहीत. त्यांच्या मते, धीराने सोसलेला छळ ही जोपासायची एखादी स्वतंत्र आंतरिक वृत्ती नसून धन्यवचनांनुसार जगण्याचा परिणाम आहे. छळ सोसणे, विशेषतः ख्रिस्तासाठी प्राण देणे, ही ख्रिस्ताशी असलेल्या निष्ठेची सर्वोच्च साक्ष आहे. छळ स्वतःहून ओढवून घेण्याची गोष्ट नाही; तो अलौकिक सद्गुणाने सोसायचा असतो (सुम्मा थेओलोजिए, II-II, प्रश्न 124, लेख 3).
विनंत्यांचा सखोल विचार
प्रभूच्या प्रार्थनेचा एकंदर आढावा घेतल्यानंतर, आता प्रथम देव कोण आहे आणि आपण त्याला कसे ओळखू लागतो याचे चिंतन करूया (प्रकरणे एक–दोन). त्यानंतर सातही विनंत्यांचा सविस्तर विचार करूया (प्रकरणे तीन–नऊ).
पुढील प्रकरणे वाचताना या प्रस्तावनेत सांगितलेली तीन भागांची रचना लक्षात ठेवा: ध्येय, साधने आणि अडथळे. ही रचना समजली की प्रभूची प्रार्थना तुमच्यासाठी जिवंत होईल आणि देवाच्या इच्छेप्रमाणे ती म्हणण्यास तुम्हाला मदत होईल.
प्रत्येक विनंतीचा अधिक सखोल विचार करण्याची तयारी म्हणून, प्रभूच्या प्रार्थनेवरील हे विस्तृत प्रारंभिक चिंतन प्रार्थनेच्या रूपात खाली दिले आहे.
आपण प्रार्थना करूया:
हे आमच्या स्वर्गातील पित्या, माझ्यामध्ये आणि संपूर्ण सृष्टीत तुझे नाव पवित्र मानले जावो, कारण तू पवित्र, पवित्र, पवित्र आहेस!!!
हे आमच्या स्वर्गातील पित्या, तुझ्या कृपेने तुझे राज्य आताच आमच्या अंतःकरणांत येवो; आणि नवे आकाश व नवी पृथ्वी स्थापन करण्यासाठी तू गौरवाने परत येशील तेव्हाही तुझे राज्य येवो. मग सर्व देवदूत आणि संत आज आणि सदासर्वकाळ जयघोष करतील: पवित्र, पवित्र, पवित्र!
हे आमच्या स्वर्गातील पित्या, जशी स्वर्गात तशी पृथ्वीवरही तुझी इच्छा पूर्ण होवो, कारण स्वर्गातील परिपूर्ण आज्ञापालन हा पृथ्वीवर आमच्यासाठी आदर्श आहे. आम्ही सर्वांनी ‘पवित्र, पवित्र, पवित्र’ असा जयघोष करावा आणि आपल्या जीवनातून तुझ्या पावित्र्याचा महिमा प्रकट करावा, हीच आमच्यासाठी तुझी अंतिम इच्छा आहे!
हे आमच्या स्वर्गातील पित्या, आमच्या रोजच्या गरजा भागव, आमच्या उदरनिर्वाहासाठी आवश्यक ते दे, तुझी इच्छा पूर्ण करण्याची कृपा दे आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, पवित्र युखरिस्ताचे आध्यात्मिक अन्न आम्हाला दे. त्यात आम्हाला स्वर्गातील शाश्वत मेजवानीची आगाऊ चव मिळते. त्या मेजवानीत आम्ही सदासर्वकाळ जयघोष करू: पवित्र, पवित्र, पवित्र!
हे आमच्या स्वर्गातील पित्या, जशी आम्ही आमच्या ऋणकऱ्यांना क्षमा करतो, तशी आमच्या ऋणांची आम्हाला क्षमा कर. कारण क्षमा आणि दया मिळण्यासाठी आम्हीही इतरांना क्षमा केली पाहिजे आणि त्यांच्यावर दया केली पाहिजे. अशा रीतीने तुझ्याशी आणि तुझ्या सर्व लेकरांशी आमचा पूर्ण समेट होवो, म्हणजे आम्ही सर्व जण तुझी आराधना करत गाऊ: पवित्र, पवित्र, पवित्र!
हे आमच्या स्वर्गातील पित्या, तू ज्या ज्या परीक्षांना अनुमती देतोस, त्या प्रत्येक परीक्षेत विजयी होण्यासाठी आम्हाला बळ दे. त्या परीक्षांचा हेतू आमचे पवित्रीकरण हाच आहे, जेणेकरून हे पवित्र, पवित्र, पवित्र देवा, आम्ही सदासर्वकाळ तुझी स्तुती करू आणि तुझा गौरव करू!
हे आमच्या स्वर्गातील पित्या, त्या दुष्टापासून आणि त्याच्या सर्व कृत्यांपासून आमची सुटका कर, जेणेकरून आम्हाला तुझ्या राज्यात आणि येणाऱ्या नव्या आकाशात व नव्या पृथ्वीवर प्रवेश मिळावा. तेथे स्वर्गातील देवदूतांचे सर्व गण एकचित्ताने, एकहृदयाने, एकजीवाने आणि सर्व सामर्थ्यानिशी सदासर्वकाळ जयघोष करतील: ‘मी आहे तो आहे’ असे सांगणारा महान, एकमेव आणि शाश्वत देव तू पवित्र, पवित्र, पवित्र आहेस!

मऊ मुखपृष्ठाची आवृत्ती – किंडल ई-पुस्तक – ऑडिबल – गूगल प्ले – ॲपल बुक्स – आणि आणखी पर्याय!
