Polski

Wprowadzenie: Modlitwa, która porządkuje pragnienia

Istnieje jedna podstawowa tęsknota, którą Stwórca wpisał w każdą ludzką duszę: pragnienie szczęśliwości — to znaczy bycia prawdziwie szczęśliwym w zjednoczeniu z Bogiem. To nieodłączne pragnienie szczęścia ożywia nasze myśli, kształtuje nasze wybory i motywuje nasze działania. Gdybyśmy uważnie przyjrzeli się każdej decyzji podejmowanej w ciągu dnia, odkrylibyśmy, że każde działanie jest w taki czy inny sposób ukierunkowane na osiągnięcie szczęścia.

Niestety, nasze dążenie do zaspokojenia tego podstawowego pragnienia nie zawsze jest zgodne z tym, co naprawdę daje nam szczęście. Czasem „szczęście”, którego szukamy, jest ulotne, oparte na dobrach materialnych i zwodnicze. Nawet gdy popadamy w grzech, często dzieje się tak dlatego, że ulegamy złudzeniu, iż grzech zaspokoi naszą tęsknotę za szczęściem.

Jeśli naprawdę chcemy zaspokoić to głębokie pragnienie Boga, musimy zdemaskować wszelkie złudzenia i spojrzeć na siebie, nasz cel i nasze dążenia w świetle odwiecznej Prawdy, takiej, jaka istnieje w Bożym zamyśle i woli. Jeśli właściwie podążamy tą drogą, staje się ona radosną i wyzwalającą wędrówką, która pozwoli nam stać się tymi, do bycia którymi Bóg nas stworzył.

Szczęśliwość

Szczęśliwość. Jakże wymowne słowo. Greckie słowo oznaczające szczęśliwość — makarios — kryje w sobie bogactwo znaczeń. Często tłumaczone jako „błogosławiony” lub „szczęśliwy”, wskazuje na coś znacznie głębszego niż powierzchowne emocje czy doczesne zadowolenie. Mówi o stanie duszy, która żyje w harmonii z Bogiem, trwając w Jego łasce i przychylności.

Żyć w stanie makarios to żyć w radości i pokoju, które może przynieść jedynie komunia z Bogiem. To być napełnionym szczęściem zakorzenionym w samym Bogu, a nie w posiadanych dobrach czy wygodzie. Szczęśliwość osiąga doskonałość, gdy oglądamy Boga twarzą w twarz. Dopiero wtedy nasze dusze znajdują prawdziwy odpoczynek, doskonały ład i spełnienie każdego pragnienia.

Co przychodzi ci na myśl, gdy myślisz o błogosławionym życiu? Często kojarzymy błogosławieństwo z otrzymywaniem dobrych rzeczy: zdrowia, przyjaźni, sukcesu czy dobrobytu. Jednak w Piśmie Świętym makarios nie odnosi się przede wszystkim do otrzymywania zewnętrznych dobrodziejstw. Opisuje stan wewnętrzny — sposób istnienia i życia właściwie ukierunkowanego na Boga.

Oczywiście, gdy „liczne dobre rzeczy”, które otrzymujemy, są rzeczywiście dobre i pochodzą od Boga, służą jako środki prowadzące nas ku ostatecznemu celowi, jakim jest wieczna szczęśliwość. Samo to słowo opisuje jednak coś głębszego. Żyć w stanie makarios to żyć w spełnieniu, pełni i świętości. To żyć w zjednoczeniu z jedynym najwyższym Dobrem, które może zaspokoić ludzkie serce.

Dusza ludzka

Kiedy Bóg nas stworzył, obdarzył nas ludzką zdolnością do przeżywania emocji i pragnień, abyśmy mogli Go szukać i kochać. Grzech pierworodny doprowadził do nieuporządkowania pragnień, którego skutkiem są błędne dążenia i emocjonalny zamęt. Gdyby nasze pragnienia były właściwie uporządkowane, pozostawałyby w doskonałej zgodzie z pełnią Prawdy — z tym, kim jest Bóg i czego pragnie dla naszego życia.

Nasze pragnienia odgrywają istotną rolę w kształtowaniu tego, w co wierzymy i jak postępujemy. Gdy coś nas pociąga, postrzegamy to, czego pragniemy, jako dobro, dlatego staramy się to osiągnąć. Jeśli nasze pragnienia są nieuporządkowane, mogą poprowadzić nas niebezpieczną drogą, kształtując naszą tożsamość i nasze działania w sposób, który oddala nas od Boga.

Natomiast gdy rozumiemy Bożą Prawdę, zyskujemy zdolność, by wierzyć i stale wybierać życie według Prawdy, która porządkuje nasze pragnienia. Ład przynosi również pokój i harmonię naszym emocjom i namiętnościom, a także zapał do wypełniania misji powierzonej nam przez Boga. Kiedy tak się dzieje, nasze pragnienia nie zniekształcają już tego, w co wierzymy i jak postępujemy, lecz umacniają nas na drodze ku pełnemu zjednoczeniu z Bogiem.

Ta książka ma być podróżą odkrywania. Po drodze nieuchronnie napotkamy pragnienia, które nie odzwierciedlają czystości i doskonałości woli Bożej. Choć takie odkrycie może być bolesne, musimy pozwolić, by rozwijało w nas cnotę pokory, która jest niczym innym jak uczciwą oceną naszego życia w świetle odwiecznej Prawdy.

Ostatecznie doskonałą modlitwą, jaką możemy zanosić, jest ta, która wyraża przed Bogiem nasze właściwie uporządkowane pragnienia — pragnienia obecne w ludzkim i Najświętszym Sercu Chrystusa. Pragnienie tego, czego pragnie Jezus, uświęca nas, a nasza modlitwa staje się potężna i przemieniająca — dla nas i dla tych, za którymi się wstawiamy.

Odkrywanie naszej prawdziwej tożsamości

Droga ku właściwie uporządkowanym pragnieniom prowadzi przez odkrycie i przyjęcie naszej tożsamości jako synów i córek Boga. Kim jesteś? Dlaczego Bóg cię stworzył? Jaki jest cel twojego życia? Dokąd On cię wzywa? Te pytania rozbrzmiewają w każdym ludzkim sercu. Niektórzy z nas zagłuszają je zabieganiem, rozproszeniami lub grzechem, inni zaś rozpoznają w nich nieustające wezwanie, które domaga się odpowiedzi.

Te pytania rozbrzmiewają w nas, ponieważ Bóg złożył w każdym z nas naturalne pragnienie Jego samego, które sprawia, że pozostajemy niespokojni i poszukujący. Zostaliśmy stworzeni do komunii z Nim i, jak ujął to w słynnych słowach św. Augustyn, nasze serca pozostaną niespokojne, dopóki nie spoczną w Nim. Jezus jest Odpowiedzią na wszystkie nasze pytania i jedynym prawdziwym spełnieniem każdego pragnienia.

Drogą do tego odkrycia jest modlitwa — nie samo odmawianie modlitw, lecz modlitwa, która nas przemienia. Prawdziwa modlitwa ma swój początek w Bogu i jest skierowana ku Niemu jako naszemu ostatecznemu celowi; przez nią stajemy się nowym stworzeniem w Chrystusie.

Modlitwa, której nauczył nas Jezus

Jezus nie pozostawia nas bez wskazówek w poszukiwaniu prawdziwej modlitwy. W Ewangelii według św. Łukasza widzimy uczniów pragnących tej samej przemiany. Pewnego dnia, gdy jeden z Jego uczniów zobaczył modlącego się Jezusa, zapragnął Go poprosić: „Panie, naucz nas się modlić, jak i Jan nauczył swoich uczniów” (Łukasz 11:1). Wyraźnie dostrzegał, że modlitwa Jezusa jest wyjątkowa — inna niż formalne i rytualistyczne modlitwy przywódców religijnych. Ten uczeń jest dla nas wzorem. Rozpoznawszy autentyczność modlitwy Jezusa, sam jej zapragnął, dlatego pokornie poprosił Jezusa, by nauczył jej zarówno jego, jak i pozostałych. Musimy czynić to samo.

W odpowiedzi Jezus nauczył ich modlitwy, którą dziś nazywamy Modlitwą Pańską lub Ojcze nasz. Jako doskonały wzór modlitwy chrześcijańskiej jest ona prosta i bezpośrednia, a zarazem pełna głębi i znaczenia. Możemy wypowiadać jej słowa, ale jeśli je rozumiemy, wierzymy w nie i świadomie je wybieramy, mogą nas przemienić.

Modlitwa Pańska jest modlitwą doskonałą z jednego prostego powodu: nauczył nas jej Jezus. Aby spełniła swój cel, musimy odmawiać ją zgodnie z Jego zamysłem, z głębi serca zanosząc do Boga Ojca prośby, które nas przemieniają.

Kontekst Modlitwy Pańskiej

Modlitwa Pańska pojawia się w Ewangelii według św. Mateusza 6:9–13 i w Ewangelii według św. Łukasza 11:2–4. W tej książce opieramy się na wersji Mateusza — bardziej szczegółowej i powszechnie używanej w modlitwie chrześcijańskiej. Mateusz umieszcza tę modlitwę w Kazaniu na Górze, ukazując ją jako serce chrześcijańskiego życia ucznia. Zarówno św. Augustyn, jak i św. Tomasz oparli swoje objaśnienia na Ewangelii według św. Mateusza. Zanim Jezus przedstawia Modlitwę Pańską, ostrzega przed dwoma wypaczeniami — pustą pokazowością i bezmyślnym powtarzaniem — przeciwstawiając je modlitwie, której teraz uczy swoich uczniów.

Oto modlitwa Jezusa w wersji z Ewangelii według św. Mateusza:

„Gdy się modlicie, nie bądźcie jak obłudnicy, którzy lubią wystawać i modlić się w synagogach i na rogach ulic, aby inni ich widzieli. Zaprawdę, powiadam wam: otrzymali już swoją nagrodę. Ty zaś, gdy się modlisz, wejdź do swej izdebki, zamknij drzwi i módl się do swego Ojca w ukryciu. A Ojciec twój, który widzi w ukryciu, odda tobie.

Na modlitwie nie bądźcie gadatliwi jak poganie, którzy myślą, że przez wzgląd na swe wielomówstwo będą wysłuchani. Nie bądźcie podobni do nich. Ojciec wasz wie, czego wam potrzeba, zanim Go poprosicie.

„Wy zatem tak się módlcie:

«Ojcze nasz, któryś jest w niebie, święć się imię Twoje, przyjdź królestwo Twoje, bądź wola Twoja jako w niebie, tak i na ziemi. Chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj; i odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom; i nie wódź nas na pokuszenie, ale nas zbaw ode złego».

Jeśli przebaczycie innym ich przewinienia, przebaczy wam wasz Ojciec niebieski. Lecz jeśli nie przebaczycie innym, i Ojciec wasz nie przebaczy wam waszych przewinień”. Mateusz 6:5–15

Wprowadzając Modlitwę Pańską,  Jezus przeciwstawia prawdziwą modlitwę, której naucza, modlitwie „obłudników”, takich jak uczeni w Piśmie i faryzeusze, „którzy lubią wystawać i modlić się w synagogach i na rogach ulic, aby inni ich widzieli”. Modlitwa na pokaz jest pusta. „Nagrodą” za taką modlitwę jest przelotny podziw tych, którzy nie rozumieją Boga ani prawdziwego kultu.

„Izdebka”, o której mówi Jezus, gdzie „zamykamy drzwi” i modlimy się do naszego Ojca w ukryciu, oznacza nasze życie wewnętrzne, wewnętrzne sanktuarium naszego sumienia. Tę izdebkę dobrze opisuje dokument Soboru Watykańskiego II Gaudium et Spes — „Konstytucja o Kościele w świecie współczesnym”.

W głębi sumienia człowiek odkrywa prawo, którego sam sobie nie ustanowił, lecz któremu musi być posłuszny. Jego głos, nieustannie wzywający go do miłowania i czynienia dobra oraz unikania zła, rozbrzmiewa w jego sercu we właściwej chwili. Człowiek ma bowiem w sercu prawo wypisane przez Boga. Jego godność polega na przestrzeganiu tego prawa i według niego będzie sądzony. Sumienie jest najskrytszym ośrodkiem człowieka i jego sanktuarium. Tam jest on sam na sam z Bogiem, którego głos rozbrzmiewa w jego wnętrzu. (Gaudium et Spes 16).

„Prawo”, o którym Gaudium et Spes mówi, to odwieczne Prawo Boga, pełne objawienie tego, kim jest Bóg — samą Prawdą. Choć wielu może uważać „prawo” za ograniczenie, odwieczne Prawo Boga jest jego przeciwieństwem: wyzwala, pozwalając nam stawać się tymi, do bycia którymi zostaliśmy stworzeni. Prawdziwa modlitwa dąży do poznania i umiłowania odwiecznego Prawa.

Kontynuując wprowadzenie do Modlitwy Pańskiej, Jezus ukazuje kolejne przeciwieństwo: między autentyczną modlitwą a modlitwą powszechną wśród pogan: „Na modlitwie nie bądźcie gadatliwi jak poganie, którzy myślą, że przez wzgląd na swe wielomówstwo będą wysłuchani”.

Greckie słowo przetłumaczone tutaj jako „być gadatliwym” oznacza bezmyślne powtarzanie, które jest puste, mechaniczne, a nawet zabobonne. Wielu pogan w czasach Jezusa recytowało długie zaklęcia, aby przebłagać lub przekonać swoich bogów, wierząc, że samą wytrwałością zdołają sterować ich działaniem. To właśnie tę praktykę Jezus potępia, przeciwstawiając jej ufną, zażyłą modlitwę, której uczy swoich uczniów.

Modlitwa chrześcijańska nie dąży do manipulowania Bogiem ani do przymuszania Go; opiera się na zaufaniu Bożej opatrzności i jednoczy nasze serca z Jego wolą. Gdy na przykład odmawiamy różaniec, nie powtarzamy po prostu słów, aby przekonać Boga, lecz rozważamy Boże tajemnice, pozwalając, by Jego łaska nas przemieniała: oświecała nasze umysły Jego Prawdą, umacniała naszą wolę Jego łaską i porządkowała nasze dusze zgodnie z Jego wolą. Modlitwa oparta na powtarzaniu, jeśli jest odmawiana z wiarą i pobożnością, pogłębia nasze zjednoczenie z Bogiem.

Ponieważ Bóg już „wie, czego wam potrzeba, zanim Go poprosicie”, przystępujemy do modlitwy z ufnością i zawierzeniem. Choć dobrze jest przedstawiać Bogu nasze potrzeby, w prawdziwej modlitwie chodzi ostatecznie o szukanie ponad wszystko Bożej chwały.

Z języka greckiego

Choć znamy Modlitwę Pańską w jej tradycyjnej angielskiej formie, słowa te zostały po raz pierwszy zapisane po grecku, a Jezus prawdopodobnie wypowiedział je pierwotnie po aramejsku.

W czasie, gdy powstawały Ewangelie, greka była językiem najpowszechniej używanym i rozumianym w całym basenie Morza Śródziemnego, gdzie Apostołowie podróżowali i głosili Ewangelię. Choć mogły istnieć jakieś wczesne rękopisy w języku aramejskim — lub przynajmniej pisemne streszczenia nauk Jezusa — greckie rękopisy są najstarszymi i najbardziej wiarygodnymi źródłami Ewangelii, jakimi dysponujemy, także w odniesieniu do brzmienia Modlitwy Pańskiej w Ewangelii według św. Mateusza.

Ponieważ języki posługują się różnymi strukturami gramatycznymi i wyrażeniami idiomatycznymi, najlepszym podejściem do tłumaczenia nie jest sztywny przekład słowo w słowo, lecz taki, który w naturalny sposób oddaje sens w języku docelowym. Jednak przyjrzenie się oryginalnemu greckiemu brzmieniu pozwala na głębsze zrozumienie, które będziemy rozwijać w toku tych rozważań.

Na przykład greckie brzmienie słów „Ojcze nasz, któryś jest w niebie” z Ewangelii według św. Mateusza 6:9 to Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, w transliteracji: Páter hēmṓn ho en toís ouranoís. Najbardziej dosłowny przekład brzmi: „Ojcze nas, Ten w niebiosach”. Bardziej naturalny przekład angielski brzmiałby: „Ojcze nasz, który jesteś w niebiosach” lub „Ojcze nasz, Ty, który mieszkasz w niebiosach”.

Choć trzymanie się tradycyjnej angielskiej formy Modlitwy Pańskiej ma wielką wartość, każdy rozdział będzie przedstawiał pomocnicze przekłady, aby pogłębić nasze rozumienie greckiego znaczenia i sprzyjać modlitewnemu rozważaniu. Poniżej znajduje się jeden z możliwych przekładów, z dodatkowymi objaśnieniami każdej prośby:

Ojcze nas, Ty, który jesteś w niebiosach — Ty, który królujesz nad wszystkim, także nad nami, Twoimi dziećmi z łaski,

Niech święci się Twoje imię — niech będzie uświęcone w nas i w całym stworzeniu.

Niech przyjdzie Twoje królestwo — zarówno teraz w naszych sercach, jak i w swym ostatecznym wypełnieniu, gdy powrócisz w chwale.

Niech się spełnia Twoja wola, jak w niebie, tak i na ziemi — gdyż doskonałe posłuszeństwo nieba jest dla nas wzorem na ziemi.

Daj nam dzisiaj naszego chleba na nadchodzący dzień — naszego codziennego zaopatrzenia, zarówno pokarmu materialnego, jak i przede wszystkim duchowego pokarmu Eucharystii.

Przebacz nam nasze długi, jak i my przebaczyliśmy naszym dłużnikom — gdyż pełny akt przebaczenia tym, którzy zgrzeszyli przeciwko mnie, jest koniecznym warunkiem otrzymania przeze mnie dzisiaj Twojego przebaczenia.

Nie wprowadzaj nas w próbę — umacniaj nas, abyśmy zwycięsko wychodzili z każdej Bożej próby, którą dopuszczasz.

Wybaw nas od Złego — ocal nas z mocy szatana i od wszystkich jego dzieł.

W sześciu z siedmiu próśb użyty jest tryb rozkazujący aorystu, forma czasownika charakterystyczna dla greki koine — odmiany greki używanej w Nowym Testamencie. W języku angielskim tryb rozkazujący aorystu można by porównać do dodania trzech wykrzykników na końcu prośby: jednego, by wyrazić jej pilność, drugiego, by wyrazić stanowczość, i trzeciego, by wyrazić zupełność. Choć nie jest to dosłowna równoważność gramatyczna, oddaje siłę i ostateczność, jakie przekazuje tryb rozkazujący aorystu w greckim oryginale.

Podstawa teologiczna

Święty Augustyn i święty Tomasz z Akwinu dostarczają podstawowych spostrzeżeń dotyczących Modlitwy Pańskiej, prowadząc nas ku jej głębszemu znaczeniu i przemieniającej mocy. Augustyn wyjaśnia, że Modlitwa Pańska jest doskonałym wzorem tego, jak powinniśmy się modlić. Święty Tomasz wyjaśnia, że modlitwa wyraża i odsłania przed Bogiem nasze pragnienia.

Ponieważ powinniśmy pragnąć jedynie tego, co jest naprawdę dobre, i pragnąć dobrych rzeczy we właściwym porządku, nasze modlitwy będą odzwierciedlały ten właściwy porządek, gdy będą wzorowane na Modlitwie Pańskiej, która najpierw kieruje nasze serca ku chwale Bożej, a następnie zwraca się ku naszym własnym potrzebom, kształtując nasze pragnienia zgodnie z Bożą mądrością. W Modlitwie Pańskiej nie tylko prosimy o wszystko, czego słusznie powinniśmy pragnąć, lecz także prosimy o te rzeczy we właściwym porządku. W ten sposób modlitwa ta uczy nas, o co prosić, a zarazem kształtuje i ukierunkowuje wszystkie poruszenia naszego serca.

Augustyn o modlitwie

Dla Augustyna modlitwa nie polega na informowaniu Boga o naszych potrzebach, skoro On już je zna, lecz na poszerzaniu naszej zdolności do przyjmowania Jego łaski. Uczy on, że celem modlitwy jest kształtowanie naszych dusz i dostrajanie ich do woli Bożej, abyśmy mogli właściwie kochać i żyć zgodnie z Bożą mądrością.

Nauczanie Augustyna o modlitwie można znaleźć w całej jego obszernej twórczości, ale jego najważniejszym wkładem w tę dziedzinę jest List do Proby, w którym systematycznie wykłada naturę modlitwy i ukazuje Modlitwę Pańską jako wzór wszelkiej modlitwy chrześcijańskiej. Obszernie omawia modlitwę także w swoim dziele O kazaniu Pana na górze.

W swoim Liście do Proby Augustyn odróżnia prawdziwą modlitwę od próśb o dobra doczesne, podkreślając, że modlitwa powinna być skierowana ku najwyższemu dobru — samemu Bogu. Choć możemy cieszyć się materialnymi wygodami, nigdy nie przyniosą one duszy prawdziwego pokoju. Tylko serce uwolnione od nieuporządkowanego przywiązania do doczesnych pragnień jest właściwie usposobione do spotkania z Chrystusem na modlitwie.

Augustyn zwięźle odpowiada na pytanie, o co powinniśmy się modlić: „Módl się o szczęśliwe życie” (List 130.4.9),  od razu wyjaśniając, że prawdziwe szczęście (beatitudo) można znaleźć jedynie w Bogu, a nie w ziemskiej pomyślności. Pisze: „Prawdziwie szczęśliwy jest zatem ten, kto ma wszystko, co pragnie mieć, i nie pragnie mieć niczego, czego nie powinien pragnąć” (List 130.5.1).

Modlitwa nie polega zatem na zmienianiu woli Bożej, lecz na przemienianiu naszych własnych pragnień, abyśmy ponad wszystko szukali wiecznego zjednoczenia z Nim. Przez modlitwę Boża łaska poszerza zdolność naszej duszy do przyjmowania Boga, wzmagając naszą tęsknotę za Nim i pogłębiając ufność w Jego opatrzność.

Augustyn podkreśla także konieczność wytrwałości w modlitwie — nie po to, by zmienić Boży zamysł, lecz by umocnić naszą wiarę i poleganie na Nim: „Modląc się, ćwiczymy pragnienie. Przez pragnienie stajemy się zdolni przyjąć to, co Bóg przygotowuje, aby nam dać” (List 130.8.15). Wytrwałość w modlitwie ćwiczy duszę, kształtując w niej cierpliwość, ufność i wolność od przywiązania do doczesnych trosk.

Zwieńczeniem listu jest nauka Augustyna o Modlitwie Pańskiej, którą uznaje on za doskonały i pełny wzór modlitwy chrześcijańskiej: „Jeśli modlimy się właściwie i w sposób odpowiadający naszym potrzebom, nie mówimy niczego, co nie byłoby już zawarte w Modlitwie Pańskiej” (List 130.12.22).

Tomasz z Akwinu o modlitwie

Choć obszerne pisma Tomasza dotyczą przede wszystkim filozofii i teologii, jego refleksje teologiczne stanowią mocny fundament rozwoju duchowego, ponieważ jego nauczanie jasno wyraża Boże prawdy. Jak uczy nas Jezus w Ewangelii według św. Jana: „Jeżeli trwacie w słowie moim, jesteście prawdziwie moimi uczniami i poznacie prawdę, a prawda was wyzwoli” (J 8:31).

W swoim najważniejszym dziele teologicznym, Sumie teologicznej, św. Tomasz poświęca modlitwie część rozważań pod hasłem „cnota religijności”, którą definiuje jako cnotę oddającą Bogu należną Mu cześć. Oddawanie czci Bogu jest aktem sprawiedliwości: dajemy Bogu to, co słusznie Mu się należy. Zewnętrzne akty pobożności i modlitwy — takie jak ofiary, śluby i obrzędy — wyrażają i umacniają wewnętrzną cześć oddawaną Bogu. Ostatecznie cnota religijności kieruje duszę ku Bogu, sprzyjając świętości i pogłębiając osobistą relację z Nim.

W Sumie (II-II, q. 83) Tomasz wyjaśnia, że modlitwa zaczyna się jako akt ludzkiego rozumu, a nie jedynie pragnienia. Jest rozumnym ujęciem i wyrazem naszej zależności od Boga oraz usposabia nas do przyjęcia Jego łaski. Choć Bóg już zna nasze potrzeby, autentyczna modlitwa przemienia nas, dostosowując naszą wolę do Jego Bożej opatrzności. Powinniśmy zanosić w modlitwie konkretne prośby, zwłaszcza o dobra duchowe, natomiast o zaspokojenie potrzeb materialnych powinniśmy modlić się jedynie z zachowaniem właściwego porządku — zabiegając o te dobra o tyle, o ile służą naszemu zbawieniu i są zgodne z wolą Bożą.

Według Tomasza Modlitwa Pańska jest doskonałym wzorem modlitwy, ponieważ właściwie porządkuje nasze pragnienia. Idąc za św. Augustynem, stwierdza on: 

„Ponieważ modlitwa jest wyrazem naszych pragnień przed Bogiem, powinniśmy prosić jedynie o to, czego powinniśmy pragnąć. Modlitwa Pańska nie tylko zawiera wszystko, czego powinniśmy pragnąć, lecz także przedstawia te pragnienia we właściwym porządku — kształtując w ten sposób nie tylko nasze prośby, ale i nasze serca” (Suma teologiczna II-II, q. 83, a. 9).

Katechizm Kościoła Katolickiego

Czerpiąc z refleksji świętych Tomasza i Augustyna, Katechizm Kościoła Katolickiego przedstawia szczegółowe rozważanie każdej prośby Modlitwy Pańskiej, nauczając, że jest ona streszczeniem całej Ewangelii, a także fundamentem pragnień. Refleksje zaczerpnięte z Katechizmu będą przywoływane w poszczególnych rozdziałach.

Ten Katechizm ma cztery główne części; czwarta z nich poświęcona jest modlitwie chrześcijańskiej i dzieli się na dwa działy:

  • Dział pierwszy: „Modlitwa w życiu chrześcijańskim” — przedstawia ogólny obraz modlitwy w Starym i Nowym Testamencie oraz śledzi jej rozwój w świętej Tradycji. Zawiera praktyczne wskazówki dotyczące sposobów modlitwy i zmagań na modlitwie, ukazując Jezusa jako wzór modlitwy.
  • Dział drugi: „Modlitwa Pańska” — w całości skupia się na Ojcze nasz jako doskonałym wzorze modlitwy.

Opisując Modlitwę Pańską, Katechizm stwierdza:

Modlitwa Pańska „jest rzeczywiście streszczeniem całej Ewangelii” (Tertulian, De orat. 1: PL 1, 1155). „Skoro Pan… po przekazaniu sposobu modlitwy powiedział w innym miejscu: «Proście, a otrzymacie», a każdy ma prośby właściwe swoim okolicznościom, najpierw odmawia się ustaloną i stosowną modlitwę [Modlitwę Pańską] jako fundament dalszych pragnień” (Tertulian, De orat. 10: PL 1, 1165; por. Łk 11:9) (KKK #2761).

Droga do przemiany

Modlitwa Pańska to więcej niż słowa: jest drogą do świętości, zażyłości z Bogiem i spełnienia naszych najgłębszych, właściwie uporządkowanych pragnień. Każda prośba wzywa nas, byśmy na nowo zwracali serca ku królestwu Bożemu, kształtując nasze myśli, czyny i dążenia.

Choć każdy z nas ma wiele różnych pragnień — jedne dobre, inne obojętne, a jeszcze inne nie tak dobre — konieczne jest wyeliminowanie naszych nieuporządkowanych pragnień i właściwe uporządkowanie pozostałych. Uporządkowane życie, zgodne z wolą Bożą, daje nam wolność. Życie pod władzą nieuporządkowanych i sprzecznych pragnień prowadzi nas mroczną i bolesną drogą wewnętrznego niepokoju, zagubienia i braku kierunku.

Prawdziwy pokój osiągamy wtedy, gdy łaska wprowadza ład w nasze znużone dusze, poskramiając nas i kierując ku samemu Bogu. Nasze pragnienia stają się niczym instrumenty w orkiestrze. Gdy kieruje nimi Boski Dyrygent, nasze życie rozbrzmiewa piękną, harmonijną symfonią, która oddaje Mu chwałę.

Cel wyznacza środki

Ludzie mają powszechną skłonność do przypisywania większej wagi środkom prowadzącym do celu niż samemu celowi. Na przykład: do czego służą pieniądze? Pieniądze pozwalają nam zapewnić sobie i naszym rodzinom pożywienie, dach nad głową i odzież. Jeśli pieniądze stają się celem samym w sobie, gromadzimy bogactwo dla niego samego, co jest błędem. Pieniądze są jedynie środkiem, który należy wykorzystywać dla większego dobra.

Ta zasada odnosi się do każdej dziedziny życia. Jeśli twoim najwyższym celem jest bogactwo, rozrywka, doczesny sukces lub osobista wygoda, to twoje codzienne wybory — twoje środki — będą podporządkowane temu celowi. Możesz pracować długimi godzinami, by gromadzić bogactwa, budować swoją reputację, inwestować w luksusy lub stawiać wypoczynek na pierwszym miejscu.

Jeśli jednak twoim ostatecznym celem jest życie błogosławieństwami — wieczne szczęście w obecności Boga — wówczas twoje środki będą wyglądały zupełnie inaczej. Będziesz dążyć do świętości, stawiać modlitwę na pierwszym miejscu, zabiegać o cnotę i podejmować wyrzeczenia prowadzące do nieba. Gdy już określisz swój prawdziwy cel, możesz właściwie uporządkować środki służące jego osiągnięciu.

Ostateczny cel człowieka

Jaki jest cel życia? Jezus odpowiedział na to pytanie w swojej modlitwie arcykapłańskiej w noc poprzedzającą Jego śmierć: „A to jest życie wieczne: aby znali Ciebie, jedynego prawdziwego Boga, oraz Tego, którego posłałeś, Jezusa Chrystusa” (J 17:3).

To krótkie, a zarazem głębokie stwierdzenie ujmuje cały sens i cel ostateczny naszego życia. Zostaliśmy stworzeni do życia wiecznego, a życie to osiąga się jedynie przez poznanie Boga. To „poznanie” jest głębokim, osobistym i przemieniającym poznaniem Go — zażyłą komunią miłości.

Skoro jest to nasz cel ostateczny, wszystko, co robimy w życiu, musi stawać się środkiem do jego osiągnięcia. W przeciwnym razie nieuchronnie będziemy dążyć do celów niższych, niewłaściwie obranych.

Czy możemy mieć wiele celów ostatecznych? Czy możemy na przykład dążyć zarówno do poznania Boga, jak i do bogactwa materialnego, traktując je jako równorzędne cele? Czy możemy dodać do nich także cieszenie się życiem, wychowywanie dzieci czy podróżowanie jako kolejne cele?

Z samej definicji może istnieć tylko jeden ostateczny cel. To, co ostateczne, jest jedno — podporządkowuje sobie wszystko inne. Oczywiście posiadanie rodziny, cieszenie się wakacjami czy dążenie do stabilności finansowej mogą być środkami służącymi celowi ostatecznemu, ale nie mogą stać się celami samymi w sobie. Jeśli poznawanie, miłowanie i uwielbianie Boga nie jest naszym celem ostatecznym, wówczas wszystko inne w życiu zmierza w niewłaściwym kierunku.

Wybór najwyższego i największego dobra, jakie możemy wybrać — wiecznej szczęśliwości w doskonałym zjednoczeniu z Bogiem — i uczynienie go zasadą przewodnią naszego życia nie zawsze są łatwe, ponieważ często żyjemy z podzielonym sercem. Możemy pragnąć Boga, a zarazem wciąż lgnąć do dóbr niższych. Życie uporządkowane to takie, w którym wszystko jest właściwie ukierunkowane ku naszemu prawdziwemu celowi ostatecznemu, tak aby cała reszta pozostawała z nim w zgodzie.

Wprowadzanie ładu w nasze życie

Kiedy wybieramy wieczną szczęśliwość — życie w doskonałym zjednoczeniu z Bogiem — jako nasz cel ostateczny, wszystko w życiu zaczyna się z nim harmonizować. Na przykład jeśli poznawanie i miłowanie Boga jest naszym ostatecznym celem, wówczas miłość do rodziny stanie się celem, który go wspiera. Prawdziwa miłość do rodziny nie jest samolubna ani jedynie sentymentalna; szuka najwyższego dobra dla naszych bliskich. Będziemy więc kochać ich w sposób, który przybliża ich do Boga i oddaje Bogu chwałę, a nie w taki, który na pierwszym miejscu stawia ziemską wygodę czy ulotne szczęście.

Podobnie nasza praca zawodowa, dobra materialne, zainteresowania i codzienne zajęcia przestaną być celami samymi w sobie. Staną się natomiast środkami, które pomagają nam wzrastać w miłości Boga i bliźniego. Na przykład praca nie jest już jedynie dążeniem do bogactwa czy pozycji społecznej, lecz okazją do oddawania Bogu chwały przez sumienność, uczciwość i zapewnianie utrzymania rodzinie.

Aby wprowadzić prawdziwy ład w nasze życie, musimy zadbać o to, by wszystko, co robimy — nasze relacje, ambicje i codzienne wybory — stawało się narzędziem prowadzącym nas ku Bogu.

„Poznanie” jedynego prawdziwego Boga

Jeśli życie wieczne jest sensem i celem naszego życia, musimy zrozumieć, co znaczy „znać” jedynego prawdziwego Boga oraz Tego, którego On posłał, Jezusa Chrystusa.

W Piśmie Świętym „poznanie” Boga oznacza zjednoczenie z Nim, głęboką i osobistą komunię. Jesteśmy powołani do udziału w Bóstwie Chrystusa, co stało się możliwe dzięki temu, że On uniżył samego siebie, aby mieć udział w naszym człowieczeństwie.

Ten udział w życiu Boga znajduje doskonałe spełnienie w niebie, gdzie będziemy oddawać Mu cześć w uszczęśliwiającym widzeniu, oglądając Boga takim, jaki jest, w całej Jego chwale. Wieczna modlitwa nieba — „Święty, Święty, Święty jest Pan Bóg Wszechmogący, który był, który jest i który ma być” — wyraża tę doskonałą komunię. Aby osiągnąć tę najwyższą i ostateczną rzeczywistość, już teraz musimy dostosowywać całe nasze ziemskie życie do owej rzeczywistości niebiańskiej.

Modlitwą, która w doskonały sposób uczy nas tego celu ostatecznego oraz tego, jak każdy środek ma mu służyć, jest Modlitwa Pańska. Jest ona nie tylko doskonałym wzorem modlitwy — jest doskonałym wzorem życia.

Struktura Modlitwy Pańskiej

Zanim przejdziemy do szczegółowych rozważań nad każdym wersem Modlitwy Pańskiej, warto przyjrzeć się jej jako całości. Zrozumienie jej struktury pomoże nam właściwie się nią modlić i korzystać z niej jako wzoru naszej modlitwy, aby mogła nas kształtować i wprowadzać właściwy ład w nasze dusze.

Jak nauczali święci Tomasz z Akwinu i Augustyn, siedem krótkich, doskonałych i przemieniających próśb, które Jezus dał nam w Modlitwie Pańskiej, jest ułożonych w takiej kolejności, w jakiej powinniśmy ich pragnąć. Pierwsza prośba, którą jesteśmy zaproszeni zanosić, dotyczy najwyższego pragnienia. „Najwyższe” nie oznacza „największe” pod względem ważności. Wszystkie siedem próśb splata się ze sobą, tworząc jedną modlitwę do Ojca. „Najwyższe” odnosi się raczej do porządku, w jakim powinniśmy pragnąć dóbr zawartych w siedmiu prośbach  (por. Suma teologiczna II-II, q. 83, a. 9).

Ten właściwy porządek nie wprowadza rozróżnienia między większymi a mniejszymi pragnieniami, lecz między tymi, które prowadzą nas ku naszemu celowi ostatecznemu — samemu Bogu — a tymi, które są podporządkowane temu ostatecznemu i najwyższemu celowi oraz wspierają dążenie do niego.

Początkowe słowa Modlitwy Pańskiej — „Ojcze nasz, któryś jest w niebie” — od razu kierują nas ku Bogu. Nie są prośbą, lecz wyrazem zasadniczej postawy: aktem zwrócenia naszych serc ku miłującemu nas Ojcu.

Zwróceni ku Ojcu, zaczynamy zanosić nasze prośby w kolejności podanej przez Chrystusa.

Najpierw pragniemy samego Boga i Jego chwały:

  • Święć się imię Twoje: pragniemy uświęcenia imienia Boga w nas i w całym stworzeniu
  • Przyjdź królestwo Twoje: modlimy się o to, by królestwo Boże zapanowało w naszych sercach już teraz i nadeszło w swoim ostatecznym wypełnieniu

Następnie pragniemy środków do osiągnięcia tego celu:

  • Bądź wola Twoja jako w niebie, tak i na ziemi: dostosowujemy naszą wolę do doskonałej woli Boga
  • Chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj: prosimy zarówno o środki do życia, jak i o pokarm duchowy
  • Odpuść nam nasze winy: szukamy pojednania z Bogiem i z innymi przez wzajemne przebaczenie

Na koniec pragniemy usunięcia przeszkód, które uniemożliwiają nam osiągnięcie tego celu:

  • Nie wódź nas na pokuszenie: prosimy o siłę w chwilach próby
  • Zbaw nas ode złego: szukamy ochrony przed Złym i jego dziełami

Te siedem próśb tworzy spójną całość, która odzwierciedla właściwy porządek naszych pragnień wobec Boga. Strukturę tę można w uproszczeniu przedstawić następująco:

  • Te pierwsze dwie prośby kierują nas ku naszemu ostatecznemu celowi: uczestnictwu w świętości Boga i Jego Królestwie.
  • Te trzy środkowe prośby skupiają się na niezbędnych środkach: dostosowywaniu się do woli Bożej, poleganiu na Jego opatrzności i uczestnictwie w Jego miłosierdziu.
  • Te ostatnie dwie prośby dotyczą przeszkód: przezwyciężania prób i przeciwstawiania się złu.

Wszystkie prośby razem prowadzą nas ku pełni wiecznej szczęśliwości, w której będziemy przez całą wieczność wypełniać nasz cel, wielbiąc Boga i wołając na wieki: Święty, Święty, Święty! „Przeto czy jecie, czy pijecie, czy cokolwiek innego czynicie, wszystko na chwałę Bożą czyńcie” (1 Koryntian 10:31).

Dary Ducha Świętego i błogosławieństwa

Święci Augustyn i Tomasz z Akwinu nie tylko podkreślają porządek pragnień, którego uczy Modlitwa Pańska, lecz także wiążą każdą prośbę z siedmioma darami Ducha Świętego i błogosławieństwami, ukazując, jak modlitwa ta kształtuje w nas duchowe przymioty, które Chrystus wychwala w Kazaniu na Górze (Mateusza 5: 3–12). Przedstawiają to następująco:

Prośba—Dar Ducha Świętego—Błogosławieństwo

Święć się imię Twoje→ Bojaźń Boża—Błogosławieni ubodzy w duchu

Przyjdź królestwo Twoje→ Pobożność—Błogosławieni cisi

Bądź wola Twoja→ Umiejętność—Błogosławieni, którzy się smucą

Chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj→ Męstwo—Błogosławieni, którzy łakną i pragną sprawiedliwości

Odpuść nam nasze winy→ Rada—Błogosławieni miłosierni

Nie wódź nas na pokuszenie→ Rozum—Błogosławieni czystego serca

Zbaw nas ode złego→ Mądrość—Błogosławieni, którzy wprowadzają pokój

Gdy ujmujemy modlitwę w taką strukturę, widzimy, że każda prośba nie tylko zwraca się do Boga o konkretny dar, lecz także opiera się na darach Ducha Świętego, aby kształtować nas zgodnie z błogosławieństwami. W ten sposób Modlitwa Pańska staje się drogą do uświęcenia, otwierając nas na dary Ducha Świętego, aby stopniowo upodabniać nasze myśli, czyny i pragnienia do Bożej Mądrości.

Święci Augustyn i Tomasz nie wiążą wprost dwóch ostatnich błogosławieństw — dotyczących prześladowania — z prośbami Modlitwy Pańskiej. Cierpliwie znoszone prześladowanie postrzegają raczej jako następstwo życia błogosławieństwami niż jako odrębną wewnętrzną postawę, którą należy w sobie rozwijać. Prześladowanie, a zwłaszcza męczeństwo, jest ostatecznym dowodem wierności Chrystusowi: znosi się je dzięki nadprzyrodzonej cnocie, nie zaś aktywnie do niego dąży jako do wewnętrznej postawy (Suma teologiczna, II-II, q. 124, a. 3).

Zagłębiając się w prośby

Po ogólnym rozważeniu Modlitwy Pańskiej jesteśmy teraz gotowi, by najpierw zastanowić się, kim jest Bóg i jak Go poznajemy (rozdziały pierwszy–drugi). Następnie przejdziemy do szczegółowego rozważenia siedmiu próśb (rozdziały trzeci–dziewiąty).

Czytając kolejne rozdziały, pamiętaj o trzyczęściowej strukturze przedstawionej w tym Wprowadzeniu. Zrozumienie tej struktury — celu, środków i przeszkód — ożywi Modlitwę Pańską i pomoże ci modlić się nią tak, jak zamierzył Bóg.

Poniżej znajduje się rozbudowane wstępne rozważanie Modlitwy Pańskiej, którym możesz się modlić, przygotowując się do bardziej szczegółowego zgłębiania każdej prośby.

Módlmy się:

Ojcze nasz, który jesteś w niebiosach, niech Twoje imię będzie uświęcone we mnie i w całym stworzeniu, bo Ty jesteś Święty, Święty, Święty!!!

Ojcze nasz, który jesteś w niebiosach, niech Twoje Królestwo przyjdzie do naszych serc teraz przez łaskę i wtedy, gdy powrócisz w chwale, aby ustanowić Nowe Niebiosa i Nową Ziemię, tak aby wszyscy aniołowie i święci wołali: Święty, Święty, Święty, dziś i przez całą wieczność!

Ojcze nasz, który jesteś w niebiosach, niech Twoja wola spełnia się tak w niebie, jak i na ziemi, bo doskonałe posłuszeństwo nieba jest dla nas wzorem na ziemi. Twoją ostateczną wolą wobec nas wszystkich jest, byśmy wołali: Święty, Święty, Święty, i wysławiali Twoją świętość naszym życiem!

Ojcze nasz, który jesteś w niebiosach, zaspokajaj nasze codzienne potrzeby, daj nam materialne środki do życia, łaskę do wypełniania Twojej woli, a nade wszystko duchowy pokarm Eucharystii, w której otrzymujemy przedsmak wiecznej uczty w niebie, podczas której będziemy na wieki wołać: Święty, Święty, Święty!

Ojcze nasz, który jesteś w niebiosach, odpuść nam nasze długi, jak i my odpuszczamy naszym dłużnikom, bo trzeba udzielać przebaczenia i miłosierdzia, aby je otrzymać, tak by dokonało się pełne pojednanie z Tobą i ze wszystkimi Twoimi dziećmi, abyśmy wszyscy oddawali Ci cześć, śpiewając: Święty, Święty, Święty!

Ojcze nasz, który jesteś w niebiosach, umacniaj nas, abyśmy zwycięsko przechodzili każdą Bożą próbę, którą dopuszczasz, bo ich celem jest nasze uświęcenie, abyśmy mogli wiecznie chwalić i wielbić Ciebie, który jesteś Święty, Święty, Święty!

Ojcze nasz, który jesteś w niebiosach, wybaw nas od złego ducha i wszystkich jego dzieł, abyśmy mogli wejść do Twojego Królestwa i do przyszłych Nowych Niebios i Nowej Ziemi, gdzie cała hierarchia niebiańska będzie na wieki wołać, jednym umysłem, sercem, duszą i ze wszystkich sił, że Ty, Jedyny i Wieczny Bóg, wielki JESTEM, KTÓRY JESTEM, jesteś Święty, Święty, Święty!


Spis treści

Rozdział pierwszy: Bóg

Wydanie w miękkiej oprawie – E-book Kindle – Audible – Google Play – Apple Books – i więcej!

Udostępnij tę stronę: