मराठी

प्रकरण 4 – दयेचा सद्गुण

जेव्हा एखादा आत्मा नम्रतेचा सद्गुण पूर्णपणे आत्मसात करतो आणि त्यानंतर विश्वासाने स्वतःला देवाच्या हाती सोपवून जगू लागतो, तेव्हा दयेचे दरवाजे उघडतात. या प्रकरणात दयेच्या या अनुभवाचे चार अंगांनी चिंतन केले जाईल. पहिले, देवाची दया त्या नम्र आणि देवावर भरवसा ठेवणाऱ्या आत्म्यात भरून वाहते, जेणेकरून तो पापातून मुक्त होईल. दुसरे, पापातून मुक्त झाल्यावर तो आत्मा आपल्या अंतरंगात स्वातंत्र्याची आणि देवामधील नव्या जीवनाची आणखी गौरवशाली कृपा अनुभवतो. तिसरे, दया अमर्याद असल्याने ती त्या व्यक्तीच्या हृदयापुरती मावू शकत नाही. म्हणून क्षमा आणि समेटाच्या कृतींमधून ती ओसंडून इतरांच्या जीवनात वाहू लागते. चौथे, नम्र, देवावर भरवसा ठेवणारा आणि दयाळू आत्मा क्षमा करून दया दाखवतो आणि दुसरी व्यक्ती ती क्षमा स्वीकारते, तेव्हा ख्रिस्तामध्ये खऱ्या मैत्रीचे आध्यात्मिक नाते जुळते. मग त्यागमय प्रेम त्या नात्याला चैतन्य देते आणि त्यातून अगणित चांगली फळे येतात.

देवाकडून दया स्वीकारावी आणि ती कोणतीही मर्यादा न ठेवता इतरांना द्यावी, असा तिचा हेतू आहे. देवाशी असलेले आपले नाते आणि त्याच्या दयेचा स्वीकार हाच आपल्या जीवनाचा पाया झाला पाहिजे. देवावरील आपले प्रेम जसजसे वाढत जाईल, तसतसे आपल्याला अनुभवास येणारे पावित्र्य इतरांशी कसे वागावे यासाठी आपल्याला मार्गदर्शन करील. देव आपल्या जीवनात ज्या ज्या व्यक्तींना आणतो, त्या प्रत्येकाला तो ठरवील त्या रीतीने आपल्याद्वारे त्याची दया अनुभवायला मिळेल. आपण देवासाठी आपले अंतःकरण खुले ठेवले, तर जे लोक त्याचे प्रेम स्वीकारण्यास तयार आहेत, त्या सर्वांशी प्रेमाची पवित्र नाती जोडण्यासाठी तो आपला उपयोग करील.

पापाच्या बाबतीत दया – क्षमा की दोषी ठरवणे

दया आणि न्याय हे एकमेकांच्या विरोधात आहेत, असे सहज वाटू शकते. पण तसे नाही. दयेच्या दोन रूपांपैकी एका रूपातून न्याय साधला जातो: एकतर क्षमेच्या रूपातील दया किंवा दोषी ठरवण्याच्या रूपातील दया. पाप्याला दया कोणत्या रूपात मिळते, हे पूर्णपणे त्याच्या मनोवृत्तीवर अवलंबून असते. ज्यांना आपल्या पापाबद्दल मनापासून खेद वाटतो आणि जे पश्चात्ताप करून पापापासून देवाकडे वळतात, त्यांना क्षमा देऊ केली जाते. जे हट्टीपणा सोडत नाहीत आणि आपले पाप मान्य करण्यास नकार देतात, त्यांना दोषी ठरवले जाते. क्षमा करणे आणि दोषी ठरवणे या दोन्ही देवाच्या दयेच्या कृती आहेत. दोषी ठरवताना देव पापाचे परिणाम पाप्याला भोगू देतो आणि अशा रीतीने त्याला पश्चात्ताप करण्यास बोलावतो. यातून देवाचा न्याय पूर्ण होतो. क्षमा करताना देव पाप्याचा मनापासूनचा पश्चात्ताप स्वीकारतो आणि त्याचे पाप दूर करतो. अशा रीतीने देवाचा न्याय पूर्ण होतो. दोषी ठरवलेली व्यक्ती पापाच्या बंधनात आणि ओझ्याखाली राहते. क्षमा मिळालेली व्यक्ती मात्र त्या बंधनांतून मुक्त होते.

दयेची ही दोन रूपे समजून घेण्याचा सर्वांत चांगला मार्ग म्हणजे पवित्र शास्त्रातून प्रकट होणाऱ्या देवाकडे आणि त्याच्या आपल्यावरील प्रेमाकडे पाहणे. देवाची दया पुढील दोन रूपांत कशी प्रकट होते हे समजून घेण्यासाठी पवित्र शास्त्रातील या दोन उताऱ्यांवर वेळ देऊन चिंतन करावे: क्षमा आणि दोषी ठरवणे

व्यभिचार करताना पकडलेल्या स्त्रीला क्षमा:

तेव्हा शास्त्री आणि परुशी व्यभिचार करताना पकडलेल्या एका स्त्रीला घेऊन आले आणि तिला मध्ये उभे केले. ते येशूला म्हणाले, “गुरुजी, ही स्त्री व्यभिचार करत असतानाच पकडली गेली. अशा स्त्रियांना दगडमार करावा, अशी आज्ञा मोशेने नियमशास्त्रात आम्हाला दिली आहे. तर तुम्ही काय म्हणता?” येशूची परीक्षा पाहण्यासाठी ते असे म्हणाले, जेणेकरून त्याच्यावर काही आरोप करता यावा. येशू खाली वाकला आणि बोटाने जमिनीवर लिहू लागला. पण ते त्याला विचारतच राहिले, तेव्हा तो सरळ उभा राहून त्यांना म्हणाला, “तुमच्यापैकी जो निष्पाप आहे, त्यानेच तिच्यावर पहिला दगड फेकावा.” तो पुन्हा खाली वाकला आणि जमिनीवर लिहू लागला. हे ऐकून ते वडीलधाऱ्यांपासून सुरुवात करून एकेक जण निघून गेले. येशू एकटाच राहिला आणि ती स्त्री त्याच्यासमोर होती. मग येशू सरळ उभा राहिला आणि तिला म्हणाला, “बाई, ते कुठे आहेत? तुला कोणीच दोषी ठरवले नाही का?” ती म्हणाली, “नाही, महाराज, कोणीही नाही.” तेव्हा येशू म्हणाला, “मीही तुला दोषी ठरवत नाही. जा, [आणि] यापुढे पुन्हा पाप करू नकोस.” योहान 8:3-11

या प्रसंगातील स्त्रीला क्षमेची गरज होती. ती व्यभिचार करत असतानाच पकडली गेली होती आणि तिने गंभीर पाप केले होते. नियमशास्त्रानुसार तिच्या पापाची शिक्षा मृत्युदंड होती. पण तिला दोषी ठरवण्याऐवजी येशूने तिला क्षमा करण्याचे निवडले. त्या क्षमेच्या कृतीतून, म्हणजेच दयेच्या या रूपातून, त्याने न्याय परिपूर्ण रीतीने साधला.

या प्रसंगात येशूने त्या स्त्रीच्या पापाचे समर्थन केले नाही किंवा तिचा व्यभिचार ‘काही फार गंभीर नाही’ असेही मानले नाही. उलट, “मीही तुला दोषी ठरवत नाही” आणि “जा, आणि यापुढे पुन्हा पाप करू नकोस” असे तिला सांगून, येशूने हे स्पष्ट केले की तिने पाप केले होते आणि तिला दोषी ठरवण्याचा अधिकार त्याला होता. म्हणून खऱ्या दयेसाठी आपली पापे प्रामाणिकपणे मान्य करणे आणि त्या पापांचे परिणाम स्पष्टपणे ओळखणे आवश्यक आहे.

या प्रसंगात एक गोष्ट स्पष्टपणे सांगितलेली नाही: येशूंना त्या स्त्रीचे अंतःकरण माहीत होते. तिला आपल्या पापाची जाणीव होती आणि त्याबद्दल तिला खेद वाटत होता, हे त्यांना ठाऊक होते. त्या प्रसंगाने ती नम्र झाली होती आणि तिने ती नम्रता स्वीकारली होती. तिला आपल्या पापाची जाणीव झाली आणि तिने ते नम्रपणे मान्य केले, म्हणूनच येशूंना तिला दोषी ठरवण्याऐवजी क्षमा देणे शक्य झाले. तिने विश्वासाने ती दया स्वीकारली. पण आपण नीतिमान आहोत अशा गर्वामुळे तिने आपला दोष मान्य करण्यास नकार दिला असता, तर येशूंच्या दयेने तिला दोषी ठरवण्याचे रूप घेतले असते.

शास्त्री आणि परुशी यांचा धिक्कार:

जो स्वतःला उंच करतो, त्याला नमवले जाईल; पण जो स्वतःला नमवतो, त्याला उंच केले जाईल.

“अहो शास्त्र्यांनो आणि परुश्यांनो, ढोंग्यांनो, तुमचा धिक्कार असो! तुम्ही लोकांसमोर स्वर्गराज्याचे दार बंद करता. तुम्ही स्वतः आत जात नाही आणि जे आत जाण्याचा प्रयत्न करतात, त्यांनाही जाऊ देत नाही.

“अहो शास्त्र्यांनो आणि परुश्यांनो, ढोंग्यांनो, तुमचा धिक्कार असो! एका माणसाला आपल्या धर्मात आणण्यासाठी तुम्ही समुद्र आणि जमीन पालथी घालता. पण तो तुमच्या धर्मात आला की तुम्ही त्याला स्वतःपेक्षा दुप्पट नरकाचा पुत्र बनवता.

“अहो आंधळ्या मार्गदर्शकांनो, तुमचा धिक्कार असो! तुम्ही म्हणता, ‘मंदिराची शपथ घेतली तर तिला काही महत्त्व नाही; पण मंदिरातील सोन्याची शपथ घेतली तर ती पाळावीच लागते.’ अहो आंधळ्या मूर्खांनो, कोणते मोठे—सोने की त्या सोन्याला पवित्र करणारे मंदिर? तुम्ही असेही म्हणता, ‘वेदीची शपथ घेतली तर तिला काही महत्त्व नाही; पण वेदीवरील अर्पणाची शपथ घेतली तर ती पाळावीच लागते.’ अहो आंधळ्यांनो, कोणते मोठे—अर्पण की त्या अर्पणाला पवित्र करणारी वेदी? जो वेदीची शपथ घेतो, तो वेदीची आणि तिच्यावर असलेल्या सर्व गोष्टींची शपथ घेतो; जो मंदिराची शपथ घेतो, तो मंदिराची आणि त्यात वास करणाऱ्याची शपथ घेतो; जो स्वर्गाची शपथ घेतो, तो देवाच्या सिंहासनाची आणि त्यावर विराजमान असलेल्याची शपथ घेतो.

“अहो शास्त्र्यांनो आणि परुश्यांनो, ढोंग्यांनो, तुमचा धिक्कार असो! तुम्ही पुदिना, शेपू आणि जिरे यांचा दशांश देता; पण नियमशास्त्रातील अधिक महत्त्वाच्या गोष्टींकडे—न्याय, दया आणि निष्ठा यांकडे—दुर्लक्ष केले आहे. [पण] इतर गोष्टींकडे दुर्लक्ष न करता तुम्ही यांचेही पालन करायला हवे होते. अहो आंधळ्या मार्गदर्शकांनो, तुम्ही चिलट गाळून काढता आणि उंट गिळता!

“अहो शास्त्र्यांनो आणि परुश्यांनो, ढोंग्यांनो, तुमचा धिक्कार असो! तुम्ही प्याला आणि ताट बाहेरून स्वच्छ करता; पण आत ती लुटीच्या मालाने आणि भोगलालसेने भरलेली आहेत. अहो आंधळ्या परुश्या, आधी प्याला आतून स्वच्छ कर, म्हणजे तो बाहेरूनही स्वच्छ होईल.

“अहो शास्त्र्यांनो आणि परुश्यांनो, ढोंग्यांनो, तुमचा धिक्कार असो! तुम्ही चुन्याने पांढऱ्या केलेल्या थडग्यांसारखे आहात. ती बाहेरून सुंदर दिसतात; पण आत ती मृतांची हाडे आणि नाना प्रकारची घाण यांनी भरलेली असतात. तसेच तुम्हीही बाहेरून नीतिमान दिसता; पण आतून तुम्ही ढोंगाने आणि दुष्कृत्यांनी भरलेले आहात.

“अहो शास्त्र्यांनो आणि परुश्यांनो, ढोंग्यांनो, तुमचा धिक्कार असो! तुम्ही संदेष्ट्यांची थडगी बांधता, नीतिमानांच्या स्मारकांना सजवता आणि म्हणता, ‘आम्ही आमच्या पूर्वजांच्या काळात असतो, तर संदेष्ट्यांचे रक्त सांडण्यात त्यांना साथ दिली नसती.’ अशा रीतीने संदेष्ट्यांचा खून करणाऱ्यांची तुम्ही संतती आहात, अशी स्वतःविरुद्ध साक्ष देता. आता तुमच्या पूर्वजांनी जे माप भरायला सुरुवात केली, ते तुम्ही पूर्ण भरा! अहो सापांनो, विषारी सापांच्या पिलांनो, नरकाच्या शिक्षेपासून तुम्ही कसे सुटाल? म्हणून पाहा, मी तुमच्याकडे संदेष्टे, ज्ञानी पुरुष आणि शास्त्री पाठवतो. त्यांच्यापैकी काहींना तुम्ही ठार माराल आणि वधस्तंभावर खिळाल; काहींना तुम्ही तुमच्या सभास्थानांत फटके माराल आणि नगरोनगरी त्यांचा पाठलाग कराल. अशा रीतीने, नीतिमान आबेलाच्या रक्तापासून ते बरख्याचा पुत्र जखऱ्या याच्या रक्तापर्यंत—ज्याचा तुम्ही पवित्रस्थान आणि वेदी यांच्या दरम्यान खून केला—पृथ्वीवर सांडलेल्या सर्व नीतिमानांच्या रक्ताचा दोष तुमच्यावर येईल. आमेन, मी तुम्हाला सांगतो, हे सर्व या पिढीवर ओढवेल.” मत्तय 23:12-36

येशूंनी शास्त्री आणि परुशी यांचा किती स्पष्टपणे, खंबीरपणे आणि मर्मभेदी शब्दांत धिक्कार केला, हे दिसावे म्हणून त्या धिक्कारवचनांची संपूर्ण मालिका येथे उद्धृत केली आहे. येशू सलग सात वेळा “तुमचा धिक्कार असो…” असे म्हणतात. यावरून त्यांनी केलेला धिक्कार किती संपूर्ण होता, हे दिसते. येथे प्रश्न असा आहे: येशूंनी दयेऐवजी न्यायाची निवड केली, हे त्यांच्यात दयेचा अभाव होता असे दाखवते का?

वर स्पष्ट केल्याप्रमाणे, न्याय आणि दया हे एकमेकांच्या विरोधात नाहीत. न्याय आणि दया हातात हात घालून कार्य करतात. दया कशा प्रकारे दाखवली जाते आणि न्याय कशा प्रकारे पूर्ण होतो, हे ज्याला दया दाखवली जाते त्याच्या अंतःकरणावर अवलंबून असते. या उताऱ्यात येशूने केलेल्या धिक्काराच्या परिपूर्णतेतून त्याचा न्याय पूर्ण झाला. येशू ज्या निःसंदिग्धपणे आणि कठोरपणे बोलला, त्यावरून शास्त्री आणि परुशी यांची अंतःकरणे किती हट्टी झाली होती, हे दिसून येते. त्यांच्यात नम्रता नव्हती; त्यामुळे ते विश्वासाने येशूकडे वळू शकले नाहीत. स्वतःची पापे ओळखण्याची आणि त्यांचा पश्चात्ताप करण्याची त्यांची थोडीही तयारी नव्हती. म्हणून इतक्या कठोर शब्दांत त्यांचा धिक्कार करून येशूने विलक्षण दया दाखवली. हा दयेचा ठरला, कारण सात वेळा केलेल्या या धिक्कारामागचा हेतू त्यांची पापे त्यांच्या निदर्शनास आणून त्यांच्या अंतःकरणाचे परिवर्तन घडवणे हा होता. हा धिक्कार ऐकून त्यांनी त्याच्या शब्दांकडे लक्ष द्यावे, नम्र व्हावे, पश्चात्ताप करावा आणि क्षमा मागावी, अशी येशूची आशा असावी. या कठोर कानउघाडणीनंतर त्यांच्यापैकी कोणीही पश्चात्ताप केला असता, तर त्याला क्षमा देऊ केली गेली असती, याची आपल्याला खात्री आहे. पण ते हट्टाने आपल्या पापांतच राहिले असते, तर या परिपूर्ण धिक्कारातून त्यांच्यावर जो न्यायनिवाडा झाला असता, त्याद्वारे देवाचा न्याय पूर्ण झाला असता.

अर्थात, तुम्ही नम्र होण्यासाठी आणि देवावर विश्वास ठेवण्यासाठी आधीपासूनच प्रयत्न करत आहात, त्यामुळे आपल्या प्रभूने अशा प्रकारे तुमचा धिक्कार करण्याची गरज नाही, असे या पुस्तकात गृहीत धरले आहे. तरीही, गर्विष्ठ आणि हट्टी अंतःकरणाच्या लोकांना देव अशा प्रकारे दया दाखवतो, याची आठवण ठेवणे उपयुक्त आहे. त्यामुळे नम्रता अंगी बाणवण्याचा आणि देवावर विश्वास ठेवण्याचा प्रयत्न दररोज करत राहणे किती आवश्यक आहे, हे तुमच्या लक्षात राहते. निष्ठावान ख्रिस्ती व्यक्तीही पापात पडू शकते. तुम्ही पाप करता तेव्हा पश्चात्ताप करण्याची आणि देवापुढे नम्र होण्याची तुमची तयारी असते का? नसेल, तर येशूने शास्त्री आणि परुशी यांचा जसा धिक्कार केला, तसाच धिक्कार तुम्हालाही अनुभवावा लागेल. या धिक्काराचा परिणाम म्हणजे पापाच्या आणि त्याच्या परिणामांच्या बंधनात अडकल्याने होणारी तीव्र अंतःकरणाची वेदना. हे ओझे वाहणे फार जड आहे. तरीही, पाप्याचे मनपरिवर्तन घडावे म्हणून केलेले हे दयेचे कृत्य आहे.

क्षमाही ओलांडून जाणारी दया – ख्रिस्तामध्ये स्वातंत्र्य आणि नवे जीवन

दया सर्वप्रथम पापांच्या क्षमेसाठी असते, पण ती तिथेच थांबत नाही. तुम्हाला देऊ केलेली क्षमा तुम्ही अंतःकरणापासून स्वीकारता, तेव्हा देव तुम्हाला त्याच्या विपुल जीवनातील स्वातंत्र्यात आणि गौरवात सहभागी होण्याचे आमंत्रण देतो. दयेचा हा दुसरा टप्पा उधळ्या पुत्राच्या कथेत दिसतो.

उधळा पुत्र:

भानावर आल्यावर तो मनात म्हणाला, “माझ्या वडिलांकडे कितीतरी मजुरांना खायला पुरून उरेल इतके अन्न मिळते, आणि मी मात्र इथे उपाशी मरत आहे! मी उठून माझ्या वडिलांकडे जाईन आणि त्यांना म्हणेन, ‘बाबा, मी स्वर्गाविरुद्ध आणि तुमच्याविरुद्ध पाप केले आहे. तुमचा मुलगा म्हणवून घेण्यास मी आता पात्र नाही. तुमच्या मजुरांपैकी एकाला जसे वागवता, तसे मला वागवा.’” मग तो उठून आपल्या वडिलांकडे परत गेला. तो अजून बराच दूर असतानाच त्याच्या वडिलांनी त्याला पाहिले आणि त्यांचे अंतःकरण करुणेने भरून आले. ते धावत आपल्या मुलाकडे गेले, त्यांनी त्याला मिठी मारली आणि त्याचे चुंबन घेतले. मुलगा त्यांना म्हणाला, “बाबा, मी स्वर्गाविरुद्ध आणि तुमच्याविरुद्ध पाप केले आहे; तुमचा मुलगा म्हणवून घेण्यास मी आता पात्र नाही.” पण वडिलांनी आपल्या सेवकांना आज्ञा केली, “लवकरात लवकर सर्वांत उत्तम झगा आणून त्याला घाला; त्याच्या बोटात अंगठी घाला आणि पायांत पादत्राणे घाला. पुष्ट केलेले वासरू आणून कापा. मग आपण मेजवानी करून आनंद साजरा करू या, कारण माझा हा मुलगा मेला होता आणि पुन्हा जिवंत झाला आहे; तो हरवला होता आणि आता सापडला आहे.” मग ते आनंद साजरा करू लागले. लूक 15:18-24

स्वैर जीवनाचे परिणाम भोगल्यावर मुलगा भानावर येतो आणि विचारपूर्वक आपल्या वडिलांची क्षमा मागण्याचा निर्णय घेतो, असे या उताऱ्यात दिसते. त्याची हलाखीची अवस्था आणि अन्नाची वानवा ही त्याच्या निर्णयामागची काही कारणे होती. पण आपण पाप केले आहे आणि आपले वडील दयाळू आहेत, या जाणीवेनेही त्याला तसे करण्यास प्रवृत्त केले.

त्याला झालेले दुःख आणि वाटलेला पश्चात्ताप कदाचित परिपूर्ण नसतील, तरी वडिलांनी त्याला लगेच दिलेली क्षमेची देणगी स्वीकारण्यासाठी ते पुरेसे होते. मात्र, या उताऱ्यात केवळ क्षमा करण्यापेक्षा कितीतरी अधिक काही दिसते. वडील मुलाला केवळ क्षमा करत नाहीत, तर आपल्या अपार आनंदात सहभागी होण्यासाठी त्याला आमंत्रितही करतात. ते त्याला सर्वांत उत्तम झगा घालतात, त्याच्या बोटात अंगठी घालतात, पुष्ट केलेले वासरू कापतात आणि मोठी मेजवानी देऊन आनंद साजरा करतात. मुलगा केवळ क्षमा आणि पोटापुरते अन्न मिळेल, या आशेने वडिलांकडे आला होता. पण मुलगा परत आल्याचा आनंद वडिलांना आवरता आला नाही आणि त्यांनी त्याच्यावर दयेचा वर्षाव केला.

देवाच्या दयेचा अनुभव घेताना आपल्याबाबतीतही हेच खरे ठरते. आपल्याला आपल्या पापांचा पश्चात्ताप होतो तेव्हा, तो परिपूर्ण नसला तरी, देव आपल्याला क्षमा करतो. आपले पाप कोणतेही असो, तो तत्परतेने आणि उदारपणे क्षमा करतो. देव किती सहजपणे क्षमा करतो, हे समजून घेणे आपल्याला कठीण जाऊ शकते. त्याच्या क्षमेबद्दल आपल्या अपेक्षा अनेकदा फारच कमी असतात. आपल्याला क्षमा मिळावी अशी जितकी इच्छा असते, त्याहून कितीतरी अधिक इच्छा देवाला आपल्याला क्षमा करण्याची असते, हे आपल्या लक्षात येत नाही. म्हणूनच देव आपल्याला क्षमेपेक्षाही कितीतरी अधिक देऊ इच्छितो, हे समजून घेणेही कठीण जाऊ शकते. त्याच्या वैभवशाली मेजवानीच्या आनंदसोहळ्यात सहभागी होण्यासाठीही तो आपल्याला आमंत्रण देऊ इच्छितो. या मेजवानीत आपल्याला स्वातंत्र्य, आनंद, शांती, सहनशीलता, सामर्थ्य यांसारखी असंख्य दाने मिळतात. देव आपल्याला प्रत्येक उत्तम दान देऊ इच्छितो, आणि तेही भरभरून देऊ इच्छितो. तो आपल्या इच्छेने जे काही देतो, ते सर्व स्वीकारण्याची तयारी आणि इच्छा आपल्याकडे असणे एवढेच आवश्यक आहे.

आपल्या पापांची क्षमा झाल्यावर आपल्याला येणाऱ्या पहिल्या अनुभवांपैकी एक म्हणजे स्वातंत्र्याचा, म्हणजेच मुक्तीचा अनुभव. आपण पापात राहिलो तरी आपल्यापैकी प्रत्येकाला निवडीचे स्वातंत्र्य असते. पण ‘मुक्ती’ म्हणजे त्याहून कितीतरी अधिक. आपल्या मनाची पापाशी असलेली आसक्ती तुटते आणि त्यामुळे आपले अंतःकरण देवाशी व त्याच्या पवित्र इच्छेशी जुळू शकते, हा मुक्तीचा अंतरीचा अनुभव आहे. जणू आपल्या आत्म्यावरचे आध्यात्मिक ओझे उतरले आहे, असे या अनुभवात वाटते.

हे समजून घेण्यासाठी कल्पना करा की एखादी व्यक्ती तुरुंगात आहे. एके दिवशी न्यायाधीश दया दाखवून तिला पूर्ण माफी देतात. माफी मिळाल्याचा आनंद असतोच, पण तुरुंगातून सुटका झाल्याचा आनंद त्याहूनही मोठा असतो. आता अशीही कल्पना करा की सुटका झाल्यावर त्या व्यक्तीला भरपूर संपत्ती मिळते आणि तिचे पूर्वीचे जीवन दसपटीने समृद्ध होऊन तिला परत मिळते. या व्यक्तीला मिळालेले नवे जीवन हा केवळ माफी मिळण्यापलीकडचा अनुभव आहे. मिळालेले नवे जीवन ती जगू लागते, तशी तिला लवकरच आपल्या स्वातंत्र्याची जाणीव होते आणि ती त्या स्वातंत्र्याचा वापर करू लागते.

म्हणून ‘दयेच्या मेजवानीत’ सर्वप्रथम पाप, अपराधभाव, लज्जा आणि पापाच्या सर्व बेड्यांपासून पूर्ण मुक्ती मिळते. पण त्यानंतर आपली वाट पाहणारा आनंद आपल्या कल्पनेपलीकडे आहे. आपल्याला क्षमा झाली असली, तरी अनेकदा आपल्याला पूर्वीची पापे मनाशी धरून ठेवण्याचा मोह होतो. स्वातंत्र्य म्हणजे आपल्या पूर्वीच्या चुका एवढीच आपली ओळख नाही, हे उमजणे आणि अनुभवणे. आपल्याला भविष्य आहे. देवाने आपल्यासाठी योजलेल्या नव्या जीवनात गौरवाने सहभागी होणे, हेच ते भविष्य. पापाच्या बेड्यांतून आपली सुटका होते आणि ख्रिस्तामध्ये नवे व गौरवशाली जीवन जगण्याचे आमंत्रण आपल्याला मिळते.

या नव्या जीवनाचा अनुभव घेत असताना आपल्याला पवित्र आत्म्याच्या फळांचाही अनुभव येऊ लागतो. मागच्या प्रकरणात म्हटल्याप्रमाणे, पवित्र आत्म्याची ही फळे देवाची इच्छा ओळखण्यास आपल्याला मदत करतात. पण आपण काय करावे याची दिशा दाखवण्यापुरतीच ती नाहीत. त्यांचे महत्त्व त्याहून कितीतरी अधिक आहे. पवित्र आत्म्याच्या फळांना मर्यादा नाही. देवाच्या दयेच्या अधिक खोल अनुभवात आपण शिरतो, तशी ही फळे आपल्या जीवनात वाढत राहतात. या फळांमधून ख्रिस्तातील नवे जीवन आपल्याला आपल्या मानवी जीवनात अनुभवता येते. परंपरेनुसार आपण पवित्र आत्म्याची बारा फळे मानतो. ती अशी आहेत:

प्रीती: देव सर्वांवर जशी प्रीती करतो, तशीच प्रीती ठेवून आपल्या विचारांतून आणि कृतींतून इतरांची काळजी घेण्याची व त्यांच्याप्रती आपुलकी आणि समर्पण दाखवण्याची क्षमता

आपल्याला उभारी, बळ आणि आनंद देणारा आध्यात्मिक अनुभव

शांती: चांगल्या काळात आणि कठीण प्रसंगांतही लाभणारी गाढ शांतता

धीर: वाट्याला जे काही येईल ते रागावून किंवा वैतागून न जाता, शांतपणे आणि खंबीरपणे सहन करण्याची क्षमता

दयाळूपणा: इतरांचा विचार करून त्यांना आनंद देतील असे बोलण्याचा आणि वागण्याचा गुण

चांगुलपणा: सद्गुण आणि चारित्र्य यांतील अस्सलपणा

दीर्घसहनशीलता: जीवनातील क्रूस जड असतात आणि दीर्घकाळ वाहावे लागतात, तेव्हा ते वाहण्याचे बळ

सौम्यता: शांत स्वभाव, मनाची प्रसन्नता, वृत्तीचा समतोल आणि दिखाऊपणाचा अभाव

निष्ठा: देवाशी आणि त्याच्या राज्याशी असलेली दृढ आणि अढळ बांधिलकी

शीलसंकोच: स्वतःकडे प्रामाणिकपणे आणि निर्मळ दृष्टीने पाहण्याचा व स्वतःच्या शरीराचा मान राखून त्याच्याशी आदराने वागण्याचा गुण

आत्मसंयम: स्वतःच्या आवेगांवर आणि इच्छांवर मात करण्याचे व मोहांना प्रतिकार करण्याचे बळ

पावित्र्य: स्वतःच्या तसेच इतरांच्या लैंगिकतेविषयी गाढ आदर

देवाकडून मिळालेल्या या आशीर्वादांवर प्रार्थनापूर्वक चिंतन करण्यासाठी वेळ काढा. ते समजून घेतल्याने ख्रिस्तातील नव्या जीवनाचा अनुभव समजून घेता येतो. यांपैकी प्रत्येक फळातून हे नवे जीवन एका विशिष्ट प्रकारे प्रकट होते. जे नम्र आहेत, देवावर भरवसा ठेवतात आणि ज्यांना त्यांच्या पापांची पूर्ण क्षमा मिळाली आहे, त्यांना ही सर्व फळे देण्याची देवाची इच्छा आहे. मागच्या प्रकरणात देवाची इच्छा ओळखण्यास मदत करणारी चिन्हे म्हणून तुम्ही या फळांवर चिंतन केले. आता देवाने तुम्हाला दिलेले आशीर्वाद म्हणून त्यांच्यावर चिंतन करा, म्हणजे तुम्ही त्याच्या दयेने ओसंडून वाहणाऱ्या जीवनात पूर्णपणे बुडून जाल.

दयेची अपार विपुलता – इतरांच्या पापांपर्यंतही ओसंडून वाहणारी दया

तुमच्या जीवनातून दया ओसंडून इतरांच्या जीवनात वाहिली पाहिजे. ज्या प्रकारे तुम्हाला देवाची दया मिळाली, त्याच प्रकारे ती तुमच्या जीवनातून ओसंडून इतरांच्या जीवनात वाहील. सर्वप्रथम, इतरांच्या पापांच्या बाबतीत दया दाखवण्याचे आवाहन तुम्हाला केले आहे. हे नीट समजून घेण्यासाठी पवित्र शास्त्रातील एका उताऱ्यावर पुन्हा एकदा चिंतन करूया.

क्षमा न करणाऱ्या सेवकाचा दाखला

तेव्हा पेत्राने जवळ येऊन त्याला विचारले, “प्रभू, माझ्या भावाने माझ्याविरुद्ध पाप केले, तर मी त्याला किती वेळा क्षमा करावी? सात वेळांपर्यंत का?” येशूने उत्तर दिले, “मी तुला सांगतो, सात वेळा नव्हे, तर सत्याहत्तर वेळा. म्हणून स्वर्गाच्या राज्याची तुलना आपल्या सेवकांशी हिशेब चुकता करण्याचे ठरवणाऱ्या एका राजाशी करता येईल. त्याने हिशेब घ्यायला सुरुवात केली, तेव्हा त्याच्यासमोर एका कर्जदाराला आणण्यात आले. त्याच्याकडे राजाची फार मोठी रक्कम देणे होती. ती फेडणे त्याला शक्य नव्हते, म्हणून कर्जाची फेड व्हावी यासाठी त्याला, त्याच्या पत्नीला व मुलांना आणि त्याच्या सर्व मालमत्तेला विकण्याची आज्ञा त्याच्या धन्याने दिली. तेव्हा तो सेवक त्याच्या पाया पडला, त्याला नमन केले आणि म्हणाला, ‘मला थोडी उसंत द्या, मी तुमचे सगळे कर्ज फेडीन.’ त्या सेवकाच्या धन्याला त्याची दया आली. त्याने त्याला जाऊ दिले आणि त्याचे कर्ज माफ केले. तो सेवक बाहेर पडल्यावर त्याला त्याचा एक सहकारी सेवक भेटला. त्याच्याकडे याचे अगदी थोडे देणे होते. त्याने त्याला पकडले व त्याचा गळा दाबू लागला आणि म्हणाला, ‘माझे देणे फेड!’ तेव्हा त्याचा सहकारी सेवक गुडघे टेकून त्याला विनवू लागला, ‘मला थोडी उसंत द्या, मी तुमचे कर्ज फेडीन.’ पण त्याने ऐकले नाही. उलट, कर्ज फेडेपर्यंत त्याला तुरुंगात टाकले. जे घडले ते पाहून त्याच्या इतर सहकारी सेवकांना फार वाईट वाटले. त्यांनी आपल्या धन्याकडे जाऊन त्याला सगळा वृत्तांत सांगितला. तेव्हा त्याच्या धन्याने त्याला बोलावून म्हटले, ‘अरे दुष्ट सेवका! तू मला विनवणी केलीस म्हणून मी तुझे सगळे कर्ज माफ केले. जशी मी तुझ्यावर दया केली, तशी तूही आपल्या सहकारी सेवकावर दया करायला नको होतीस का?’ मग त्याच्या धन्याने संतापून त्याला छळ करणाऱ्यांच्या स्वाधीन केले, ते त्याचे सगळे कर्ज फिटेपर्यंत. तुमच्यापैकी प्रत्येकाने आपल्या भावाला मनापासून क्षमा केली नाही, तर माझा स्वर्गीय पिताही तुमच्याशी असेच वागेल.” मत्तय 18:21-35

या दाखल्यामुळे अनेक गोष्टी स्पष्ट होतात. तुमच्या जीवनातील ‘फार मोठ्या प्रमाणावरची’ पापे क्षमा करण्यास देव तयार आहे व तसे करण्याची त्याची इच्छा आहे, एवढेच हा दाखला सांगत नाही; तर तुम्हालाही त्यानंतर तितक्याच उदारपणे इतरांना क्षमा केली पाहिजे, हे तो दाखवतो. तसे केले नाही, तर तुम्हाला मिळालेली क्षमा तुम्ही गमावाल.

दयेचा स्वभावच असा आहे की, देवाकडून तुम्हाला जितक्या प्रमाणात दया मिळते, तितक्याच प्रमाणात ती तुम्ही इतरांना दिली पाहिजे. हे दयेच्या मूळ स्वभावाशीच निगडित आहे, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. तुमच्यातून दया इतरांकडे वाहते, असे समजा. ती तुमच्यातून इतरांकडे वाहू देण्यासाठी तुम्ही आपले हृदय उघडायला तयार नसाल, तर देव तुमच्या जीवनात ती ओतणार नाही. दया इतरांना न देता स्वतःपुरती राखून ठेवण्याचा कोणताही प्रयत्न केला, तर देवाच्या या अमर्याद देणगीचा ओघ त्याच क्षणी थांबतो.

आणखी एक गोष्ट समजून घेणे महत्त्वाचे आहे: इतरांवर दयेचा वर्षाव करण्यासाठी तुम्ही जितके आपले हृदय उघडाल, तितकाच अधिक दयेचा वर्षाव देव तुमच्या जीवनात करेल. या दोन्हींचा थेट संबंध आहे. ही गोष्ट समजल्यावर जास्तीत जास्त दयाळूपणे वागण्याची उत्कट इच्छा तुमच्यात जागी झाली पाहिजे.

दया दाखवण्याची पहिली पायरी म्हणजे दुसऱ्याने केलेल्या पापांच्या बाबतीत दयाळूपणे वागणे. कोणी तुमच्याविरुद्ध पाप केले, तर एका अर्थाने तुम्ही धन्य आहात. त्याचे पाप कोणत्याही प्रकारे आशीर्वाद आहे, असा याचा अर्थ नाही. उलट, दुसऱ्याने तुमच्याविरुद्ध केलेले पाप तुम्हाला क्षमा करण्याचे आमंत्रण देते, या अर्थाने तुम्ही धन्य आहात. यात देवाचे सामर्थ्य दिसून येते: दुसऱ्याने तुमच्याविरुद्ध केलेल्या पापाचे रूपांतर देव तुम्हाला पवित्रतेत वाढण्याच्या आणि त्या व्यक्तीला देवाकडे वळण्याच्या संधीत करू शकतो. देव तुम्हाला जशी क्षमा करतो, तशीच क्षमा करून आणि त्याच्या क्षमेत सहभागी होऊन तुम्ही पवित्र होता. हे धन्यवचन आठवा: “धन्य ते दयाळू, कारण त्यांच्यावर दया केली जाईल” (मत्तय 5: 7).

या प्रकरणाच्या सुरुवातीला सांगितलेली गोष्टही आठवा: तुम्हाला आपल्या पापांचा पश्चात्ताप असेल, तरच तुम्ही देवाची क्षमा स्वीकारू शकता. तुम्ही हट्टाने आपल्या पापांतच राहता, तेव्हा देव आपल्या न्यायाची पूर्तता व्हावी आणि तुमचे हृदय त्याच्याकडे वळावे म्हणून तुमच्यावर दोषाचा निवाडा करतो. तुम्ही इतरांना दया दाखवता, तेव्हाही हेच तत्त्व लागू होते. तुम्ही नेहमी क्षमा केली पाहिजे; तरी कधीकधी तुमच्याविरुद्ध पाप करणारे लोक आपल्या पापात हट्टाने टिकून राहतात. अशा वेळी तुम्ही त्यांना देत असलेल्या क्षमेत प्रेमाने आणि पवित्र हेतूने त्यांची कानउघाडणी करण्याचाही समावेश असला पाहिजे. असे करताना तुम्ही त्यांच्या अंतःकरणाचा न्याय करू नये, कारण अंतःकरण फक्त देवच जाणतो. मात्र, जी कृत्ये वस्तुतः पापमय आहेत, त्यांसाठी त्यांना खडसावले पाहिजे.

एखाद्याला प्रेमाने त्याची चूक दाखवून देण्याचा सर्वांत प्रभावी मार्ग म्हणजे त्याला क्षमा करणे. क्षमा करताना तुम्ही त्याच्या पापपूर्ण कृतीकडेच बोट दाखवता. तुम्ही त्या कृतीचे समर्थन करत नाही, तर ती क्षमा करता. ‘मी तुला या कृतीबद्दल क्षमा करतो’ असे म्हणताना तुम्ही मान्य करता की ती कृती वस्तुनिष्ठपणे चुकीची आहे. काही जण ही क्षमा स्वीकारतील आणि खरा समेट घडून येईल. इतर जण आपली चूक मान्य करणार नाहीत आणि त्यामुळे तुमची क्षमेची कृती देवाकडून त्यांच्या चुकीचा निषेध होण्यास कारण ठरेल. पण हीसुद्धा दयाच आहे! यात त्या व्यक्तीच्या अंतःकरणाचा न्याय केला जात नाही, तर तिच्या कृतीचा न्याय केला जातो. खरे तर, असा निर्णय घेतल्याशिवाय क्षमा देणे शक्य नाही.

एखाद्याने तुमच्याविरुद्ध पाप केले, तर त्या व्यक्तीने तुमची क्षमा मागणे हे सर्वांत योग्य ठरेल. अशा वेळी क्षमा करणे आणि पूर्ण समेट साधणे खूप सोपे जाते. पण जर त्या व्यक्तीने तुमची क्षमा मागितली नाही आणि ती आपल्या चुकीच्या वागण्यात हट्टाने कायम राहिली, तर तिला क्षमा करूनच तुम्ही तिचा ‘निषेध’ केला पाहिजे. त्यानंतर देव स्वतः पुढचे कार्य हाती घेईल आणि त्याच्या इच्छेप्रमाणे ते पूर्ण करील.

निषेधातून व्यक्त होणारी दया इतरांना दाखवण्याचे आवाहन तुम्हाला केले आहे. ही दया वेगवेगळ्या रूपांत व्यक्त होते. उदाहरणार्थ, तुम्ही पालक असाल, तर तुम्हाला अनेकदा आपल्या मुलांना प्रेमाने त्यांची चूक दाखवून द्यावी लागेल. त्यांच्या कृतींचे मूल्यमापन करा आणि त्या देवाच्या नियमाविरुद्ध असतील तेव्हा त्यांच्याशी ठामपणे वागा. आपल्या जोडीदाराची, भावंडांची, मित्रमैत्रिणींची आणि इतरांची चूकही योग्य वेळी, योग्य रीतीने दाखवून द्या. मात्र, याची सुरुवात नेहमी तुम्ही मनापासून क्षमा करण्याने होते, आणि तुम्ही केवळ त्या व्यक्तीने प्रत्यक्षात केलेल्या कृतीविषयीच बोलता.

एखादी व्यक्ती तुमच्याविरुद्ध पाप करण्यात हट्टाने कायम राहिली, तर काय करावे? तुम्ही कसा प्रतिसाद द्यावा? पवित्र शास्त्रातील पुढील वचने याबाबत चांगले मार्गदर्शन करतात:

“जर तुझ्या भावाने [तुझ्याविरुद्ध] पाप केले, तर त्याच्याकडे जा आणि तुम्ही दोघेच असताना त्याची चूक त्याला सांग. त्याने तुझे ऐकले, तर तू आपल्या भावाला पुन्हा मिळवले आहेस. पण त्याने ऐकले नाही, तर आणखी एक-दोन जणांना सोबत घेऊन जा, म्हणजे ‘दोन किंवा तीन साक्षीदारांच्या साक्षीने प्रत्येक बाब सिद्ध होईल.’ जर तो त्यांचेही ऐकण्यास नकार देईल, तर विश्वासूंच्या समुदायाला सांग. जर त्याने समुदायाचेही ऐकण्यास नकार दिला, तर एखाद्या यहुदीतर व्यक्तीशी किंवा जकातदाराशी वागशील तसे त्याच्याशी वाग.” मत्तय 18:15-17

“जे कोणी तुमचे स्वागत करणार नाहीत किंवा तुमचे बोलणे ऐकणार नाहीत, त्यांच्या घरातून किंवा नगरातून बाहेर पडा आणि आपल्या पायांची धूळ झटकून टाका.” मत्तय 10:14

एखाद्या व्यक्तीला तिचे पाप दाखवून देण्यासाठी तुम्ही तिच्याकडे जाता, तेव्हा येशूचे शब्द नीट समजून घेण्याची काळजी घ्या. ‘बंधुभावाने चूक दाखवून देण्याचे’ कर्तव्य तुम्हाला दुसऱ्याच्या अंतःकरणाचा न्याय करण्याची मुभा देत नाही. उलट, ज्या व्यक्तीची चूक दाखवून देण्याची जबाबदारी तुमच्यावर आहे, तिच्या प्रत्यक्ष कृतींचाच वस्तुनिष्ठपणे विचार करणे आवश्यक आहे. तिचे हेतू आपल्याला माहीत आहेत असे गृहीत धरू नका. या दोन दृष्टिकोनांत फार मोठा फरक आहे.

कृतीचा न्याय करणे म्हणजे तुम्हाला प्रत्यक्षात जे दिसते त्याचा विचार करणे. ती कृती देवाच्या नियमाविरुद्ध असल्याचे दिसत असेल आणि तिच्यामुळे काही प्रकारचा कलह निर्माण होत असेल, तर त्याविषयी प्रेमाने बोलणे. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती दुसऱ्याबद्दल अश्लील आणि टीकात्मक शब्द वापरत असेल, तर ते शब्द अयोग्य आहेत हे ओळखण्यासाठी तिच्या मनात काय आहे हे जाणण्याची गरज नाही. म्हणून बंधुभावाने तिची चूक दाखवून देताना तुम्ही ती व्यक्ती पापी आहे असा निर्णय देत नाही; तुम्ही एवढेच सांगता की तिने वापरलेले शब्द देवाच्या नियमाशी सुसंगत नाहीत. हा फरक सूक्ष्म वाटला, तरी दुसऱ्याची चूक प्रामाणिकपणे दाखवून देण्यासाठी तो समजून घेणे आवश्यक आहे.

आणखी नेमके उदाहरण घेऊया. समजा तुमच्या एखाद्या मित्राने किंवा मैत्रिणीने कामाच्या ठिकाणच्या सहकाऱ्याबद्दल बरेच कठोर आणि अयोग्य शब्द वापरले. तुम्ही कसा प्रतिसाद द्यावा? त्या कठोर शब्दांची दखल घ्या आणि त्याबद्दल त्या व्यक्तीशी बोला. तिच्या मनात इतकी नाराजी का आहे, याबद्दल तुम्ही अधिक विचारू शकता आणि तिची बाजू अधिक नीट समजून घेण्याचा प्रयत्न करू शकता. या संवादात ती व्यक्ती रागाने भरलेली आहे आणि तिला क्षमा करता येत नाही हे अधिक स्पष्ट झाले, तर क्षमा करणे का गरजेचे आहे याविषयी सौम्यपणे बोलण्याची संधी तुम्हाला मिळते. अशा वेळी त्या व्यक्तीच्या सदसद्विवेकबुद्धीची स्थिती तिच्या बोलण्यातून अशी उघड झाली आहे की तिने जे म्हटले त्याविषयी तुम्ही तिच्याशी बोलू शकता.

किंवा समजा, तुमच्या जोडीदाराने रागाच्या भरात एखादी बोचरी टीका केली. भावना शांत झाल्यावर रागाच्या त्या उद्रेकाकडे जोडीदाराचे लक्ष वेधणे आवश्यक आहे. त्या वेळी बोललेले शब्द दुखावणारे होते, हे आपल्या जोडीदाराला सांगणे सर्वांत योग्य आणि दयाळूपणाचे ठरेल. असे सांगणे म्हणजे जोडीदाराच्या अंतःकरणाचा न्याय करणे नव्हे; तो प्रत्यक्ष कृतीचा न्याय आहे. शिवाय, त्या कृतींविषयी थेट बोलून त्यांमुळे झालेल्या जखमा भरून काढल्या नाहीत, तर समेट साधणे आणि पुढील वर्षांत प्रेमाचे नाते अधिक गहिरे करणे कठीण जाईल.

एखाद्या व्यक्तीची चूक दाखवून द्यायची की नाही हे ठरवताना आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्या: ती व्यक्ती आपली चूक ऐकून घेण्यास तयार आहे का? उदाहरणार्थ, भावना अजूनही तीव्र असतील आणि वैताग स्पष्टपणे दिसत असेल, तर थांबून त्या कृतींबद्दल नंतर बोलणे अधिक दयाळूपणाचे ठरते. दुःखाची गोष्ट अशी की, काही नात्यांत वैरभाव कायम राहतो. अशा वेळी चूक दाखवून देऊन समेट साधणे फार कठीण होते. तरीही, एक दिवस समेट घडेल ही आशा नेहमी बाळगली पाहिजे.

दुखावणाऱ्या किंवा अयोग्य कृतीचा विषय काढण्याची ही योग्य वेळ नाही, असे तुम्हाला वाटले, तरी मनापासून क्षमा करून दया दाखवणे आवश्यक आहे. आणि दुखापत खोलवर झाली असेल, तर समेट शक्य नसला तरी क्षमा त्याहूनही अधिक उदार असली पाहिजे. लक्षात ठेवा, ‘क्षमा’ म्हणजे अंतःकरणात केलेली दयेची कृती: तुम्ही त्या व्यक्तीला मनातून क्षमा करता. ‘समेट’ म्हणजे ज्या व्यक्तीने पाप केले तिला पश्चात्ताप होतो, ती तुमच्याकडे क्षमा मागते आणि तुम्ही तिला क्षमा करता. त्यामुळे तुमचे नाते पुन्हा जुळते आणि अधिक दृढ होते.

क्षमा करता यावी म्हणून देवाच्या दयेसाठी प्रार्थना

आपल्या चुकीवर हटून बसलेल्या व्यक्तीला मनापासून क्षमा करण्याचा एक उपयुक्त मार्ग म्हणजे तिच्यासाठी प्रार्थना करणे. पण ज्याने तुम्हाला दुखावले आहे, त्याला क्षमा करणे फार कठीण असू शकते. ही गोष्ट एका रात्रीत घडत नाही. त्यासाठी देवाच्या कृपेची आणि स्वतःला देवाच्या हाती सोपवण्याची गरज असते. त्यासाठी खूप प्रार्थनाही करावी लागते.

जे करायला येशू स्वतः तयार नाही, ते करायला तो आपल्याला कधीही सांगत नाही. ज्यांनी त्याला नुकतीच इतकी क्रूर वागणूक दिली होती, त्यांनाही त्याने क्रुसावरून क्षमा केली. दुसऱ्याला क्षमा करणे ज्यांना कठीण जाते, त्यांना मदत व्हावी म्हणून खालील जपमाळ दिली आहे. तुम्हालाही असे वाटत असेल, तर ही जपमाळ रोज म्हणा, म्हणजे देव तुम्हाला या ओझ्यातून मुक्त करू शकेल.

दुसऱ्याला क्षमा करता यावी म्हणून देवाच्या दयेसाठी जपमाळ

पुढील प्रार्थना (जी दैवी दयेच्या जपमाळीपेक्षा वेगळी आहे) म्हणण्यासाठीही जपमाळ वापरतात. या प्रार्थना पवित्र शास्त्रातून घेतल्या आहेत. पहिली प्रार्थना पहिले ख्रिस्ती धर्मसाक्षी संत स्टीफन यांची आहे. दगडमारामुळे त्यांचा मृत्यू होण्याच्या अगदी आधी त्यांनी ती म्हटली:

“हे प्रभू, हे पाप त्यांच्या माथी लावू नकोस.”  प्रेषितांची कृत्ये 7:60

दुसरी प्रार्थना येशूने क्रुसावर प्राण सोडताना उच्चारलेल्या शब्दांवरच आधारलेली आहे:

“हे पित्या, त्यांना क्षमा कर, कारण ते काय करीत आहेत हे त्यांना ठाऊक नाही.” लूक 23:34

‘हे आमच्या पित्या’ आणि ‘नमो मरिये’ या प्रार्थना प्रत्येकी एकदा म्हणा आणि मग प्रेषितांचे श्रद्धावचन म्हणा.

मग जपमाळीच्या प्रत्येक दशकाच्या मोठ्या मण्यावर अशी प्रार्थना म्हणा:

हे प्रभू, हे पाप त्यांच्या माथी लावू नकोस, कारण सर्वांविषयी तुझ्या ठायी अपार दया आणि करुणा आहे. तुझ्या परिपूर्ण प्रेमाचे अनुकरण करता यावे म्हणून मला क्षमा करण्याची कृपा दे.

मग जपमाळेच्या प्रत्येक दशकातील दहा लहान मण्यांवर अशी प्रार्थना करा:

पित्या, त्यांना क्षमा कर, कारण ते काय करीत आहेत हे त्यांना कळत नाही.

पाचही दशके पूर्ण झाल्यावर शेवटी पुढील प्रार्थना तीनदा म्हणा:

हे प्रभू येशू, जिवंत देवाच्या पुत्रा, माझ्यासारख्या पापी जीवावर दया कर.

आमेन.

पवित्र शास्त्रावर आधारलेली ही एक प्रभावी प्रार्थना आहे. ज्या व्यक्तीने तुम्हाला दुखावले आहे आणि जी समेट करायला तयार नाही, तिला क्षमा करणे तुम्हाला कठीण जात असेल, तर तिच्यासाठी ही जपमाळ दररोज म्हणायला सुरुवात करा. तिचा किती उपयोग होतो हे पाहून तुम्हाला आश्चर्य वाटेल.

तुम्ही क्षमा देऊ केली की तुमच्याविरुद्ध पाप केलेली व्यक्ती ती नम्रपणे स्वीकारते आणि समेट होतो, अशी आदर्श स्थिती असते. पण बरेचदा असे घडते की ज्या व्यक्तीला तुम्ही क्षमा केली आहे, ती आपण काय केले हे मान्य करत नाही आणि म्हणून तुम्ही केलेली क्षमा स्वीकारायलाही तयार नसते. त्यामुळे समेट होत नाही. कदाचित तुम्ही एखाद्या व्यक्तीसाठी (उदाहरणार्थ, तुमच्या जोडीदारासाठी किंवा तुमच्या मुलासाठी) प्रार्थना केली असेल, तिला मनात वारंवार क्षमा केली असेल; तरीही ती तुमची क्षमा स्वीकारत नाही आणि आपणच बरोबर आहोत या भावनेने आपल्या पापाला चिकटून राहते. दुर्दैवाने, असे घडते तेव्हा क्षमा करत राहण्यापलीकडे तुमच्या हाती काही नसते. तुम्ही अशा परिस्थितीत असाल, तर धीर सोडू नका. निराशा थेट आशेवर घाला घालते. आशा हरपली की क्षमाशील हृदय कठोर होते आणि त्यात राग भरतो. तुमच्या बाबतीत असे होऊ देऊ नका.

तुमच्या जीवनातील एखादी व्यक्ती हट्टाने दुखावणाऱ्या कृती करतच राहिली, तर प्रार्थना करणे आणि ती समेटासाठी तयार होण्याची वाट पाहणे एवढेच तुमच्या हाती असते. उधळ्या पुत्राचा आधीचा उतारा आठवा. त्या कथेत वडील आपल्या मुलाची वाट पाहत होते आणि तो परत येतो का, हे सतत पाहत होते. मुलगा दुरूनच दिसताच ते त्याच्याकडे धावत गेले. तुम्हीही तसेच केले पाहिजे. ज्या व्यक्तीशी तुम्हाला समेट करायचा आहे, ती त्यासाठी तयार होत असल्याची काही खूण दिसते का, हे पाहण्यासाठी ‘दूरवर’ सतत नजर ठेवा. तिच्या मनात थोडीशीही तयारी दिसली, तर त्या खुणेकडे लक्ष द्या आणि दया दाखवायला व क्षमा करायला तयार राहा.

मात्र काही प्रसंगी, पवित्र शास्त्रातून आधी उद्धृत केलेल्या उताऱ्यात सांगितल्याप्रमाणे, ‘आपल्या पायांची धूळ झटकण्याची’ वेळ येऊ शकते. याचा अर्थ काय? चुकीचा निषेध करण्यातही जी दया आहे, तिच्यात पवित्र रीतीने सहभागी होण्याचा हा मार्ग आहे. एखादी व्यक्ती आपल्या चुकीवर ठाम राहते आणि समेटाचे सर्व प्रयत्न करून झाले असतात, तेव्हा ‘आपल्या पायांची धूळ झटकणे’ हीच तिच्याशी वागण्याची सर्वांत दयाळू रीती ठरू शकते. याचा अर्थ तिच्याशी उद्धटपणे, दोष काढत किंवा पापी रीतीने वागणे असा नाही. उलट, तिच्या कृतींचा तुमच्या नात्यावर काय परिणाम झाला आहे, हे तिला दिसू देणे असा त्याचा अर्थ आहे. तिच्या वागण्यात दिसणारा हट्टीपणा अधिक स्पष्टपणे समोर येऊ द्यायचा. पण हीसुद्धा दयाच आहे.

“पायांची धूळ झटकून टाकण्याची” ही कृती वेगवेगळ्या प्रकारे घडू शकते. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला प्रतिसाद देताना आपले दुःख व्यक्त करणे एवढेच योग्य ठरेल, अशी परिस्थिती असू शकते. ते दुःख आडून राग व्यक्त करण्यासाठी नव्हे, तर दयाळूपणे आणि खऱ्या खेदाने व्यक्त करावे (“जे दुःखी आहेत ते धन्य…” मत्तय 5:4). समोरची व्यक्ती फारच हट्टाला पेटली असेल, तर दुःखाने मौन राखणे हीदेखील प्रेमाची कृती ठरू शकते. त्या व्यक्तीच्या चुकीच्या वागणुकीचे परिणाम दाखवण्याचा हा एक मार्ग आहे. समेटाला तिने दिलेल्या नकाराचे परिणाम हे दुःखपूर्ण मौन जणू ‘मोठ्या आवाजात’ दाखवून देते.

पण सावध राहा, प्रार्थना करा, मनापासून क्षमा करा आणि देवाला तुमचे मार्गदर्शन करू द्या. पुन्हा लक्षात ठेवा: अप्रत्यक्ष आक्रमकता या प्रकारच्या दयेचे सोंग सहज घेऊ शकते. पण अप्रत्यक्ष आक्रमकताही शेवटी आक्रमकताच आहे. आणि आक्रमकता म्हणजे दया नव्हे. एखाद्या व्यक्तीसमोर दुःखाने मौन राखण्यास तुम्हाला पाचारण केले जाते, तेव्हा समेट होईल ही दृढ आशा तुमच्या मनात सदैव असली पाहिजे. उधळ्या पुत्राच्या दाखल्यातील पिता आपल्या मुलाशी समेट व्हावा म्हणून दूरवर नजर लावून त्याची वाट पाहत उभा होता; त्याचप्रमाणे, समेटाची अगदी छोटीशी संधी मिळताच तुम्ही तो करण्यास सदैव तयार आणि इच्छुक असले पाहिजे.

आशा अशी की, तुमच्या सर्वांत जवळच्या नात्यांमध्ये वर सांगितलेली वेळ येणार नाही. त्या नात्यांतील प्रत्येकाचे हृदय समेटासाठी सदैव खुले राहो, अशी आशा आहे. हृदये अशी खुली असतील, तर प्रत्येक नात्यात दयेची भरभरून मेजवानी अनुभवता येते. आणि दयेची ही मेजवानी त्यागमय प्रेमाच्या देणगीतून प्रकट होते.

आध्यात्मिक मैत्रीचा आणि त्यागपूर्वक स्वतःला देण्याचा आनंद

संत थॉमस अक्विनास यांच्या मते, “या पृथ्वीवर खऱ्या मैत्रीपेक्षा अधिक मोलाचे काहीही नाही” (सायप्रसच्या राजाला राजसत्तेविषयी, ग्रंथ 1, प्रकरण 11, परिच्छेद 77). देवाची दया देणे आणि स्वीकारणे हे केवळ पापांच्या क्षमेपुरते मर्यादित राहत नाही, तेव्हा खऱ्या मैत्रीचे बंध जुळतात. दोन व्यक्तींपैकी प्रत्येक जण ख्रिस्ताशी एकरूप झालेला असतो आणि त्यामुळे प्रत्येक जण दुसऱ्याला ख्रिस्ताचे प्रेम दाखवतो; यातून खरी मैत्री घडते. अशा प्रकारची “ख्रिस्तातील मैत्री” तुमच्या प्रत्येक प्रेमाच्या नात्याला लागू होते. अर्थात, भेटणाऱ्या प्रत्येकाशी तुमची अगदी जिवलग मैत्री होऊ शकत नाही; मैत्रीचा नेहमीचा अर्थ घेतला, तरी प्रत्येकाशी मैत्री करणे शक्य नसते. आपल्याकडे असलेला वेळ आणि शक्ती मर्यादित असल्यामुळे अनेकांशी जवळचे नाते जोडणे शक्य होत नाही. पण ख्रिस्तामध्ये जीवन जगणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीशी तुम्ही “खऱ्या मैत्रीचे बंध” जोडू शकता, मग ती मैत्री अधूनमधून होणाऱ्या थोड्याशा बोलण्यापुरतीच असली तरीही. अशी मैत्रीही मोठ्या आनंदाचा स्रोत ठरू शकते, कारण तिच्यातून देवाच्या ओसंडून वाहणाऱ्या दयेत सहभागी होता येते. एकमेकांना अधिक खोलवर ओळखणाऱ्यांमध्येही “खऱ्या मैत्रीचे बंध” जुळू शकतात. पती-पत्नी, शेजारी, जिवलग मित्र-मैत्रिणी, भावंडे इत्यादींच्या नात्यांतही ख्रिस्तातील मैत्रीचे पवित्र बंध असणे आदर्श आहे.

ख्रिस्तातील खरी मैत्री कशी अनुभवता येते? ती कशी जगता येते? प्रथम योहानाच्या शुभवर्तमानातील हे वचन आठवा: “आपल्या मित्रांसाठी स्वतःचा प्राण देण्यापेक्षा मोठे प्रेम कोणाचेही नाही” (योहान 15:13). येशू आपल्याला आपल्या “मित्रांसाठी” प्राण देण्यास बोलावतो, हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे. याचा अर्थ, दयेचे सर्वोच्च रूप आपण केवळ अशांनाच देऊ शकतो, ज्यांच्याशी आपला समेट झाला आहे आणि ज्यांच्याशी आपण ख्रिस्तामध्ये जोडलेले आहोत. आधी म्हटल्याप्रमाणे, एखादी व्यक्ती आपल्याविरुद्ध केलेल्या पापात हट्टाने अडून राहते, तेव्हा या पुढच्या पातळीवरची दया तिला दाखवणे शक्य होत नाही. तिच्या हट्टामुळे आपण तिला केवळ क्षमाच देऊ शकतो. ती पश्चात्ताप करून पापापासून देवाकडे वळत नाही आणि आपली क्षमा मनापासून स्वीकारत नाही, तोवर तिला आपल्या क्षमेचा अनुभव जणू ‘दोष ठरवणाऱ्या न्याया’सारखाच येत राहतो.

एखाद्या व्यक्तीशी तुमचा खरा समेट झाला आणि तुम्ही दोघे ख्रिस्तामध्ये मित्र झालात, की त्या व्यक्तीवर देवाच्या दयेचा वर्षाव करण्यास तुम्हाला पाचारण केले जाते. शेवटी ही दया त्यागमय प्रेमातून व्यक्त होते: तुम्ही त्या व्यक्तीला स्वतःपेक्षा प्राधान्य देता आणि आपल्या संपूर्ण अस्तित्वाने तिच्यावर प्रेम करता. यात तुम्ही स्वतःलाच देणगी म्हणून देता. या त्यागमय प्रेमाची खोली प्रत्येकाला वेगवेगळ्या रीतीने अनुभवता येईल; पण क्रूसावर परिपूर्णपणे प्रकट झालेल्या ख्रिस्ताच्या परिपूर्ण त्यागमय प्रेमात तो नेहमीच सहभाग असेल. म्हणजेच, तुम्ही त्या व्यक्तीसाठी स्वतःला पूर्णपणे आणि स्वेच्छेने अर्पण करता.

त्यागमय प्रेमाबद्दल पहिली लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट म्हणजे ते ‘त्यागमय’ आहे.  ‘त्यागमय’ म्हटल्यावर ते काहीतरी नकारात्मक आणि नकोसे आहे, असा गैरसमज सहज होऊ शकतो.  कारण स्वार्थाच्या दृष्टीने पाहिल्यास ते नकोसेच असते.  स्वार्थापोटी देण्यापेक्षा घेण्याकडे आपला कल असतो.  पण दया आपल्याला या स्वार्थातून मुक्त करते आणि जगण्याचा कितीतरी अधिक गौरवशाली मार्ग शोधू देते.  पवित्र शास्त्रातील हे वचन आठवा: “कारण जो आपला जीव वाचवू इच्छितो तो तो गमावील; पण जो माझ्यासाठी आपला जीव गमावील, त्याला तो सापडेल” (मत्तय 16:25).  ख्रिस्तासाठी आपला जीव गमावणे आणि अशा रीतीने त्याच्या दयेचे साधन होणे, यासाठीच देवाने तुम्हाला घडवले आहे.  अशा प्रकारे, स्वतःला इतरांसाठी अर्पण करताना तुम्हाला स्वतःचा खरा शोध लागतो आणि परिपूर्ण कृपावस्थेत तुमचे मनुष्यत्व पूर्णत्वाला येते.  देवाने तुम्हाला जसे घडवले आहे तसे होण्याचा हाच मार्ग आहे.  देवाच्या इच्छेनुसार जगताना तुमचे मनुष्यत्व अधिक फुलते आणि देवाने तुम्हाला जी व्यक्ती होण्यासाठी निर्माण केले आहे, ती व्यक्ती तुम्ही अधिक पूर्णपणे बनता.

पती-पत्नी दोघेही एकमेकांचे हित जपतात, तेव्हा त्यांच्यातील सखोल प्रेम परस्परांना आधार देण्यात दिसून येते.  आईवडील आपल्या मुलांवर असे सखोल, बिनशर्त प्रेम करतात, तेव्हा मुलांची नेहमी काळजी घेतली जाते आणि त्यांच्या काही गरजाही पूर्ण होतात.  कुटुंबात स्वतःला पूर्णपणे अर्पण करण्याचे विशेष कर्तव्य असते. 

पण ख्रिस्ताच्या हृदयातील दयेचा साठा अक्षय आहे.  म्हणून देव तुम्हाला दररोज विविध प्रकारे इतरांना आपले हृदय देण्याची प्रेरणा देईल.  देव तुम्हाला जितके देण्यास बोलावतो, त्याहून अधिक देण्याची मागणी करण्याचा अधिकार यामुळे दुसऱ्या कोणालाही मिळत नाही; तरीही प्रत्येक व्यक्तीशी दयेने वागताना तुम्ही ती दया पूर्ण मनाने आणि कोणतीही अट न घालता दाखवाल.  बऱ्याचदा देव काही खास व्यक्तींच्या सहवासाचा आशीर्वादही तुम्हाला देईल. त्यांच्याशी तुम्ही आपल्या मनातले बरेच काही वाटून घ्याल आणि त्यांना आपल्या जीवनात मोठे स्थान द्याल.  अशा मैत्रीत दोन्ही बाजूंनी देवाच्या दयेत सहभागी झाल्यावर त्या नात्यांतून पवित्र फळे मिळतात: ती आधार देतात, जीवन बदलतात आणि उन्नत करतात.  येशूच्याही जीवनात काही व्यक्तींशी मैत्रीचे विशेष नाते होते आणि त्यांच्यासाठी त्याने अधिक वेळ दिला व अधिक श्रम घेतले.  प्रेषित, मरिया, मार्था आणि लाझर यांचा विचार करा.  पण येशूची मैत्री सर्वांपर्यंत पोहोचली; ज्यांच्याशी त्याची भेट केवळ क्षणभर झाली, त्यांच्यापर्यंतही ती पोहोचली.  जे त्याचे प्रेम स्वीकारण्यास तयार होते, त्यांच्यासाठी तो सतत त्यागपूर्वक, मनःपूर्वक स्वतःला देत राहिला.

त्यागमय प्रेमात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे तुम्ही दुसऱ्यासाठी देत असलेल्या वेळेचे आणि श्रमांचे प्रमाण नव्हे, तर तुम्ही दाखवत असलेल्या प्रेमाचा दर्जा.  ख्रिस्तामध्ये एखाद्या ‘मित्रा’वर आपण जे प्रेम करतो, ते नेहमी शक्य तितक्या उच्च दर्जाचे असावे.  मग ते व्यक्त करण्यासाठी केवळ क्षणभरच मिळाला तरीही.

त्यागमय प्रेमातही एका अर्थी ‘वेदना’ होतात.  कारण इतक्या सखोल प्रेमासाठी नम्रपणे दुसऱ्याला प्रथम स्थान देण्याची निवड पुन्हा पुन्हा करावी लागते.  क्रुसावरून प्रकट झालेल्या देवाच्या दयेचे साधन सतत बनून राहण्यासाठी स्वतःच्या ‘मी’पणाला सतत मरू द्यावे लागते.  प्रेमात वेदना होतात.  पण त्या वेदनेतही गोडी असते.  शक्य तितक्या पूर्णपणे आपले हृदय अर्पण केल्याने जे चांगले फळ मिळते, त्यात ही गोडी असते.  आणि ही ‘गोडी’ अनुभवायला मिळाली की प्रेमासाठी करावा लागणारा त्याग मुळीच ओझे वाटत नाही.

आपल्याला ‘वेदना’ देणारा आणखी एक अनुभव म्हणजे आध्यात्मिक कोरडेपणा.  अनेक संतांनी देवाशी असलेल्या नात्यात असा आंतरिक कोरडेपणा अनुभवला आहे.  देव त्यांच्या अगदी जवळ असतो, तरी तो आपल्याजवळ नाही असे त्यांना वाटते.  पण या कोरडेपणाच्या अनुभवाचा हेतू असा असतो की संतांनी देवावर कितीतरी अधिक खोलवर, म्हणजे जाणीवपूर्वक केलेल्या निवडीतून, प्रेम करायला सुरुवात करावी.  देवाचे त्यांना होणारे दर्शन अंधुक होते, त्याची उपस्थिती त्यांना जाणवत नाही; तरीही ते त्याच्यावर प्रेम करण्याची निवड करतात. त्याची इच्छा आचरणात आणण्याचे ते ठरवतात, ते त्यांच्या भावनांमुळे नव्हे, तर प्रेमामुळे.

इतरांवर प्रेम करतानाही आपल्याला कधीकधी असा कोरडेपणा जाणवू शकतो.  उदाहरणार्थ, आईवडील आपल्या मुलांवर प्रेम करताना आणि त्यांची काळजी घेताना जे काही करतात, त्या प्रत्येक गोष्टीत त्यांना नेहमीच मनापासून आनंद वाटेल असे नाही.  त्यांच्या त्यागमय प्रेमातून त्यांना नेहमीच काहीतरी सार्थक झाल्याचे समाधान मिळेल; पण त्या प्रेमामागे नेहमीच एखादी सुखद भावना असेल असे नाही.  उलट, ती सुखद भावना नाहीशी झाल्यावर त्यांचे प्रेम अधिक पवित्र आणि मुलांसाठी अधिक हितकारक ठरू शकते.  कारण अशा प्रेमात अधिक त्याग असतो आणि ते ख्रिस्ताच्या क्रुसाचे अनुकरण करत, केवळ दयेपोटी केले जाते.  असे प्रेम अधिक निःस्वार्थ होते आणि त्यात दुसऱ्याच्या हिताकडे अधिक लक्ष असते.  प्रेमापोटी स्वतःला देताना अनेकदा आनंद वाटतो; पण तसा आनंद वाटला नाही, तर आपण आश्चर्यचकित किंवा निराश होऊ नये.  अशा क्षणांकडे आपले हृदय अधिक पूर्णपणे आणि अधिक निःस्वार्थपणे अर्पण करण्याची संधी म्हणून आपण पाहिले पाहिजे.

जेव्हा तुम्ही दररोज त्यागपूर्वक स्वतःला इतरांसाठी देता, विशेषतः ख्रिस्तामध्ये ज्यांच्याशी तुमची आध्यात्मिक ‘मैत्री’ आहे अशांसाठी, तेव्हा तुमच्या दयेच्या कृती जीवन देतात आणि जीवनाला खोलवर आधार देतात, याची जाणीव तुम्हाला होऊ लागेल. दुसऱ्यावर दया केल्याने ख्रिस्तातील गौरवमय जीवनाकडे तुमची मोठी उन्नती होते. जेव्हा तुम्ही असे करता आणि देवाची दया तुमच्याद्वारे इतरांपर्यंत वाहू देता, तेव्हा त्याची दया प्रथम तुमच्याच आत्म्यात वाहते. दया स्वीकारल्याने आणि मग तिचे साधन बनल्याने आपले जीवन मोठ्या समाधानाने भरून जाते. हे तुमचे रोजचे ध्येय ठेवा. ज्यांच्याशी तुमचा सलोखा झाला आहे, त्यांच्यासाठी काहीही राखून न ठेवता आपले जीवन अर्पण करण्याच्या संधी शोधा. असे केल्यास तुम्हाला दिसेल की देवाकडून तुम्हाला मिळणाऱ्या आणि तुमच्याद्वारे इतरांपर्यंत पोहोचणाऱ्या दयेला मर्यादा नाही. अशी दया आचरणात आणणे हा खऱ्या पवित्रतेच्या मार्गावर वाटचाल करण्याचा सर्वांत जलद मार्ग आहे, हेही तुम्हाला उमगेल.

या विभागाच्या सुरुवातीला म्हटल्याप्रमाणे, “या पृथ्वीवर खऱ्या मैत्रीपेक्षा मोलाचे असे काहीही नाही” (संत थॉमस अक्विनास). जेव्हा ती मैत्री देवाच्या दयेत पूर्णपणे बुडून जाते, तेव्हा त्या मैत्रीत पवित्र आत्म्याच्या फळांचा अनुभव येतो. त्यातून मोठा आनंद मिळतो, आणि त्या मैत्रीतून एकमेकांना मिळणारे बळ प्रेमापोटी केलेल्या प्रत्येक त्यागाचे सार्थक करते. तुमच्या सर्व मैत्रीच्या नात्यांना, विशेषतः कौटुंबिक नात्यांना, असे गौरवमय बनवण्याचा प्रयत्न करा. मग तुमच्या जीवनात देवाची जिवंत उपस्थिती तुम्हाला प्रकर्षाने जाणवेल. तो तुमच्याकडे येईल आणि तुमच्याद्वारे तुमच्या प्रियजनांच्या जीवनात कार्य करील.

पवित्रतेचा मार्ग – आपल्या उदात्त पाचारणाचा सारांश

पवित्र बनण्यासाठी अत्यावश्यक असलेल्या तीन सद्गुणांवर या छोट्या पुस्तकात चिंतन केले आहे. हे तिन्ही सद्गुण आवश्यक आहेत, कारण प्रत्येक पुढचा सद्गुण आधीच्या सद्गुणाच्या पायावर उभा राहतो. नम्रता, विश्वास आणि दया आचरणात आणण्याचे अंतिम फळ असे जीवन आहे, जे आपल्याला वैयक्तिक पातळीवर खोलवर परिपूर्णतेचा अनुभव देते आणि इतरांच्या जीवनातही फार मोठा बदल घडवते.

जेव्हा आपण पवित्र जीवन जगतो आणि अखेरीस त्यागपूर्वक स्वतःचे अर्पण करतो, तेव्हा आपल्याला शब्दांत व्यक्त न करता येणारा आनंद लाभतो. कारण दयेपोटी स्वतःला पूर्णपणे अर्पण करण्याच्या त्या सर्वोच्च कृतीतून आपण देवाशी गाढ ऐक्यात प्रवेश करतो.

प्रकरण 5 – प्रेमाचे जिवंत बलिदान

अनुक्रमणिका


ई-पुस्तक किंवा मऊ मुखपृष्ठाच्या छापील पुस्तकाच्या स्वरूपातही उपलब्ध:

ॲमेझॉन – गूगल प्ले – आयट्यून्स – बार्न्स अँड नोबल