मराठी

प्रकरण नऊ: “आम्हाला सोडव…”

प्रभूच्या प्रार्थनेतील शेवटची विनंती तिच्या आधीच्या विनंतीसारखीच आहे; पण तिच्यात अधिक निकड आहे आणि तिचा भर थोडा वेगळा आहे. मागील प्रकरणात आपण ‘आम्हाला मोहात पडू देऊ नकोस’ या सहाव्या विनंतीवर चिंतन केले. या विनंतीत आपण देवाला प्रार्थना करतो की, आपल्यासमोर येणाऱ्या मोहांनी किंवा परीक्षांनी आपल्यावर मात करू नये. आपण दुर्बल आहोत आणि आपल्याला देवाच्या सामर्थ्याची गरज आहे, ही त्यातली नम्र कबुली आहे. त्याच्या सामर्थ्यानेच आपण समजू शकतो की हे मोह व या परीक्षा देवाने होऊ दिलेल्या कसोट्या आहेत. त्या अखेरीस आपल्याला अधिक पवित्र बनवू शकतात आणि देवाच्या राज्यात व त्याच्या शाश्वत गौरवात अधिक पूर्णपणे सहभागी होण्यास नेऊ शकतात. ही विनंती अधिक प्रतिबंधात्मक आहे. आपल्या क्लेशांचाच विचार करत राहू नये किंवा त्यांच्यामुळे निराश होऊ नये, तर देवाने होऊ दिलेल्या प्रत्येक कसोटीत आशा टिकवून शेवटपर्यंत धीराने वाटचाल करावी, यासाठी आपण कृपा मागतो.

या शेवटच्या विनंतीत आपली याचना अधिक तीव्र होते. आपल्यासमोर येणारे मोह आणि परीक्षा यांबरोबरच त्या दुष्टाची, म्हणजेच सैतानाची, उपस्थिती व सामर्थ्य आणि त्याच्यामुळे होणारे दुष्परिणामही आपण मान्य करतो. त्याच्यापासून, त्याच्या सर्व दुष्कृत्यांपासून आणि शाश्वत दंडाच्या धोक्यापासून आपली मुक्तता व्हावी, अशी आपण प्रार्थना करतो. ही सुटकेसाठी, संरक्षणासाठी आणि शाश्वत आशेसाठी केलेली प्रार्थना आहे.

“या विनंतीतील ‘वाईट’ ही अमूर्त कल्पना नाही. त्यातून एका व्यक्तीचा निर्देश होतो: सैतान, तो दुष्ट, देवाला विरोध करणारा देवदूत. सैतान (दिया-बोलोस) तोच आहे जो देवाच्या योजनेच्या आणि देवाने ख्रिस्तामध्ये पूर्ण केलेल्या तारणकार्याच्या ‘आड येतो’” (कॅथलिक चर्चची धर्मशिक्षणसंहिता #2851).

त्या दुष्टावर मात करणे

‘आम्हाला वाईटापासून सोडव’ ही सातवी विनंती ग्रीक भाषेत र्‍ह्युसाय हेमास अपो तू पोनेरू अशी आहे. र्‍ह्युसाय या क्रियापदाचा अर्थ ‘वाचव’, ‘सोडव’ किंवा ‘झटकन ओढून बाहेर काढ’ असा होतो. पहिल्या पाच विनंत्यांप्रमाणेच हे क्रियापद एओरिस्टच्या आज्ञार्थी रूपात आहे. हे रूप देवाने हस्तक्षेप करावा, अशी तातडीची व निर्णायक याचना व्यक्त करते आणि सुटका त्वरित व संपूर्ण व्हावी, असा भाव त्यातून व्यक्त होतो. सुटकेची कृती चालू राहणारी किंवा अंशतः घडणारी म्हणून नव्हे, तर निर्णायक आणि पूर्ण म्हणून येथे पाहिली आहे. मागील प्रकरणात पाहिल्याप्रमाणे, ‘आम्हाला मोहात पडू देऊ नकोस’ ही एकच विनंती एओरिस्टच्या आज्ञार्थी रूपात नाही. त्याऐवजी नम्र विनंती किंवा आदरपूर्वक निषेध व्यक्त करण्यासाठी त्यात एओरिस्टचे संभावनार्थी रूप वापरले आहे: आम्हाला मोहात पडू देऊ नकोस, किंवा मोहाला बळी पडू देऊ नकोस.

अपो तू पोनेरू या वाक्यांशाचा अनुवाद ‘वाईटापासून’ किंवा अधिक नेमकेपणाने ‘त्या दुष्टापासून’ असा होतो. पोनेरोस हा शब्द सर्वसाधारणपणे वाईटाचा निर्देश करू शकतो; पण ग्रीक भाषेतील निश्चित उपपदाचा (तू) वापर पाहता, येथे वाईट ही केवळ अमूर्त शक्ती नसून एका व्यक्तीचा, म्हणजेच सैतानाचा, निर्देश आहे, असे ठामपणे सूचित होते. म्हणून या विनंतीत आपण थेट सैतानापासून आणि त्याच्या सर्व दुष्कृत्यांपासून सुटका मागतो. ‘आम्हाला त्या दुष्टापासून सोडव’ हा तिचा अधिक नेमका अनुवाद आहे. अशा रीतीने, मोह आणि परीक्षांच्या वेळी देवाने आपल्याला सावरावे, या सहाव्या विनंतीतील नम्र याचनेपासून आपण सातव्या विनंतीत पुढे जातो. त्या दुष्टापासून आणि तो आपली जी काही आध्यात्मिक हानी करू पाहतो त्या सर्वांपासून देवाने आपले पूर्ण रक्षण करावे, अशी तातडीची हाक आपण देतो.

दुरात्म्यांविषयीचे धर्मशास्त्र

पवित्र शास्त्र आणि चर्चची पवित्र परंपरा दुरात्म्यांच्या अस्तित्वाला दुजोरा देतात. हे पतित देवदूत आहेत. त्यांनी गर्वापोटी देवाविरुद्ध बंड केले आणि त्यांना स्वर्गातून हाकलण्यात आले. आत्मिक जीव म्हणून त्यांच्याकडे असलेले स्वाभाविक सामर्थ्य त्यांच्याजवळ अजूनही आहे; पण आता ते त्याचा वापर देवाच्या योजनेला आणि आत्म्यांच्या पवित्रीकरणाला विरोध करण्यासाठी करतात. त्यांचा प्रमुख सैतान याला ‘या जगाचा अधिपती’ (योहान 12:31) आणि ‘असत्याचा पिता’ (योहान 8:44) म्हटले आहे. आरोप करणे, फसवणे, फूट पाडणे आणि देवाने जे निर्माण केले व ज्याचा उद्धार केला त्याचा नाश करणे, हे त्याचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.

धर्मशिक्षणसंहिता शिकवते त्याप्रमाणे, “सैतान ‘आरंभापासूनच खुनी आहे, … तो खोटारडा आणि असत्याचा पिता आहे’; तो ‘साऱ्या जगाला फसवणारा’ आहे. त्याच्याद्वारे पाप आणि मृत्यू जगात आले आणि त्याच्या निर्णायक पराभवामुळे संपूर्ण सृष्टी ‘पाप आणि मृत्यूमुळे होणाऱ्या ऱ्हासापासून मुक्त होईल’” (कॅथलिक चर्चची धर्मशिक्षणसंहिता #2852).

दुरात्म्यांच्या हल्ल्यांची तीव्रता आणि हेतू वेगवेगळे असतात. कधी ते इतके सूक्ष्म असतात की मनात एखादा विचार सूचवून, गोंधळ निर्माण करून किंवा भावनांचा गैरफायदा घेऊन ते आपले काम करतात. तर कधी, विशेषतः एखादा आत्मा पवित्रतेत वाढत देवाच्या जवळ जातो किंवा एखादी व्यक्ती वा समाज गंभीर पापाला आपल्या जीवनात वाव देतो, तेव्हा हे हल्ले अधिक थेट होतात. ते मनाला एखाद्या विचाराने पछाडणे, दुरात्म्याचा जाच किंवा क्वचित प्रसंगी शरीरावर दुरात्म्याचा ताबा अशा स्वरूपात दिसून येतात. तरीही, अशा गंभीर प्रसंगीही दुरात्मे आत्म्याच्या आध्यात्मिक शक्तींवर, म्हणजे बुद्धी आणि स्वतंत्र इच्छाशक्ती यांवर, थेट ताबा किंवा नियंत्रण मिळवू शकत नाहीत. चर्च आध्यात्मिक विवेकबुद्धीने या गोष्टी ओळखते आणि तिच्या मेंढपाळी सेवेद्वारे, ज्यात भूतबाधा निवारणाच्या सेवेचाही समावेश आहे, त्यांना तोंड देते. देव ज्या प्रकारे परवानगी देतो त्याखेरीज दुरात्मे आत्म्याच्या अंतरंगातील पवित्र स्थळाला स्पर्श करू शकत नाहीत. देवाच्या कृपेला ज्यावर मात करता येणार नाही, इतकी मजल ते कधीही गाठू शकत नाहीत. तरीही त्यांचा द्वेष खरा आहे आणि त्यांचे प्रयत्न प्रखर आहेत.

‘आम्हाला त्या दुष्टापासून सोडव’ या सातव्या विनंतीत आपण या अदृश्य लढ्याचे वास्तव दररोज मान्य करतो. मोह आणि परीक्षांपासून आपले रक्षण व्हावे, एवढीच ही याचना नाही. आपला शाश्वत नाश हेच एकमेव ध्येय असलेल्या बुद्धिसंपन्न आत्मिक जीवांच्या दुष्ट हेतूपासून आपली सुटका व्हावी, अशीही ही याचना आहे. या प्रार्थनेत आपण स्वतःला पूर्णपणे देवाच्या सामर्थ्यावर सोपवतो, कारण ‘जो तुमच्यामध्ये आहे तो जगात असलेल्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे’ (1 योहान 4:4), असा आपल्याला भरवसा आहे.

जेव्हा लढा तीव्र होतो

परीक्षांना धीराने तोंड देण्यासाठी आणि मोहांवर मात करण्यासाठी आपण सहाव्या विनंतीत देवाकडे कळकळीने कृपा मागतो. सातव्या विनंतीतही आपण तेच मागतो, पण अधिक निकडीने आणि आर्ततेने. फरक आहे तो या परीक्षांच्या उगमात. सहाव्या विनंतीत, देवाच्या परिपालनात ज्यांना अनुमती मिळते अशा कोणत्याही दुःखावर मात करण्यासाठी आपण कृपा मागतो. त्यात आजारपण, हानी, छळ, अन्याय, तसेच दुर्बलतेतून किंवा अंतर्गत असंतुलनातून उद्भवणारे मोह आणि देव ज्यांना अनुमती देतो असे मोह यांचाही समावेश होतो. या परीक्षा वेदनादायक असल्या, तरी त्यांचा थेट संबंध नेहमीच दुष्टतेमागील व्यक्तिरूप शक्तींशी—म्हणजे दुरात्म्यांशी—असतो असे नाही.

पण सातवी विनंती अधिक थेट आणि धोकादायक अशा परीक्षांची जाणीव करून देते—दुष्ट आपल्यावर जाणीवपूर्वक लादतो त्या परीक्षा. संकटात बळ मिळावे एवढीच ही विनंती नाही; सैतानाच्या दुष्ट इच्छेच्या तावडीतून आपली निर्णायक सुटका व्हावी, अशी ही याचना आहे. कारण आपल्याला केवळ दुर्बल करणे नव्हे, तर आपला नाश करणे हा त्याचा हेतू आहे. हा लढा अधिक तीव्र आहे: “संयमी आणि जागरूक राहा. तुमचा शत्रू सैतान गर्जणाऱ्या सिंहासारखा, कोणाला गिळून टाकता येईल याच्या शोधात फिरत आहे. विश्वासात दृढ राहून त्याचा प्रतिकार करा. जगभरातील तुमचे सहविश्वासीही हीच दुःखे भोगत आहेत, हे लक्षात ठेवा” (1 पेत्र 5:8–9).

व्यसनाशी झुंज देणाऱ्या एका स्त्रीची कल्पना करा. सहाव्या विनंतीच्या संदर्भात, तिला आतून मोह होऊ शकतो—जुन्या आठवणींमुळे किंवा भावनिक दुर्बलतेमुळे पुन्हा ओपिऑइड अमली पदार्थ घेण्याची उबळ येऊ शकते. देवाच्या कृपेने ती त्या मोहाला प्रतिकार करते. पण आता याहून गंभीर प्रसंगाचा विचार करा: तिला पूर्वी अमली पदार्थ विकणारा माणूस न बोलावता येतो आणि तिला ते मोफत देऊ करतो. तो तिच्यावर दबाव आणतो, तिला आपल्या जाळ्यात ओढण्यासाठी डावपेच वापरतो किंवा आध्यात्मिक धाकही दाखवतो. हा आता केवळ आतून उठणारा मोह नाही; हा बाहेरून मुद्दाम तिच्यावर केलेला हल्ला आहे. दुष्ट हेतुपुरस्सर आत्म्याला जाळ्यात अडकवण्यासाठी इतर माणसांचा, परिस्थितीचा किंवा प्रत्यक्ष दुरात्म्यांचाही वापर करतो. या अधिक तीव्र हल्ल्यांतून सुटका व्हावी, अशी सातव्या विनंतीत आपण याचना करतो.

नीच द्वेष आणि अतृप्त अहंकार यांच्या आहारी जाऊन दुष्ट कधीकधी आपल्या स्वभावतः असलेल्या सर्व शक्ती वापरतो—भुरळ घालणे, धाक दाखवणे, डावपेचांनी वश करणे, फसवणे आणि आरोप करणे. सैतान जेव्हा अधिक थेट हल्ला करतो, तेव्हा आपण अधिक निकडीने आणि नम्रतेने देवाकडे धाव घेतली पाहिजे आणि त्याच्या संरक्षणाची कृपा आपल्यावर अधिक विपुलतेने वर्षावी, अशी याचना केली पाहिजे. अशा क्षणी ही सातवी विनंती आध्यात्मिक जीवनाची आधारदोरी बनते, रणभूमीतून उठणारी आर्त हाक बनते: हे पित्या, दुष्टापासून आणि त्याच्या सर्व कृत्यांपासून आमचे रक्षण कर!

इतिहासातील उदाहरणे

इतिहासात असे काही प्रसंग घडले आहेत, जेव्हा दुष्टाचा प्रभाव व्यक्तींमधून, विचारसरणींमधून किंवा व्यापक नैतिक अधःपतनातून विलक्षण स्पष्टपणे दिसून आला. असे प्रसंग ओळखणे महत्त्वाचे आहे. ही केवळ मानवी दुर्बलतेची उदाहरणे नाहीत, तर सैतानी शक्तींचे अधिक तीव्र हल्ले आहेत. अशा वेळी सैतान आणि त्याचे दुरात्मे संस्कृतींवर, चळवळींवर किंवा अगदी संपूर्ण समाजांवरही मोठा प्रभाव मिळवताना दिसतात.

उदाहरणार्थ, विसाव्या शतकात उदयास आलेल्या सर्वंकष हुकूमशाही राजवटींचा, विशेषतः नाझीवादाचा आणि साम्यवादाचा, विचार करा. दोन्ही विचारसरणींनी देवाला उघडपणे नाकारले आणि देवाच्या जागी राज्य, वंश किंवा वर्ग यांची मूर्तिपूजा प्रस्थापित करण्याचा पद्धतशीर प्रयत्न केला. याचा थेट परिणाम म्हणून लाखो लोकांची कत्तल झाली. पोप पायस बारावे आणि त्या काळातील अनेक आध्यात्मिक व धर्मशास्त्रीय लेखकांनी या चळवळींकडे केवळ राजकीय घडामोडी म्हणून पाहिले नाही; मानवाने देवाला नाकारल्यामुळे उद्भवलेली ही गंभीर आध्यात्मिक संकटे आहेत, हे त्यांनी ओळखले. होलोकॉस्ट, स्टालिनच्या व्यापक शुद्धीकरण मोहिमा आणि धार्मिक स्वातंत्र्याची व्यापक दडपशाही यांत दिसलेली भयावह अमानुषता प्रत्येक मानवी आत्म्यावर उमटलेल्या देवाच्या प्रतिमेविषयीचा खोलवर रुजलेला द्वेष उघड करते. हे सैतानी संतापाचे एक भयावह लक्षण आहे.

आणखी एक उदाहरण म्हणजे आधुनिक काळात संस्कृतीची “मृत्यूच्या संस्कृती”कडे झालेली घसरण. गर्भपात, इच्छामरण, मानवी लैंगिकतेचे विकृतीकरण आणि कुटुंबाची नव्याने केली जाणारी व्याख्या यांना मिळणारी व्यापक मान्यता हे केवळ सामाजिक बदल नाहीत. देवाच्या इच्छेनुसार असलेल्या जीवन आणि प्रेमाच्या पायावर केलेले हे सुनियोजित हल्ले आहेत. संत पोप जॉन पॉल दुसरे यांनी आपल्या एवांजेलियम विते (जीवनाची सुवार्ता) या परिपत्रकात इशारा दिल्याप्रमाणे, आपल्यासमोर एक “पापाची रचना” उभी आहे, जी “खऱ्याखुऱ्या ‘मृत्यूच्या संस्कृती’चे रूप धारण करते.” यातून सर्वांत असुरक्षित व्यक्तींवर—विशेषतः अजन्म बालके, दुर्बल आणि वृद्ध यांच्यावर—सैतानी हल्ला होतो. त्यांचे माणूसपण नाकारून त्यांना टाकून दिले जाते.

वैयक्तिक पातळीवरचा हा अधिक तीव्र लढा काही संतांच्या जीवनातही दिसतो. संत जॉन व्हियानी यांनी असंख्य आत्म्यांना पश्चात्तापाकडे वळवले आणि हे करत असताना सैतानाचे दररात्रीचे हल्ले सहन केले. संत पाद्रे पिओ यांनाही त्यांच्या असामान्य आध्यात्मिक देणग्यांमुळे आणि पापस्वीकार ऐकण्याच्या सेवेमुळे दुरात्म्यांनी शारीरिक व आध्यात्मिक त्रास दिला. या संतांचे जीवन आपल्याला आठवण करून देते की पवित्रतेला विरोध होतो; पण जे विश्वासू राहतात त्यांच्यासाठी ख्रिस्ताचा विजय निश्चित आहे.

दुष्टतेचा प्रकोप वाढतो तेव्हा “दुष्टापासून आमचे रक्षण कर” अशी प्रार्थना आपण का करतो, याची आठवण या प्रसंगांतून होते. ख्रिस्ताच्या गूढ शरीराचे अवयव म्हणून आपण जागरूक आणि धैर्यवान राहावे आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे ख्रिस्ताच्या सामर्थ्यावर दृढ भरवसा ठेवावा, असे आवाहन हे प्रसंग आपल्याला करतात. कारण ख्रिस्त “सैतानाची कृत्ये नष्ट करण्यासाठी” जगात आला (1 योहान 3:8). प्रत्येक युगात प्रभू दुष्टतेला सामोरे जाण्यासाठी संत आणि मेंढपाळ उभे करतो. आत्म्यांसाठीच्या या लढ्यात या विनंतीचे सामर्थ्य ढाल आणि तलवार या दोन्ही रूपांनी टिकून राहते.

तुमच्या जीवनातील उदाहरणे

इतका तीव्र द्वेष किंवा इतके विवेकशून्य वर्तन तुम्ही कधी पाहिले आहे का, की धक्का बसून तुमच्या तोंडून ‘याला काहीच अर्थ नाही!’ असे उद्गार निघाले? दुष्टता नेहमीच विवेकशून्य असते. तिचा पाया सत्य नव्हे, तर द्वेष आणि विनाश आहे. सैतानाचे हल्ले तीव्र होतात, तेव्हा त्यांतल्या निव्वळ अराजकामुळे विश्वासणारे अनेकदा चक्रावून जातात, गोंधळतात किंवा हादरून जातात. विवेकबुद्धीला दुष्टतेत कधीच ‘काही अर्थ’ दिसत नाही.

आपल्याला दिशाहीन करणे ही सैतानाची एक युक्ती आहे. आपल्याला पापात ओढता आले नाही, तर तो भीती आणि गोंधळाने आपल्याला निष्क्रिय करण्याचा प्रयत्न करेल, जेणेकरून देवाच्या कृपेला आपण सहकार्य करू नये. आपली शांती, आपला भरवसा आणि आपली आशा खिळखिळी करून आपल्या जीवनातील देवाच्या कार्याला अडथळा आणणे, हा त्याचा हेतू आहे. या युक्त्या ओळखून उघड केल्या पाहिजेत आणि येशू ख्रिस्ताच्या नावाने त्यांचा धिक्कार केला पाहिजे—ठामपणे, विश्वासाने आणि देवाच्या कृपेतून मिळणाऱ्या आध्यात्मिक अधिकाराने.

असे हल्ले अनेकदा तर्कशुद्ध युक्तिवादांच्या किंवा स्पष्ट आरोपांच्या रूपाने होत नाहीत; ते सूक्ष्म असतात आणि अगदी वैयक्तिक पातळीवर घाव घालतात. त्यांमुळे निर्माण होणारी भीती, गोंधळ आणि भावनिक अस्वस्थता आपल्या अंतर्मनाची आणि इतरांशी असलेल्या आपल्या नात्यांतील शांती भंग करतात. ही सैतानी अशांतता कुटुंबांत, कामाच्या ठिकाणी, समुदायांत आणि शासनव्यवस्थांत—जिथे जिथे माणसांचा परस्परांशी संबंध येतो, तिथे कुठेही—उद्भवू शकते.

कधीकधी सैतान एखाद्या आत्म्याला अपमानित करण्याचा किंवा धाक दाखवण्याचा प्रयत्न करतो आणि त्याला अंधार व संशय यांच्या धुक्यात सोडतो. अशा वेळी ‘हे आमच्या पित्या’ या प्रभूच्या प्रार्थनेतील ही शेवटची विनंती आपले खात्रीचे संरक्षण आहे. ती आपल्या हातातील आध्यात्मिक तलवार आणि आपल्या हृदयाचे कवच आहे. ही विनंती श्रद्धेने करताना आपण स्वतःला त्या देवाच्या हाती सोपवतो, जो आपला आश्रय आणि दुर्ग आहे आणि जो आपल्या लेकरांना कधीही सोडणार नाही.

तुमच्यावर असा हल्ला होत असेल, तर तुमच्या सामर्थ्याचा आणि विजयाचा स्रोत असलेल्या येशू ख्रिस्ताकडे वळण्याचे लक्षात ठेवा. त्याच्यावर झालेले सैतानी हल्ले विवेकशून्य, न थांबणारे आणि आंधळ्या द्वेषाने भरलेले होते. असे हल्ले व्हावेत असे त्याने काहीच केले नव्हते; तरीही त्याने ते पूर्णपणे सहन केले आणि तो विजयी झाला. आपल्या क्रुसाद्वारे त्याने सैतानावर आणि त्याच्या सर्व कृत्यांवर विजय मिळवला. ख्रिस्ताच्या दुःखसहनाशी आपण स्वतःला एकरूप करतो, तेव्हा त्याच्या विजयात सहभागी होतो आणि दुष्टतेपासून आपली सुटका होते—आपल्या सामर्थ्याने नव्हे, तर त्याच्या सामर्थ्याने.

धन्य कुमारी मरियेच्या मातृवत मध्यस्थीवर आणि संरक्षणावरही भरवसा ठेवा. आपल्या पुत्राशी एकरूप असलेली मरिया आणि तिचा पुत्र हेच खरे विजेते आहेत. सैतानावर असलेल्या त्यांच्या अधिकारावर आपण भरवसा ठेवला, तर त्यांच्यासोबत आपणही विजयी होऊ:

“आपल्याला आपले जीवन देण्यासाठी येशूने ज्या निर्णायक घटकेला स्वेच्छेने स्वतःला मरणाच्या स्वाधीन केले, त्याच घटकेला ‘या जगाच्या अधिपतीवर’ एकदाच आणि कायमचा विजय मिळाला. हाच या जगाचा न्याय आहे आणि या जगाच्या अधिपतीला ‘बाहेर हाकलले जाते.’ ‘त्याने त्या स्त्रीचा पाठलाग केला,’ पण तिच्यावर त्याची सत्ता चालली नाही: पवित्र आत्म्याच्या ‘कृपेने परिपूर्ण’ असलेल्या नव्या हव्वेला पापापासून आणि मरणामुळे होणाऱ्या क्षयापासून जपण्यात आले आहे (परमपवित्र देवमाता आणि नित्यकुमारी मरिया स्वतःच्या गर्भधारणेच्या क्षणापासून मूळ पापापासून जपली गेली आणि तिला देह व आत्म्यासह स्वर्गात उचलून घेण्यात आले). ‘मग तो अजगर त्या स्त्रीवर संतापला आणि तिच्या उरलेल्या संततीशी युद्ध करायला निघून गेला.’ म्हणून पवित्र आत्मा आणि चर्च अशी प्रार्थना करतात: ‘हे प्रभू येशू, ये,’ कारण त्याच्या येण्याने आपली सैतानापासून सुटका होईल” (कॅथलिक चर्चची धर्मशिक्षणसंहिता #2853).

प्रभूची प्रार्थना करणे हाच आपला उपाय

आता कॅथलिक चर्चच्या धर्मशिक्षणसंहितेतील (#2854) आणखी एका, शेवटच्या उताऱ्यावर विचार करूया. सैतानाच्या प्रत्येक हल्ल्यावर मात करण्याची खात्रीशीर आशा तो आपल्याला देतो:

“सैतानापासून आपली सुटका व्हावी अशी विनंती करताना, ज्या सर्व अनिष्ट गोष्टींना तो कारणीभूत आहे किंवा ज्यांना तो चिथावणी देतो, त्या भूतकाळातील, वर्तमानातील आणि भविष्यातील सर्व अनिष्टांपासूनही आपण मुक्त व्हावे, अशी प्रार्थना करतो. या शेवटच्या विनंतीत चर्च जगाचे सारे दुःख पित्यापुढे ठेवते. मानवजातीला ग्रासणाऱ्या अनिष्टांपासून सुटकेबरोबरच, चर्च शांतीचे अमोल दान आणि ख्रिस्ताच्या पुनरागमनाची वाट पाहताना धीराने टिकून राहण्याची कृपाही कळकळीने मागते. अशी प्रार्थना करताना चर्च श्रद्धेने आणि नम्रतेने त्या दिवसाची वाट पाहते, जेव्हा सर्वजण आणि सारे काही त्याच्यामध्ये एकत्र आणले जाईल, ज्याच्याकडे ‘मृत्यूच्या आणि अधोलोकाच्या किल्ल्या’ आहेत आणि ‘जो आहे, जो होता आणि जो येणार आहे, तो सर्वसमर्थ आहे.’

हे प्रभू, आम्ही तुला कळकळीने विनवतो: सर्व अनिष्टांपासून आमची सुटका कर आणि आमच्या काळात आम्हाला शांती दे. त्या धन्य आशेची आणि आमचा तारणारा येशू ख्रिस्त याच्या आगमनाची आम्ही वाट पाहत असताना, तुझ्या दयेच्या साहाय्याने आम्ही सदैव पापापासून मुक्त राहावे आणि सर्व चिंतांपासून आमचे रक्षण व्हावे.

सर्वांत खालच्या अवस्थेतून सर्वोच्च अवस्थेकडे

एका अर्थाने, पृथ्वीवरील आपल्या जीवनात सैतानाचे हल्ले सर्वाधिक तीव्र होतात, ते क्षण आपल्या अनुभवातील ‘सर्वांत खालचे’ क्षण असतात. आपण पराभूत होतो म्हणून नव्हे, तर देवाच्या सर्व सृष्टीतील सर्वांत नीच आणि सर्वाधिक पतित अशा प्राण्याशी—खुद्द सैतानाशी—आपली समोरासमोर गाठ पडते म्हणून ते ‘सर्वांत खालचे’ ठरतात.

प्रभूच्या प्रार्थनेतून आपल्याला त्या क्षणांना भीतीने नव्हे, तर श्रद्धेने सामोरे जाण्याचे आमंत्रण मिळते. अशा वेळी आपण पित्याच्या परिपूर्ण संरक्षणावर आणि त्याच्या दैवी व्यवस्थेनुसार तो घेत असलेल्या काळजीवर भरवसा ठेवतो. ही शेवटची विनंती आपण पूर्ण जाणीवेने, स्पष्ट हेतूने आणि अंतःकरणातील दृढ खात्रीने करतो, तेव्हा देव केवळ आपले रक्षण करत नाही. तो आपल्याला स्वतःच्या गौरवाच्या उंचीवर नेतो आणि आपल्या सर्वांत खालावलेल्या क्षणांत त्याचे सामर्थ्य व गौरव सर्वोच्च रीतीने प्रकट करतो. स्वर्गातील देवदूतांच्या श्रेणींमध्ये तो आपल्याला स्थान देतो. तेथे आपणही त्यांच्या अखंड स्तुतिगीतात सामील होतो: “पवित्र, पवित्र, पवित्र आहे प्रभू, सर्वसमर्थ देव, जो होता, जो आहे आणि जो येणार आहे!” 

जेव्हा आपण देवाच्या कृपेला शरण जातो आणि ख्रिस्ताचा विजय आपल्या जीवनात प्रत्यक्ष उतरू देतो, तेव्हा त्या दुष्टाचे अत्यंत भीषण हल्लेसुद्धा देवाचा गौरव प्रकट होण्याचे प्रसंग ठरू शकतात. आपल्या प्रभूने म्हटल्याप्रमाणे, “जे शरीराचा वध करतात, पण आत्म्याचा वध करू शकत नाहीत, त्यांना भिऊ नका. उलट, जो आत्मा आणि शरीर या दोन्हींचा गेहेन्नात नाश करू शकतो, त्याला भिऊन राहा” (मत्तय 10:28).

तो दुष्ट आपल्याला गेहेन्नात टाकू शकत नाही. त्याला तसा अधिकार नाही. केवळ देवालाच त्याच्या परिपूर्ण न्यायाने तसे करण्याचा अधिकार आहे. म्हणून जेव्हा आपण आपल्या आत्म्यात प्रभूचे भय हे दान जोपासतो, तेव्हा प्रत्येक सैतानी हल्ल्यावर मात करण्यासाठी आवश्यक ते सर्व आपल्याला मिळते. देवाच्या दैवी महिमेला ठेच पोहोचवणारी प्रत्येक गोष्ट टाळण्यासाठी हे दान आपल्याला जागरूक ठेवते आणि त्या दुष्टाच्या खोटेपणाला व डावपेचांना ठामपणे नाकारण्याचे बळ देते.

“प्रभूचे भय ही ज्ञानाची सुरुवात आहे” (नीतिसूत्रे 9:10), म्हणून आता आपण ज्ञानाच्या दानाकडे वळतो. हे दान आपल्याला आवश्यक असलेला प्रकाश आणि मार्गदर्शन देते. पवित्र आत्म्याच्या सात दानांमध्ये त्याचे स्थान सर्वोच्च आहे आणि ख्रिस्ताच्या विजयात अखेरपर्यंत टिकून राहणाऱ्यांना लाभणारे ते मुकुटमणी आहे.

पवित्र आत्म्याचे दान: ज्ञान

संत ऑगस्टीन आणि संत थॉमस अक्विनास “आम्हांला वाईटापासून सोडव” या विनंतीचा संबंध पवित्र आत्म्याच्या सात दानांपैकी एक असलेल्या ज्ञानाच्या दानाशी जोडतात. हे दैवी दान प्रेमाचा ईश्वरदत्त सद्गुण परिपूर्ण करते. या दानामुळे आत्म्याला पुढील गोष्टी शक्य होतात:

  • देवाच्या प्रकाशात सर्व गोष्टींचा योग्य निवाडा करणे.
  • दैवी सत्याची गोडी चाखणे.
  • स्वतः देवाला केवळ जाणून घेणे नव्हे, तर त्याचा प्रत्यक्ष अनुभव घेणे.

ज्ञानाच्या दानामुळे आत्म्याला देवाच्या परम आनंददायी प्रत्यक्ष दर्शनाची आगाऊ झलक मिळते. अनुभवातून मिळणाऱ्या या ज्ञानाने देवाशी आपली जवळीक वाढते आणि आपल्याला पुढील गोष्टी शक्य होतात:

  • देव ज्यावर प्रेम करतो त्यावर प्रेम करणे.
  • जे देवाच्या विरोधात आहे त्याचा तिटकारा करणे.

या विनंतीच्या संदर्भात ज्ञानाच्या दानामुळे श्रद्धावंतांना पुढील गोष्टी शक्य होतात:

  • दुष्टतेचे वास्तव आणि भयावहता ओळखणे—ती बाहेरून जशी दिसते तेवढीच नव्हे, तर तिच्या मुळाशी असलेला देवाचा नकारही ओळखणे.
  • देवाच्या पवित्रतेच्या विरुद्ध असलेल्या प्रत्येक गोष्टीपासून दूर होण्याची आस बाळगणे.
  • आपला खरा शत्रू केवळ बाहेरचा धोका नव्हे, तर तो दुष्ट, पाप आणि देवाशी असलेल्या शाश्वत ऐक्याला धोका निर्माण करणारी प्रत्येक गोष्ट आहे, हे समजणे.

म्हणून “आम्हांला वाईटापासून सोडव” अशी प्रार्थना करताना आपण सर्वांत आधी अशी विनवणी करतो:

  • त्या दुष्टापासून आमचे रक्षण कर.
  • पापाच्या अधिपत्यातून आम्हांला मुक्त कर.
  • तुझ्याशी असलेले आमचे ऐक्य तोडू शकेल अशा प्रत्येक गोष्टीपासून आमचे रक्षण कर.

सर्व दानांमध्ये श्रेष्ठ असलेले ज्ञानाचे दान आपली आध्यात्मिक दृष्टी अधिक तीक्ष्ण करते. त्यामुळे आपल्याला पुढील गोष्टी दिसू लागतात:

  • शत्रूचे सहज लक्षात न येणारे फसवे डाव.
  • जगाच्या आश्वासनांचा पोकळपणा.
  • दैवी प्रेमाचा अतुलनीय गौरव.

ज्ञानाचे दान आपल्याला पुढील गोष्टी पाहायला शिकवते:

  • जीवन, दुःख, आनंद आणि अगदी मृत्यू यांकडेही शाश्वततेच्या दृष्टीने पाहणे.
  • दैवी प्रेमाच्या हृदयात विसावा घेणाऱ्या व्यक्तीवर कोणतीही दुष्ट शक्ती, ती कितीही प्रबळ असली तरी, मात करू शकत नाही, हे पाहणे.

ज्ञानाच्या दानाने प्रकाशित झालेला आत्मा अढळ भरवशाने देवाला धरून राहतो. देवाच्या तारणशक्तीवर पूर्ण विश्वास ठेवून तो त्याच्याशी परिपूर्ण ऐक्याची आस धरतो.

धन्यवचन: “शांती प्रस्थापित करणारे धन्य”

संत ऑगस्टीन आणि संत थॉमस अक्विनास सातव्या विनंतीचा संबंध सातव्या धन्यवचनाशी जोडतात: “शांती प्रस्थापित करणारे धन्य, कारण त्यांना देवाची मुले म्हटले जाईल” (मत्तय 5:9). वाईटापासून मुक्ती मागणे ही केवळ स्वतःच्या सुरक्षिततेसाठी केलेली प्रार्थना नाही. देवाच्या शांतीनुसार आपले जीवन घडावे आणि पाप व फूट यांच्या विळख्यात सापडलेल्या जगापर्यंत ती शांती आपण पोहोचवावी, अशी ती विनवणी आहे.

खरा शांती प्रस्थापित करणारा केवळ संघर्ष टाळत नाही; तो देवाच्या कृपेच्या सामर्थ्याने योग्य व्यवस्था पुन्हा प्रस्थापित करण्यासाठी झटतो. परिपूर्ण शांती म्हणजे सुव्यवस्थेतून येणारी प्रशांतता. या सुव्यवस्थेची सुरुवात आत्म्यात होते, ती आपल्या नातेसंबंधांत पसरते आणि देवाशी असलेल्या ऐक्यात पूर्णत्व पावते. जो स्वतःच्या अंतःकरणातील दुष्टतेपासून मुक्त होतो, तोच इतरांपर्यंत दैवी समेट पोहोचवण्याचे साधन बनतो.

हे सौभाग्यवचन आपल्याला शांतीचा अधिपती ख्रिस्त याचे अनुकरण करण्यास बोलावते. त्याने आपल्या क्रूसाद्वारे स्वर्ग आणि पृथ्वी यांच्यातील वैर नाहीसे केले. त्याच्याद्वारे देवाशी आपला समेट होतो; एवढेच नव्हे, तर ती शांती इतरांपर्यंत पोहोचवण्याची जबाबदारीही आपल्यावर सोपवली जाते. पण हे करण्यासाठी आधी आपण स्वतः दुष्टतेपासून मुक्त झाले पाहिजे: पापाच्या गुलामगिरीपासून, द्वेषापासून, अहंकारापासून आणि कृपेमुळे लाभणारी अंतःकरणाची सुसंगती बिघडवणाऱ्या प्रत्येक प्रभावापासून.

म्हणून जेव्हा आपण “आम्हाला वाईटापासून सोडव” अशी प्रार्थना करतो, तेव्हा आपण शांती प्रस्थापित करणारे व्हावे अशीही विनंती करतो. देवाशी आपला समेट इतका पूर्ण व्हावा की त्याची शांती आपण जगात घेऊन जावी. असे करताना आपल्याला “देवाची मुले” म्हटले जाते, कारण ज्याने स्वतःमध्ये सर्व गोष्टींचा समेट घडवून आणला, त्या पुत्राचे साम्य आपल्यात दिसते.

आपल्या इच्छांना योग्य दिशा देणे

प्रभूच्या प्रार्थनेतील ही शेवटची विनंती आपल्याला एक निर्णायक सत्य जाणून घेण्यास प्रवृत्त करते: आपले अंतःकरण शुद्ध असेल आणि आपल्या इच्छा देवाच्या इच्छेशी पूर्णपणे जुळतील, तेव्हाच खरी मुक्ती मिळते. प्रत्येक आध्यात्मिक संघर्ष, प्रत्येक प्रलोभन आणि प्रत्येक परीक्षा यातून केवळ सैतानाचे डावपेचच नव्हे, तर आपल्या स्वतःच्या अंतःकरणातील विस्कटलेपणही उघड होते. जिथे दुर्बलता, गोंधळ किंवा पापाची आसक्ती असते, तिथे सैतानाचा प्रभाव सर्वाधिक पडतो. आपण केवळ बाह्य संकटांपासून संरक्षणासाठी नव्हे, तर अंतःकरणाच्या परिवर्तनासाठीही प्रार्थना केली पाहिजे. देवाला जे हवे आहे तेच आपल्यालाही मनापासून हवेसे वाटावे, जेणेकरून आपल्यावरची दुष्टतेची पकड सुटेल, अशी ही आर्त विनवणी आहे.

ज्ञान हे तुमचे शस्त्र

आपल्या अंतःकरणात ओढाताण असते, तेव्हा प्रलोभनाचा जोर वाढतो. पण दैवी ज्ञान आपल्या अंतःकरणाला दिशा देते, तेव्हा आपले संपूर्ण लक्ष एकट्या देवावर केंद्रित होते. दुष्टतेचे खरे स्वरूप उघड होते आणि तिची भुरळ घालण्याची शक्ती नाहीशी होते. ज्ञानी लोकांना जग स्पष्टपणे दिसते, कारण ते देवाच्या दृष्टीने जगाकडे पाहतात. दुष्टतेपासून आपला बचाव व्हावा, एवढेच ते मागत नाहीत; आपल्यात इतके परिवर्तन घडावे की दुष्टतेचे आकर्षणच उरू नये, अशी ते प्रार्थना करतात. हेच आध्यात्मिक परिपक्वतेचे सार आहे.

  • मला खरोखर काय हवे आहे?
  • मला पवित्रतेपेक्षा सुखसोयींची अधिक ओढ आहे का?
  • देवाला स्वतःला समर्पित करण्यापेक्षा सुरक्षित राहण्याचीच मला अधिक धडपड आहे का?
  • मला सत्यापेक्षा इतरांच्या मान्यतेची अधिक हाव आहे का?
  • देवावर माझे जितके प्रेम आहे, त्याहून अधिक भीती मला दुष्टतेची वाटते का?

ही विनंती मनापासून केली, तर आपल्या चुकीच्या दिशेने वळलेल्या इच्छांना देवाच्या विचारांनुसार योग्य दिशा मिळते. दुष्टतेला घाबरण्याऐवजी ख्रिस्तामध्ये तिच्यावर विजय मिळवायचा आहे, हे ती आपल्याला शिकवते. खरे स्वातंत्र्य म्हणजे दुःख किंवा विरोध यांपासून सुटका नव्हे, तर पापापासून मुक्ती, याची ती आठवण करून देते. आध्यात्मिक संघर्षातून केवळ निभावून जाणे हे आपले ध्येय नाही; तर त्यातून पवित्र झालेले, विजयी आणि ख्रिस्ताशी पूर्णपणे अनुरूप असे बाहेर पडणे हे आपले ध्येय आहे. देव ज्या ज्या परीक्षा येऊ देतो, त्या प्रत्येक परीक्षेतही आपण अंतःकरणापासून “अब्बा, हे पित्या” आणि “तुझे नाव पवित्र मानले जावो!” असे म्हणावे.

आपल्या इच्छा या विनंतीशी जुळवणे म्हणजे आध्यात्मिक क्लेशांतही देवाच्या कृपेचे स्वागत करणे. वादळाच्या मध्यातही देवदूत आणि संत यांच्याबरोबर “आपण माझ्या पित्याच्या हातात आहोत” असे घोषित करणे. अशी प्रार्थना करणारा आत्मा सैतानाच्या धमक्यांनी हतबल होत नाही, प्रलोभनाला बळी पडत नाही किंवा एखाद्या विचाराच्या विळख्यात अडकत नाही. उलट, पित्याच्या प्रेमावरचा अधिक गाढ विश्वास त्याला स्वर्गाकडे वाटचाल करण्यास बळ देतो.

सैतानाचा त्याग

प्रभूच्या प्रार्थनेतील प्रत्येक विनंती आपले देवाशी असलेले ऐक्य अधिक गाढ करते. सैतानाच्या हल्ल्यांनी आपण अगदी तळाला पोहोचलो असताना केलेली ही शेवटची विनवणी आपल्याला शत्रूपासून, आपल्या भीतींपासून, अहंकारापासून आणि अयोग्य आसक्तींपासून मुक्त करते, जेणेकरून आपण देवाच्या राज्याच्या सर्वोच्च स्थानी पोहोचू शकू. आपल्या अंतःकरणात अशी मुक्ती घडते, तेव्हा दुष्टतेचा आपल्यावर कोणताही हक्क उरत नाही आणि देवाचे राज्य प्रस्थापित होते.

दरवर्षी ख्रिस्ताच्या पुनरुत्थानाच्या सणाला आणि इतर विविध उपासना समारंभांत आपल्याला बाप्तिस्म्याच्या वेळी दिलेल्या वचनांचे नूतनीकरण करण्यासाठी आमंत्रित केले जाते. त्यांपैकी पहिल्या वचनात आपण सैतानाचा, त्याच्या सर्व कृत्यांचा आणि त्याच्या साऱ्या पोकळ दिखाव्याचा त्याग करतो. हा त्रिविध त्याग आता व्यक्त करा आणि तो तुमची नित्याची प्रार्थना होऊ द्या:

  • तुम्ही सैतानाचा त्याग करता का? होय, करतो.
  • आणि त्याच्या सर्व कृत्यांचा त्याग करता का? होय, करतो.
  • आणि त्याच्या साऱ्या पोकळ दिखाव्याचा त्याग करता का? होय, करतो.

रोमन मिस्साग्रंथात दिलेले याचे दुसरे रूपही तितकेच प्रभावी आहे:

  • देवाच्या मुलांना लाभलेल्या स्वातंत्र्यात जगण्यासाठी तुम्ही पापाचा त्याग करता का? होय, करतो.
  • पापाचा तुमच्यावर अंमल राहू नये म्हणून दुष्टतेच्या मोहाचा तुम्ही त्याग करता का? होय, करतो.
  • पापाचा जनक आणि अधिपती असलेल्या सैतानाचा तुम्ही त्याग करता का? होय, करतो.

सैतानाचा त्याग करणे एवढेच पुरेसे नाही. त्याचा त्याग केल्यावर, श्रद्धासूत्राच्या शब्दांत देवावरील आपली श्रद्धा तीन विधानांत व्यक्त करण्याचे आमंत्रण आपल्याला दिले जाते. सैतान आपल्यावर हल्ला करत आहे असे जेव्हा जेव्हा तुम्हाला वाटेल, तेव्हा तेव्हा या शब्दांत आपली श्रद्धा व्यक्त करा:

  • स्वर्ग आणि पृथ्वीचा निर्माणकर्ता, सर्वसमर्थ देवपिता, याच्यावर तुम्ही विश्वास ठेवता का? होय, ठेवतो.
  • देवाचा एकुलता एक पुत्र, आपला प्रभू येशू ख्रिस्त, कुमारी मरियेपासून जन्मला, त्याने मरण सोसले, त्याला पुरण्यात आले, तो मृतांतून पुन्हा उठला आणि पित्याच्या उजवीकडे विराजमान आहे. त्या येशू ख्रिस्तावर तुमचा विश्वास आहे का? होय, माझा विश्वास आहे.
  • पवित्र आत्मा, पवित्र कॅथलिक चर्च, संतांचा सहभाग, पापांची क्षमा, शरीराचे पुनरुत्थान आणि सार्वकालिक जीवन यांवर तुमचा विश्वास आहे का? होय, माझा विश्वास आहे.

तुमच्या जीवनातील सर्वांत अंधाऱ्या क्षणी भीतीने नव्हे, तर श्रद्धेने धावा करा—ज्याने आधीच विजय मिळवला आहे, त्याच्यावर श्रद्धा ठेवून धावा करा. सैतानाचा, त्याच्या कृत्यांचा आणि त्याच्या खोटेपणाचा त्याग करा व देवावरील तुमची श्रद्धा जाहीर करा. तुमची आकांक्षा संपूर्ण चर्चच्या आकांक्षेशी एकरूप करा आणि आपल्या सर्वांमध्ये तो विजय पूर्णत्वास जावा, अशी कळकळीची प्रार्थना करा. म्हणजे आपल्याला ज्या ज्या संघर्षांना तोंड द्यावे लागेल, त्या प्रत्येक संघर्षात आपण भरवशाने म्हणू शकू: “हे प्रभू, त्या दुष्टापासून आम्हाला सोडव.”

आपण प्रार्थना करूया:

हे आमच्या स्वर्गातील पित्या, त्या दुष्टापासून, त्याच्या प्रत्येक हल्ल्यापासून आणि आम्हाला ज्या चिरंतन नरकदंडाला तो लोटू पाहतो, त्यापासून आमचे रक्षण कर. आम्ही ख्रिस्तामध्ये तुझी लेकरे आहोत, तुझे लाडके पुत्र आणि कन्या आहोत; पित्याच्या मायेने आमचे रक्षण कर. जेव्हा तू त्या दुष्टाला नीच हल्ले करू देतोस, तेव्हा मला ठाऊक आहे की ते माझ्या आणि तुझ्या सर्व लेकरांच्या भल्यासाठीच आहे. अशा क्षणी संपूर्ण चर्चसोबत मी धावा करतो: “हे सर्वसमर्थ प्रभू देवा, तू पवित्र, पवित्र, पवित्र आहेस. तू आहेस, तू होतास आणि तू येणार आहेस, आता आणि सदासर्वकाळ. आमेन, आमेन, आमेन!”


अनुक्रमणिका

समारोप

मऊ मुखपृष्ठाची आवृत्ती – किंडल ई-पुस्तक – ऑडिबल – गूगल प्ले – ॲपल बुक्स – आणि आणखी पर्याय!