Ágústínì Mímọ́
Ìtàn Ágústínì Mímọ́ jẹ́ ìtàn wíwá òtítọ́ rí nípasẹ̀ àdúrà. Ìyá rẹ̀ náà jẹ́ ẹni mímọ́—Móníkà Mímọ́. Móníkà dojú kọ ìṣòro nínú ìgbéyàwó àti ìgbésí ayé ìdílé rẹ̀. Lẹ́yìn tí ó ṣẹ́gun ìjàkadì rẹ̀ pẹ̀lú ọtí ní ìbẹ̀rẹ̀ ìgbéyàwó rẹ̀, ó ya ara rẹ̀ sí mímọ́ fún Kristi àti ìdílé rẹ̀, ó sì di àpẹẹrẹ ìfẹ́. Àdúrà rẹ̀, ìfaradà rẹ̀ àti ìfẹ́ rẹ̀ tí kò yẹ̀ kó ipa pàtàkì nínú ìyípadà Ágústínì sí ìgbàgbọ́ Kristẹni.
A bí Ágústínì ní Tagaste, tí a ń pè ní Souk Ahras lónìí, ní Algeria, ní Àríwá Áfíríkà. Òun ni àkọ́bí nínú àwọn ọmọ mẹ́ta tí Móníkà bí, tí àwọn méjì yòókù jẹ́ àbúrò rẹ̀ ọkùnrin àti àbúrò rẹ̀ obìnrin. Bàbá rẹ̀, Patricius (Patrick), kì í ṣe ọlọ́rọ̀, ṣùgbọ́n ó ní àwọn ojúṣe ìlú ní ìlú rẹ̀, tí ó jẹ́ apá kan Ilẹ̀ Ọba Róòmù. Patricius jẹ́ abọ̀rìṣà, tí a mọ̀ sí ẹni tí ó máa ń bínú gidigidi, tí ó sì ń gbé ìgbé ayé ìwà àìtọ́. Ó yí padà sí ìgbàgbọ́ Kristẹni ní àkókò díẹ̀ ṣáájú ikú rẹ̀, nítorí àdúrà ìyàwó rẹ̀ àti ẹ̀rí ìgbésí ayé rẹ̀.
Patricius kọ̀ láti jẹ́ kí àwọn ọmọ rẹ̀ gba Batisímù, láìka ẹ̀bẹ̀ ìyá wọn sí. Síbẹ̀síbẹ̀, Móníkà rí i dájú pé wọ́n gba ìdánilẹ́kọ̀ọ́ kátíkísímù láti kékeré, àti ẹ̀kọ́ àwọn ìwé ìgbàanì tí a kà sí àwòkọ́ṣe. Ìgbàgbọ́ Móníkà gbin ìmọ̀ Kristi gẹ́gẹ́ bí Olùgbàlà rẹ̀ sínú Ágústínì, ṣùgbọ́n ìmọ̀ yẹn kò wọ ọkàn rẹ̀ ní kíkún nígbà èwe rẹ̀. Dípò bẹ́ẹ̀, ó di adàrú. Nígbà tí ó yá, ó ròyìn nínú ìwé rẹ̀, Àwọn Ìjẹ́wọ́, pé, “Mo nífẹ̀ẹ́ sí ìparun ara mi. Mo nífẹ̀ẹ́ sí àṣìṣe mi—kì í ṣe ohun tí mo tìtorí rẹ̀ ṣe àṣìṣe, bí kò ṣe àṣìṣe náà fúnra rẹ̀…láìwá ohunkóhun nínú ìṣe ìtìjú náà bí kò ṣe ìtìjú fúnra rẹ̀. Ìfẹ́ ẹ̀ṣẹ̀ ni.”
Ágústínì tayọ nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní ìlú ìbílẹ̀ rẹ̀, nítorí náà bàbá rẹ̀, tí ó fi í yangàn, pinnu láti rán an lọ sí Carthage, ìlú kan tí ń gbilẹ̀ ní tòsí, láti tẹ̀ síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀, ní gbàrà tí ó bá rí ẹni tí yóò san owó ẹ̀kọ́ náà. Èyí gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ oṣù, àìníṣẹ́ Ágústínì ní àkókò yẹn sì kàn sún un sínú ìwà ìbàjẹ́ tó pọ̀ sí i. Ọlọ́rọ̀ kan tí ó jẹ́ ọmọ ìlú Tagaste yọ̀ǹda láti san owó ẹ̀kọ́ Ágústínì lẹ́yìn tí Patricius kú. Nígbà tí Ágústínì fi máa dé Carthage, ó ti múra tán fún ìgbé ayé ẹ̀ṣẹ̀. Ọ̀pọ̀ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yòókù ń gbé ìgbé ayé ìwà àìtọ́, àwọn ilé eré ìtàgé ń ru ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ rẹ̀ sókè, àṣeyọrí rẹ̀ nínú ẹ̀kọ́ ìwé sì ń mú un ṣekára bí ẹni pé ó ti mutí yó.
Kò pẹ́ lẹ́yìn tí ó dé, Ágústínì bẹ̀rẹ̀ sí í gbé pẹ̀lú ọ̀dọ́bìnrin kan, ó sì di bàbá ọmọ kan níta ìgbéyàwó. Nígbà tí ó pé ọmọ ọdún mọ́kàndínlógún, ó ka ìwé kan tí yóò bẹ̀rẹ̀ sí í yí ìgbésí ayé rẹ̀ padà: Hortensius ti Cicero kọ. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a kò rí ìwé náà mọ́ lónìí, ó gbé ìwà rere ọgbọ́n ga. Kíkà á jí ebi òtítọ́ dìde nínú Ágústínì, ó sì bẹ̀rẹ̀ sí í fi tọkàntọkàn lépa òtítọ́.
Ó ṣeni láàánú pé ní àkókò yìí, ó bẹ̀rẹ̀ sí í ṣiyèméjì nípa ìgbàgbọ́ Kristẹni rẹ̀, ní pàtàkì nítorí ìṣòro tí ó ní pẹ̀lú Májẹ̀mú Láéláé, tí ó rí gẹ́gẹ́ bí ohun tí ó kún fún ìwà ipá tí ó sì ń dà á láàmú. Ó mọ̀ nípa ìmọ̀ ọgbọ́n ẹ̀sìn Mani, tí ó sọ pé òun ti ṣàwárí ìmọ̀ àṣírí kan, tí ó sì ti ojú ìwòye Ágústínì lẹ́yìn pé àwọn ohun tí ó tako ara wọn wà nínú Bíbélì. Ẹ̀sìn Mani wo gbogbo ohun tí ó wà gẹ́gẹ́ bí ìjàkadì láàárín ìmọ́lẹ̀ àti òkùnkùn, rere àti búburú, ó sì ka ayé tí a dá sí apá kan ti ẹ̀gbẹ́ òkùnkùn, tí ète rẹ̀ ni láti dẹ wá sínú òkùnkùn. Ẹ̀sìn tuntun yìí ní ipa lórí Ágústínì, ó sì ṣe àyẹ̀wò àwọn ẹ̀kọ́ rẹ̀ pẹ̀lú ìrètí láti rí ọgbọ́n tí wọ́n ṣèlérí. Ní ọ̀pọ̀ ọdún lẹ́yìn náà, ó kọ àwọn ẹ̀kọ́ náà sílẹ̀ pátápátá, ní pàtàkì lẹ́yìn tí ó pàdé aṣáájú wọn, Faustus, tí ó já a kulẹ̀, tí ó sì fi hàn pé òun kò ní ọgbọ́n tòótọ́.
Nígbà tí Ágústínì parí ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní Carthage ní nǹkan bí ọmọ ọdún mọ́kàndínlógún, ó padà sí ilé ní Tagaste pẹ̀lú ọ̀rẹ́bìnrin rẹ̀ àti ọmọkùnrin rẹ̀, ó sì bẹ̀rẹ̀ sí í kọ́ni ní ìlànà èdè ní ilé ẹ̀kọ́ kan ní àdúgbò. Nígbà tí ó sọ fún ìyá rẹ̀ pé òun ń ronú láti di ọmọlẹ́yìn ẹ̀sìn Mani, ó lé e jáde kúrò ní ilé rẹ̀; lẹ́yìn náà, ó bá a làjà nítorí ìmísí tí ó rí gbà láti ọ̀dọ̀ Ọlọ́run. Ágústínì ṣe àṣeyọrí tó bẹ́ẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ débi pé a pè é padà sí Carthage ní ọdún díẹ̀ lẹ́yìn náà láti kọ́ni ní ọgbọ́n àsọyé. Lẹ́yìn ọ̀pọ̀ ọdún àṣeyọrí, ó rí ìkésíni gbà láti wá sí Róòmù, èyí tí ó jẹ́ ọlá ńlá. Nígbà tí ó sọ fún ìyá rẹ̀, ó tẹnumọ́ pé òun yóò bá a lọ. Síbẹ̀, Ágústínì tan án jẹ, ó sì lọ sí Róòmù láì mú un lọ. Ní Róòmù, àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí wọ́n ń fi ẹ̀tàn kọ̀ láti san owó ẹ̀kọ́ tí ó tọ́ sí i já a kulẹ̀. Lẹ́yìn ọdún díẹ̀, ó gba ipò iṣẹ́ kan ní Milan. Ní Milan ni ìyá rẹ̀ ti rí i bá nígbẹ̀yìn, nígbà tí Ágústínì jẹ́ ọmọ ọgbọ̀n ọdún, tí ó sì fojú rí ìyípadà rẹ̀ sí ìgbàgbọ́ Kristẹni.
Nígbà tí Augustine ṣì ń wá òtítọ́, ó pàdé Ambrose, Bíṣọ́ọ̀pù Milan, ẹni tí a ó kéde gẹ́gẹ́ bí ẹni mímọ́ ní ọjọ́ iwájú. Ambrose jẹ́ onírònú àti oníwàásù ńlá. Ó tún fi àkíyèsí sí Augustine, ó ń tẹ́tí sí i, ó ń bá a ṣọ̀rẹ́, ó sì ń dá ọ̀pọ̀ ìbéèrè rẹ̀ lóhùn. Ambrose kọ́ ọ bí a ṣe ń ka Bíbélì lọ́nà tó tọ́, ó sì ràn án lọ́wọ́ ní pàtàkì lórí àwọn ohun tí ó ń ṣòro fún un láti lóye nínú Májẹ̀mú Láéláé. Nígbà tí awuyewuye bẹ́ sílẹ̀ láàárín Ambrose àti Justina, Ayaba Ilẹ̀ Ọba, ẹni tí ó ń gbìyànjú láti gba kátídírà rẹ̀, kí ó sì fi ipá mú ẹ̀kọ́ Arius lélẹ̀, Ambrose dúró lórí ọ̀rọ̀ rẹ̀ pẹ̀lú ìgboyà ńlá àti àìgbà láti tẹrí ba. Nígbẹ̀yìngbẹ́yín, ayaba náà jáwọ́ nínú èrò rẹ̀, èyí sì wú Augustine lórí gidigidi.
Ní ọjọ́ kan, nígbà tí Augustine jókòó nínú ọgbà kan, ó gbọ́ ohùn ọmọ kékeré kan tí ó sọ fún un pé, “Gbà á, kí o sì kà á.” Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé kò mọ ibi tí ohùn náà ti wá, ó gbé Bíbélì tó wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ rẹ̀, ó sì ṣí i láìyan ojú ìwé kan pàtó, ó sì ṣí sí Róòmù 13:13-14, níbi tí a ti kọ pé, “…ẹ jẹ́ kí a máa hùwà títọ́ bí ẹni pé ọ̀sán ni, kì í ṣe nínú àríyá ìwà ìbàjẹ́ àti ìmutípara, kì í ṣe nínú ìṣekúṣe àti ìwà àìníjàánu, kì í ṣe nínú ìfigagbága àti ìlara. Ṣùgbọ́n ẹ gbé Olúwa Jésù Kristi wọ̀ bí aṣọ, ẹ má sì pèsè ohunkóhun fún àwọn ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ ara.” Ọ̀rọ̀ yìí wọ ọ́ lọ́kàn débi pé ó pinnu láti yí padà sí Ọlọ́run láìjáfara.
Augustine lo àkókò pẹ̀lú àwọn ọ̀rẹ́ rere tí wọ́n jẹ́ Kátólíìkì, ó sì máa ń bá wọn jíròrò fún àkókò gígùn, èyí sì ràn án lọ́wọ́ gidigidi. Wíwà ìyá rẹ̀ pẹ̀lú rẹ̀ tún jẹ́ ìtìlẹ́yìn ńlá fún un. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé kò kàwé, kò sí bí a ṣe lè sẹ́ ọgbọ́n rẹ̀ àti òye rẹ̀ nípa òtítọ́, ó sì máa ń lè bá ọmọ rẹ̀ tí ó kàwé púpọ̀ yìí jíròrò láìkùnà. Gbogbo èyí, pẹ̀lú àdúrà tí Monica ń fi omijé ṣe, mú kí Augustine, ẹni ọdún méjìlélọ́gbọ̀n, yí padà nígbẹ̀yìngbẹ́yín. Bíṣọ́ọ̀pù Ambrose ṣe ìrìbọmi fún Augustine àti ọmọ rẹ̀ nígbà Ìṣọ́ Àjíǹde ní 387. Láìpẹ́ lẹ́yìn náà, Monica ṣàìsàn ní ẹ̀yìn odi Róòmù díẹ̀, ó sì kú. Lẹ́yìn náà, Augustine sọ bí ó ṣe kú nínú Àwọn Ìjẹ́wọ́, ọ̀kan lára àwọn àkọsílẹ̀ tó rẹwà jù lọ nípa ìfẹ́ láàárín ìyá àti ọmọ tí a tíì kọ rí.
Nígbà tí Augustine padà sí Tagaste, ó dá àwùjọ kan tí ó ya ara rẹ̀ sí ìsìn sílẹ̀ pẹ̀lú àwọn ọ̀rẹ́ rẹ̀. Òkìkí rẹ̀ láàárín àwọn Kristẹni yára tàn kálẹ̀, ọ̀mọ̀wé alárìíjinlẹ̀ ọmọ ìlú wọn yìí tí ó ti di Kátólíìkì sì di orísun ìrètí fún ọ̀pọ̀ ènìyàn. Nípa ìfìdí rẹ̀ múlẹ̀ tí àwọn ènìyàn fi ohùn wọn ṣe, Augustine di àlùfáà ní 391, a sì yà á sí mímọ́ gẹ́gẹ́ bí bíṣọ́ọ̀pù Hippo ní 396. Láàárín ọdún mẹ́tàlélógójì tí ó fi jẹ́ Kristẹni, Augustine di ọ̀kan lára àwọn onímọ̀ nípa Ọlọ́run tó ga jù lọ nínú ìtàn Ìjọ, bí kò bá tilẹ̀ jẹ́ ẹni tó ga jù lọ. Iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olùṣọ́ àgùntàn, ìwàásù rẹ̀ déédéé, àti àkíyèsí tí ó fi sí àìní àwọn ènìyàn ní ipa jíjinlẹ̀ lórí ìgbésí ayé wọn.
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwé tí Augustine kọ ṣì wà lára àwọn àkọsílẹ̀ tí a ń kà tí a sì ń fa ọ̀rọ̀ yọ láti inú wọn jù lọ lónìí. Àwọn iṣẹ́ rẹ̀ ní àwọn àkọsílẹ̀ láti ṣàlàyé àti gbèjà ìgbàgbọ́, ìwàásù, lẹ́tà, àlàyé Ìwé Mímọ́, ìlànà ìgbésí ayé fún àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́ ìnìkàngbé, àti àwọn àpilẹ̀kọ tó jinlẹ̀ lórí ìmọ̀ ọgbọ́n àti ìmọ̀ nípa Ọlọ́run nínú. Iṣẹ́ rẹ̀ tó ga jù lọ, Àwọn Ìjẹ́wọ́, jẹ́ ìtàn ìgbésí ayé rẹ̀ tí òun fúnra rẹ̀ kọ, ó ṣàfihàn ohun tó wà lọ́kàn rẹ̀ gan-an pẹ̀lú ìrẹ̀lẹ̀, ó sì tọpasẹ̀ ìyípadà rẹ̀ pẹ̀lú òye jíjinlẹ̀ nípa Ọlọ́run. Nínú Ìlú Ọlọ́run, ó tako àwọn àsọtẹ́lẹ̀ pé kíkọ àwọn òrìṣà sílẹ̀ ló fa ìṣubú Róòmù; dípò bẹ́ẹ̀, ó fi ìyàtọ̀ tó wà láàárín ìlú ènìyàn àti ìlú Ọlọ́run hàn, ó sì pe àwùjọ láti tẹ̀ lé àwọn ohun rere tí ó yẹ kí ó máa lépa ní tòótọ́.
Ní ọdún ìkẹyìn ìgbésí ayé rẹ̀, Augustine rí ìparun Hippo nígbà tí àwọn akógun aláìlàánú gbógun wọ ìlú náà. Bí wọ́n tilẹ̀ lè pa àwọn ilé run, wọn kò lè pa ipa rẹ̀ tí yóò wà pẹ́ títí rẹ́. Ipa rẹ̀ kọjá ààlà Ìjọ lọ́pọ̀lọpọ̀; ó ti ní ipa jíjinlẹ̀ lórí bí àwọn ènìyàn Ìwọ̀ Oòrùn ayé ṣe ń ronú.
Lẹ́tà Augustine sí Proba
Anicia Faltonia Proba jẹ́ obìnrin olóyè ọlọ́rọ̀ tí ó ní ipa púpọ̀, láti ìdílé Anicii tí a bọ̀wọ̀ fún gidigidi, ọ̀kan lára àwọn ìdílé ńlá tí àwọn ọmọ wọn ti ń jẹ́ aṣòfin ní Róòmù láti ìran dé ìran. Ó fẹ́ Sextus Petronius Probus, òṣìṣẹ́ ìjọba Róòmù alágbára kan tí ó sìn gẹ́gẹ́ bí olórí ìṣàkóso àgbègbè ìjọba lábẹ́ ọ̀pọ̀ olú ọba.
Nígbà tí ó fi máa di 395, ó ti di opó. Gẹ́gẹ́ bí obìnrin olóyè Kristẹni olùfọkànsìn, ó lo ọrọ̀ àti ipò rẹ̀ láti ṣètìlẹ́yìn fún Ìjọ, ó sì ń kọ lẹ́tà sí àwọn aṣáájú Kristẹni, àwọn náà sì ń dá a lóhùn. Lára wọn ni Augustine Mímọ́ àti Jòhánù Chrysostom Mímọ́.
Lẹ́yìn ìkọlù àti ìfiṣèjẹ Róòmù ní 410, Proba sá lọ sí Áfíríkà pẹ̀lú ìyàwó ọmọ rẹ̀ àti ọmọbìnrin ọmọ rẹ̀. Ní Àríwá Áfíríkà, ó jìyà inúnibíni lábẹ́ Heraclian, gómìnà Róòmù, ẹni tí ó fi ìdílé rẹ̀ sẹ́wọ̀n, tí kò sì tú wọn sílẹ̀ títí ó fi gba owó ìtúsílẹ̀ ńlá. Níwọ̀n bí ó ti sá di ààbò ní díọ́sísì Augustine, ó wá ìtọ́sọ́nà rẹ̀ nípa ìgbésí ayé ẹ̀mí, ní pàtàkì nípa bí a ṣe ń gbàdúrà. Nígbà tí Augustine fi máa dá a lóhùn (ní nǹkan bí 412–413), Proba ti ya ara rẹ̀ sí ìgbésí ayé ìfọkànsìn Kristẹni àti ọ̀làwọ́. Ìbéèrè yìí ló mú kí ó kọ ìdáhùn rẹ̀ tó lókìkí, Lẹ́tà 130, nínú èyí tí ó ti fúnni ní ọ̀kan lára àwọn ẹ̀kọ́ Ìjọ tó jinlẹ̀ jù lọ nípa àdúrà.
Thomas Aquinas Mímọ́
Lára àwọn ọ̀mọ̀wé alárìíjinlẹ̀ tó ga jù lọ nínú ìtàn Ìjọ, Thomas Aquinas Mímọ́ ga ju àwọn yòókù lọ púpọ̀. Kì í ṣe pé ó jẹ́ Olùkọ́ Ìjọ nìkan, a tún fún un ní àwọn oyè Olùkọ́ bí Áńgẹ́lì, Olùkọ́ Gbogbogbòò, àti Olùkọ́ fún Gbogbo Ayé. Ó ṣòro láti sọ ipa tí Thomas Mímọ́ ti ní lórí ẹ̀kọ́ Ìjọ àti òye ìgbàgbọ́ nípasẹ̀ ìrònú di kékeré ju bí ó ti rí lọ.
A bí Thomas nínú ilé ńlá olódi kan ní àárín gbùngbùn Ítálì, nítòsí ìlú Aquino. Bàbá rẹ̀ jẹ́ olóyè, jagunjagun ẹlẹ́ṣin nínú ẹgbẹ́ ọmọ ogun Olú Ọba Frederick II. Thomas bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ rẹ̀ nígbà tí ó jẹ́ ọmọ ọdún márùn-ún péré ní Monte Cassino, ilé àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́ ìnìkàngbé ti Benedict tó lókìkí, níbi tí ẹ̀gbọ́n bàbá rẹ̀ ti jẹ́ olórí. Àwọn òbí Thomas ní ìrètí pé òun náà yóò di olórí ibẹ̀ lọ́jọ́ kan.
Nígbà tí Tọ́másì pé ọmọ ọdún mẹ́rìnlá, nítorí àwọn ogun tí ń jà, ó kúrò ní Monte Cassino lọ sí Yunifásítì Naples tí a ṣẹ̀ṣẹ̀ dá sílẹ̀ láti tẹ̀ síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀. Ibẹ̀ ni ó ti pàdé àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́ Dominikani, tí wọ́n ní ipa ńlá lórí rẹ̀, tí wọ́n sì ṣètò kí Tọ́másì dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ wọn tí a ṣẹ̀ṣẹ̀ dá sílẹ̀. Ọgbọ́n Tọ́másì fara hàn bí ó ṣe ń kópa ní gbangba nínú ìjíròrò, òkìkí rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ẹni tí ó ní òye gíga sì tàn káàkiri.
Nígbà tí ó pé ọmọ ọdún mọ́kàndínlógún, ní ọdún tí ó tẹ̀ lé ikú baba rẹ̀, Tọ́másì dara pọ̀ mọ́ àwọn Dominikani. Ìròyìn yìí bí ìdílé rẹ̀ nínú, nítorí wọ́n ti rì sínú ètò àwùjọ àwọn olóyè ilẹ̀ àti àwọn tí ń sìn lábẹ́ wọn ní àkókò náà, ètò tí ó ka níní ilẹ̀ àti iṣẹ́ ológun sí pàtàkì. Àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́ Bẹ̀nẹ́díktì wà lára àwọn ẹgbẹ́ tí a ń bọ̀wọ̀ fún nínú ètò yìí, kì í ṣe àwọn Dominikani tí wọ́n jẹ́ oníwàásù tálákà tí ń gbé lórí ọrẹ tí wọ́n ń tọrọ. Ìdílé Tọ́másì fẹ́ kí ó di olórí ilé àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́ ní Monte Cassino, nítorí èyí bá ipò àwọn ọlọ́lá mu jù.
Láti yí ọ̀ràn yìí padà, ìyá rẹ̀ pàṣẹ kí wọ́n jí Tọ́másì gbé, kí wọ́n sì tì í mọ́ ilé ńlá olódi kan tí ìdílé wọn ní, níbi tí ó ti wà ní ìgbèkùn fún nǹkan bí ọdún kan. Ní àkókò yẹn, ìyá rẹ̀, àwọn ẹ̀gbọ́n àti àbúrò rẹ̀, àti ọ̀pọ̀ àwọn mìíràn ṣe gbogbo ohun tí wọ́n lè ṣe láti yí Tọ́másì lérò padà kí ó di ajẹ́jẹ̀ẹ́ Bẹ̀nẹ́díktì, ṣùgbọ́n Tọ́másì kọ̀. Ní ọjọ́ kan, ìdílé rẹ̀ tilẹ̀ rán aṣẹ́wó kan sí yàrá tí wọ́n tì í mọ́ láti dán an wò, ṣùgbọ́n ó fi igi kan tí ń jó lé e kúrò. Nígbẹ̀yìngbẹ́yín, ìyá rẹ̀ yọ̀ǹda fún un láti sá kúrò ní ilé olódi náà ní òru, gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti dá ìdílé wọn sílẹ̀ lọ́wọ́ àbùkù síwájú sí i.
Nígbà tí Tọ́másì ti pé ọmọ ogún ọdún, ó tún dara pọ̀ mọ́ àwọn Dominikani, wọ́n sì rán an lọ sí Paris, níbi tí ó ti di akẹ́kọ̀ọ́ Arákùnrin Albert, ẹni tí ó ní ọgbọ́n àti òye gíga, tí a mọ̀ sí Albert Ńlá Mímọ́ nísinsìnyí. Arákùnrin Tọ́másì nífẹ̀ẹ́ sí ìmọ̀ ọgbọ́n Aristotle ní pàtàkì, èyí tí yóò di ìpìlẹ̀ fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìwé tí yóò kọ lẹ́yìn náà, ohun tí kò tíì ṣẹlẹ̀ rí nínú ìtàn Ìjọ. Ó tẹ̀ síwájú nínú ẹ̀kọ́ lábẹ́ Arákùnrin Albert fún ọ̀pọ̀ ọdún.
Tọ́másì tún túbọ̀ dákẹ́ jẹ́ẹ́ ní kíláàsì bí ó ṣe ń dàgbà nínú ìwà ìrẹ̀lẹ̀; kì í sábà sọ̀rọ̀, tàbí jiyàn, tàbí fi òye jíjinlẹ̀ rẹ̀ hàn. Ìwà ìdákẹ́jẹ́ẹ́ rẹ̀ mú kí ọ̀pọ̀ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ parí èrò sí pé kò ní làákàyè, wọ́n sì sọ ọ́ ní orúkọ àpèlé “Màlúù Òdì.”
Ṣùgbọ́n ní ọjọ́ kan, olùkọ́ rẹ̀, Arákùnrin Albert, pinnu pé àkókò ti tó fún gbogbo ènìyàn láti mọ bí Arákùnrin Tọ́másì ṣe ní òye gíga tó. Nítorí náà, ó fún un ní ìbéèrè tí ó ṣòro láti dáhùn, ó sì ní kí ó padà wá ní ọjọ́ kejì láti gbé ìdáhùn rẹ̀ kalẹ̀ fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ kíláàsì. Lẹ́yìn tí Tọ́másì ṣe bẹ́ẹ̀, ẹnu ya àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ẹlẹgbẹ́ rẹ̀, Arákùnrin Albert sì sọ nípa rẹ̀ pé, “Ẹ ń pè é ní Màlúù Òdì, ṣùgbọ́n nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀, lọ́jọ́ kan yóò ké ramúramù tó bẹ́ẹ̀ tí a ó fi gbọ́ ọ ní gbogbo ayé.”
Ní ọdún 1252, nígbà tí ó pé ọmọ ọdún mẹ́rìndínlọ́gbọ̀n, Póòpù fún Arákùnrin Tọ́másì ní oyè “Olùkọ́ Àgbà nínú Ìmọ̀ Nípa Ọlọ́run.” Fún ọdún méjìlélógún tí ó tẹ̀ lé e, Arákùnrin Tọ́másì kọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwé, ìwàásù, àti àlàyé lórí Ìwé Mímọ́, ó sì tún kọ díẹ̀ lára àwọn orin tí ó rẹwà jù lọ nínú Ìjọ wa, títí kan “Pange Lingua.” Ó tẹ̀ síwájú gẹ́gẹ́ bí olùkọ́, oníwàásù, àti onímọ̀ nípa Ọlọ́run fún Póòpù ní Paris, Naples, Orvieto, àti Rome.
Nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ tí Tọ́másì Mímọ́ ṣe, èyí tí a mọ̀ ọ́n sí jù lọ ni Summa Theologica, tàbí “Àkótán Ẹ̀kọ́ nípa Ọlọ́run,” tí kò parí rí. Ìtàn kan tí a jogún sọ pé nígbà tí ó ń ṣe Mísà ní ọdún 1273, ó rí ìran kan. Lẹ́yìn náà, ó sọ fún akọ̀wé rẹ̀, Brọ́dà Reginald, pé òun kò lè kọ̀wé mọ́. Nígbà tí Brọ́dà Reginald béèrè ìdí rẹ̀, ó dáhùn pé, “Reginald, mi ò lè ṣe é, nítorí gbogbo ohun tí mo ti kọ dàbí koríko gbígbẹ lójú mi.” Brọ́dà Tọ́másì kú ní ọdún tí ó tẹ̀ lé e, lẹ́yìn tí ó ti ṣàìsàn léraléra.
Kì í ṣe pé Tọ́másì Mímọ́ ní òye gíga nìkan; ó tún jẹ́ ọkùnrin tí ìgbàgbọ́ rẹ̀ jinlẹ̀, tí ó nífẹ̀ẹ́ Ọlọ́run, tí kò dẹ́kun ṣíṣe àṣàrò lórí àwọn òtítọ́ ìgbàgbọ́, tí ó sì fi ìgboyà mú àwọn ọ̀nà tuntun wá, èyí tí ó mú kí a túbọ̀ mọ Ọlọ́run, kí a sì túbọ̀ ní òye nípa Rẹ̀. Ìgbésí ayé àdúrà rẹ̀ mú orísun ọ̀pọ̀lọpọ̀ òtítọ́ tí ó kọjá agbára ẹ̀dá jáde; ó sì lo ọgbọ́n rẹ̀ láti tò wọ́n lẹ́sẹẹsẹ, kí ó sì sọ wọ́n ní àwọn ọ̀nà tí a kò tíì rí rí.
Ìrẹ̀lẹ̀ àti òtítọ́ inú Tọ́másì fara hàn nínú ìtàn tí ọ̀kan lára àwọn tí ó kọ ìtàn ìgbésí ayé rẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ sọ. Ó ròyìn pé ní òwúrọ̀ ọjọ́ kan, bí Arákùnrin Tọ́másì ṣe ń gbàdúrà níwájú àgbélébùú tí ó ní àwòrán Jésù lórí rẹ̀, ó fi àníyàn bẹ Olúwa pé kí Ó sọ bóyá àwọn ohun tí òun kọ tọ̀nà tàbí bẹ́ẹ̀ kọ́. Jésù bá a sọ̀rọ̀ pé, “O ti kọ̀wé dáradára nípa Mi, Tọ́másì; kí ni yóò jẹ́ èrè rẹ?” Tọ́másì dáhùn pé, “Kò sí ohun mìíràn bí kò ṣe Ìwọ, Olúwa.”
Ìwé Aláwọ̀ Rọ̀ – Ìwé Ẹ̀rọ Kindle – Audible – Google Play – Apple Books – àti àwọn mìíràn!