Trở về Mục lục
Điều răn thứ tám:
Ngươi không được làm chứng gian hại người thân cận. (Xh 20:16)
Anh em còn nghe Luật dạy người xưa rằng: “Chớ bội thề, nhưng hãy trọn lời thề với Đức Chúa.” Còn Thầy, Thầy bảo cho anh em biết: đừng thề chi cả… (Mt 5:33)
Điều răn thứ tám cấm xuyên tạc sự thật trong các mối tương quan của chúng ta với người khác. (Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo số 2464)
Chúa Giêsu là “đường, là sự thật và là sự sống” (Ga 14:6), và Người “đầy ân sủng và sự thật” (Ga 1:14). Điều này có nghĩa là gì? Trước hết, điều này có nghĩa là chính Người là sự mặc khải trọn vẹn về tất cả những gì là chân thật. Người chính là Sự Thật, và cuộc đời, cái chết cùng sự phục sinh của Người mặc khải những chân lý sâu xa nhất về con người. Chính Chúa Giêsu mặc khải cho chúng ta biết ý nghĩa đích thực của cuộc sống, ơn cứu độ là gì và Thiên Chúa là ai. Người là sự mặc khải trọn vẹn về Chúa Cha (Ga 12:45). Biết Người là biết chính Sự Thật.
Có lẽ anh chị em sẽ hỏi: vậy tất cả những điều ấy có nghĩa là gì? Chúa Giêsu là Sự Thật và là sự mặc khải trọn vẹn về Chúa Cha như thế nào? Dù có nguy cơ khiến câu hỏi ấy nghe như không thể trả lời được, ở đây chỉ cần nói rằng “mầu nhiệm” này chính là toàn bộ điều mà chương này và Điều răn này hướng tới. Hiểu biết Sự Thật là mục tiêu của chúng ta. Điều răn này không chỉ nói đến việc nói thật và tránh nói dối, nhưng còn hơn thế nữa, đó là tìm kiếm Đấng chính là Sự Thật và đi vào Sự Thật trong mọi phương diện.
Là Kitô hữu, chúng ta được mời gọi sống trong Sự Thật. Điều này có nghĩa là, vì Chúa Giêsu Kitô sống trong chúng ta và chúng ta sống trong Người, chúng ta phải nói năng và hành động phù hợp với tất cả những gì là chân thật. Khám phá và sống sự thật chính là điều làm cho phẩm giá của chúng ta, xét như những nhân vị, được thể hiện trọn vẹn.
Điều răn thứ tám mời gọi chúng ta trở nên những con người của Chân Lý. Chúng ta phải sống trung thực và chân thành. Sống thực sự liêm chính và chân thật là điều thiết yếu đối với căn tính của chúng ta. Điều răn này không chỉ mời gọi chúng ta tránh sự giả dối, mà còn mời gọi chúng ta mỗi ngày đi sâu vào những sự thật thâm sâu nhất của cuộc sống, tìm cách hiểu biết và sống trọn vẹn những sự thật ấy.
Khi nhận biết và sống sự thật, chúng ta được mời gọi làm chứng cho Sự Thật ấy; chúng ta được mời gọi làm chứng cho đức tin của mình và cho chính Đức Kitô. Điều này được thực hiện bằng nhiều cách qua lời nói và hành động của chúng ta. Chứng tá bác ái là một dấu chỉ mạnh mẽ cho thấy chúng ta dấn thân sống trọn vẹn chân lý Tin Mừng.
Một trong những hình thức cao cả nhất của tình yêu là tử đạo. Tử đạo là lời chứng công khai về lòng yêu mến Thiên Chúa. Đó là lời khẳng định tột bậc rằng một người yêu mến Thiên Chúa hơn cả chính mạng sống mình và dấn thân cho Sự Thật toàn vẹn, ngay cả khi lời chứng này đòi hỏi sự hy sinh đến cùng. Suốt dòng lịch sử, Hội Thánh đã nêu gương nhiều vị tử đạo cho mọi người chiêm ngắm. Máu các vị tử đạo đã trở thành hạt giống đức tin cho nhiều người nhờ chứng tá đến cùng của các ngài cho Sự Thật.
Mức tối thiểu: Những xúc phạm đến sự thật
Có nhiều cách trực tiếp vi phạm Điều răn này. Dưới đây là một số cách rõ ràng nhất được nêu trong Sách Giáo lý.
Nói dối: Nói dối là điều khá dễ nhận ra, hay có thật như vậy không? Những lời nói dối trắng trợn có thể dễ nhận ra, nhưng có những hình thức nói dối không rạch ròi và hiển nhiên như thế. Người ta có thể nói dối bằng nhiều cách khác nhau. Trước hết, một người nói dối khi cố ý và tự nguyện trình bày sai sự thật cho một hay nhiều người. Sự lừa dối cố ý và tự nguyện này là nghiêm trọng khi điều bị nói dối có tính chất nghiêm trọng hơn. Bất cứ sự xuyên tạc sự thật nào một cách trực tiếp và cố ý đều là chất liệu nặng.
Tuy nhiên, đôi khi chúng ta nói đến những “lời nói dối vô hại” để chỉ những lời nói dối ít nghiêm trọng hơn nhưng vẫn là nói dối. Chẳng hạn, nếu ai đó hỏi anh chị em có thích bữa ăn họ vừa nấu không, và anh chị em trả lời rằng món ăn “rất ngon” dù thực ra không phải vậy, thì điều này có thể được xem là một “lời nói dối vô hại”. Cần cẩn trọng để tránh cả những lời nói dối như thế. Tuy nhiên, nói vậy không có nghĩa là chúng ta đương nhiên có bổn phận phải nói với người khác những sự thật gây tổn thương.
Người ta cũng có thể nói dối bằng cách bỏ sót các sự kiện. Chúng ta gọi đây là “nói dối bằng cách che giấu sự thật”. Đôi khi, việc không nói ra một số sự kiện còn có thể gây hại hơn việc công khai bóp méo sự thật, do tính chất ác ý và lừa lọc của hình thức nói dối này. Chẳng hạn, một người bán xe đang cố bán một chiếc xe đã qua sử dụng và nói với người có ý định mua rằng đồng hồ đo quãng đường hiển thị 75.000 dặm. Nhưng người ấy lại không nói rằng đồng hồ này thực ra đã được lấy từ một chiếc xe khác để lắp vào chiếc xe này, vì chiếc xe đang bán thực tế đã đi được 150.000 dặm. Điều người ấy nói là đúng: “đồng hồ đo quãng đường hiển thị 75.000 dặm”. Nhưng rõ ràng đây là một sự lừa dối, vì người ấy không tiết lộ rằng đồng hồ hiện tại không phải là đồng hồ nguyên bản của chiếc xe.
Thề gian: Thề gian là nói dối khi đã tuyên thệ, thường là tại tòa án dân sự. Thề gian đặc biệt nghiêm trọng khi lời nói dối gây thiệt hại cho người khác. Chẳng hạn, nếu việc nói dối trong một phiên tòa dẫn đến việc một người bị kết án oan, thì việc thề gian ấy hết sức nghiêm trọng. Như đã đề cập ở trên, việc bỏ sót các sự kiện cũng có thể là một hành vi nói dối. Vì thế, nếu một người cố tình che giấu các sự kiện trong một thủ tục tố tụng dân sự hoặc khi đã tuyên thệ, thì người ấy phạm tội. Ngay cả khi, xét về mặt pháp lý, họ không vi phạm luật dân sự về tội thề gian khi che giấu những sự kiện thiết yếu, họ vẫn phạm tội trước mặt Thiên Chúa vì đã không bày tỏ toàn bộ sự thật.
Thanh danh của người khác: Hội Thánh luôn nhìn nhận tầm quan trọng của thanh danh và tính nghiêm trọng của việc làm tổn hại thanh danh người khác. Người ta có thể làm tổn hại thanh danh người khác bằng nhiều cách. Những lời nói dối trực tiếp và ác ý, cũng như việc cố ý che giấu những sự kiện quan trọng đáng lẽ phải được nói ra, đều là những tội nghịch với Điều răn thứ tám. Tiết lộ những “sự thật” không nên tiết lộ cũng là điều có tội.
Sách Giáo lý (số 2477) giải thích rất rõ ràng về những hành vi xúc phạm đến thanh danh của một người; lời giải thích ấy đáng được trích dẫn nguyên văn:
Việc tôn trọng thanh danh của con người cấm mọi thái độ và lời nói có thể gây tổn hại bất công cho họ (x. Bộ Giáo luật, điều 220). Người ta mắc tội:
–phán đoán hồ đồ khi, dù chỉ âm thầm trong lòng, cho rằng người thân cận có lỗi về mặt luân lý mà không có cơ sở đầy đủ;
–nói hành khi, không có lý do chính đáng xét về mặt khách quan, tiết lộ những lỗi lầm và thiếu sót của người khác cho những người chưa biết các điều ấy; (x. Hc 21:28)
–vu khống khi dùng những lời trái với sự thật để làm tổn hại thanh danh người khác và tạo cớ cho những phán đoán sai lầm về họ.
Anh chị em hãy lưu ý rằng có ba mức độ tội nghịch với sự thật được nêu ra. Thứ nhất là phán đoán hồ đồ. Điều này nhắc chúng ta không được mặc nhiên cho rằng điều tệ nhất là có thật. Phán đoán hồ đồ có thể không bao giờ được nói ra, mà chỉ diễn ra trong tư tưởng. Ngay cả như thế, điều này vẫn gây tổn hại cho người khác và trái với sự thật.
Thứ hai là nói hành. Đây là việc nói một điều có thật cho những người không có quyền được nghe điều ấy. Chẳng hạn, chuyện ngồi lê đôi mách là một hình thức nói hành. Dù điều được nói ra là thật, đó vẫn là tội nghịch Điều Răn Thứ Tám, vì đó là một sự thật lẽ ra không được tiết lộ cho người khác.
Thứ ba, vu khống là nói những điều sai sự thật và làm tổn hại thanh danh của người khác. Đây là tội nặng nề nhất xúc phạm đến thanh danh của tha nhân. Khi thanh danh của người khác bị tổn hại theo một trong những cách đã nêu trên, người phạm tội phải đền bù. Trước hết, phải có lòng ăn năn sám hối, nhưng như thế vẫn chưa đủ. Trong khả năng của mình, người phạm tội phải làm tất cả những gì hợp lý và phù hợp với đức ái để khôi phục thanh danh của người mình đã làm tổn thương.
Khoe khoang: Thoạt đầu, người ta có thể không nghĩ khoe khoang, hay khoác lác, là một tội — nhưng đó quả thực là tội. Tương tự như vu khống và nói hành, khoe khoang là tiết lộ những điều có thật về bản thân một cách lệch lạc, hoặc với thái độ kiêu ngạo và tự mãn. Đó là hành vi tìm kiếm sự chú ý và đi ngược lại những chân lý sâu xa nhất của đức khiêm nhường. Cũng vậy, nịnh hót người khác là gian dối và là một tội nghịch với Điều Răn này.
Tôi có quyền được biết không?
Trong thời đại ngày nay, chúng ta có xu hướng nghĩ rằng mình có quyền biết gần như mọi điều về mọi người. Đặc biệt, mạng xã hội đã phơi bày đời sống hằng ngày của nhiều người đến mức quyền riêng tư cá nhân thường bị xem là không quan trọng. Dưới đây là một số hướng dẫn về việc phổ biến thông tin và quyền riêng tư.
Quyền riêng tư: Quyền riêng tư đơn giản có nghĩa là không phải ai cũng có quyền biết mọi điều về chúng ta và đời tư của chúng ta. Ngay cả những người của công chúng, chẳng hạn như các chính trị gia, cũng xứng đáng được giữ kín đời tư.
Một trong những ví dụ rõ ràng nhất về điều này là Bí tích Hòa Giải. Ấn tín tòa giải tội là tuyệt đối. Điều này có nghĩa là không có bất cứ hoàn cảnh nào cho phép cha giải tội tiết lộ nội dung xưng tội của một người. Đây không chỉ là một luật của Giáo Hội về bí tích; điều này còn cho thấy quyền riêng tư do Thiên Chúa ban. Có nhiều điều chỉ Thiên Chúa mới có quyền biết. Có những điều khác trong cuộc sống của chúng ta mà người thân trong gia đình và bạn bè thân thiết cần được biết. Và chỉ có một số khía cạnh nhất định trong đời tư của chúng ta mà mọi người có quyền được biết.
Khi những chi tiết trong đời tư của chúng ta cần được biết đến vì công ích, thì việc chia sẻ những sự việc ấy là điều được phép. Chẳng hạn, nếu một người bí mật phạm tội giết người, hành vi ấy phải được công khai vì công ích.
Bí mật nghề nghiệp: Có nhiều tình huống mang tính nghề nghiệp, trong đó người ta có bổn phận giữ bí mật. Trong những trường hợp này, sự thật không phải là điều để phổ biến công khai. Chẳng hạn, bác sĩ phải giữ kín hồ sơ bệnh án. Hoặc những người làm việc trong chính quyền có thể cần giữ kín một số sự việc nội bộ để bảo vệ thanh danh của người khác hoặc bảo vệ công ích. Cũng như trong nhiều ví dụ khác, không phải ai cũng có quyền biết mọi điều về mọi người hay mọi tình huống. Giữ bí mật trong những trường hợp này là một đòi hỏi của Điều Răn Thứ Tám.
Các phương tiện truyền thông: Các phương tiện truyền thông phải phục vụ công ích bằng việc phổ biến sự thật. Những người làm truyền thông có bổn phận chia sẻ với công chúng những điều phục vụ lợi ích và thiện ích của mọi người. Tuy nhiên, quyền công khai chia sẻ sự thật của họ phải được thực thi sao cho các quyền của cá nhân và quyền riêng tư vốn có không bị xâm phạm.
Hơn nữa, các phương tiện truyền thông có bổn phận phổ biến toàn bộ sự thật, chứ không chỉ những phần sự thật riêng lẻ. Một hình thức đưa tin sai lệch được gọi là “trình bày chi tiết có loại trừ”. Đây là hành vi “nói dối bằng cách bỏ sót” một số sự kiện, hoặc do tắc trách mà không đính chính một nhận thức sai lầm. Khi các phương tiện truyền thông không trình bày đầy đủ sự thật, hoặc không đính chính một nhận thức sai lầm, thì những người làm truyền thông mắc tội vi phạm Điều Răn Thứ Tám.
Giới hạn trên: Nghệ thuật, cái đẹp và việc tìm kiếm chân lý
Một điểm suy xét cuối cùng liên quan đến việc tìm kiếm sự thật. Điều Răn Thứ Tám không chỉ nói đến việc tránh nói dối; điều răn này còn nói đến việc tìm kiếm chính Sự Thật.
Sự Thật với chữ “S” viết hoa, xét cho cùng, được định nghĩa là một ngôi vị, một Ngôi Vị thần linh. Và Ngôi Vị ấy là Chúa Giêsu Kitô cùng tất cả những gì Người đã mặc khải cho chúng ta. Tìm kiếm Sự Thật có nghĩa là chúng ta tìm kiếm chính Chúa Giêsu. Trước hết và trên hết, điều này được thực hiện qua việc chọn đi sâu vào Tin Mừng và tìm kiếm những chân lý phong phú của đức tin chúng ta. Chúng ta vi phạm Điều Răn này khi lười biếng trong việc đào sâu đức tin. Chúng ta chu toàn Điều Răn này khi tìm kiếm những chân lý phong phú của đức tin và hết lòng đi sâu vào những chân lý ấy.
Sự thật cũng được tỏ lộ nơi vẻ đẹp. Và vẻ đẹp được khám phá bằng nhiều cách. Người ta khám phá vẻ đẹp trong thiên nhiên, nơi mỗi người, trong âm nhạc, trong nghệ thuật thánh, v.v. Vì thế, Điều Răn này mời gọi chúng ta tìm kiếm vẻ đẹp đích thực và khách quan.
Chẳng hạn, nghệ thuật thánh phản ánh vẻ đẹp đích thực. Vì thế, chúng ta có bổn phận vun đắp nghệ thuật thánh trong chừng mực nghệ thuật ấy phản ánh vẻ đẹp đích thực. Do đó, các loại hình nghệ thuật cần được đề cao như một phần quan trọng của xã hội và của sự phát triển lành mạnh về văn hóa cũng như đời sống con người. Nhưng nghệ thuật cũng có thể bị sử dụng vào mục đích xấu. Tự nó, nghệ thuật là một phương tiện trung tính để diễn tả bản thân cũng như để diễn tả các thực tại khách quan. Chẳng hạn, nghệ thuật có thể diễn tả sự mất trật tự của cảnh hỗn loạn và rối ren, hoặc diễn tả trật tự của Thiên Đàng hay vẻ đẹp của thiên nhiên. Là Kitô hữu, chúng ta có bổn phận sử dụng nghệ thuật để làm vinh danh Thiên Chúa và đem lại sự tươi mới cho tinh thần con người.
Những lưu ý thực tiễn
Một lần nữa, chúng ta hãy xem xét những cách vi phạm Điều Răn Thứ Tám đến mức thành tội trọng, để qua đó cũng nhận ra những cách vi phạm Điều Răn này ở mức tội nhẹ.
Chất liệu nặng: Bất kỳ hành vi trực tiếp phổ biến thông tin sai sự thật nào cũng có thể được coi là nghiêm trọng khi kéo theo những hậu quả nghiêm trọng. Có thể khó xác định điều này một cách dứt khoát, nên xét cho cùng, việc đánh giá tùy thuộc vào những hoàn cảnh cụ thể.
Chúng ta hãy nêu một ví dụ nghiêm trọng, đồng thời áp dụng vào đó hai yếu tố còn lại của tội trọng. Giả sử một người đang làm việc và tình cờ phát hiện hành vi gian lận của người khác. Giả sử hành vi gian lận ấy là một nhân viên khác đã lấy trộm tiền của người chủ. Sau đó, người chủ hỏi người đã phát hiện hành vi ấy xem người này có thấy sai lệch nào trong sổ sách hay không. Vì nhân viên lấy trộm là bạn mình, người ấy nói dối rằng sổ sách không có vấn đề gì.
Hành vi che đậy vụ trộm này là nói dối và là hành vi có tội. Người phát hiện vụ trộm quả thực có bổn phận báo cáo sự việc, và việc che đậy ấy đã vi phạm Điều Răn Thứ Tám. Thật vậy, có cơ sở để nói rằng lời nói dối nhằm che đậy vụ việc là chất liệu nặng.
Biết rõ: Nếu người phát hiện vụ trộm trong ví dụ trên biết chắc rằng bạn mình đã lấy trộm tiền, thì rất có thể người ấy cũng có lỗi vì biết rõ rằng việc che đậy là một lời nói dối. Những yếu tố giảm nhẹ nào, nếu có, thực sự có thể làm giảm lỗi phạm cá nhân khi che đậy sự việc? Có thể nghĩ đến hai điều: Thứ nhất, nếu người ấy không hoàn toàn tin chắc rằng vụ trộm đã xảy ra, thì có thể người ấy không hoàn toàn có lỗi trong việc che đậy và, do đó, có thể không hoàn toàn có lỗi nói dối nếu không tiết lộ những gì mình biết. Thứ hai, nếu vì lý do nào đó người ấy kết luận rằng vụ trộm “không phải là chuyện gì nghiêm trọng lắm”, thì có thể người ấy không hoàn toàn biết rằng mình có bổn phận trình báo việc ấy. Chẳng hạn, giả sử việc “ăn trộm” ấy là một hành vi mà ai cũng làm, và ai cũng biết rằng mọi người đều làm như vậy. Điều này có thể khiến người ấy bối rối đến mức kết luận rằng đó không phải là chuyện gì nghiêm trọng và mình không cần phải trình báo.
Trong trường hợp này, cũng như đối với mọi Điều Răn, sự bối rối của người che giấu sự thật không phải là điều chính đáng, nhưng sự bối rối ấy có thể đủ để làm giảm trách nhiệm cá nhân đến mức hành vi đó không còn là tội trọng mà chỉ là tội nhẹ. Điều này không làm cho việc che giấu sự thật hay nói dối trở thành đúng đắn, mà chỉ làm cho những hành vi cá nhân ấy bớt nghiêm trọng hơn.
Sự hoàn toàn ưng thuận của ý chí: Tiếp tục với ví dụ trên, giả sử người nhân viên phát hiện bạn mình đang ăn trộm và chất vấn anh ta. Người bạn kể lể trong nước mắt một câu chuyện thương tâm để giải thích tại sao mình lấy trộm tiền và tỏ ra rất hối hận. Anh ta van xin người nhân viên đừng nói ra vì nghĩ đến vợ con mình. Kết quả là người nhân viên quả thực đã bóp méo sự thật và nói dối để bạn mình không gặp rắc rối.
Điều này không chính đáng, nhưng hoàn cảnh đầy cảm xúc và nỗi lo cho tương lai của người bạn có thể làm giảm trách nhiệm luân lý đối với lời nói dối ấy. Người nhân viên phải làm điều đúng đắn và phải tránh nói dối, nhưng hoàn cảnh có thể khiến hành vi ấy chỉ là tội nhẹ chứ không phải tội trọng.
Tội nhẹ: Ví dụ trên, cũng như các ví dụ trong những chương trước, cho thấy tính phức tạp của tội lỗi và trách nhiệm luân lý. Thiên Chúa nhìn thấy mọi sự và kêu gọi chúng ta sống thánh thiện ngay cả khi điều đó khó khăn. Tuy nhiên, Thiên Chúa cũng nhìn thấy nhiều yếu tố góp phần dẫn đến những sai lầm trong phán đoán của chúng ta và sẽ xét xử dựa theo đó.
Kết luận
Hy vọng những suy tư trong các chương trước đã giúp phác họa một bức tranh về đời sống luân lý. Luân lý là điều đã được Thiên Chúa mặc khải và phải được tìm kiếm hằng ngày. Tội lỗi có thể xuất hiện bất cứ lúc nào. Vì thế, chúng ta phải luôn nỗ lực vun trồng nhân đức để xây dựng những phương thế phòng vệ thích hợp chống lại tội lỗi và hình thành những thói quen tìm kiếm sự thánh thiện trong đời sống.
Anh chị em hãy đọc lại bất cứ chương nào đã để lại ấn tượng sâu sắc nơi mình. Hãy suy ngẫm về chương ấy, cầu nguyện dựa trên những điều đã đọc và xin ân sủng của Thiên Chúa để sống một đời sống luân lý tốt lành. Luân lý là một trong ba chìa khóa căn bản dẫn đến sự thánh thiện và hạnh phúc. Chìa khóa thứ nhất là đức tin (như đã giải thích trong cuốn thứ nhất của bộ sách này), chìa khóa thứ hai là việc thờ phượng (như đã giải thích trong cuốn thứ hai của bộ sách này), và chìa khóa thứ ba là luân lý. Sống luân lý tốt lành là hoa trái của đời sống đức tin và thờ phượng. Hãy để đức tin và việc thờ phượng biến đổi anh chị em thành những con người thánh thiện và ngay chính về luân lý; rồi anh chị em sẽ mãi mãi biết ơn vì những hoa trái tốt lành mà điều ấy mang lại trong cuộc đời mình và trong cuộc đời những người mà anh chị em được kêu gọi yêu thương và phục vụ.
Cũng có bản sách điện tử & sách bìa mềm
Amazon.com – Google Play – iTunes – Barnes and Noble
Các sách khác trong bộ sách này:
Đời sống thờ phượng Công giáo của tôi!