Trở về Mục lục
Điều Răn Thứ Năm:
Ngươi không được giết người. (Xh 20:13)
Anh em đã nghe người xưa được dạy rằng: “Chớ giết người; ai giết người thì sẽ bị đưa ra xét xử.” Còn Thầy, Thầy bảo cho anh em biết: bất cứ ai giận anh em mình thì sẽ bị đưa ra xét xử (Mt 5:21–22)
Nếu anh chị em xem bản tin buổi tối trên bất kỳ kênh truyền hình nào hoặc lướt qua tờ báo địa phương, rất có thể anh chị em sẽ bắt gặp bản tin mới nhất về một vụ giết người. Thật là một thực tế đau buồn! Giết người là điều kinh hoàng và là một trong những thảm kịch lớn nhất của nhân loại. Có lẽ vì lý do đó, đây cũng là một trong những tin tức thu hút sự chú ý nhiều nhất có thể được đưa lên mặt báo.
Ngay cả trong Kinh Thánh, một trong những câu chuyện đầu tiên chúng ta đọc là chuyện Ca-in giết A-ben (St 4:8). Việc giết người đã có từ thuở ban đầu và sẽ mãi là một trong những hành vi gây bàng hoàng và kinh khủng nhất trong thế giới chúng ta.
Nhưng giết người có phải là điều duy nhất mà Điều Răn Thứ Năm nói với chúng ta không? Chắc chắn là không. Giết người, tức là cố ý tước đoạt mạng sống của người vô tội, có lẽ là cách vi phạm Điều Răn này nghiêm trọng nhất. Nhưng ngoài hành vi hủy diệt tột cùng ấy, còn có nhiều hình thức khác ở mức độ nhẹ hơn, như thù ghét, giận dữ và thiếu tôn trọng tính thánh thiêng của sự sống con người.
Chúng ta hãy bắt đầu với những hình thức vi phạm căn bản nhất đối với Điều Răn này. Từ đó, chúng ta sẽ xem xét những trường hợp mà việc giết người thực sự có thể là chính đáng và là một bổn phận. Sau cùng, chúng ta sẽ xem Điều Răn này kêu gọi chúng ta tìm kiếm hòa bình và tôn trọng phẩm giá của mỗi người như thế nào.
Mức tối thiểu: Không được giết người
Sự vi phạm trực tiếp nhất đối với Điều Răn này là cố ý giết người. Trong phạm vi của hành vi phạm tội này, có nhiều yếu tố và hoàn cảnh khác nhau cần được tìm hiểu. Ngoài ra, còn có những tội lỗi và sự dữ nghiêm trọng do thiếu sót và chểnh mảng, dẫn đến cái chết hoặc gây tổn hại cho người khác. Những điều này cũng vi phạm Điều Răn này. Dưới đây là phần tóm lược những cách thức chính mà Điều Răn này bị vi phạm trực tiếp và gián tiếp.
Cố ý giết người: Khi một người trực tiếp, tự nguyện và cố ý tước đoạt mạng sống của một người vô tội, đó là tội nghiêm trọng nhất. Tội này được gọi là tội “kêu thấu tới Trời đòi báo oán”. Không có lý do nào có thể biện minh cho hành vi này, và nó gây ra những tổn hại khôn lường. Trong số những tội nghiêm trọng ấy, nghiêm trọng nhất là giết người trong gia đình, vì điều này còn xâm phạm một mối dây liên kết tự nhiên cần phải được tôn trọng. Nhưng bất cứ hình thức giết người nào cũng đều nghiêm trọng và sai trái nặng nề.
Phá thai: Sự sống con người bắt đầu từ lúc thụ thai. Đây là một chân lý nền tảng mà chúng ta phải chấp nhận. Điều này hợp lý xét thuần túy trên bình diện lý trí, và cũng hợp lý trên bình diện khoa học. Ngay lúc thụ thai, ADN của sự sống mới ấy là độc nhất. Đây là sự sống con người. Vì thế, chúng ta phải chấp nhận sự thật rằng, ngay từ lúc thụ thai, sự sống con người mới ấy có cùng phẩm giá và các quyền như bất cứ con người nào khác.
Một quan niệm sai lệch phổ biến trong thế giới hiện đại cho rằng con người vừa được hình thành trong lòng mẹ, bằng cách nào đó, chỉ là một phần của cơ thể người mẹ. Đúng là đứa trẻ không thể sống tách rời khỏi cơ thể người mẹ. Đó là cách Thiên Chúa đã định liệu để một sự sống mới được sinh ra. Nhưng việc đứa trẻ mới được hình thành chưa thể tự sống không có nghĩa là sự sống ấy kém thánh thiêng hơn hay ít đáng được tôn trọng và bảo vệ hơn. Mọi sự sống đều phải được bảo vệ và chăm sóc như nhau.
Đôi khi chúng ta nghe người ta nói, nhất là các chính trị gia, rằng họ chỉ ủng hộ phá thai trong những trường hợp hiếp dâm và loạn luân. Không còn nghi ngờ gì nữa, đây là những hành vi kinh hoàng, và hành vi hiếp dâm cũng như loạn luân phải luôn bị lên án ở mọi nơi. Những người thực hiện các hành vi này phải chịu trách nhiệm, và xã hội phải được bảo vệ khỏi họ để họ không tái phạm.
Dù vậy, điều đó không thay đổi sự thật rằng một sự sống con người mới vẫn là một sự sống con người mới. Ngay cả khi sự sống mới ấy xuất hiện do biến cố bi thảm là hiếp dâm hoặc loạn luân, đó vẫn là sự sống con người. Trong trường hợp này, cả đại gia đình và toàn xã hội PHẢI nỗ lực cung cấp mọi sự hỗ trợ cần thiết về tình cảm, tinh thần và cả tài chính để giúp người mẹ sinh đứa trẻ ấy ra đời. Và sau khi đứa trẻ chào đời, phải làm mọi điều có thể để giúp người mẹ đưa ra quyết định đúng đắn về việc đứa trẻ sẽ được nuôi dưỡng như thế nào: do chính người mẹ, gia đình của người mẹ hay qua việc cho làm con nuôi.
Cũng cần xét đến sức khỏe của người mẹ. Trong một số trường hợp hiếm gặp, thai làm tổ trong vòi trứng. Theo y học hiện nay, những thai kỳ này có tỷ lệ thành công bằng không. Trong trường hợp này, và chỉ trong trường hợp này mà thôi, một nguyên tắc truyền thống được áp dụng, gọi là “nguyên tắc song hiệu”. Song hiệu có nghĩa là bác sĩ được phép cắt bỏ phần vòi trứng sắp vỡ để cứu mạng người mẹ, dù biết rằng điều đó đồng nghĩa với việc đứa trẻ sẽ chết ngay lập tức. Tuy nhiên, trong trường hợp này, ý hướng không phải là phá thai, và vì thế cái chết của đứa trẻ không phải là điều được chủ ý nhắm đến. Đúng hơn, người ta biết trước đứa trẻ sẽ chết, nhưng vì không còn lựa chọn nào khác nên việc làm ấy được phép. Ngoài ra, nếu có bất cứ cách nào để bác sĩ giúp đứa trẻ đang làm tổ trong vòi trứng chuyển sang làm tổ trong tử cung, thì phải thực hiện cách ấy. Nếu điều đó không thể thực hiện được về mặt y khoa, thì cắt bỏ phần vòi trứng là lựa chọn duy nhất. Một lần nữa, trong trường hợp này, cái chết của đứa trẻ không phải là điều được trực tiếp chủ ý nhắm đến; đó chỉ là một hậu quả đau buồn, ngoài ý muốn và không thể tránh khỏi.
Cũng có nhiều vấn đề sức khỏe khác có thể phát sinh trong thai kỳ. Trong những trường hợp này, phải tận dụng mọi phương cách chăm sóc để giúp cả người mẹ lẫn đứa trẻ, nhưng cố ý và trực tiếp tước đoạt mạng sống của đứa trẻ để bảo vệ sức khỏe người mẹ thì luôn luôn là điều sai trái. Đây là điều rất khó khăn; vì thế, một lần nữa, phải tận dụng mọi phương cách chăm sóc để giúp cả mẹ lẫn con được sống và khỏe mạnh.
Một thực hành đáng buồn trong những năm gần đây là phá thai chọn lọc. Điều này xảy ra khi cha mẹ tìm hiểu xem đứa con chưa chào đời của mình có khỏe mạnh hay có một dạng bất thường di truyền hoặc khuyết tật nghiêm trọng nào khác hay không. Nhiều khi, các bác sĩ sẽ khuyên phá thai nếu đứa trẻ có những “khiếm khuyết” rõ rệt về thể chất. Điều này không bao giờ có thể được biện minh. Có thể chấp nhận việc thực hiện những xét nghiệm hợp lý thuộc loại này nếu ý hướng là giúp cha mẹ chuẩn bị đối diện với bất cứ vấn đề sức khỏe nào. Nhưng cố ý phá bỏ một thai nhi có bất cứ dạng khuyết tật nào thì vẫn là phá thai và, do đó, là giết một đứa trẻ khuyết tật.
Giết người gián tiếp: Liên quan đến việc cố ý giết người là tội gây ra cái chết của người khác do chểnh mảng bổn phận của mình. Chẳng hạn, việc cha mẹ bỏ bê con cái dẫn đến cái chết của đứa trẻ phải được xem là tội nghiêm trọng nhất trong loại tội này.
Sự chểnh mảng cũng có thể xảy ra nơi những người nắm giữ quyền bính dân sự khi họ không chăm lo các nhu cầu của người dân được giao phó cho họ. Chẳng hạn, nếu một xã hội đang lâm cảnh nghèo đói trầm trọng mà nhà chức trách dân sự có khả năng giúp cải thiện tình trạng ấy nhưng lại không làm vì động cơ ích kỷ, thì đó là sự chểnh mảng nghiêm trọng và là điều có tội.
Ở mức độ nhẹ hơn, tất cả chúng ta đều được mời gọi, trong một chừng mực nào đó, trở thành “người giữ gìn anh em mình”. Điều này có nghĩa là tất cả chúng ta đều được mời gọi quan tâm đến thiện ích của người khác. Nếu chúng ta sao nhãng bổn phận góp phần vào thiện ích chung của mọi người, chúng ta phải chịu một phần trách nhiệm về những vấn đề mà mình có thể góp sức giải quyết. Sự sao nhãng này có thể không chỉ dẫn đến cái chết của người khác, mà còn khiến họ phải sống trong cảnh nghèo khó, tuyệt vọng, cô đơn và tổn thương. Điều này có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức, nên trong phạm vi bàn luận ở đây, chúng ta sẽ chỉ trình bày các nguyên tắc chung và để những nguyên tắc ấy được áp dụng cách trực tiếp hơn vào từng hoàn cảnh cụ thể trong đời sống anh chị em. Hãy suy nghĩ xem anh chị em có bổn phận làm những gì để góp phần chăm sóc và mưu cầu sự an lành cho người khác, nhất là những người đang thiếu thốn nhất.
Tự sát: Tự sát là cố ý tước đoạt mạng sống của chính mình. Đây là một chủ đề cần được đề cập cách thẳng thắn, nhưng đồng thời cũng phải hết sức cẩn trọng và chú ý đến nhiều sắc thái tinh tế. Trước hết, tự sát luôn luôn là điều sai trái. Thiên Chúa là Đấng tác thành sự sống, và chỉ mình Ngài có quyền lấy đi mạng sống của chúng ta. Chúng ta không có toàn quyền quyết định mình sống hay chết.
Dù vậy, chúng ta cũng cần hết sức thận trọng nhận diện nhiều vấn đề khác xoay quanh việc một người lựa chọn tước đoạt mạng sống của mình. Rất thường khi một người tự sát, gia đình họ phải chịu đau đớn sâu xa, hoang mang và mất mát. Nhiều người sẽ tự hỏi: “Giờ đây con tôi, vợ hay chồng tôi, bạn tôi, v.v., có đang ở trong hỏa ngục không? Người ấy đã phạm tội trọng và vì thế đang ở trong hỏa ngục sao?” Đây không bao giờ là một câu hỏi nên đặt ra, dù chỉ trong ý nghĩ. Câu trả lời thích hợp cho câu hỏi ấy chỉ đơn giản là: đừng đi theo hướng suy nghĩ đó!
Đây là lý do để tránh ngay cả việc đặt ra câu hỏi ấy. Đúng, việc tự tước đoạt mạng sống của mình là một vấn đề nghiêm trọng. Đó là điều sai trái nghiêm trọng. Tuy nhiên, cũng phải hết sức thành thật mà nói thêm rằng rất khó có khả năng, và có lẽ là không thể, một người thực hiện hành vi tự sát với sự hiểu biết đầy đủ và sự ưng thuận hoàn toàn của ý chí. Tại sao? Bởi vì gần như chắc chắn một người tự sát đang phải chịu một nỗi tổn thương nghiêm trọng, trầm cảm, hoang mang hay một điều gì tương tự. Hầu như luôn có một hoàn cảnh làm giảm nhẹ đáng kể trách nhiệm, khiến người ấy còn lâu mới phải chịu đầy đủ trách nhiệm luân lý về hành động này.
Việc tự sát để lại những vết thương sâu sắc và nhiều câu hỏi. Những người thân còn lại rất có thể sẽ tự hỏi liệu mình đã làm điều gì sai, liệu mình có thể làm thêm điều gì nữa, hoặc liệu mình có lẽ ra phải nhận thấy trước chuyện này sắp xảy ra hay không. Đó là những suy nghĩ kiểu “giá như mình đã”, “lẽ ra mình phải”, “mình đã có thể”. Các thành viên trong gia đình cần hết sức lưu ý để đừng bao giờ rơi vào nỗi day dứt sâu xa rằng mình “lẽ ra phải” làm điều này hay điều kia.
Dĩ nhiên, theo thời gian, việc mất đi một người thân có thể giúp anh chị em biết quan tâm và cảm thông hơn với người khác, nhất là những người trong gia đình cũng đang đau khổ. Nhưng cứ mãi day dứt về những điều hối tiếc và những gì không còn có thể thay đổi sẽ không đưa người thân của anh chị em trở lại. Hãy tiếp tục cố gắng dâng nỗi đau ấy lên Thiên Chúa và để Ngài định liệu mọi sự. Thiên Chúa yêu thương người đã tự sát hơn bất cứ ai khác, và Thiên Chúa đầy yêu thương và vô cùng nhân hậu ấy sẽ làm điều đúng đắn.
An tử: Một hình thức tự sát cần được đặc biệt lưu tâm là an tử. Nhiều người xem an tử là “giết vì thương xót”. Nhưng nói cho đúng, việc ấy chẳng có gì là thương xót cả. Dĩ nhiên, khi một người đang đau khổ trầm trọng, người ta thường muốn làm vơi đi nỗi đau của họ. Trong một số trường hợp, người ta sẽ kết luận rằng nỗi đau đã nghiêm trọng đến mức có thể tước đoạt mạng sống của người ấy để chấm dứt đau khổ. Nhưng đây là biểu hiện của một lòng cảm thương sai lạc.
Khi một người đang đau khổ, điều lý tưởng là dành cho họ lòng cảm thương theo mức độ họ cần. Chính từ “cảm thương” có nghĩa là “cùng chịu đau khổ với”. Điều này có nghĩa là con người bước sâu vào cuộc sống của người khác và hiện diện bên họ trong đau khổ. Điều này có nghĩa là yêu thương họ trong đau khổ và giúp họ mang lấy gánh nặng mà họ đang mang.
Lòng thương xót đích thực là yêu thương những người đang hết sức cần được yêu thương, theo cách họ cần. Tước đi mạng sống của họ có thể là cách nhanh nhất và dễ nhất để thoát khỏi đau khổ, nhưng đó không phải là cách đối xử đầy lòng trắc ẩn nhất với họ. Lòng trắc ẩn đích thực có nghĩa là chúng ta làm tất cả những gì có thể để giúp họ sống xứng với phẩm giá, ngay cả giữa những đau khổ lớn lao nhất. Chúng ta phải giúp họ tìm thấy ý nghĩa ngay trong đau khổ của mình và học cách kết hợp đau khổ ấy với Thập Giá của Đức Kitô. Chúa Giêsu biết nỗi đau và sự khổ đau. Người đã trải qua, đồng cảm với và có thể biến đổi những điều ấy. Lòng trắc ẩn đích thực tìm cách giúp người đau khổ dâng những đau khổ của mình lên Đức Kitô, để chính Chúa Giêsu mang những đau khổ ấy lên Thập Giá của Người và đem lại sự bình an cần thiết, giúp họ tiếp tục sống với phẩm giá và nghị lực.
Vì thế, việc trực tiếp tước đoạt mạng sống, ngay cả khi người ấy muốn chết, luôn luôn là điều sai trái. Thiên Chúa là Đấng ban sự sống, và chỉ mình Thiên Chúa mới có thể lấy lại sự sống ấy. Chúng ta không bao giờ có quyền tước đoạt mạng sống của chính mình hoặc nhờ người khác giúp mình chết, ngay cả khi điều đó có vẻ là lối thoát khỏi một nỗi đau khổ nào đó.
Cuối cùng, cần lưu ý rằng khi một người đang ở vào giai đoạn cuối đời, việc dùng thuốc giảm đau có thể mang lại lợi ích lớn cho họ. Đôi khi thuốc giảm đau sẽ khiến người ấy chết sớm hơn. Ở đây, nguyên tắc song hiệu cũng được áp dụng. Trong trường hợp này, nếu thuốc giảm đau được dùng để làm dịu nỗi đau hiện tại, thì điều đó được phép, miễn là ý hướng chỉ đơn thuần là giảm đau. Điều này được phép, và có lẽ còn là điều tốt nên làm, ngay cả khi hậu quả ngoài ý muốn là người ấy chết sớm hơn. Nhưng điều này có thể trở thành một dốc trượt nguy hiểm, nên cần hết sức thận trọng. Các chuyên viên y tế phải bảo đảm rằng lượng thuốc giảm đau không được dùng quá mức nhằm làm cho cái chết xảy đến sớm hơn. Điều này xảy ra quá thường xuyên, và phải có những cơ chế kiểm tra, giám sát thường xuyên để thuốc giảm đau chỉ được dùng ở mức hợp lý.
Như thế là đủ cho phần tìm hiểu của chúng ta về việc an tử. Tuy nhiên, ở phần sau của chương này, chúng ta sẽ bàn thêm về những câu hỏi liên quan khác, cũng như những vấn đề và điều cần cân nhắc vào “cuối đời”.
Những điều khác cần lưu ý: Hơn nữa, lời nói cay nghiệt, vu khống, chế giễu, nói hành và những điều tương tự đều vi phạm Điều Răn này, vì chúng “giết chết” phẩm giá và thanh danh của người khác. Điều này xâm phạm phẩm giá căn bản của họ với tư cách là con người. Ngay cả những ý nghĩ giận dữ cũng có thể là một sự vi phạm Điều Răn này trong nội tâm. Chúng ta được mời gọi yêu thương và tha thứ; khi khước từ yêu thương và tha thứ, chúng ta vi phạm Điều Răn này.
Những vi phạm khác bao gồm sử dụng ma túy bất hợp pháp hoặc lạm dụng thuốc kê đơn, lơ là việc chăm sóc thân thể cách thích đáng, ăn quá nhiều, ngủ quá nhiều, uống rượu bia quá mức, quá bận tâm về sức khỏe hoặc ngoại hình của mình, phân biệt chủng tộc, đối xử tàn nhẫn với động vật và những điều tương tự.
Phẩm giá con người phải được tôn trọng
Tôn trọng ơn cứu độ của người khác: Tất cả chúng ta đều có bổn phận góp phần vun đắp điều thiện hảo nơi người khác. Bằng lời nói và gương sáng, chúng ta phải giúp họ làm lành lánh dữ. Khi một người khiến người khác phạm tội, đó là gây gương xấu. Gương xấu được định nghĩa trong Sách Giáo lý như sau: “Gương xấu là một thái độ hoặc hành vi dẫn người khác đến chỗ làm điều ác. Người gây gương xấu trở thành kẻ cám dỗ người lân cận của mình” (#2284).
Ở chiều ngược lại, chúng ta nên nhận ra nơi Điều Răn này một lời mời gọi xây dựng người khác và giúp khích lệ họ trên con đường nên thánh. Mục tiêu là làm chứng cho điều thiện hảo bằng lời nói và hành động của chúng ta.
Tôn trọng sức khỏe và thân thể: Thân thể chúng ta là đền thờ của Chúa Thánh Thần và phải được chăm sóc trong ý thức ấy. Vì thế, việc gây hại cho thân thể qua việc sử dụng quá mức thức ăn, thức uống, rượu bia hoặc ma túy là vi phạm Điều Răn này. Mục tiêu là chăm sóc tốt sức khỏe của chính mình và góp phần gìn giữ sức khỏe tốt cho người khác.
Khoa học là một phúc lành lớn lao vì mở ra những bí ẩn của thế giới được Thiên Chúa thiết kế và tạo dựng. Nhưng khoa học có những giới hạn luân lý. Những ví dụ cụ thể về điều này sẽ được giải thích trong phần “Đạo đức Y khoa” ở phần sau của chương này.
Tra tấn có thể được xếp vào mục này, vì liên quan đến việc trực tiếp gây tổn hại cho thân thể hoặc tinh thần nhằm khai thác thông tin. Điều này trái với phẩm giá con người và không được dung túng, ngay cả khi người ta cho rằng nó sẽ hữu hiệu trong việc thu thập thông tin quan trọng. Phẩm giá của con người, kể cả những người phạm tội, luôn phải được tôn trọng.
Cuối cùng, việc trực tiếp cắt bỏ các bộ phận cơ thể không bao giờ được phép, trừ khi được thực hiện vì mục đích chữa trị, chẳng hạn như cắt cụt chi để ngăn chặn nhiễm trùng.
Tôn trọng người đã qua đời: Những người lìa khỏi thế gian này không còn cư ngụ trong thân xác của họ nữa. Tuy nhiên, thân xác vẫn là thánh thiêng vì được Thiên Chúa tạo dựng và sẽ được cho sống lại trong ngày sau hết. Vì thế, chúng ta cần lo liệu để thi hài người thân yêu được an táng cách xứng hợp, hầu tuyên xưng niềm tin vào sự sống lại của thân xác.
Khi việc tước đoạt mạng sống không phải là tội giết người
Có sự phân biệt nào giữa việc tước đoạt mạng sống và hành vi sát nhân không? Có. Và đó là một sự phân biệt quan trọng. Điều Răn Thứ Năm không cấm chúng ta tước đoạt mạng sống; đúng hơn, Điều Răn này cấm chúng ta sát nhân.
Sát nhân là tước đoạt mạng sống của một người vô tội mà không có lý do chính đáng. Dĩ nhiên, định nghĩa ấy cho thấy rõ rằng, trong một số trường hợp, có lý do chính đáng để tước đoạt một mạng sống. Đó là giết người, nhưng không phải là sát nhân. Chúng ta hãy xem xét sự khác biệt này cùng một vài ví dụ.
Tự vệ chính đáng: Tự vệ là một quyền, và thậm chí là một bổn phận, mà tất cả chúng ta đều có. Điều Răn thứ hai của Chúa Giêsu, vốn tóm lược toàn bộ luật luân lý, dạy rằng: “Hãy yêu người thân cận như yêu chính mình.” Yêu bản thân chắc chắn có nghĩa là chúng ta phải tự vệ và bảo vệ mình trước sự tấn công bất chính của người khác. Vì thế, nếu có ai đang tìm cách gây tổn hại nghiêm trọng cho chúng ta, thì quyền tự vệ là tuyệt đối.
Tuy nhiên, chúng ta phải nêu rõ một điểm phân biệt quan trọng trong quyền tự vệ và bảo toàn mạng sống. Giả sử có người tức giận với anh chị em và đấm anh chị em, nhưng hoàn toàn không có ý định gây thương tích nghiêm trọng. Khi ấy, anh chị em có quyền bắn họ ngay tại chỗ không? Không, vì như thế là làm quá mức cần thiết để bảo vệ bản thân. Quyền tự vệ cho phép anh chị em chỉ làm những gì cần thiết để bảo vệ mình. Tuy nhiên, có nhiều tình huống hiếm gặp nhưng có thể hình dung được, trong đó việc bảo đảm an toàn và tự vệ của anh chị em rốt cuộc đòi hỏi phải giáng cho kẻ tấn công một đòn chí mạng. Trong trường hợp này, điều quan trọng là ý hướng của anh chị em phải là tự vệ, chứ không phải giết người. Có sự khác biệt giữa hai điều đó. Chỉ có ý hướng tự vệ có nghĩa là anh chị em sẽ chỉ làm những gì cần thiết để ngăn chặn kẻ tấn công. Nếu lựa chọn tốt và hợp lý duy nhất là một hành động có thể khiến người ấy chết, thì hành động đó được phép, miễn là họ đang lao vào tấn công với ý định giết hoặc gây tổn hại nghiêm trọng cho anh chị em. Trong trường hợp này, anh chị em có ý hướng tự vệ, nhưng ý thức rằng hậu quả phụ có thể xảy ra ngoài ý muốn là tước đoạt mạng sống của người ấy.
Cũng cần lưu ý rằng một số người được kêu gọi bảo vệ quyền lợi và mạng sống của người khác. Chẳng hạn, cha mẹ có bổn phận bảo vệ con mình. Nếu có kẻ tấn công bất chính đang làm hại con mình, cha mẹ phải can thiệp; và nếu sự can thiệp hợp lý ấy dẫn đến việc kẻ tấn công bị giết ngoài ý muốn (nghĩa là chủ ý là bảo vệ đứa con), thì điều đó được phép. Điều tương tự cũng áp dụng cho những người được giao phó việc bảo vệ xã hội, như cảnh sát và quân đội. Vấn đề này sẽ được bàn thêm ở phần dưới.
Dĩ nhiên, trong những ví dụ này, chúng ta đang nói đến những tình huống hết sức nghiêm trọng đòi hỏi phải tự vệ. Rất ít người từng gặp phải tình huống cần tự vệ đến mức độ như thế trong đời. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải hiểu điều này về mặt nguyên tắc, ngay cả khi nhu cầu ấy không bao giờ thực sự xảy ra.
Bảo vệ xã hội: Có những người được giao phó việc bảo vệ xã hội. Trong phạm vi nội địa, cảnh sát ở tuyến đầu trong việc bảo vệ và giữ gìn an toàn cho cộng đồng. Ở cấp quốc gia, quân đội được giao phó việc bảo vệ chúng ta. Những nguyên tắc trên áp dụng cho cả hai lực lượng này, và việc giết người được phép khi đó là phương tiện thích hợp duy nhất để bảo vệ người khác.
Đối với cảnh sát (và những người có nhiệm vụ tương tự), trách nhiệm của họ được trao phó bởi nhà chức trách chính đáng trong cộng đồng. Chính quyền địa phương, tiểu bang hoặc liên bang giao nhiệm vụ cho họ tuân theo những phương thức và quy trình nhất định để giữ an toàn cho cộng đồng. Đôi khi những phương thức ấy bao gồm việc dùng vũ lực gây chết người để ngăn chặn một kẻ tấn công bất chính. Luôn phải có những cơ chế kiểm soát và đối trọng hữu hiệu để bảo đảm không sử dụng vũ lực quá mức. Nhưng miễn là người cảnh sát hành động trong phạm vi thẩm quyền hợp pháp của mình, thì đôi khi việc dùng vũ lực gây chết người để bảo vệ những công dân được giao phó cho họ chăm lo không chỉ là quyền mà còn là bổn phận của họ.
Quân đội phải tuân theo cùng những nguyên tắc tự vệ ấy. Việc tiến hành chiến tranh là chính đáng khi nhà chức trách hợp pháp (chẳng hạn tổng thống) tuyên chiến nhằm ngăn chặn hành vi xâm lược bất chính của một nhóm hay một quốc gia khác. Có hai điều cần lưu ý ở đây. Thứ nhất, vị tổng tư lệnh phải đưa ra phán đoán khôn ngoan về việc đây có phải là một cuộc chiến tranh chính nghĩa hay không. Thứ hai, các quân nhân chỉ được dùng vũ lực gây chết người khi cần thiết và chỉ để ngăn chặn những kẻ xâm lược, khi đã được nhà chức trách hợp pháp (vị tổng tư lệnh) cho phép. Sau khi đã làm rõ những điều ấy, sau đây là những nền tảng luân lý của “Học thuyết Chiến tranh Chính nghĩa”.
Học thuyết Chiến tranh Chính nghĩa: Sau đây là những điều kiện được nêu trong Sách Giáo lý (#2309) để một cuộc chiến tranh được coi là chính nghĩa:
—thiệt hại do kẻ xâm lược gây ra cho quốc gia hay cộng đồng các quốc gia phải lâu dài, nghiêm trọng và chắc chắn;
—mọi phương thế khác để chấm dứt thiệt hại ấy phải được chứng minh là không thể thực hiện hoặc không hữu hiệu;
—phải có những triển vọng thành công vững chắc;
—việc sử dụng vũ khí không được gây ra những sự dữ và xáo trộn nghiêm trọng hơn sự dữ cần loại trừ. Sức mạnh của các phương tiện hủy diệt hiện đại có tầm quan trọng rất lớn khi đánh giá điều kiện này.
Về cơ bản, chỉ được phép tiến hành chiến tranh khi điều đó là cần thiết để bảo vệ quốc gia khỏi những thiệt hại nghiêm trọng và liên tục do một kẻ xâm lược bất chính gây ra, khi mọi phương thế khác nhằm đem lại hòa bình đều đã được thử, khi chiến tranh xem ra là một phương cách chính đáng để chấm dứt hành vi xâm lược bất chính, và khi kết quả cuối cùng được đánh giá là tốt hơn tình hình hiện tại. Tất cả những điều kiện này đều phải được đáp ứng trước khi vị tổng tư lệnh của bất kỳ quốc gia nào tuyên chiến.
Nếu những điều kiện này không được đáp ứng thì sao? Những người phục vụ trong quân đội có còn buộc phải ra trận không? Đây là một vấn đề chưa thật rõ ràng, nhưng theo nguyên tắc chung, trừ khi các mệnh lệnh của vị tổng tư lệnh rõ ràng là vô luân, những người phục vụ trong quân đội có thể an tâm tuân lệnh. Lý do là vì rất thường khi, dân chúng không biết được các chi tiết đằng sau những quyết định về chiến tranh. Có nhiều yếu tố thuộc diện “tối mật” mà chỉ các nhà lãnh đạo đất nước mới được biết. Vì thế, khi vị tổng tư lệnh tuyên bố rằng cuộc chiến là chính nghĩa, thì phải suy đoán cuộc chiến ấy là chính nghĩa, trừ khi có sự hiểu biết rõ ràng rằng không phải như vậy. Và nếu biết rõ cuộc chiến là phi nghĩa, những người phục vụ trong quân đội không được tuân theo chỉ thị của vị tổng tư lệnh. Tuy nhiên, nếu điều này xảy ra, trước hết, những người phục vụ trong quân đội nên tìm đến Giáo Hội và xin các giám mục tư vấn về tính luân lý của chiến tranh trong những hoàn cảnh cụ thể.
Án tử hình: Trong một số trường hợp, việc Nhà nước xử tử một người là chính đáng. Nhưng trong thời đại chúng ta, trường hợp này hiếm khi xảy ra. Chỉ có một trường hợp mà án tử hình có thể được chấp nhận. Án tử hình chỉ có thể được chấp nhận khi Nhà nước đã phán định rằng phạm nhân, người phạm một tội đáng chịu án tử hình, là mối đe dọa nghiêm trọng đối với xã hội, và phương tiện duy nhất để bảo vệ xã hội là xử tử người ấy. Tuy nhiên, cần thận trọng khi xem xét điều này. Thực tế là trong thời đại chúng ta, hầu hết các quốc gia hoàn toàn có khả năng bảo đảm với mức độ chắc chắn hợp lý rằng một phạm nhân nguy hiểm có thể bị giam giữ suốt phần đời còn lại, và nhờ đó, xã hội có thể được giữ an toàn mà không cần xử tử người ấy.
Điểm then chốt ở đây là Nhà nước không cần có sự chắc chắn tuyệt đối rằng người ấy sẽ không bao giờ trốn thoát—mức độ chắc chắn như thế là điều không thể có. Nguyên tắc được áp dụng ở đây là bảo vệ xã hội một cách hợp lý, đồng thời nhìn nhận phẩm giá của người đã phạm một tội ác ghê tởm. Điều được hy vọng là người ấy sẽ hoán cải và ăn năn sám hối.
Dẫu vậy, có thể hình dung rằng trong một số nền văn hóa, việc giam giữ một phạm nhân suốt đời không thực sự khả thi. Trong trường hợp ấy, nếu Nhà nước đưa ra một phán đoán trung thực và hợp lý rằng án tử hình là cách duy nhất để bảo vệ xã hội khỏi phạm nhân này, thì việc áp dụng án ấy có thể được phép.
Trong trường hợp này, đó không phải là hành vi sát nhân, vì không phải là tước đoạt mạng sống của người vô tội và việc ấy được thực hiện bởi nhà chức trách hợp pháp.
Những vấn đề khác về “đạo đức y khoa”
Một lĩnh vực quan trọng trong các quyết định luân lý thời hiện đại là đạo đức y khoa. Vào thời Chúa Giêsu, hiển nhiên y học chưa được như ngày nay. Vì thế, khoa học hiện đại đã đặt ra nhiều vấn đề mới cần xem xét. Dưới đây là một số vấn đề đáng được đặc biệt quan tâm. Tuy nhiên, danh sách này hoàn toàn không bao quát mọi vấn đề. Do đó, việc hiểu các nguyên tắc luân lý tổng quát là điều then chốt để có thể đưa ra những quyết định đúng đắn về luân lý trong mọi vấn đề cụ thể nảy sinh trong y học hiện đại.
Thụ tinh trong ống nghiệm: Thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) là quy trình khoa học lấy trứng từ một người phụ nữ và cho thụ tinh nhân tạo với tinh trùng của một người đàn ông. Sau khi quá trình thụ tinh diễn ra trong phòng thí nghiệm, các trứng đã thụ tinh được đưa vào tử cung của người phụ nữ, với hy vọng ít nhất một trong số đó sẽ làm tổ trên thành tử cung và người phụ nữ sẽ mang thai. Quy trình này là trái luân lý vì hai lý do căn bản.
Trước hết, dù việc thụ thai có thể diễn ra trong môi trường nhân tạo này, điều đó vẫn trái với các quy luật tự nhiên mà Thiên Chúa đã thiết lập cho việc sinh con. Có nhiều đôi vợ chồng tha thiết mong có con nhưng không thể có được. Điều này có thể gây nên nỗi buồn sâu sắc và khiến các đôi vợ chồng tìm hiểu những lựa chọn khác. Trong trường hợp này, cần lưu ý rằng không phải cứ một quy trình khoa học có thể mang lại kết quả thì đương nhiên việc sử dụng quy trình ấy được phép về mặt luân lý. Thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) cũng tựa như việc chúng ta nắm lấy hành vi sáng tạo trong tay mình. Thiên Chúa là tác giả của sự sống và đã ban một con đường tự nhiên để sự sống được hình thành. Nếu con đường tự nhiên này không dẫn đến việc mang thai, vẫn có những cách hỗ trợ việc mang thai hợp luân lý, chẳng hạn như dùng thuốc hỗ trợ sinh sản và phương pháp Kế hoạch hóa Gia đình Tự nhiên. IVF tách rời việc mang thai khỏi trật tự tự nhiên của việc sinh con. Phương pháp này tách rời việc mang thai khỏi hành vi tính dục của vợ chồng, và vì lý do đó, Giáo Hội đã phân định rằng đây là một thực hành trái với kế hoạch tự nhiên của Thiên Chúa và không nên được sử dụng.
Thứ hai, IVF mang theo nguy cơ nghiêm trọng làm mất đi sự sống con người. Thông thường, nhiều trứng được thụ tinh và cấy vào tử cung, dù người ta biết rằng một số hoặc phần lớn những sự sống con người mới khởi đầu này sẽ không sống được. Vì thế, việc sử dụng phương pháp này xem nhẹ tính thánh thiêng của mỗi sự sống con người ngay từ lúc thụ thai, khi tạo ra những sự sống con người có rất ít cơ hội sống sót. Điều này chạm đến cốt lõi của câu hỏi sự sống bắt đầu từ khi nào. Vì sự sống bắt đầu từ lúc thụ thai, như Giáo Hội dạy và khoa học xác nhận, nên việc tạo ra sự sống con người trong một hoàn cảnh hết sức nguy hiểm với hy vọng rằng ít nhất một trong những phôi mới ấy sẽ sống là vô trách nhiệm và vi phạm nghiêm trọng luật luân lý.
Tuy nhiên, nếu một đứa trẻ được thụ thai và được cấy vào tử cung bằng phương pháp này, rồi phát triển đến đủ tháng và chào đời, thì cần biết rằng cách thức được thụ thai không hề làm cho em kém thánh thiêng hay có phẩm giá thấp hơn. Sự sống vẫn là sự sống, và mọi sự sống đều thánh thiêng, quý giá. Mục đích không biện minh cho phương tiện; tuy nhiên, khi “mục đích” ấy là một đứa trẻ, thì em vẫn là một sự sống thánh thiêng và phải được đối xử với sự tôn trọng cao nhất dành cho phẩm giá của em.
Nhân bản vô tính: Việc tìm cách nhân bản vô tính một con người luôn là trái luân lý. Lý do rất giống với điểm thứ nhất đã đề cập ở trên về IVF. Nhân bản vô tính làm tổn hại đến trật tự tự nhiên mà Thiên Chúa đã thiết lập để làm phát sinh sự sống mới, và vì thế, đi ngược với tự nhiên cũng như phẩm giá con người. Một lần nữa, không phải cứ khoa học có khả năng làm điều gì thì việc làm điều ấy là đúng. Trong trường hợp này, các thí nghiệm nhân bản vô tính con người là những hành vi trái luân lý nghiêm trọng và tuyệt đối không được tiến hành.
Ghép tạng: Chúa Giêsu đã nói: “Không ai có tình yêu lớn hơn tình yêu của người hy sinh mạng sống mình vì bạn hữu” (Ga 15:13). Ơn gọi cao cả này có thể được thực hiện bằng nhiều cách. Một trong những cách đó là chấp thuận việc hiến tạng chính đáng vì sự sống và sức khỏe của người khác.
Chắc chắn, nếu việc hiến một cơ quan trực tiếp gây ra cái chết của một người, thì việc ấy là trái luân lý, vì đó là tước đoạt một sinh mạng vô tội. Nhưng khi một người đã qua đời, hoặc đã được tuyên bố là “chết não”, thì được phép sử dụng các cơ quan của họ vì lợi ích của người khác.
Tuy nhiên, điều quan trọng là phải có sự chắc chắn về mặt y khoa rằng người ấy đã chết não trước khi lấy tạng. Đây phải là một quyết định y khoa dựa trên kết luận có cơ sở hợp lý và chắc chắn rằng nếu ngừng các biện pháp hỗ trợ sự sống, người ấy sẽ chết ngay lập tức. Và đó là điểm then chốt. Vấn đề này có thể rơi vào một vùng chưa rõ ràng, và cần hết sức thận trọng, vì phần lớn các cơ quan phải được “lấy ra” khi tim vẫn còn đập nhờ các biện pháp hỗ trợ sự sống nhân tạo. Chỉ khi đã xác định được tình trạng chết não thì mới được phép tiếp tục về mặt luân lý, trong khi người ấy vẫn đang được hỗ trợ sự sống. Trong trường hợp này, người ta hiểu rằng chỉ có thân xác còn sống, còn chính người ấy thực sự đã chết.
Những quyết định khác vào “cuối đời”
Tất cả chúng ta đều sẽ đi đến cuối cuộc đời. Và phần lớn chúng ta sẽ phải tham gia vào một số quyết định luân lý liên quan đến giai đoạn cuối đời của người thân. Để có những quyết định đúng đắn về mặt luân lý trong giai đoạn cuối đời, cũng như về những hình thức chăm sóc và điều trị cần được thực hiện hoặc có thể không thực hiện, điều quan trọng là phải hiểu các thuật ngữ căn bản.
Chăm sóc và điều trị: Trước hết, cần lưu ý sự khác biệt giữa “chăm sóc” và “điều trị”. Việc chăm sóc phải luôn được thực hiện. Đây là một đòi hỏi căn bản của phẩm giá con người. Chăm sóc là gì? Chăm sóc bao gồm tất cả những nhu cầu căn bản của con người, như thức ăn, nước uống, tình yêu thương, sự an ủi và các thuốc men căn bản. Còn điều trị bao gồm mọi hình thức thủ thuật y khoa hoặc thuốc men có mức độ can thiệp sâu hơn.
Phương tiện thông thường và ngoại thường: Một sự phân biệt then chốt rất quan trọng cần hiểu khi đưa ra các quyết định luân lý trong lĩnh vực y khoa là sự phân biệt giữa thông thường và ngoại thường. Chăm sóc thông thường luôn là điều bắt buộc và bao gồm tất cả những nhu cầu căn bản mà chúng ta phải đáp ứng do phẩm giá con người đòi hỏi. Chẳng hạn, việc cung cấp dinh dưỡng và nước hầu như luôn thuộc loại này (sẽ được bàn thêm ở phần sau). Chăm sóc thông thường cũng bao gồm vệ sinh căn bản, nâng đỡ về tình cảm và thiêng liêng, chăm sóc nhằm đem lại sự dễ chịu, cùng mọi thủ thuật y khoa hoặc thuốc men không gây gánh nặng quá lớn.
Chăm sóc và điều trị ngoại thường bao gồm phần lớn các thủ thuật y khoa gây ra gánh nặng cho người bệnh theo một cách nào đó. Điểm then chốt là chính việc điều trị tạo nên gánh nặng. Trong nhiều trường hợp, việc cung cấp sự chăm sóc ngoại thường là cần thiết về mặt luân lý, nhưng trong một số trường hợp, có thể từ chối sự chăm sóc ngoại thường. Một vài ví dụ sẽ giúp làm sáng tỏ điều này.
Giả sử một người đang mắc bệnh ung thư giai đoạn bốn và chắc chắn sẽ qua đời. Có thể dùng hóa trị liều cao để làm chậm tiến triển của bệnh, nhưng phương pháp này rất có thể khiến người ấy mệt bệnh nặng nề và do đó trở thành một gánh nặng lớn đối với họ. Giả sử người này đã 95 tuổi và đã sẵn sàng về mặt tâm lý cũng như thiêng liêng để gặp Chúa Giêsu. Trong trường hợp này, có thể hiểu được nếu người ấy từ chối phương pháp điều trị ngoại thường bằng hóa trị vốn mang tính xâm lấn và gây nhiều gánh nặng, để tiến trình tự nhiên diễn ra.
Ngược lại, giả sử có một người 35 tuổi, có vài người con còn nhỏ. Người ấy phát hiện ung thư sớm, và phương pháp hóa trị được đề nghị có thể có cơ hội thành công khá tốt. Các bác sĩ giải thích rằng việc điều trị sẽ gây nhiều gánh nặng và khiến người ấy mệt bệnh nghiêm trọng, nhưng đó là lựa chọn tốt nhất. Trong trường hợp này, nên chọn việc chăm sóc ngoại thường ấy.
Yếu tố chính mang tính quyết định là xác định xem chính phương pháp điều trị có đặt lên người bệnh một gánh nặng quá lớn hay không. Gánh nặng ở đây có thể là về thể chất, tâm lý hoặc thậm chí tài chính. Nói cách khác, liệu việc điều trị có đòi hỏi quá sức chịu đựng của người bệnh hay không? Nếu sau khi cân nhắc cách khôn ngoan và thận trọng nhất, người ta nhận định rằng việc điều trị là quá sức và gây gánh nặng quá lớn, thì có thể từ chối.
Một yếu tố khác cần cân nhắc là khả năng thành công về mặt y khoa. Nếu phương pháp điều trị được áp dụng có rất ít hoặc không có cơ hội thành công và được bác sĩ đánh giá là vô ích, thì điều này cần được cân nhắc nghiêm túc khi đưa ra phán đoán cuối cùng. Có thể từ chối một phương pháp điều trị vô ích gây ra gánh nặng nghiêm trọng.
Mặt khác, không nhất thiết phải từ chối các phương tiện ngoại thường. Nếu một người có đủ sức chịu đựng, mong muốn được điều trị và tin rằng lợi ích lớn hơn gánh nặng, thì việc tìm đến phương pháp điều trị ấy là điều có thể chấp nhận được.
Khi xác định một điều gì đó có gây gánh nặng quá lớn hay không, cần phải phân biệt một điểm quan trọng. Đôi khi, người ta đưa ra nhận định sai lầm rằng chính sự sống của tôi là một gánh nặng quá lớn, và vì thế từ chối nhiều phương pháp điều trị nhằm đẩy nhanh cái chết. Đây là một vấn đề, bởi chúng ta không bao giờ được đưa ra điều mà chúng ta gọi là những “quyết định dựa trên chất lượng sống”. Nói cách khác, không đúng khi nói rằng “chất lượng sống” của tôi quá kém đến nỗi tôi sẽ từ chối ngay cả những phương pháp điều trị thông thường để giảm bớt đau khổ của mình hoặc giảm bớt “gánh nặng” mà sự sống của tôi có thể đặt lên những người thân yêu.
Điều cần phân biệt là liệu phương pháp điều trị được đề nghị có gây gánh nặng quá lớn hay không. Điều này khác với việc nói rằng sự sống của tôi là một gánh nặng quá lớn. Chẳng hạn, giả sử một người mắc bệnh nặng gây nhiều đau đớn. Có một phương pháp điều trị y khoa (chẳng hạn dùng thuốc) có thể áp dụng, và phương pháp ấy gây rất ít hoặc không gây gánh nặng nào. Có được phép từ chối phương pháp điều trị ấy vì người bệnh muốn chết và chấm dứt đau khổ của mình không? Không, làm như thế là không đúng. Trong trường hợp này, mục tiêu là thực hiện phương pháp điều trị không gây gánh nặng VÀ làm mọi điều có thể để giúp người bệnh đối diện với đau khổ của mình. Cần chăm sóc về mặt tình cảm, tâm lý, thiêng liêng và thể chất để giúp người đang chịu đau khổ. Nhưng từ chối việc điều trị căn bản vốn gây rất ít hoặc không gây gánh nặng nào là một hình thức an tử do bỏ mặc. Chỉ có thể từ chối những phương pháp điều trị thông thường thuộc loại này khi chúng được đánh giá là vô ích (không có hiệu quả).
Dinh dưỡng và cung cấp nước: Một lĩnh vực cần được đặc biệt quan tâm là dinh dưỡng và cung cấp nước. Luôn phải cung cấp dinh dưỡng và nước bằng các phương tiện thông thường. Điều này có nghĩa là chừng nào người bệnh còn có thể ăn uống, thì phải cung cấp thức ăn và nước uống cho họ. Để một người bị chết đói là điều sai trái. Quyết định phổ biến nhất liên quan đến thức ăn và dinh dưỡng mà người ta thường trăn trở là việc cung cấp dinh dưỡng và nước bằng phương tiện nhân tạo. Thông thường nhất, đó là việc đặt ống nuôi ăn.
Ống nuôi ăn là phương tiện giúp một người tiếp tục nhận được sự chăm sóc căn bản cần thiết khi họ không thể tự ăn uống. Điều này đặc biệt đúng với người ở trong tình trạng thực vật vĩnh viễn. Giáo huấn rõ ràng của Hội Thánh về vấn đề này là việc dùng ống nuôi ăn phải được xem là chăm sóc thông thường, trừ khi có một trong hai điều kiện sau đây.
Điều kiện thứ nhất cho phép từ chối việc dùng ống nuôi ăn là tính vô ích. Chẳng hạn, tính vô ích có nghĩa là người bệnh không thể nhận được dưỡng chất từ thức ăn. Điều này có thể xảy ra nếu họ mắc một dạng ung thư dạ dày nghiêm trọng khiến thức ăn không thể được hấp thụ vào cơ thể. Trong trường hợp này, việc dùng ống nuôi ăn sẽ không giúp ích gì, và vì thế không cần thiết. Thực ra, việc ấy thậm chí còn có thể gây hại.
Trường hợp thứ hai cho phép từ chối dùng ống nuôi ăn là khi người bệnh quá yếu hoặc quá cao tuổi, đến mức ngay cả thủ thuật y khoa đặt ống nuôi ăn cũng trở thành gánh nặng quá lớn. Trong trường hợp này, khi xác định rằng thủ thuật ấy vượt quá sức chịu đựng của người bệnh thì được phép từ chối. Tuy nhiên, nếu ống nuôi ăn đã được đặt và cơ thể người bệnh thực sự nhận được lợi ích từ nguồn dinh dưỡng ấy, thì phải tiếp tục cung cấp thức ăn.
Như đã trình bày ở trên, cần tránh mọi quyết định dựa trên “chất lượng cuộc sống”. Không được từ chối cung cấp thức ăn và nước cho một người, ngay cả khi phải cung cấp bằng phương cách nhân tạo, như một cách bỏ đói họ để cái chết xảy đến.
Đối với tất cả những quyết định nêu trên, điều thiết yếu là phải tham khảo ý kiến bác sĩ một cách kỹ lưỡng để xác định các dữ kiện y khoa. Phương pháp điều trị ấy có vô ích không? Việc điều trị gây gánh nặng đến mức nào? Cơ hội thành công ra sao? Sau khi đã biết rõ những dữ kiện này, những người thân yêu sẽ dựa vào sự phán đoán tốt nhất của mình để đưa ra quyết định đúng đắn, căn cứ trên các nguyên tắc luân lý trong y đức đã được trình bày ở trên.
Mức cao nhất
Tôn trọng: Mục tiêu tối hậu mà chúng ta được mời gọi hướng đến trong Điều Răn này là tôn trọng nhân vị. Chúng ta phải tôn trọng mọi sự sống từ giây phút thụ thai cho đến lúc chết tự nhiên. Tôn trọng sự sống có nghĩa là chúng ta nhận ra phẩm giá vốn có nơi mỗi người. Chúng ta chăm sóc các thai nhi, những người bị gạt ra bên lề, người nghèo, người đói, người cao tuổi và người đau yếu. Chúng ta tôn trọng và yêu thương gia đình, người thân cận và mọi người như những hình ảnh của Thiên Chúa.
Tìm kiếm hòa bình: Giới hạn cao nhất đối với một cộng đồng hay quốc gia là tìm kiếm hòa bình. Điều này trước hết có nghĩa là không có xung đột vũ trang và không có sự áp bức con người. Nhưng điều này cũng có nghĩa là tạo dựng một môi trường và một xã hội mở ra những cơ hội để mọi công dân cùng được hưởng an sinh. Các tổ chức bác ái phải được khuyến khích và hỗ trợ trên toàn quốc, thậm chí vượt ra ngoài biên giới quốc gia, nhằm không chỉ chấm dứt xung đột mà còn xây dựng một nền văn hóa yêu thương và hiệp nhất.
Những lưu ý thực tiễn
Giờ đây, chúng ta hãy xem xét ba điều kiện của tội trọng khi áp dụng vào Điều Răn Thứ Năm:
Chất liệu nặng: Như đã trình bày ở trên, có nhiều cách vi phạm nghiêm trọng Điều Răn này. Bất cứ hành vi trực tiếp và cố ý giết người vô tội nào cũng đều nghiêm trọng. Hơn nữa, những hành vi bạo lực, giận dữ hoặc bỏ bê ở mức độ nghiêm trọng đều là những hành động hoặc thiếu sót nặng nề.
Nhận thức đầy đủ: Hầu như ai cũng biết rằng giết người, bạo lực nghiêm trọng hoặc bỏ bê nghiêm trọng là những điều sai trái nặng nề. Chúng ta vốn biết rằng mình không được gây tổn hại cho người khác. Một ví dụ về trường hợp một người có thể không có nhận thức đầy đủ đã được giải thích trong Chương Một, dưới đề mục “Lương tâm sai lầm”. Thay vì nhắc lại ví dụ ấy ở đây, anh chị em có thể muốn trở lại phần đó để nhớ lại.
Sự ưng thuận hoàn toàn của ý chí: Yếu tố này của tội trọng có lẽ dễ hiểu nhất khi được xét như một yếu tố có nhiều khả năng làm giảm tội lỗi. Rất thường khi người ta hành hung, họ làm điều đó trong một cơn cuồng nộ và xúc động tột độ. Điều này không biện minh cho hành vi ấy, vì chúng ta có bổn phận kiểm soát cảm xúc và đam mê của mình. Tuy nhiên, có thể hình dung một tình huống gây sốc bất ngờ, trong đó một người đã hành động gây tổn hại nghiêm trọng mà không thực sự suy nghĩ về việc mình làm.
Chẳng hạn, giả sử một người trở về nhà và bắt gặp vợ hoặc chồng mình đang ngoại tình. Điều này gây sốc và khơi lên cảm xúc mãnh liệt. Giả sử người vợ hoặc chồng bị sốc ấy phản ứng bằng cơn giận bộc phát mà không hề tính trước. Trong hành vi giận dữ bất ngờ ấy, người ngoại tình bị giết.
Rõ ràng đây là một tình huống rất đau buồn, và việc giết người trong trường hợp này không thể được biện minh. Tuy nhiên, cảm xúc mãnh liệt ấy có thể khiến tội của người đó chưa đến mức là tội trọng. Ngay cả luật dân sự của hầu hết các quốc gia cũng nhìn nhận sự khác biệt giữa việc giết người có chủ mưu và tình trạng “mất trí tạm thời”.
Hơn nữa, bất kỳ yếu tố nghiêm trọng nào, nhất là về mặt cảm xúc, cũng có thể làm giảm mức độ tội lỗi cá nhân của người vi phạm nghiêm trọng Điều Răn này. Như mọi khi, điều đó không làm cho hành vi ấy trở nên tốt hay thậm chí trung tính về mặt luân lý, mà chỉ làm giảm mức độ tội lỗi cá nhân.
Tội nhẹ: Điều Răn Thứ Năm có thể bị vi phạm ở mức tội nhẹ theo nhiều cách. Chẳng hạn, những lời nói gay gắt, hạ thấp, kẻ cả hoặc mỉa mai có thể “giết chết” tinh thần của người khác. Việc lăng mạ bằng lời nói gây nhiều tổn hại cho người khác, nhất là khi xảy ra trong gia đình.
Mọi hình thức giận dữ, gây hấn thụ động hay hành động ác ý đều vi phạm Điều Răn này. Chúng ta phải cố gắng yêu thương và tôn trọng con người toàn diện, cả thể xác, trí óc lẫn tinh thần. Khi một người bị tổn hại về tâm trí, tâm linh hay thể chất, Điều Răn này bị vi phạm. Dĩ nhiên, bạo hành bằng lời nói, về cảm xúc và về tâm linh cũng có thể lên đến mức chất liệu nặng, nhưng rất thường vẫn chỉ ở mức tội nhẹ, ít nghiêm trọng hơn.
Đố kỵ cũng là một sự vi phạm Điều Răn này. Đố kỵ khác với ganh tị ở chỗ ganh tị thiên về sự tham muốn và ước ao thiếu lành mạnh được có những gì người khác có. Đó có thể là ganh tị với của cải, phẩm chất cá nhân, địa vị xã hội của họ hoặc những điều tương tự. Đố kỵ thường bắt đầu từ một sự ganh tị nào đó, nhưng còn thêm vào đó một hình thức hành động gây hại cho người kia. Đố kỵ là nỗi buồn sâu xa trước điều tốt đẹp của người khác, và vì thế dẫn người ta đến chỗ tìm cách làm hại họ. Sự giận dữ luôn hiện diện trong lòng đố kỵ, nhưng thường nằm sâu bên trong, khiến thái độ gây hấn trở nên thụ động và tinh vi hơn.
Cuối cùng, Điều Răn này còn bị vi phạm khi chúng ta hành động cách tắc trách và không giúp người khác phát triển như phải lẽ. Chúng ta có bổn phận yêu thương và nâng đỡ người khác. Khi không làm như vậy, chúng ta phải chịu một phần trách nhiệm về những hậu quả tai hại mà điều đó gây ra cho họ. Vì thế, chúng ta có thể gây tổn hại cho người khác bằng cách bỏ bê họ và lơ là tình yêu thương mà chúng ta có bổn phận dành cho họ.
Chương tiếp theo: Chương 6 – Đức khiết tịnh, sự trong sạch, tình cảm và tình yêu hôn nhân
Cũng có bản sách điện tử & sách bìa mềm
Amazon.com – Google Play – iTunes – Barnes and Noble
