Padà sí Àtòjọ Àwọn Àkóónú
Òfin Karùn-ún:
Ìwọ kò gbọ́dọ̀ pànìyàn. (Ẹ́kísódù 20:13)
Ẹ ti gbọ́ pé a sọ fún àwọn baba ńlá yín pé, “Ìwọ kò gbọ́dọ̀ pànìyàn; ẹnikẹ́ni tí ó bá sì pànìyàn yóò dojú kọ ìdájọ́.” Ṣùgbọ́n mo sọ fún yín pé ẹnikẹ́ni tí ó bá bínú sí arákùnrin rẹ̀ yóò dojú kọ ìdájọ́ (Mátíù 5:21–22)
Bí o bá wo ìròyìn alẹ́ lórí ilé iṣẹ́ tẹlifíṣọ̀n èyíkéyìí tàbí tí o ṣàyẹ̀wò ìwé ìròyìn agbègbè rẹ, ó ṣeé ṣe gan-an kí o bá ìròyìn ìpànìyàn tuntun pàdé. Ẹ wo bí òtítọ́ yìí ṣe bani nínú jẹ́ tó! Ìpànìyàn bani lẹ́rù, ó sì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àjálù tó burú jù lọ fún ẹ̀dá ènìyàn. Bóyá nítorí ìdí èyí, ó tún jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àkọlé ìròyìn tó máa ń fa àfiyèsí jù lọ tí a lè gbé jáde.
Àní nínú Bíbélì, ọ̀kan lára àwọn ìtàn àkọ́kọ́ tí a kà ni ti Káínì tó pa Ábẹ́lì (Jẹ́nẹ́sísì 4:8). Ìpànìyàn ti wà láti ìbẹ̀rẹ̀ ayé, yóò sì máa jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìṣe tó ń bani lẹ́rù jù lọ, tó sì burú jù lọ nínú ayé wa títí láé.
Ṣùgbọ́n ṣé ìpànìyàn nìkan ni Òfin Karùn-ún ń bá wa sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀? Rárá o. Ìpànìyàn, èyí tí í ṣe mímọ̀ọ́mọ̀ gba ẹ̀mí aláìṣẹ̀, ni ó ṣeé ṣe kí ó jẹ́ ọ̀nà tó burú jù lọ tí a fi ń rú Òfin yìí. Ṣùgbọ́n bí a ṣe ń sọ̀ kalẹ̀ láti inú ìparun tó ga jù lọ yìí, onírúurú ìkórìíra mìíràn, ìbínú àti àìbọ̀wọ̀ fún ìwà mímọ́ ẹ̀mí ènìyàn tún wà.
Ẹ jẹ́ kí a bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àwọn ọ̀nà pàtàkì tí a fi ń rú Òfin yìí. Láti ibẹ̀, a ó wo àwọn ọ̀nà tí pípa ènìyàn lè bá òfin mu ní tòótọ́, tí ó sì lè jẹ́ ojúṣe. A ó parí nípa wíwo àwọn ọ̀nà tí Òfin yìí fi ń pè wá láti wá àlàáfíà àti láti bọ̀wọ̀ fún iyì ẹnì kọ̀ọ̀kan.
Ìlànà Ìpìlẹ̀: Má Ṣe Pànìyàn
Rírú Òfin yìí lọ́nà tààrà jù lọ ni ìpànìyàn mọ̀ọ́mọ̀. Lábẹ́ ẹ̀ṣẹ̀ yìí, onírúurú ohun àti ipò ló wà tí a ní láti gbé yẹ̀ wò. Síwájú sí i, àwọn ẹ̀ṣẹ̀ àti ìwà ibi tó burú jáì tún wà nínú àìṣe ohun tí ó yẹ kí a ṣe àti àìbìkítà, tí ó ń yọrí sí ikú tàbí ìpalára àwọn ẹlòmíràn. Àwọn wọ̀nyí náà jẹ́ rírú Òfin yìí. Ní ìsàlẹ̀ ni àkótán àwọn ọ̀nà pàtàkì tí a fi ń rú Òfin yìí ní tààrà àti ní ọ̀nà tí kì í ṣe tààrà.
Ìpànìyàn Mọ̀ọ́mọ̀: Nígbà tí ẹnìkan bá fi ìfẹ́ inú tirẹ̀ mọ̀ọ́mọ̀ gba ẹ̀mí ẹni aláìṣẹ̀ ní tààràtà, èyí jẹ́ ẹ̀ṣẹ̀ tí ó burú jù lọ. A máa ń pè é ní ẹ̀ṣẹ̀ tí ó “ké pe Ọ̀run fún ẹ̀san.” Kò sí ohun tí ó lè dá èyí láre, ó sì ń fa ìpalára tí ó kọjá àròjinlẹ̀. Nínú àwọn ẹ̀ṣẹ̀ ńlá wọ̀nyí, pípa àwọn ọmọ ẹbí ẹni yóò jẹ́ èyí tí ó burú jù lọ, nítorí pé èyí tún ń rú ìdè àdánidá kan tí a gbọ́dọ̀ bọ̀wọ̀ fún. Ṣùgbọ́n gbogbo irú ìpànìyàn jẹ́ ẹ̀ṣẹ̀ ńlá, ó sì burú gidigidi.
Ìṣẹ́yún: Ìwàláàyè ènìyàn bẹ̀rẹ̀ nígbà tí oyún bá ṣẹ̀. Èyí jẹ́ òtítọ́ ìpìlẹ̀ kan tí a gbọ́dọ̀ gbà. Ó bọ́gbọ́n mu nípa lílo ọgbọ́n èrò nìkan, ó sì tún bá ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì mu. Ní kété tí oyún bá ṣẹ̀, DNA ìwàláàyè tuntun náà yàtọ̀ sí ti ẹnikẹ́ni mìíràn. Èyí jẹ́ ìwàláàyè ènìyàn. Nítorí náà, a gbọ́dọ̀ gba òtítọ́ náà pé, láti ìgbà tí oyún bá ti ṣẹ̀, ìwàláàyè ènìyàn tuntun náà ní iyì àti ẹ̀tọ́ kan náà bí ènìyàn èyíkéyìí.
Ọ̀kan lára àwọn ìtumọ̀ tí kò tọ́ tí ó wọ́pọ̀ ní ayé òde òní ni pé ẹ̀dá ènìyàn tí ó ṣẹ̀ṣẹ̀ bẹ̀rẹ̀ sí í dàgbà nínú ilé-ọmọ jẹ́ apá kan lásán nínú ara ìyá rẹ̀ lọ́nà kan. Lóòótọ́, ọmọ náà kò lè wà láàyè láìsí ara ìyá rẹ̀. Báyìí ni Ọlọ́run ṣe ṣètò bí ìwàláàyè tuntun ṣe máa ń wáyé. Ṣùgbọ́n pé ọmọ tuntun náà kò lè dá wà láàyè kò túmọ̀ sí pé ìwàláàyè rẹ̀ kò fi bẹ́ẹ̀ jẹ́ mímọ́, tàbí pé kò yẹ fún ọ̀wọ̀ àti ààbò tó ti àwọn ẹlòmíràn. A gbọ́dọ̀ dáàbò bo gbogbo ìwàláàyè, kí a sì tọ́jú gbogbo wọn dé ìwọ̀n kan náà.
Nígbà mìíràn, a máa ń gbọ́ tí àwọn ènìyàn, pàápàá jù lọ àwọn olóṣèlú, ń sọ pé àwọn ń fọwọ́ sí ìṣẹ́yún nígbà tí oyún bá ṣẹlẹ̀ nítorí ìfipábánilòpọ̀ tàbí ìbálòpọ̀ láàárín àwọn mọ̀lẹ́bí nìkan. Kò sí iyèméjì pé àwọn wọ̀nyí jẹ́ ìwà tí ó bani lẹ́rù, a sì gbọ́dọ̀ dẹ́bi fún ìfipábánilòpọ̀ àti ìbálòpọ̀ láàárín àwọn mọ̀lẹ́bí nígbà gbogbo àti níbi gbogbo. Àwọn tí ó bá ṣe irú ìwà wọ̀nyí gbọ́dọ̀ jíhìn fún wọn, a sì gbọ́dọ̀ dáàbò bo àwùjọ kúrò lọ́wọ́ wọn kí wọ́n má bàa tún ṣe bẹ́ẹ̀ mọ́.
Lẹ́yìn tí a ti sọ èyí, kò yí òtítọ́ náà padà pé ìwàláàyè ènìyàn tuntun jẹ́ ìwàláàyè ènìyàn tuntun. Kódà bí ìwàláàyè tuntun yìí bá wáyé nípasẹ̀ ìṣẹ̀lẹ̀ ìbànújẹ́ ti ìfipábánilòpọ̀ tàbí ìbálòpọ̀ láàárín àwọn mọ̀lẹ́bí tímọ́tímọ́, ó ṣì jẹ́ ìwàláàyè ènìyàn. Ní irú ipò bẹ́ẹ̀, gbogbo ẹbí àti gbogbo àwùjọ GBỌ́DỌ̀ sapá láti pèsè gbogbo ìtìlẹ́yìn tí ó yẹ ní ti ìmọ̀lára, ní ti ẹ̀mí, àti àní ní ti owó, láti ran ìyá náà lọ́wọ́ láti bí ọmọ tuntun náà. Lẹ́yìn ìbí ọmọ náà sì, a gbọ́dọ̀ ṣe gbogbo ohun tí a lè ṣe láti ran ìyá náà lọ́wọ́ láti ṣe ìpinnu tí ó tọ́ nípa bí a ó ṣe tọ́ ọmọ náà dàgbà, yálà òun fúnra rẹ̀ ni yóò tọ́ ọ dàgbà, tàbí ẹbí rẹ̀, tàbí kí ẹlòmíràn gbà á tọ́ gẹ́gẹ́ bí ọmọ tirẹ̀.
A tún ní láti ronú nípa ìlera ìyá. Ní àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ díẹ̀ tí kò wọ́pọ̀, oyún máa ń wà nínú ọ̀nà ẹyin. Ìwọ̀nyí jẹ́ oyún tí, gẹ́gẹ́ bí ìmọ̀ ìṣègùn òde òní, kò ní àǹfààní kankan láti yọrí sí rere. Nínú irú ipò yìí, àti nínú irú ipò yìí nìkan, ìlànà kan tí ó ti wà láti ìgbà pípẹ́ ni a máa ń lò, tí a ń pè ní “ìlànà àbájáde méjì.” Àbájáde méjì túmọ̀ sí pé a yọ̀ǹda fún oníṣègùn láti yọ apá ọ̀nà ẹyin tí yóò bú láìpẹ́ kúrò láti gba ẹ̀mí ìyá là, bí ó tilẹ̀ mọ̀ pé èyí túmọ̀ sí pé ọmọ náà yóò kú lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Ṣùgbọ́n, nínú ipò yìí, ìṣẹ́yún kọ́ ni ète náà, nítorí náà, ikú ọmọ náà kọ́ ni a pinnu. Kàkà bẹ́ẹ̀, a mọ̀ pé ọmọ náà yóò kú, ṣùgbọ́n kò sí ọ̀nà mìíràn, nítorí náà a yọ̀ǹda rẹ̀. Síwájú sí i, bí ọ̀nà èyíkéyìí bá wà tí oníṣègùn lè gbà ran ọmọ tí ó so mọ́ ọ̀nà ẹyin lọ́wọ́ láti so mọ́ ilé ọmọ dípò rẹ̀, a gbọ́dọ̀ ṣe èyí. Bí èyí kò bá ṣeé ṣe nípa ìṣègùn, nígbà náà yíyọ apá ọ̀nà ẹyin náà kúrò ni ọ̀nà kan ṣoṣo tí ó wà. Lẹ́ẹ̀kan sí i, ikú ọmọ náà kọ́ ni a pinnu ní tààràtà nínú ipò yìí; ó kàn jẹ́ àbájáde ìbànújẹ́ tí a kò pinnu, tí kò sì ṣeé yẹra fún.
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣòro ìlera mìíràn tún wà tí ó lè dìde látinú oyún. Nínú àwọn ipò wọ̀nyí, a gbọ́dọ̀ ṣe gbogbo ohun tí ó yẹ láti tọ́jú ìyá àti ọmọ, ṣùgbọ́n ó burú nígbà gbogbo láti mọ̀ọ́mọ̀ gba ẹ̀mí ọmọ ní tààràtà láti dáàbò bo ìlera ìyá. Èyí ṣòro gidigidi; nítorí náà, lẹ́ẹ̀kan sí i, a gbọ́dọ̀ ṣe gbogbo ohun tí ó yẹ láti ran ìyá àti ọmọ lọ́wọ́ kí àwọn méjèèjì lè wà láàyè, kí wọ́n sì ní ìlera.
Àṣà kan tí ó bani nínú jẹ́ ní àwọn ọdún àìpẹ́ yìí ni ìṣẹ́yún àṣàyàn. Èyí máa ń ṣẹlẹ̀ nígbà tí àwọn òbí bá ń wá ọ̀nà láti mọ̀ bóyá ọmọ wọn tí a kò tíì bí ní ìlera tàbí bóyá ó ní àbùkù kan nínú àwọn àbùdá àjogúnbá rẹ̀ tàbí àbùkù ńlá mìíràn. Lọ́pọ̀ ìgbà, àwọn oníṣègùn máa ń dámọ̀ràn ìṣẹ́yún ní ti ọmọ tí ó ní “àwọn àbùkù” ara tí ó hàn kedere. Kò sí ìgbà tí èyí tọ́. Ó lè jẹ́ ohun tí ó tọ́ láti ṣe àwọn àyẹ̀wò irú èyí tí ó bójú mu bí ète rẹ̀ bá jẹ́ láti múra àwọn òbí sílẹ̀ fún ìṣòro ìlera èyíkéyìí. Ṣùgbọ́n ṣíṣẹ́yún mọ̀ọ́mọ̀ nítorí pé ọmọ ní àbùkù èyíkéyìí ṣì jẹ́ ìṣẹ́yún, nítorí náà ó jẹ́ pípa ọmọ tí ó ní àìlera.
Ìpànìyàn Lọ́nà Àìtààrà: Ẹ̀ṣẹ̀ kan tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìpànìyàn mọ̀ọ́mọ̀ ni èyí tí ó ń fa ikú ẹlòmíràn nítorí àìbìkítà ẹni sí ojúṣe rẹ̀. Fún àpẹẹrẹ, àìbìkítà òbí sí ọmọ tí ó yọrí sí ikú ọmọ náà ni a gbọ́dọ̀ kà sí ẹ̀ṣẹ̀ tí ó burú jù lọ nínú ẹ̀ka yìí.
Àìbìkítà tún lè ṣẹlẹ̀ nípasẹ̀ àwọn aláṣẹ ìjọba tí kò bójú tó àìní àwọn ènìyàn tí a fi sí ìkáwọ́ wọn. Fún àpẹẹrẹ, bí òṣì àti ebi ńlá bá wà ní àwùjọ kan, tí àwọn aláṣẹ ìjọba sì ní agbára láti ṣèrànwọ́ láti tún ipò náà ṣe, ṣùgbọ́n tí wọ́n kọ̀ láti ṣe bẹ́ẹ̀ nítorí ìmọtara-ẹni-nìkan, èyí jẹ́ àìbìkítà tí ó le gan-an, ó sì jẹ́ ẹ̀ṣẹ̀.
Ní ìwọ̀n tí ó kéré sí i, a pe gbogbo wa dé àyè kan láti jẹ́ “olùṣọ́ arákùnrin wa.” Èyí túmọ̀ sí pé a pe gbogbo wa láti bìkítà fún ire àwọn ẹlòmíràn. Bí a bá kọ ojúṣe wa láti ṣèrànwọ́ fún ire gbogbo ènìyàn sílẹ̀, a ní ìpín nínú ẹrù àwọn ìṣòro tí a lè ṣèrànwọ́ láti yanjú. Èyí lè má jẹ́ àìbìkítà tí ó ń yọrí sí ikú àwọn ẹlòmíràn nìkan; ó tún lè ní àìbìkítà tí ó ń fi àwọn ẹlòmíràn sílẹ̀ nínú òṣì, àìnírètí, ìdánìkanwà àti ìrora nínú. Èyí lè wá ní onírúurú ọ̀nà, nítorí náà, fún ète wa níhìn-ín, a ó dúró lórí àwọn ìlànà gbogbogbò, a ó sì jẹ́ kí a fi àwọn ìlànà wọ̀nyẹn sílò ní tààràtà sí i nínú ipò kọ̀ọ̀kan nínú ìgbésí ayé rẹ. Ronú nípa ohun tí ó lè jẹ́ ojúṣe rẹ láti ṣe láti ṣèrànwọ́ nínú ìtọ́jú àti àlàáfíà àwọn ẹlòmíràn, pàápàá jù lọ àwọn tí àìní wọn pọ̀ jù lọ.
Pípa ara ẹni: Pípa ara ẹni ni fífi ìmọ̀ọ́mọ̀ gba ẹ̀mí ara rẹ. Èyí jẹ́ kókó tí ó yẹ kí a sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ tààràtà, ṣùgbọ́n pẹ̀lú ìṣọ́ra ńlá àti àfiyèsí sí onírúurú ipò tí ó lè yí i ká. Lákọ̀ọ́kọ́, pípa ara ẹni kò tọ́ nígbà kankan. Ọlọ́run ni olùdásílẹ̀ ìyè, Òun nìkan ló sì ní ẹ̀tọ́ láti gba ẹ̀mí wa. A kò ní ẹ̀tọ́ kíkún láti pinnu bóyá a ó wà láàyè tàbí a ó kú.
Lẹ́yìn tí a ti sọ èyí, ó tún yẹ kí a ṣọ́ra gidigidi láti dá àwọn ọ̀pọ̀ ìbéèrè mìíràn tó yí ìpinnu ènìyàn láti gba ẹ̀mí ara rẹ̀ ká mọ̀. Lọ́pọ̀ ìgbà, nígbà tí ẹnì kan bá pa ara rẹ̀, ìdílé rẹ̀ máa ń wà nínú ìrora jíjinlẹ̀, ìdàrúdàpọ̀ àti ìbànújẹ́ àdánù. Ọ̀pọ̀ yóò máa bi ara wọn pé, “Ṣé ọmọ mi, ọkọ tàbí aya mi, ọ̀rẹ́ mi, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ, wà ní ọ̀run àpáàdì báyìí? Ṣé ó dá ẹ̀ṣẹ̀ aṣekúpani, tí ó sì tipa bẹ́ẹ̀ wà ní ọ̀run àpáàdì?” Èyí kì í ṣe ìbéèrè tó dára láti ronú lé lórí rárá. Ìdáhùn tó yẹ sí ìbéèrè yẹn kàn ni pé—má ṣe gbé èrò rẹ lọ síbẹ̀!
Ìdí tí ó fi yẹ kí a yẹra fún ìbéèrè yẹn pàápàá nìyí. Bẹ́ẹ̀ ni, òótọ́ ni pé pípa ara wa jẹ́ ọ̀ràn tí ó burú gidigidi. Ó jẹ́ ohun tí kò tọ́ rárá. Síbẹ̀, ó bá òtítọ́ mu láti fi kún un pé kò ṣeé ṣe rárá, tàbí ó tilẹ̀ lè má ṣeé ṣe, kí ènìyàn pa ara rẹ̀ pẹ̀lú ìmọ̀ kíkún àti ìfọwọ́sí pátápátá láti inú ìfẹ́ inú rẹ̀. Kí nìdí? Nítorí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ dájú pé ẹni tí ó pa ara rẹ̀ ń jìyà ìrora ọkàn líle kan, ìsoríkọ́, ìdàrúdàpọ̀ tàbí irú ohun bẹ́ẹ̀. Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ pé ní gbogbo ìgbà ni ipò kan wà tí ó dín ẹ̀bi ẹni náà kù gidigidi, tí ó fi jẹ́ pé ẹ̀bi rẹ̀ fún ìṣe yìí kéré púpọ̀ ju ẹ̀bi kíkún lọ.
Pípa ara ẹni máa ń fi ọgbẹ́ jíjinlẹ̀ àti ọ̀pọ̀ ìbéèrè sílẹ̀. Ó ṣeé ṣe gan-an kí àwọn olólùfẹ́ tí ẹni náà fi sílẹ̀ máa bi ara wọn bóyá wọ́n ṣe ohun kan tí kò tọ́, bóyá wọ́n lè ti ṣe ohun mìíràn sí i, tàbí bóyá ó yẹ kí wọ́n ti rí àmì pé èyí ń bọ̀. Àwọn wọ̀nyí ni èrò pé, “Ǹ bá ti ṣe é, ó yẹ kí n ti ṣe é, mo lè ti ṣe é.” Àwọn ọmọ ìdílé gbọ́dọ̀ ṣọ́ra gidigidi kí wọ́n má bàa ṣubú sínú ìbànújẹ́ jíjinlẹ̀ pé “ó yẹ kí àwọn ti” ṣe èyí tàbí ìyẹn.
Lóòótọ́, bí àkókò ṣe ń lọ, àdánù olólùfẹ́ kan lè ràn ọ́ lọ́wọ́ láti túbọ̀ máa bìkítà fún àwọn ẹlòmíràn, kí o sì máa ṣàánú wọn, pàápàá àwọn ọmọ ìdílé mìíràn tí wọ́n ń jìyà. Ṣùgbọ́n ṣíṣe àròyé léraléra lórí ohun tí o kábàámọ̀ àti àwọn ohun tí a kò lè yí padà mọ́ kò ní mú olólùfẹ́ rẹ padà. Máa sapá láti fi gbogbo rẹ̀ lé Ọlọ́run lọ́wọ́, kí o sì jẹ́ kí Ọlọ́run bójú tó o. Ọlọ́run fẹ́ ẹni tí ó pa ara rẹ̀ ju bí ẹnikẹ́ni mìíràn ṣe fẹ́ràn rẹ̀ lọ, Ọlọ́run yìí tí ìfẹ́ àti àánú Rẹ̀ pé yóò sì ṣe ohun tí ó tọ́.
Pípa ènìyàn láti fòpin sí ìjìyà rẹ̀: Ọ̀kan lára àwọn ọ̀nà pípa ara ẹni tí ó yẹ kí a fiyè sí ní pàtàkì ni pípa ènìyàn láti fòpin sí ìjìyà rẹ̀. Ọ̀pọ̀ ènìyàn ka èyí sí “pípa ènìyàn nítorí àánú.” Ṣùgbọ́n, láti sọ òtítọ́, kò sí àánú kankan nínú rẹ̀. Lóòótọ́, nígbà tí ẹnì kan bá ń jìyà gidigidi, a sábà máa ń fẹ́ dín ìjìyà rẹ̀ kù. Ní àwọn ipò kan, àwọn ènìyàn máa ń pinnu pé ìjìyà náà ti le tó láti gba ẹ̀mí ẹni náà kí ìjìyà náà lè dópin. Ṣùgbọ́n irú ìyọ́nú èké ni ó ń darí èyí.
Ohun tí ó dára jù lọ nígbà tí ẹnì kan bá ń jìyà ni láti fi ìyọ́nú hàn sí i dé ìwọ̀n tí ó nílò rẹ̀. Ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ náà “ìyọ́nú” gan-an ni láti “bá ẹlòmíràn jìyà.” Ó túmọ̀ sí pé àwọn ènìyàn wọ inú ìgbésí ayé àwọn ẹlòmíràn lọ jinlẹ̀, tí wọ́n sì dúró tì wọ́n nínú ìjìyà wọn. Ó túmọ̀ sí pé wọ́n fẹ́ràn wọn nínú ìjìyà wọn, wọ́n sì ń ràn wọ́n lọ́wọ́ láti ru ẹrù wíwúwo tí wọ́n ń rù.
Àánú tòótọ́ ni ìfẹ́ sí àwọn tí wọ́n nílò ìfẹ́ gidigidi, ní ọ̀nà tí wọ́n nílò rẹ̀. Gbígba ẹ̀mí wọn lè jẹ́ ọ̀nà tí ó yára jù tí ó sì rọrùn jù láti jáde kúrò nínú ìjìyà, ṣùgbọ́n kì í ṣe ọ̀nà tí ó fi ìyọ́nú hàn jù lọ sí wọn. Ìyọ́nú tòótọ́ túmọ̀ sí pé a ń ṣe gbogbo ohun tí a lè ṣe láti ràn wọ́n lọ́wọ́ láti gbé ìgbésí ayé tí ó ní iyì, àní ní àárín ìjìyà tí ó tóbi jù lọ. A gbọ́dọ̀ ràn wọ́n lọ́wọ́ láti rí ìtumọ̀ àní nínú ìjìyà wọn, kí wọ́n sì kọ́ bí a ṣe ń so ìjìyà náà pọ̀ mọ́ Àgbélébùú Kristi. Jésù mọ ìrora àti ìjìyà. Ó ti ní ìrírí rẹ̀, Ó mọ ohun tí àwọn tí ń jìyà ń là kọjá, Ó sì lè yí i padà. Ìyọ́nú tòótọ́ ń wá ọ̀nà láti ran ẹni náà lọ́wọ́ láti fi ìjìyà rẹ̀ fún Kristi, kí ó lè jẹ́ Jésù tí yóò gbé àwọn ìjìyà náà lọ sí Àgbélébùú tirẹ̀, tí yóò sì mú àlàáfíà tí ẹni náà nílò wá, kí ó lè tẹ̀ síwájú nínú ìgbésí ayé tí ó ní iyì àti agbára.
Nítorí náà, gbígba ẹ̀mí ènìyàn tààràtà, kódà bí ẹni náà bá fẹ́ kú, kò tọ́ nígbà kankan. Ọlọ́run ni olùdásílẹ̀ ìyè, Ọlọ́run nìkan ló sì lè gbà á. A kò ní ẹ̀tọ́ láé láti gba ẹ̀mí ara wa tàbí láti bẹ ẹlòmíràn pé kí ó ràn wá lọ́wọ́ láti kú, kódà bí ó bá dà bí ọ̀nà àbáyọ kúrò nínú irú ìjìyà kan.
Níkẹyìn, ó yẹ kí a ṣàkíyèsí pé nígbà tí ẹnì kan bá ti sún mọ́ òpin ìgbésí ayé rẹ̀, ó lè ṣe é ní àǹfààní púpọ̀ láti gba oògùn ìrora. Nígbà mìíràn, oògùn ìrora lè mú kí ẹni náà kú ní tètè. Níhìn-ín pẹ̀lú, ìlànà nípa ìṣe kan tí ó ní àbájáde méjì kan ọ̀ràn náà. Ní irú ipò yìí, bí a bá fún ẹni náà ní oògùn ìrora láti dín ìjìyà tí ó ń ní lọ́wọ́lọ́wọ́ kù, a lè gbà á láyè níwọ̀n ìgbà tí ète náà bá kàn jẹ́ láti dín ìrora kù. A lè gbà èyí láyè, ó sì lè jẹ́ ohun rere láti ṣe, kódà bí àbájáde tí a kò pinnu rẹ̀ bá jẹ́ pé ẹni náà kú ní tètè sí i. Ṣùgbọ́n èyí lè di ọ̀nà tí yóò rọrùn láti yọrí sí ohun tí kò tọ́, a sì gbọ́dọ̀ ṣọ́ra gidigidi. Àwọn òṣìṣẹ́ ìṣègùn gbọ́dọ̀ rí i dájú pé a kò fún ẹni náà ní oògùn ìrora tó ju ìwọ̀n lọ kí ikú lè tètè dé. Èyí ń ṣẹlẹ̀ lọ́pọ̀ ìgbà ju bí ó ti yẹ lọ, a sì gbọ́dọ̀ ní ètò ìṣàyẹ̀wò àti àbójútó déédéé kí a lè fúnni ní oògùn ìrora ní ìwọ̀n tí ó bójú mu nìkan.
Èyí tó fún àgbéyẹ̀wò wa nípa pípa ènìyàn láti fòpin sí ìjìyà rẹ̀. Síbẹ̀, ní apá tí ó tẹ̀ lé nínú orí yìí, a ó sọ púpọ̀ sí i nípa àwọn ìbéèrè mìíràn tí ó ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ọ̀ràn àti àwọn ohun tí ó yẹ kí a gbé yẹ̀ wò nípa “òpin ìgbésí ayé.”
Àwọn Ohun Mìíràn Láti Gbé Yẹ̀ Wò: Síwájú sí i, ọ̀rọ̀ líle, ìbanilórúkọjẹ́, fífi ènìyàn ṣe ẹlẹ́yà, òfófó àti irú wọn ń rú Òfin yìí nítorí pé wọ́n ń “pa” ìwà àti orúkọ rere ẹlòmíràn. Èyí ń tàbùkù sí iyì tí ó jẹ́ tiwọn gẹ́gẹ́ bí ènìyàn. Àní èrò ìbínú pàápàá lè jẹ́ rírú Òfin yìí nínú ọkàn. A pè wá láti ní ìfẹ́ àti láti dárí jini, nígbà tí a kò bá sì fi ìfẹ́ àti ìdáríjì hàn, a ń rú Òfin yìí.
Àwọn ọ̀nà mìíràn tí a lè gbà rú u ni lílo àwọn oògùn tí òfin kò fàyè gbà tàbí lílo oògùn tí dókítà kọ fúnni lọ́nà àìtọ́, ṣíṣàìtọ́jú ara ẹni bó ṣe yẹ, jíjẹun jù, sísùn jù, mímu ọtí líle jù, bíbìkítà nípa ìlera tàbí ìrísí ara ẹni ju bó ṣe yẹ lọ, ẹlẹ́yàmẹ̀yà, ṣíṣe ìkà sí àwọn ẹranko àti irú wọn.
A Gbọdọ̀ Bọ̀wọ̀ fún Iyì Ènìyàn
Ọ̀wọ̀ fún ìgbàlà àwọn ẹlòmíràn: Gbogbo wa ní ojúṣe láti ṣèrànwọ́ fún ire àwọn ẹlòmíràn. A gbọ́dọ̀ fi ọ̀rọ̀ wa àti àpẹẹrẹ wa ràn wọ́n lọ́wọ́ láti ṣe rere àti láti yẹra fún ibi. Nígbà tí ẹnì kan bá mú kí ẹlòmíràn dẹ́ṣẹ̀, èyí jẹ́ mímú ẹlòmíràn ṣubú sínú ẹ̀ṣẹ̀. A túmọ̀ mímú ẹlòmíràn ṣubú sínú ẹ̀ṣẹ̀ nínú Ìwé Ẹ̀kọ́ Ìgbàgbọ́ lọ́nà yìí: “Mímú ẹlòmíràn ṣubú sínú ẹ̀ṣẹ̀ jẹ́ ìṣesí tàbí ìwà tí ó ń mú kí ẹlòmíràn ṣe ibi. Ẹni tí ó bá ń mú ẹlòmíràn ṣubú sínú ẹ̀ṣẹ̀ di ẹni tí ń dán aládùúgbò rẹ̀ wò” (#2284).
Ní ìhà kejì ẹ̀wẹ̀, ó yẹ kí a rí nínú Òfin yìí ìpè láti gbé àwọn ẹlòmíràn ró àti láti ràn wọ́n lọ́wọ́ nípa fífún wọn níṣìírí lójú ọ̀nà ìwà mímọ́. Ète náà ni láti jẹ́ ẹlẹ́rìí sí ohun rere nínú ọ̀rọ̀ àti ìṣe wa.
Ọ̀wọ̀ fún ìlera àti ara: Ara wa jẹ́ tẹ́ńpìlì Ẹ̀mí Mímọ́, a sì gbọ́dọ̀ tọ́jú wọn pẹ̀lú òye yìí. Nítorí náà, bíba ara wa jẹ́ nípa lílo oúnjẹ tàbí ohun mímu, ọtí tàbí oògùn ní àṣejù jẹ́ rírú Òfin yìí. Ète wa ni láti tọ́jú ìlera ara wa dáadáa àti láti ṣèrànwọ́ fún ìlera rere àwọn ẹlòmíràn.
Ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì jẹ́ ìbùkún ńlá nítorí pé ó ń ṣí àwọn ohun ìjìnlẹ̀ ayé payá, gẹ́gẹ́ bí Ọlọ́run ṣe gbèrò rẹ̀ tí Ó sì dá a. Ṣùgbọ́n ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ní àwọn ààlà tí ìlànà ìwà rere fi lé e lórí. A ṣàlàyé àwọn àpẹẹrẹ pàtó nípa èyí ní abala “Ìlànà Ìwà Rere nínú Ìṣègùn” níwájú nínú orí yìí.
Ìdálóró lè wà lábẹ́ àkọlé yìí nítorí pé ó ní í ṣe pẹ̀lú ṣíṣe ara tàbí ọkàn ènìyàn léṣe ní tààràtà fún ète gbígba ìsọfúnni lọ́wọ́ rẹ̀. Èyí lòdì sí iyì ènìyàn, kò sì yẹ kí a fàyè gbà á, kódà bí a bá rò pé yóò mú kí a rí ìsọfúnni pàtàkì gbà. A gbọ́dọ̀ máa bọ̀wọ̀ fún iyì ènìyàn nígbà gbogbo, àní iyì àwọn tí wọ́n jẹ́ ọ̀daràn pàápàá.
Ní ìparí, a kò gbà láàyè láé láti mọ̀ọ́mọ̀ ba àwọn ẹ̀yà ara jẹ́, àyàfi bí a bá ṣe é fún ìtọ́jú ìlera, bíi gígé ẹ̀yà ara kúrò láti dá àkóràn dúró.
Ọ̀wọ̀ fún àwọn òkú: Àwọn tí wọ́n ti kúrò ní ayé yìí kò gbé inú ara wọn mọ́. Síbẹ̀, ara náà ṣì jẹ́ mímọ́ nítorí pé Ọlọ́run ló dá a, a ó sì jí i dìde ní ọjọ́ ìkẹyìn. Nítorí náà, a gbọ́dọ̀ rí i pé a sin òkú ẹni ọ̀wọ́n wa lọ́nà tí ó yẹ, kí a lè fi hàn pé a gbàgbọ́ nínú àjíǹde ara.
Nígbà tí Pípa Ènìyàn Kì í Ṣe Ìpànìyàn
Ṣé ìyàtọ̀ wà láàárín pípa ènìyàn àti ìpànìyàn àìtọ́? Bẹ́ẹ̀ ni, ìyàtọ̀ wà. Ó sì ṣe pàtàkì. Òfin Karùn-ún kò kà á léèwọ̀ fún wa láti pa ènìyàn; kàkà bẹ́ẹ̀, ó kà ìpànìyàn àìtọ́ léèwọ̀ fún wa.
Ìpànìyàn jẹ́ pípa ẹni aláìṣẹ̀ láìsí ìdí tí ó tọ́. Dájúdájú, ìtumọ̀ yẹn fi hàn kedere pé, ní àwọn ipò kan, ìdí tí ó tọ́ lè wà láti pa ènìyàn. Èyí yóò jẹ́ pípa ènìyàn, ṣùgbọ́n kì í ṣe ìpànìyàn. Ẹ jẹ́ kí a wo ìyàtọ̀ náà àti àwọn àpẹẹrẹ díẹ̀.
Ìgbèjà ara ẹni tí ó tọ́: Ìgbèjà ara ẹni jẹ́ ẹ̀tọ́, kódà ó jẹ́ ojúṣe tí gbogbo wa ní. Òfin Kejì ti Jésù, tí ó ṣe àkótán gbogbo òfin ìwà rere, sọ pé: “Nífẹ̀ẹ́ aládùúgbò rẹ bí o ṣe nífẹ̀ẹ́ ara rẹ.” Dájúdájú, nínífẹ̀ẹ́ ara ẹni túmọ̀ sí pé a gbọ́dọ̀ gbèjà ara wa, kí a sì dáàbò bo ara wa lọ́wọ́ ìkọlù àìtọ́ àwọn ẹlòmíràn. Nítorí náà, bí ẹnì kan bá ń gbìyànjú láti ṣe wa ní ìpalára ńlá, ẹ̀tọ́ ìgbèjà ara ẹni jẹ́ ẹ̀tọ́ tí kò sí ohun tí ó lè sọ di asán.
Síbẹ̀, a gbọ́dọ̀ ṣe ìyàtọ̀ pàtàkì kan nípa ẹ̀tọ́ láti gbèjà ara ẹni àti láti pa ẹ̀mí ara ẹni mọ́. Ká sọ pé ẹnì kan bínú sí ọ, ó sì lù ọ́ ní kùm̀kù, ṣùgbọ́n kò ní èrò kankan láti ṣe ọ́ ní ìpalára ńlá. Ṣé o ní ẹ̀tọ́ láti yìnbọn pa á lójú ẹsẹ̀ níbẹ̀? Rárá, ìyẹn yóò jẹ́ ṣíṣe ju ohun tí ó pọndandan láti dáàbò bo ara rẹ lọ. Ẹ̀tọ́ ìgbèjà ara ẹni fún ọ láàyè láti ṣe kìkì ohun tí ó pọndandan láti dáàbò bo ara rẹ. Síbẹ̀, ọ̀pọ̀ ipò tí ó ṣọ̀wọ́n ṣùgbọ́n tí ó ṣeé ronú kàn wà, níbi tí ààbò àti ìgbèjà ara rẹ yóò ti mú kí ó di dandan láti lu ẹni tí ń kọlù ọ́ ní ìlù tí ó lè pa á. Ní irú ipò yìí, ó ṣe pàtàkì kí èrò rẹ jẹ́ láti gbèjà ara rẹ, kì í ṣe láti pa ènìyàn. Ìyàtọ̀ wà láàárín wọn. Níní èrò láti gbèjà ara rẹ nìkan túmọ̀ sí pé ohun tí ó pọndandan láti dá ẹni tí ń kọlù ọ́ dúró nìkan ni ìwọ yóò ṣe. Bí ọ̀nà kan ṣoṣo tí ó dára tí ó sì bójú mu bá jẹ́ ohun tí ó lè fa ikú ẹni náà, a gbà á láàyè níwọ̀n ìgbà tí ẹni náà bá ń kọlù ọ́ pẹ̀lú èrò láti pa ọ́ tàbí láti ṣe ọ́ ní ìpalára ńlá. Ní irú ipò yìí, èrò rẹ ni láti gbèjà ara rẹ, ṣùgbọ́n o mọ̀ pé àbájáde mìíràn tí ó lè tẹ̀ lé e, tí kì í ṣe èrò rẹ, ni pé ẹni náà lè kú.
Ó tún ṣe pàtàkì láti kíyè sí i pé a pe àwọn kan láti dáàbò bo ẹ̀tọ́ àti ẹ̀mí àwọn ẹlòmíràn. Fún àpẹẹrẹ, òbí ní ojúṣe láti dáàbò bo ọmọ rẹ̀. Bí ẹnì kan bá ń kọlu ọmọ rẹ̀ lọ́nà àìtọ́, tí ó sì ń ṣe é ní ìpalára, òbí gbọ́dọ̀ dá sí i. Bí ìdásí tí ó bójú mu náà bá yọrí sí pípa ẹni tí ń kọlù ú láìmọ̀ọ́mọ̀ (èyí túmọ̀ sí pé èrò náà ni láti gbèjà ọmọ náà), nígbà náà a gbà á láàyè. Bákan náà ni ó rí fún àwọn tí a fi ààbò àwùjọ lé lọ́wọ́, bíi àwọn ọlọ́pàá àti àwọn ọmọ ogun. A ó sọ púpọ̀ sí i nípa èyí nísàlẹ̀.
Dájúdájú, nínú àwọn àpẹẹrẹ wọ̀nyí, a ń sọ̀rọ̀ nípa àwọn ipò tí ìgbèjà ara ẹni ti pọndandan gidigidi. Ènìyàn díẹ̀ gan-an ni yóò bá irú ipò tí ó nílò ìgbèjà ara ẹni dé ìwọ̀n yìí pàdé nínú ìgbésí ayé wọn. Síbẹ̀, ó ṣe pàtàkì láti lóye ìlànà yìí, bí kò tilẹ̀ sí ìgbà kankan tí a nílò láti fi í sílò.
Ààbò àwùjọ: Àwọn kan wà tí a ti fi ààbò àwùjọ lé lọ́wọ́. Nínú ìlú, àwọn ọlọ́pàá ni ó wà ní iwájú nínú ìgbèjà àti ààbò ará ìlú. Ní ìpele orílẹ̀-èdè, àwọn ọmọ ogun ni a fi ìgbèjà wa lé lọ́wọ́. Àwọn ìlànà tí a sọ lókè kan àwọn ẹgbẹ́ méjèèjì wọ̀nyí, a sì gbà pípa ènìyàn láàyè nígbà tí ó bá jẹ́ ọ̀nà kan ṣoṣo tí ó yẹ láti dáàbò bo àwọn ẹlòmíràn.
Ní ti àwọn ọlọ́pàá (àti àwọn mìíràn tó ń ṣe irú iṣẹ́ bẹ́ẹ̀), aláṣẹ tó ń ṣiṣẹ́ ní òdodo láàárín àwùjọ ló fi ojúṣe wọn lé wọn lọ́wọ́. Ìjọba ìbílẹ̀, ti Ìpínlẹ̀ tàbí ti Àpapọ̀ yóò fún wọn ní àṣẹ láti tẹ̀ lé àwọn ìlànà àti ọ̀nà iṣẹ́ kan láti dáàbò bo àwùjọ. Nígbà mìíràn, àwọn ìlànà wọ̀nyẹn yóò kan lílo agbára tó lè pani láti dá ẹni tó ń kọlu àwọn ẹlòmíràn láìtọ́ dúró. Àwọn ètò àbójútó àti ìṣàkóso tó dára gbọ́dọ̀ wà ní gbogbo ìgbà láti rí i pé a kò lo agbára ní àṣejù. Ṣùgbọ́n níwọ̀n ìgbà tí ọlọ́pàá náà bá ń ṣiṣẹ́ láàárín ààlà àṣẹ tó ní lábẹ́ òfin, lílo agbára tó lè pani láti dáàbò bo àwọn ará ìlú tí a fi ìtọ́jú wọn lé e lọ́wọ́ kì í ṣe ẹ̀tọ́ rẹ̀ nìkan nígbà mìíràn, ó tilẹ̀ jẹ́ ojúṣe rẹ̀.
Àwọn ológun ní láti tẹ̀ lé àwọn ìlànà ìdáàbòbo ara ẹni kan náà. Ó tọ́ láti lọ sí ogun nígbà tí aláṣẹ tó ní ẹ̀tọ́ lábẹ́ òfin (ààrẹ, fún àpẹẹrẹ) bá kéde ogun láti dá ìkọlù àìtọ́ ti ẹgbẹ́ kan tàbí orílẹ̀-èdè mìíràn dúró. Ohun méjì ló yẹ ká kíyè sí níhìn-ín. Lákọ̀ọ́kọ́, olórí gbogbo àwọn ológun gbọ́dọ̀ fi ọgbọ́n àti ìṣọ́ra ṣe ìdájọ́ bóyá ogun yìí tọ́ tàbí kò tọ́. Èkejì, àwọn ológun gbọ́dọ̀ lo agbára tó lè pani kìkì nígbà tí ó bá pọndandan, àti láti dá àwọn tó ń kọlu àwọn ẹlòmíràn dúró nìkan, nígbà tí aláṣẹ tó ní ẹ̀tọ́ lábẹ́ òfin (olórí gbogbo àwọn ológun) bá ti fún wọn ní àṣẹ. Lẹ́yìn tí a ti sọ èyí, ìwọ̀nyí ni àwọn kókó ìlànà ìwà rere tó jẹ́ ìpìlẹ̀ “Èrò Nípa Ogun Tó Tọ́.”
Èrò Nípa Ogun Tó Tọ́: Àwọn wọ̀nyí ni àwọn ipò tí a gbé kalẹ̀ nínú Kátíkísímù (#2309) láti fi ìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé ogun kan tọ́:
—ìpalára tí ẹni tó ń kọlu àwọn ẹlòmíràn ń ṣe sí orílẹ̀-èdè náà tàbí àjọ àwọn orílẹ̀-èdè gbọ́dọ̀ jẹ́ èyí tó ń bá a lọ fún àkókò pípẹ́, tó le gan-an, tí ó sì dájú;
—ó gbọ́dọ̀ ti hàn pé gbogbo ọ̀nà mìíràn láti fòpin sí i kò ṣeé lò tàbí kò mú èsì rere wá;
—àǹfààní àṣeyọrí tó lágbára gbọ́dọ̀ wà;
—lílo ohun ìjà kò gbọ́dọ̀ fa ibi àti rúdurùdu tó burú ju ibi tí a fẹ́ mú kúrò lọ. Agbára àwọn ohun èlò ìparun òde òní ṣe pàtàkì gan-an nígbà tí a bá ń gbé ipò yìí yẹ̀ wò.
Ní kúkúrú, a fàyè gba lílọ sí ogun kìkì nígbà tí ó bá pọndandan láti dáàbò bo orílẹ̀-èdè kúrò lọ́wọ́ ìpalára tó le gan-an, tí ẹni tó ń kọlu àwọn ẹlòmíràn láìtọ́ sì ń ṣe láìdáwọ́dúró; tí a ti gbìyànjú gbogbo ọ̀nà mìíràn láti mú àlàáfíà wá; tí ogun sì dà bí ọ̀nà tó tọ́ láti fòpin sí ìkọlù àìtọ́ náà; tí a sì ti ṣe ìdájọ́ pé àbájáde rẹ̀ yóò dára ju ipò tó wà lọ́wọ́lọ́wọ́ lọ. Gbogbo àwọn ipò wọ̀nyí gbọ́dọ̀ pé kí olórí gbogbo àwọn ológun orílẹ̀-èdè èyíkéyìí tó kéde ogun.
Bí àwọn àdéhùn wọ̀nyí kò bá pé ńkọ́? Ṣé ó ṣì jẹ́ dandan fún àwọn ológun láti lọ sí ogun? Èyí wọ ọ̀ràn kan tí ìdájọ́ rẹ̀ kò fi bẹ́ẹ̀ ṣe kedere, ṣùgbọ́n gẹ́gẹ́ bí ìlànà gbogbogbò, àyàfi tí ó bá hàn kedere pé àṣẹ olórí gbogbo ẹ̀ka ológun lòdì sí ìwà rere, ó yẹ kí ọkàn àwọn tó ń ṣiṣẹ́ ológun balẹ̀ láti tẹ̀ lé àṣẹ. Ìdí ni pé, ní ọ̀pọ̀ ìgbà, àwọn aráàlú lápapọ̀ kì í mọ kúlẹ̀kúlẹ̀ àwọn ìpinnu nípa ogun. Ọ̀pọ̀ nǹkan ló wà tí ó jẹ́ “àṣírí gíga” tí àwọn aṣáájú orílẹ̀-èdè nìkan sì lè rí. Nítorí náà, nígbà tí olórí gbogbo ẹ̀ka ológun bá sọ pé ogun náà bá ìdájọ́ òdodo mu, ó yẹ kí a gbà pé ó rí bẹ́ẹ̀, àyàfi tí a bá mọ̀ dájú pé kò rí bẹ́ẹ̀. Bí a bá sì mọ̀ dájú pé ogun náà kò bá ìdájọ́ òdodo mu, àwọn tó ń ṣiṣẹ́ ológun kò gbọ́dọ̀ tẹ̀ lé àṣẹ olórí gbogbo ẹ̀ka ológun. Síbẹ̀, bí irú èyí bá ṣẹlẹ̀, àwọn tó ń ṣiṣẹ́ ológun gbọ́dọ̀ kọ́kọ́ yíjú sí Ìjọ, kí wọ́n sì wá ìmọ̀ràn lọ́dọ̀ àwọn bíṣọ́ọ̀bù nípa bóyá ogun bá ìwà rere mu ní àwọn ipò pàtó.
Ìjìyà Ikú: Ní àwọn ipò kan, ó bófin mu kí Ìjọba pa àwọn ènìyàn. Ṣùgbọ́n ní àkókò wa yìí, èyí ṣọ̀wọ́n. Ipò kan ṣoṣo ni ìjìyà ikú ti ṣe ìtẹ́wọ́gbà. Ó ṣe ìtẹ́wọ́gbà kìkì nígbà tí Ìjọba bá ti ṣe ìdájọ́ pé ọ̀daràn náà, tó jẹ̀bi ẹ̀ṣẹ̀ tí ìjìyà rẹ̀ jẹ́ ikú, jẹ́ ewu tó le gan-an sí àwùjọ, àti pé pípa ẹni yìí ni ọ̀nà kan ṣoṣo láti dáàbò bo àwùjọ. Síbẹ̀, ẹ ṣọ́ra nígbà tí ẹ bá ń gbé ọ̀rọ̀ yìí yẹ̀ wò. Òtítọ́ ni pé, ní àkókò wa yìí, ọ̀pọ̀ orílẹ̀-èdè lágbára dáadáa láti ní ìdánilójú tó bójú mu pé a lè fi ọ̀daràn eléwu kan sẹ́wọ̀n fún gbogbo ìyókù ayé rẹ̀, kí a sì tipa bẹ́ẹ̀ pa àwùjọ mọ́ láìsí àìní láti pa ẹni yìí.
Kókó pàtàkì níhìn-ín ni pé kò pọn dandan kí Ìjọba ní ìdánilójú pátápátá pé ẹni náà kò ní sá kúrò ní ẹ̀wọ̀n láé—irú ìdánilójú bẹ́ẹ̀ kò lè ṣeé ṣe. Ìlànà tó ń darí ọ̀rọ̀ yìí ni dídáàbò bo àwùjọ lọ́nà tó bójú mu, nígbà tí a tún ń mọ iyì ẹni tó dá ẹ̀ṣẹ̀ burúkú jáì náà. Ìrètí ni pé yóò yí padà, yóò sì ronú pìwà dà.
Lẹ́yìn gbogbo èyí, a lè fojú inú wò ó pé àwọn àwùjọ kan wà níbi tí fífi ọ̀daràn sí ẹ̀wọ̀n títí láé kò ti fi bẹ́ẹ̀ ṣeé ṣe. Ní irú ipò bẹ́ẹ̀, bí Ìjọba bá fi òtítọ́ inú àti ìrònú tó bójú mu dájọ́ pé ìjìyà ikú ni ọ̀nà kan ṣoṣo láti dáàbò bo àwùjọ lọ́wọ́ ọ̀daràn yìí, ó lè jẹ́ ohun tí a lè fàyè gba.
Ní irú ipò yìí, kì í ṣe ìpànìyàn, nítorí kì í ṣe gbígba ẹ̀mí ẹni tí kò jẹ̀bi, aláṣẹ tó ní ẹ̀tọ́ lábẹ́ òfin sì ni ó ṣe é.
Àwọn Ọ̀ràn Mìíràn Láti Gbérò Nípa “Ìlànà Ìwà Rere nínú Ìtọ́jú Aláìsàn”
Ọ̀kan lára àwọn apá pàtàkì nínú ṣíṣe ìpinnu nípa ìwà rere lóde òní ni ìlànà ìwà rere nínú ìṣègùn. Ní àkókò Jésù, ó hàn gbangba pé ìṣègùn kò dà bí ó ti rí lónìí. Nítorí náà, ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì òde òní ti gbé ọ̀pọ̀ ìbéèrè tuntun dìde fún àgbéyẹ̀wò. Ní ìsàlẹ̀ ni onírúurú ọ̀rọ̀ tó yẹ fún àfiyèsí pàtàkì. Síbẹ̀, àkọsílẹ̀ yìí kò kó gbogbo rẹ̀ jọ rárá. Nítorí náà, òye àwọn ìlànà ìwà rere lápapọ̀ ṣe pàtàkì láti lè ṣe àwọn ìpinnu tó dára nípa ìwà rere lórí gbogbo ìbéèrè pàtó tó bá dìde nínú ìṣègùn òde òní.
Ìdàpọ̀ Ẹyin àti Àtọ̀ ní Òde Ara: Ìdàpọ̀ ẹyin àti àtọ̀ ní òde ara (IVF) jẹ́ ìlànà sáyẹ́ǹsì ti yíyọ àwọn ẹyin ìbímọ kúrò lára obìnrin, kí a sì fi àtọ̀ ọkùnrin dà wọ́n pọ̀ nípasẹ̀ ọ̀nà àtọwọ́dá. Lẹ́yìn tí ẹyin àti àtọ̀ bá ti dà pọ̀ ní yàrá ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, a ó fi àwọn ẹyin tí àtọ̀ ti dà pọ̀ mọ́ sínú ilé-ọmọ obìnrin náà, pẹ̀lú ìrètí pé ó kéré tán ọ̀kan nínú wọn yóò lẹ̀ mọ́ ògiri inú ilé-ọmọ, oyún yóò sì wáyé. Ìlànà yìí lòdì sí ìwà rere fún ìdí pàtàkì méjì.
Lákọ̀ọ́kọ́, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé oyún lè dì ní àyíká tí a fi ọgbọ́n ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ṣe yìí, ó lòdì sí àwọn òfin àdánidá tí Ọlọ́run gbé kalẹ̀ fún bíbí ọmọ. Ọ̀pọ̀ tọkọtaya ló ń fẹ́ láti bímọ tọkàntọkàn tí wọn kò sì lè ṣe bẹ́ẹ̀. Èyí lè fa ìbànújẹ́ jíjinlẹ̀, kí ó sì mú kí tọkọtaya bẹ̀rẹ̀ sí í wo àwọn ọ̀nà mìíràn. Nínú ọ̀ràn yìí, ó ṣe pàtàkì láti kíyè sí i pé bí ìlànà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì kan bá lè ṣiṣẹ́, èyí nìkan kò túmọ̀ sí pé ó tọ́ ní ti ìwà rere láti lò ó. IVF dà bí gbígbà iṣẹ́ ìṣẹ̀dá sí ọwọ́ ara wa. Ọlọ́run ni olùdásílẹ̀ ìyè, Ó sì ti pèsè ọ̀nà àdánidá fún un láti ṣẹlẹ̀. Bí ọ̀nà àdánidá yìí kò bá mú kí oyún dì, àwọn ọ̀nà tó bófin ìwà rere mu wà láti ṣèrànwọ́ kí oyún lè dì, bí oògùn tó ń mú kí ènìyàn lè bímọ àti Ètò Ìdílé Nípa Ọ̀nà Àdánidá. IVF ń ya ètò àdánidá fún bíbí ọmọ sọ́tọ̀ kúrò nínú oyún níní. Ó ń ya oyún níní sọ́tọ̀ kúrò nínú ìbálòpọ̀ ọkọ àti aya, nítorí ìdí yìí sì ni Ìjọ fi fòye mọ̀ pé ó jẹ́ àṣà tí ó lòdì sí ètò àdánidá Ọlọ́run, tí a kò sì gbọ́dọ̀ lò.
Èkejì, IVF mú ewu ńlá tí ìwàláàyè ènìyàn lè fi ṣòfò wá. Lọ́pọ̀ ìgbà, a máa ń so ọ̀pọ̀ ẹyin pọ̀ mọ́ àtọ̀, a sì máa ń gbìn wọ́n sínú ilé-ọmọ pẹ̀lú ìmọ̀ pé díẹ̀ tàbí ọ̀pọ̀ jù lọ nínú ìwàláàyè ènìyàn tuntun tí ó ṣẹ̀ṣẹ̀ bẹ̀rẹ̀ wọ̀nyí kò ní yè. Nítorí náà, lílo ọ̀nà yìí jẹ́ àìka ìjẹ́mímọ́ ìwàláàyè gbogbo ènìyàn sí láti ìṣẹ́jú tí oyún ti dì, nípa mímú ìwàláàyè ènìyàn wá tí àǹfààní rẹ̀ láti yè kéré. Èyí kan kókó ìbéèrè nípa ìgbà tí ìwàláàyè bẹ̀rẹ̀ gan-an. Níwọ̀n bí ìwàláàyè ti ń bẹ̀rẹ̀ nígbà tí oyún bá dì, gẹ́gẹ́ bí Ìjọ ti ń kọ́ni tí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì sì fìdí rẹ̀ múlẹ̀, àìṣe ojúṣe ni, ó sì lòdì gidigidi sí òfin ìwà rere, láti dá ìwàláàyè ènìyàn sílẹ̀ nínú ipò eléwu gan-an pẹ̀lú ìrètí pé ó kéré tán ọ̀kan nínú àwọn oyún tuntun wọ̀nyẹn yóò yè.
Síbẹ̀síbẹ̀, bí oyún ọmọ kan bá dì, tí a sì gbìn ín sínú ilé-ọmọ nípa ọ̀nà yìí, tí ọmọ yìí sì dàgbà dé àkókò ìbí, tí a sì bí i, ó ṣe pàtàkì láti mọ̀ pé ọ̀nà tí oyún rẹ̀ gbà dì kò dín ìjẹ́mímọ́ tàbí iyì ọmọ yìí kù rárá. Ìwàláàyè jẹ́ ìwàláàyè, gbogbo rẹ̀ sì jẹ́ mímọ́, ó sì ṣeyebíye. Àbájáde rere kò mú kí ọ̀nà tí a gbà dé ibẹ̀ di èyí tó tọ́, ṣùgbọ́n síbẹ̀, nígbà tí “àbájáde” náà bá jẹ́ ọmọ kan, ọmọ náà jẹ́ mímọ́, a sì gbọdọ̀ fi iyì gíga jù lọ hàn sí i.
Ṣíṣe ẹ̀dà ènìyàn tó ní àbùdá ìran kan náà: Ìgbìyànjú láti ṣe ẹ̀dà ènìyàn tó ní àbùdá ìran kan náà kò tọ́ ní ti ìwà rere nígbàkigbà. Ìdí rẹ̀ jọ kókó àkọ́kọ́ tí a mẹ́nu bà lókè nípa IVF gan-an. Ṣíṣe irú ẹ̀dà bẹ́ẹ̀ ń ba ètò àdánidá Ọlọ́run fún mímú ìwàláàyè tuntun wá jẹ́; nítorí náà, ó lòdì sí àdánidá, ó sì lòdì sí iyì ènìyàn. Lẹ́ẹ̀kan sí i, bí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì bá ní agbára láti ṣe ohun kan kò túmọ̀ sí pé ó tọ́ láti ṣe é. Nínú ọ̀ràn yìí, ṣíṣe ìdánwò láti dá ẹ̀dà ènìyàn sílẹ̀ lòdì gidigidi sí ìwà rere, a kò sì gbọdọ̀ gbìyànjú rẹ̀ láé.
Gbígbé ẹ̀yà ara sí ara ẹlòmíràn: Jésù sọ pé, “Kò sí ẹni tí ó ní ìfẹ́ tí ó tóbi ju èyí lọ, pé kí ènìyàn fi ẹ̀mí rẹ̀ lélẹ̀ fún àwọn ọ̀rẹ́ rẹ̀” (Jòhánù 15:13). A lè mú ìpè gíga yìí ṣẹ ní ọ̀pọ̀ ọ̀nà. Ọ̀nà kan ni láti fàyè gba fífi ẹ̀yà ara tọrẹ lọ́nà tí ó bófin mu fún ìwàláàyè àti ìlera ẹlòmíràn.
Dájúdájú, bí fífi ẹ̀yà ara tọrẹ yóò bá fa ikú ènìyàn ní tààràtà, èyí kò tọ́ ní ti ìwà rere, nítorí pé ó jẹ́ pípa aláìṣẹ̀. Ṣùgbọ́n, nígbà tí ẹnìkan bá ti kú, tàbí tí a bá ti kéde pé “ọpọlọ rẹ̀ ti kú,” ó yọ̀ǹda láti lo àwọn ẹ̀yà ara rẹ̀ fún àǹfààní àwọn ẹlòmíràn.
Síbẹ̀síbẹ̀, ó ṣe pàtàkì láti ní ìdánilójú nípa ìṣègùn pé ọpọlọ ti kú kí a tó yọ àwọn ẹ̀yà ara. Èyí yóò jẹ́ ìpinnu ìṣègùn tí a gbé karí àbájáde ìwádìí tó bọ́gbọ́n mu tí ó sì dájú pé bí a bá yọ ẹnìkan kúrò lára ohun èlò tó ń ṣètìlẹ́yìn fún ìwàláàyè rẹ̀, yóò kú lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Èyí sì ni kókó pàtàkì náà. Ọ̀ràn yìí lè dé ibi tí kò ti ṣe kedere pátápátá, a sì gbọdọ̀ ṣọ́ra gidigidi nítorí pé ọ̀pọ̀ jù lọ àwọn ẹ̀yà ara ni a gbọdọ̀ “yọ” nígbà tí ọkàn ṣì ń fa ẹ̀jẹ̀ káàkiri ara, tí ohun èlò sì ṣì ń ṣètìlẹ́yìn fún ìwàláàyè ẹni náà. Kìkì nígbà tí a bá ti pinnu pé ọpọlọ ti kú ni ó tó tọ́ ní ti ìwà rere láti tẹ̀ síwájú nígbà tí ẹni náà ṣì wà lára ohun èlò tó ń ṣètìlẹ́yìn fún ìwàláàyè rẹ̀. Nínú ọ̀ràn yìí, ohun tí a lóye ni pé ara nìkan ló ṣì wà láàyè, ṣùgbọ́n ẹni náà ti kú ní tòótọ́.
Àwọn Ìpinnu Mìíràn Nípa “Òpin Ìgbésí Ayé”
Òpin ìwàláàyè yóò dé bá gbogbo wa. Ọ̀pọ̀ jù lọ ènìyàn yóò sì ní láti ṣe àwọn ìpinnu nípa ìwà rere tó kan òpin ìwàláàyè olólùfẹ́ wọn. Láti lè ṣe àwọn ìpinnu tó dára ní ti ìwà rere nípa òpin ìwàláàyè àti irú ìtọ́jú àti ìwòsàn tí a gbọdọ̀ fúnni tàbí tí a lè yẹra fún, ó ṣe pàtàkì láti mọ ìtumọ̀ àwọn ọ̀rọ̀ pàtàkì tí a ń lò.
Ìtọ́jú àti Ìwòsàn: Lákọ̀ọ́kọ́, ó ṣe pàtàkì láti kíyè sí ìyàtọ̀ láàárín “ìtọ́jú” àti “ìwòsàn.” A gbọdọ̀ máa fúnni ní ìtọ́jú nígbà gbogbo. Èyí jẹ́ ohun tí iyì ìpilẹ̀ ènìyàn béèrè. Kí ni ìtọ́jú? Ìtọ́jú ní gbogbo àìní ìpilẹ̀ ènìyàn nínú, bí oúnjẹ, omi, ìfẹ́, ìtùnú, àti àwọn oògùn ìpilẹ̀. Ìwòsàn yóò ní gbogbo onírúurú ìlànà ìṣègùn tàbí oògùn tí ó ń wọ inú ara tàbí tí ó ń ní ipa lórí ara jinlẹ̀ sí i nínú.
Àwọn Ọ̀nà Ìtọ́jú Déédéé àti Àwọn Tí Ó Kọjá Déédéé: Ìyàtọ̀ pàtàkì kan tí a gbọ́dọ̀ lóye nígbà tí a bá ń ṣe ìpinnu nípa ohun tí ó tọ́ ní ọ̀ràn ìṣègùn ni ìyàtọ̀ láàárín ìtọ́jú déédéé àti ìtọ́jú tí ó kọjá déédéé. Ìtọ́jú déédéé jẹ́ dandan nígbà gbogbo, ó sì ní gbogbo àwọn àìní ìpìlẹ̀ tí a gbọ́dọ̀ pèsè fún nítorí iyì wa gẹ́gẹ́ bí ènìyàn nínú. Fún àpẹẹrẹ, fífún ènìyàn ní oúnjẹ àti omi fẹ́rẹ̀ẹ́ máa ń wà lábẹ́ ẹ̀ka yìí nígbà gbogbo (a ó sọ sí i nípa èyí níwájú). Ìtọ́jú déédéé tún ní ìmọ́tótó ara tó ṣe pàtàkì, ìtìlẹ́yìn fún ìmọ̀lára àti ẹ̀mí, ìtọ́jú láti fún aláìsàn ní ìtura, àti àwọn ìtọ́jú ìṣègùn tàbí oògùn tí kò di ẹrù tó pọ̀ jù nínú.
Ìtọ́jú àti ìṣègùn tí ó kọjá déédéé yóò ní ọ̀pọ̀ jù lọ àwọn ìtọ́jú ìṣègùn tí ó di ẹrù fún ẹni náà lọ́nà kan nínú. Kókó ibẹ̀ ni pé ìtọ́jú náà fúnra rẹ̀ ni ó jẹ́ ẹrù. Ní ọ̀pọ̀ ìgbà, yóò jẹ́ ojúṣe nípa ìwà rere láti pèsè ìtọ́jú tí ó kọjá déédéé, ṣùgbọ́n ní àwọn ipò kan, a lè kọ ìtọ́jú tí ó kọjá déédéé. Àwọn àpẹẹrẹ díẹ̀ yóò ṣèrànwọ́ láti ṣàlàyé èyí.
Ká sọ pé ẹnì kan ní àrùn jẹjẹrẹ ní ìpele kẹrin, ó sì dájú pé yóò kú. Ó ṣeé ṣe láti lo oògùn ìtọ́jú jẹjẹrẹ ní ìwọ̀n gíga láti fa ìdàgbàsókè àrùn náà lọ́ra, ṣùgbọ́n ó ṣeé ṣe gan-an kí èyí mú kí ara ẹni náà ṣàìsàn gidigidi, nípa bẹ́ẹ̀, yóò di ẹrù ńlá fún un. Ká sọ pé ẹni yìí jẹ́ ẹni ọdún 95, ó sì ti múra sílẹ̀ lọ́kàn àti nípa tẹ̀mí láti pàdé Jésù. Ní irú ipò yìí, ó ṣeé lóye bí ẹni náà bá kọ ìtọ́jú jẹjẹrẹ pẹ̀lú oògùn yìí, tí ó kọjá déédéé, tí ó ń wọ ara lọ jinlẹ̀, tí ó sì ń di ẹrù, kí ó lè jẹ́ kí ohun tí yóò ṣẹlẹ̀ nípa ti ẹ̀dá ṣẹlẹ̀.
Ní ọwọ́ kejì, ká sọ pé ẹnì kan jẹ́ ẹni ọdún 35 tí ó ní àwọn ọmọ kéékèèké mélòó kan. Wọ́n ṣàwárí àrùn jẹjẹrẹ láìpẹ́ lẹ́yìn tí ó bẹ̀rẹ̀, ìtọ́jú jẹjẹrẹ pẹ̀lú oògùn tí wọ́n dámọ̀ràn sì lè ní àǹfààní tó dára láti ṣiṣẹ́. Àwọn dókítà ṣàlàyé pé àwọn ìtọ́jú náà yóò di ẹrù gidigidi, wọn yóò sì fa àìsàn líle, ṣùgbọ́n òun ni àṣàyàn tó dára jù lọ. Ní irú ipò yìí, ó yẹ kí a yan ìtọ́jú tí ó kọjá déédéé náà.
Ohun pàtàkì tí yóò darí ìpinnu ni láti mọ bóyá ìtọ́jú náà fúnra rẹ̀ ń di ẹrù tó pọ̀ jù fún ẹni náà tàbí bẹ́ẹ̀ kọ́. Nígbà tí a bá sọ ẹrù, a lè túmọ̀ sí ẹrù nípa ti ara, ti ọpọlọ tàbí ti owó pàápàá. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, ṣé ìtọ́jú náà ti pọ̀ ju ohun tí a lè béèrè pé kí ẹni náà fara dà lọ? Bí ìdájọ́ tó dára jù lọ tí a fi ọgbọ́n àti ìṣọ́ra ṣe bá fi hàn pé ìtọ́jú náà ti pọ̀ jù, tí ó sì ń di ẹrù tó pọ̀ jù, nígbà náà, a lè kọ̀ ọ́.
Ohun mìíràn tí a gbọ́dọ̀ gbé yẹ̀ wò ni bí ìtọ́jú ìṣègùn náà ṣe lè yọrí sí rere. Bí àǹfààní pé ìtọ́jú ìṣègùn tí a ń fúnni yóò ṣiṣẹ́ bá kéré gan-an tàbí tí kò tilẹ̀ sí rárá, tí dókítà sì pinnu pé kò ní ṣe àǹfààní, a gbọ́dọ̀ fara balẹ̀ gbé èyí yẹ̀ wò nígbà tí a bá ń ṣe ìpinnu ìkẹyìn. A lè kọ ìtọ́jú ìṣègùn tí kò ní ṣe àǹfààní, tí ó sì ń di ẹrù ńlá fún ẹni náà.
Ní ọwọ́ kejì, kì í ṣe dandan láti kọ àwọn ọ̀nà ìtọ́jú tí ó kọjá déédéé. Bí ẹni kan bá lè fara dà á, tí ó sì fẹ́ ìtọ́jú náà, tí ó sì gbà pé àǹfààní rẹ̀ ju ẹrù rẹ̀ lọ, kò burú láti wá ìtọ́jú náà.
Ní ṣíṣe ìpinnu bóyá ohun kan ń di ẹrù tó pọ̀ jù tàbí bẹ́ẹ̀ kọ́, ìyàtọ̀ pàtàkì kan wà tí a gbọ́dọ̀ ṣe. Nígbà mìíràn, a máa ń ṣe ìdájọ́ tí kò tọ́ pé ìgbésí ayé mi fúnra rẹ̀ ń di ẹrù tó pọ̀ jù, nítorí náà a kọ onírúurú ìtọ́jú kí ikú lè tètè dé. Èyí jẹ́ ìṣòro nítorí pé a kò gbọ́dọ̀ ṣe ohun tí a ń pè ní “àwọn ìpinnu tó dá lórí bí ìgbésí ayé ṣe dára tó” láé. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, kò tọ́ láti sọ pé “bí ìgbésí ayé mi ṣe dára tó” ti rẹlẹ̀ débi pé èmi yóò kọ ìtọ́jú déédéé pàápàá, kí n lè dín ìjìyà mi kù tàbí kí n dín “ẹrù” tí ìgbésí ayé mi lè jẹ́ fún àwọn olólùfẹ́ mi kù.
Ìyàtọ̀ tí a ní láti ṣe ni bóyá ìtọ́jú tí a dámọ̀ràn ń di ẹrù tó pọ̀ jù tàbí bẹ́ẹ̀ kọ́. Èyí yàtọ̀ sí sísọ pé ìgbésí ayé mi ń di ẹrù tó pọ̀ jù. Fún àpẹẹrẹ, ká sọ pé ẹnì kan ní àìsàn líle tí ó ń fa ìrora púpọ̀. Ìtọ́jú ìṣègùn kan wà (bí oògùn) tí a lè fún un, tí ìtọ́jú náà kò sì fi bẹ́ẹ̀ di ẹrù tàbí tí kò di ẹrù rárá. Ṣé ó yẹ láti kọ ìtọ́jú náà nítorí pé ẹni náà fẹ́ kú kí ìjìyà rẹ̀ lè dín kù? Rárá, èyí kò ní tọ́. Ní irú ipò yìí, ète ni láti fún un ní ìtọ́jú tí kò di ẹrù náà ÀTI láti ṣe gbogbo ohun tí ó ṣeé ṣe láti ran ẹni náà lọ́wọ́ nínú ìjìyà rẹ̀. A gbọ́dọ̀ pèsè ìtọ́jú fún ìmọ̀lára, ọpọlọ, ẹ̀mí àti ara láti ran ẹni tí ó ń jìyà náà lọ́wọ́. Ṣùgbọ́n kíkọ ìtọ́jú ìpìlẹ̀ tí kò fi bẹ́ẹ̀ di ẹrù tàbí tí kò di ẹrù rárá jẹ́ ọ̀nà kan ti fífi àìbìkítà mú ikú wá láti fòpin sí ìjìyà. Ìgbà kan ṣoṣo tí a lè kọ irú ìtọ́jú déédéé bẹ́ẹ̀ ni nígbà tí a bá ti ṣe ìdájọ́ pé kò lè mú àǹfààní kankan wá (pé kò ṣiṣẹ́).
Fífún Ènìyàn ní Oúnjẹ àti Omi: Ọ̀ràn kan tí ó nílò àfiyèsí pàtàkì ni fífún ènìyàn ní oúnjẹ àti omi. A gbọ́dọ̀ máa pèsè àwọn ọ̀nà déédéé fún fífún ènìyàn ní oúnjẹ àti omi nígbà gbogbo. Èyí túmọ̀ sí pé níwọ̀n ìgbà tí ẹni náà bá ṣì lè jẹ, tí ó sì lè mu, a gbọ́dọ̀ fún un ní oúnjẹ àti omi. Kò tọ́ láti fi ebi pa ẹnì kan. Ìpinnu nípa oúnjẹ àti jíjẹ tí ó wọ́pọ̀ jù lọ, tí ó sì máa ń ṣòro fún àwọn ènìyàn láti ṣe, ní í ṣe pẹ̀lú fífún ènìyàn ní oúnjẹ àti omi ní ọ̀nà àtọwọ́dá. Èyí sábà máa ń jẹ́ fífi fọ́nrán oníhò tí a fi ń bọ́ ènìyàn sínú ara rẹ̀.
Àwọn fọ́nrán oníhò tí a fi ń bọ́ ènìyàn ń pèsè ọ̀nà fún ẹni náà láti máa rí ìtọ́jú ìpìlẹ̀ tí ó nílò gbà nígbà tí kò bá lè jẹ tàbí mu fúnra rẹ̀. Èyí rí bẹ́ẹ̀ ní pàtàkì fún ẹni tí ara rẹ̀ ṣì wà láàyè ṣùgbọ́n tí kò ní ìmọ̀ ohun tí ń ṣẹlẹ̀ mọ́ títí láé. Ẹ̀kọ́ Ìjọ tí ó ṣe kedere lórí èyí ni pé a gbọ́dọ̀ ka lílo fọ́nrán oníhò láti bọ́ ènìyàn sí ìtọ́jú déédéé àyàfi bí ọ̀kan nínú ipò méjì kan bá wà.
Ipò àkọ́kọ́ tí a lè kọ̀ láti lo túùbù fífúnni ní oúnjẹ ni nígbà tí kò ní ṣe àǹfààní kankan. Èyí túmọ̀ sí, fún àpẹẹrẹ, pé ara ẹni náà kò lè gba èròjà aṣaralóore láti inú oúnjẹ náà. Èyí lè ṣẹlẹ̀ bí ó bá ní àrùn jẹjẹrẹ inú ikùn tó le gan-an, tí kò jẹ́ kí ara gba èròjà inú oúnjẹ. Ní irú ipò yìí, lílo túùbù fífúnni ní oúnjẹ kò ní ṣèrànwọ́, nítorí náà, kò pọndandan. Kódà, ó lè ṣeni léṣe.
Ipò kejì tí a lè kọ lílo ọ̀pọn oúnjẹ ni nígbà tí ẹni náà bá rẹ̀wẹ̀sì tàbí darúgbó tó bẹ́ẹ̀ tí iṣẹ́ ìṣègùn láti fi ọ̀pọn oúnjẹ sínú ara pàápàá yóò jẹ́ ẹrù tó pọ̀ jù. Nínú irú ipò yìí, a ti pinnu pé iṣẹ́ ìṣègùn náà pọ̀ jù fún un, nítorí náà, ó bófin mu láti kọ̀ ọ́. Ṣùgbọ́n bí ọ̀pọn oúnjẹ bá ti wà nínú ara tẹ́lẹ̀, tí ara ẹni náà sì ń jàǹfààní nínú oúnjẹ tí ó ń gbà nípasẹ̀ rẹ̀, a gbọ́dọ̀ máa fún un ní oúnjẹ náà.
Gẹ́gẹ́ bí a ti ṣàlàyé lókè, a gbọ́dọ̀ yẹra fún gbogbo ìpinnu tó dá lórí “bí ìgbésí ayé ṣe dára tó.” A kò gbọ́dọ̀ kọ̀ láti fún ẹnì kan ní oúnjẹ àti omi, kódà bí ó bá jẹ́ ní ọ̀nà àtọwọ́dá, gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti fi ebi pa á kí ikú lè dé.
Nínú gbogbo ìpinnu tó wà lókè yìí, ó ṣe pàtàkì pé kí a fara balẹ̀ bá dókítà gbìmọ̀ kí a lè mọ òtítọ́ nípa ipò aláìsàn àti ìtọ́jú rẹ̀. Ṣé ìtọ́jú náà kò lè ṣe àǹfààní kankan? Báwo ni ẹrù ìtọ́jú náà ṣe wúwo tó? Báwo ni àǹfààní àṣeyọrí rẹ̀ ṣe pọ̀ tó? Lẹ́yìn tí a bá ti mọ àwọn òtítọ́ wọ̀nyí, ó wá kù sí àwọn olólùfẹ́ ẹni náà láti lo òye wọn tó dára jù lọ láti ṣe ìpinnu rere, ní ìbámu pẹ̀lú àwọn ìlànà ìwà rere nínú iṣẹ́ ìṣègùn tí a ṣàlàyé lókè.
Ìpele Gíga Jù Lọ
Ọ̀wọ̀: Àfojúsùn gíga jù lọ tí Òfin yìí ń pè wá sí ni láti bọ̀wọ̀ fún ènìyàn. A gbọ́dọ̀ bọ̀wọ̀ fún gbogbo ìyè láti ìgbà tí oyún ti bẹ̀rẹ̀ títí di àkókò ikú àdánidá. Ọ̀wọ̀ fún ìyè túmọ̀ sí pé a rí iyì tí ẹnì kọ̀ọ̀kan ní láti ìṣẹ̀dá rẹ̀. A ń tọ́jú àwọn ọmọ tí a kò tíì bí, àwọn tí a yà sí ẹ̀gbẹ́ láwùjọ, àwọn tálákà, àwọn tí ebi ń pa, àwọn àgbàlagbà àti àwọn aláìsàn. A ń bọ̀wọ̀ fún ìdílé wa, aládùúgbò wa àti gbogbo ènìyàn, a sì ń fẹ́ràn wọn gẹ́gẹ́ bí àwòrán Ọlọ́run.
Wíwá àlàáfíà: Àfojúsùn gíga jù lọ fún àwùjọ tàbí orílẹ̀-èdè ni láti wá àlàáfíà. Lákọ̀ọ́kọ́ ná, èyí túmọ̀ sí òmìnira kúrò nínú ìjà ológun àti ìnilára àwọn ènìyàn. Ṣùgbọ́n ó tún túmọ̀ sí dídá àyíká àti àwùjọ tí ń pèsè àǹfààní fún ire gbogbo aráàlú sílẹ̀. A gbọ́dọ̀ fún àwọn àjọ aṣàánú ní ìṣírí àti àtìlẹ́yìn jákèjádò orílẹ̀-èdè, àti kódà kọjá ààlà àwọn orílẹ̀-èdè, kí èyí lè mú kì í ṣe òpin sí ìjà nìkan wá, ṣùgbọ́n àṣà ìfẹ́ àti ìṣọ̀kan pẹ̀lú.
Àwọn Ohun Tó Yẹ Ká Gbé Yẹ̀ Wò Nínú Ìṣe
Ẹ jẹ́ kí a wá wo àwọn ipò mẹ́ta tí ó ń sọ ẹ̀ṣẹ̀ di ẹ̀ṣẹ̀ aṣekúpani, bí wọ́n ṣe kan Òfin Karùn-ún:
Ọ̀ràn Tó Wúwo: Gẹ́gẹ́ bí a ti ṣàlàyé lókè, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà ló wà tí a fi ń rú Òfin yìí lọ́nà tó wúwo. Pípa aláìṣẹ̀ tààràtà àti pẹ̀lú èrò láti pa á jẹ́ ọ̀ràn tó wúwo. Síwájú sí i, ìwà ipá tó le, ìbínú tó le tàbí àìnáání tó le jẹ́ ìṣe tàbí àìṣe ojúṣe tó wúwo.
Ìmọ̀ Kíkún: Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ pé gbogbo ènìyàn ló mọ̀ pé ìpànìyàn, ìwà ipá tó le tàbí àìnáání tó le jẹ́ ohun tí kò tọ́ rárá. A kàn mọ̀ pé kò yẹ kí a ṣe ẹlòmíràn léṣe. A ti ṣàlàyé àpẹẹrẹ kan nípa bí ènìyàn ṣe lè má ní ìmọ̀ kíkún ní Orí Kìíní lábẹ́ àkọlé “Ẹ̀rí Ọkàn Tó Ṣàṣìṣe.” Dípò kí a tún àpẹẹrẹ yìí sọ níbí, o lè fẹ́ padà sí abala yẹn láti rán ara rẹ létí.
Ìfọwọ́sí Kíkún ti Ìfẹ́ Ọkàn: Bóyá ọ̀nà tí ó rọrùn jù lọ láti lóye kókó yìí nínú ẹ̀ṣẹ̀ aṣekúpani ni pé àìpé rẹ̀ lè dín ẹ̀bi ènìyàn kù. Lọ́pọ̀ ìgbà, nígbà tí ènìyàn bá hu ìwà ipá, ó máa ń jẹ́ ní àkókò ìbínú gbígbóná àti ìmọ̀lára tó le gan-an. Èyí kò sọ ìwà náà di ohun tó tọ́, nítorí pé ojúṣe wa ni láti ṣàkóso ìmọ̀lára àti ìfẹ́-ọkàn wa. Síbẹ̀, a lè fojú inú wo ipò kan tó ṣẹlẹ̀ lójijì, tó sì bani lẹ́rù, nínú èyí tí ènìyàn ti ṣe ohun tó ṣeni léṣe gidigidi láìronú lé e lórí gan-an.
Ká sọ, fún àpẹẹrẹ, pé ẹnì kan dé ilé, ó sì bá ọkọ tàbí aya rẹ̀ tí ó ń ṣe panṣágà. Èyí bani lẹ́rù, ó sì ń ru ìmọ̀lára tó le gan-an sókè. Ká sọ pé ọkọ tàbí aya tí ìṣẹ̀lẹ̀ náà bà lẹ́rù fèsì pẹ̀lú ìbínú òjijì, láìti ronú rẹ̀ ṣáájú. Nínú ìṣe ìbínú òjijì yẹn, a pa ẹni tí ń ṣe panṣágà náà.
Ó ṣe kedere pé èyí jẹ́ ipò tó bani nínú jẹ́ gan-an, pípa ènìyàn nínú irú ipò yìí kò sì tọ́. Síbẹ̀, ìmọ̀lára tó le gan-an yẹn lè túmọ̀ sí pé ẹ̀ṣẹ̀ ẹni náà kò dé ipò ẹ̀ṣẹ̀ aṣekúpani. Kódà, òfin ìjọba ní ọ̀pọ̀ orílẹ̀-èdè mọ ìyàtọ̀ láàárín ìpànìyàn tí a ti gbèrò ṣáájú àti “ìyàwèrè fún ìgbà díẹ̀.”
Síwájú sí i, àwọn ipò líle èyíkéyìí, pàápàá èyí tó ní í ṣe pẹ̀lú ìmọ̀lára, lè dín ẹ̀bi ara ẹni tó rú Òfin yìí lọ́nà tó burú gidigidi kù. Gẹ́gẹ́ bí ó ti máa ń rí nígbà gbogbo, èyí kò sọ ìṣe náà di ohun rere tàbí ohun tí kì í ṣe rere tàbí búburú; ẹ̀bi ara ẹni nìkan ló dín kù.
Àwọn Ẹ̀ṣẹ̀ Kéékèèké: A lè rú Òfin Karùn-ún ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà tí ó jẹ́ ẹ̀ṣẹ̀ kéékèèké. Fún àpẹẹrẹ, ọ̀rọ̀ líle, ọ̀rọ̀ tí ń tẹ ẹlòmíràn lójú, tí ń fi ojú àìkájú wò ó tàbí tí ń fi í ṣe ẹlẹ́yà lè “pa” ọkàn rẹ̀. Ọ̀rọ̀ èébú ń ṣe àwọn ẹlòmíràn léṣe gidigidi, pàápàá nígbà tí ó bá ṣẹlẹ̀ láàárín ìdílé.
Gbogbo onírúurú ìbínú, fífi ìbínú ṣeni léṣe lọ́nà tí kò hàn gbangba, tàbí ìṣe onínú burúkú ń rú Òfin yìí. A gbọ́dọ̀ sapá láti fẹ́ràn àti láti bọ̀wọ̀ fún gbogbo ẹ̀dá ènìyàn—ara, ọkàn àti ẹ̀mí rẹ̀. Nígbà tí a bá ṣe ẹnì kan léṣe ní ọkàn, ní ẹ̀mí tàbí ní ara, a ti rú Òfin yìí. Lóòótọ́, fífi ọ̀rọ̀, ìmọ̀lára àti ọ̀ràn ẹ̀mí ṣeni léṣe tún lè dé ipò ọ̀ràn tó wúwo, ṣùgbọ́n lọ́pọ̀ ìgbà ó máa ń jẹ́ ẹ̀ṣẹ̀ kékeré tí kò wúwo tó bẹ́ẹ̀.
Ìlara pẹ̀lú jẹ́ rírú Òfin yìí. Ìlara yàtọ̀ sí owú nítorí pé owú túbọ̀ jẹ́ ojúkòkòrò àti ìfẹ́ tí kò tọ́ láti ní ohun tí àwọn ẹlòmíràn ní. Èyí lè jẹ́ owú nítorí ohun ìní wọn, àwọn ànímọ́ wọn, ipò wọn láwùjọ tàbí irú nǹkan bẹ́ẹ̀. Ìlara sábà máa ń bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú irú owú kan, ṣùgbọ́n ó tún máa ń fi ìṣe kan tó ń ṣeni léṣe kún un sí ẹni kejì. Ìlara jẹ́ ìbànújẹ́ jíjinlẹ̀ nítorí ire àwọn ẹlòmíràn, ó sì ń mú kí ènìyàn gbìyànjú láti ṣe wọ́n léṣe nítorí èyí. Ìbínú máa ń wà nínú ìlara nígbà gbogbo, ṣùgbọ́n ó sábà máa ń farapamọ́ sínú ọkàn, èyí sì ń mú kí ìwà ìkọlù náà túbọ̀ má hàn gbangba, kí ó sì jẹ́ ti ọgbọ́n àrékérekè.
Níkẹyìn, a tún ń rú Òfin yìí nígbà tí a bá hùwà àìbìkítà, tí a kò sì gbé àwọn ẹlòmíràn ró bí ó ti yẹ. Ojúṣe wa ni láti fẹ́ràn àwọn ẹlòmíràn kí a sì ṣètìlẹ́yìn fún wọn. Nígbà tí a kò bá ṣe bẹ́ẹ̀, a ní apá kan nínú ẹ̀bi fún àbájáde búburú tí èyí ní lórí wọn. Nítorí náà, ó ṣeé ṣe láti ṣe ẹlòmíràn léṣe nípa ṣíṣàìnáání rẹ̀ àti ṣíṣàìfi ìfẹ́ tí a jẹ ẹ́ hàn sí i.
Orí Tó Kàn: Orí 6 Ìtumọ̀ Yorùbá: – Ìwà Mímọ́ Nípa Ìbálòpọ̀, Ìwẹ̀nùmọ́, Ìfẹ́ni àti Ìfẹ́ Láàárín Ọkọ àti Aya
Ó tún wà ní ìwé ẹ̀rọ ayélujára & ìwé aláwọ̀ rírọ̀
Amazon.com – Google Play – iTunes – Barnes and Noble
