Như đã nêu trong nhan đề của phần này, Thánh Inhaxiô không gọi những nguyên tắc về sự bối rối lương tâm là “quy tắc”; thay vào đó, ngài gọi đó là những “ghi chú”. Ngài còn xác định những ghi chú này là những “trợ giúp” để nhận ra và hiểu những bối rối lương tâm cũng như những lời dụ dỗ của kẻ thù.
Chính Thánh Inhaxiô đã phải vật lộn với sự bối rối lương tâm khi ở Maresa, sau khi trải qua cuộc hoán cải kéo dài nhiều tháng. Vì thế, hầu như không có gì phải nghi ngờ rằng những trợ giúp này trước hết đã giúp ích rất nhiều cho chính ngài khi ngài tìm cách giải quyết những ý nghĩ của mình và những cám dỗ đến từ ác thần.
Những ghi chú này sẽ giúp ích cho các vị linh hướng, những người tư vấn và các cha giải tội khi đồng hành với những người đang phải vật lộn với các khuynh hướng ấy. Nhưng chúng đặc biệt hữu ích cho bất cứ ai đang tìm cách hết lòng phụng sự thánh ý Thiên Chúa. Dường như những người đã quyết định tuân theo thánh ý Thiên Chúa cách triệt để và trọn vẹn sẽ phải chịu đựng một số cuộc chiến đấu đặc thù.
Thánh Inhaxiô đưa ra sáu ghi chú về sự bối rối lương tâm để giúp mỗi người vượt qua cuộc chiến đấu này.
Ghi chú thứ nhất. Thứ nhất: Người ta thường gọi là bối rối lương tâm điều phát xuất từ phán đoán và sự tự do của chính mình: nghĩa là khi tôi tự do quyết định rằng một điều không phải là tội lại là tội, chẳng hạn như khi một người vô tình giẫm lên một cây thánh giá bằng rơm, rồi tự phán đoán rằng mình đã phạm tội.
Nói cho đúng, đây là một phán đoán sai lầm chứ không phải một sự bối rối lương tâm thực sự.
Trong ghi chú thứ nhất, Thánh Inhaxiô đưa ra sự phân biệt rất quan trọng giữa một “phán đoán sai lầm” và một “sự bối rối lương tâm thực sự”. Ngài lưu ý rằng một người có thể kết luận một hành vi cụ thể là tội trong khi hành vi ấy không phải là tội. Thực ra, đó chỉ là một sai lầm trong phán đoán. Vì thế, nói cho đúng, đây không phải là sự bối rối lương tâm. Hiểu được sự phân biệt này rất hữu ích, vì một sai lầm trong phán đoán, nếu được tin là đúng, có thể gây nhiều tổn hại cho đời sống thiêng liêng. Thật vậy, một phán đoán sai lầm thậm chí có thể gây tổn hại nhiều hơn cả sự bối rối lương tâm.
Khi phán đoán sai lầm, anh chị em có thể khó thừa nhận mình đã sai vì lòng kiêu ngạo. Vì thế, khiêm nhường là một nhân đức thiết yếu nếu anh chị em muốn tiến triển trong đời sống thiêng liêng. Trong trường hợp này, anh chị em phải nhận ra rằng đôi khi mình thực sự sẽ sai lầm. Và điều đó không có gì đáng ngại. Quả thật, khám phá ra một sai lầm trong phán đoán là điều tốt, vì nhờ đó anh chị em có thể sửa chữa sai lầm ấy.
Thánh Inhaxiô đưa ra ví dụ về một người vô tình giẫm lên một cây thánh giá bằng rơm rồi nghĩ rằng đó là tội. Hiển nhiên, những việc vô tình xảy ra không bao giờ là tội, vì người ta không chủ ý thực hiện hành vi ấy. Vì thế, ghi chú thứ nhất mời gọi anh chị em nhận ra rằng rất có thể đã có những lúc anh chị em phán đoán sai lầm. Hãy dùng ghi chú này để dừng lại và suy nghĩ về bất cứ ý nghĩ nào trong đời sống của mình có thể đòi hỏi anh chị em xem xét lại cách suy nghĩ và những kết luận của mình. Để giúp phân định xem một hay nhiều sự việc trong quá khứ có thực sự liên quan đến tội hay không, hãy hỏi một linh mục hoặc đọc sách giáo lý để có thêm trợ giúp khi xem xét tình huống ấy.
Ghi chú thứ hai. Thứ hai: Sau khi tôi đã giẫm lên cây thánh giá ấy, hoặc sau khi tôi đã nghĩ, nói hay làm một điều gì khác, có một ý nghĩ từ bên ngoài đến với tôi rằng tôi đã phạm tội; mặt khác, tôi lại thấy dường như mình không phạm tội; tuy nhiên, tôi vẫn cảm thấy xao xuyến về điều này; nghĩa là, cả khi tôi nghi ngờ lẫn khi tôi không nghi ngờ.
Đó là một sự bối rối lương tâm thực sự và là một cơn cám dỗ do kẻ thù bày ra.
Ở đây, Thánh Inhaxiô làm sáng tỏ điều ngài gọi là sự bối rối lương tâm. Đó là quá trình suy đi nghĩ lại xem một điều có phải là tội hay không. Kết luận có thể đúng hoặc sai. Tuy nhiên, sự bối rối lương tâm chính là việc cứ dao động qua lại như thế. Ghi chú tiếp theo sẽ làm rõ hơn điều này.
Ghi chú thứ ba. Thứ ba: Sự bối rối lương tâm thứ nhất—trong ghi chú thứ nhất—rất đáng phải ghê tránh, vì hoàn toàn là sai lầm; nhưng sự bối rối thứ hai—trong ghi chú thứ hai—trong một khoảng thời gian lại mang đến không ít lợi ích cho linh hồn đang chuyên tâm thực hành các việc linh thao; hơn nữa, nó thanh luyện và tẩy sạch linh hồn ấy rất nhiều, giúp linh hồn tránh xa mọi dáng vẻ của tội lỗi: như lời Thánh Grêgôriô nói: “Những tâm hồn tốt lành thường thấy lỗi ở nơi không có lỗi.”
Thật là một bài học quý giá! Thánh Inhaxiô chỉ ra rằng một phán đoán sai lầm không có giá trị gì. Nó phải bị “ghê tránh”. Đó là vì nó đơn thuần là sai. Nhưng ngài lưu ý rằng đối với những người đang tìm kiếm sự trọn lành, đối với linh hồn “đang chuyên tâm thực hành các việc linh thao”, việc trải qua điều được mô tả trong ghi chú thứ hai thực sự có một giá trị ban đầu nào đó. Khi trích lời Thánh Grêgôriô, Thánh Inhaxiô đưa ra một nhận xét tổng quát rằng thà thấy tội ở nơi không có tội còn hơn là không thấy tội ở nơi có tội. Vì thế, đây chỉ là một chỉ dẫn thực hành để giải quyết những thắc mắc về việc một điều có phải là tội hay không. Nói cách khác, đừng quá vội gạt bỏ một thắc mắc về tội. Hãy suy xét điều ấy trong cầu nguyện và bảo đảm rằng anh chị em thực sự đi đến một phán đoán đúng đắn và chính xác.
Hơn nữa, ở đây Thánh Inhaxiô nêu lên một điều rất hữu ích: “ngay cả dáng vẻ của tội lỗi”. Vì thế, nếu một điều có đủ “dáng vẻ” của tội lỗi, anh chị em nên coi trọng điều ấy đủ để cẩn thận phân định xem đó có phải là tội hay không.
Ghi chú thứ tư. Thứ tư: Kẻ thù rất chú ý xem một linh hồn là thô thiển hay tinh tế; nếu linh hồn ấy tinh tế, hắn cố làm cho linh hồn trở nên tinh tế hơn đến mức cực đoan, để khiến linh hồn càng thêm xao xuyến và bối rối. Chẳng hạn, nếu hắn thấy một linh hồn không ưng thuận với tội trọng, tội nhẹ hay bất cứ điều gì mang dáng vẻ của tội cố ý, thì khi không thể làm cho linh hồn ấy sa vào một điều có vẻ là tội, kẻ thù tìm cách khiến linh hồn thấy tội ở nơi không có tội, chẳng hạn trong một lời nói hay một ý nghĩ rất nhỏ nhặt.
Nếu linh hồn chai lì, kẻ thù sẽ cố làm cho linh hồn ấy càng chai lì hơn; chẳng hạn, nếu trước kia linh hồn ấy không coi tội nhẹ là điều đáng kể, hắn sẽ cố làm cho linh hồn ấy xem nhẹ cả tội trọng; còn nếu trước kia linh hồn ấy có phần coi trọng, hắn sẽ cố làm cho linh hồn ấy giờ đây coi nhẹ hơn nhiều hoặc chẳng coi ra gì nữa.
Dòng đầu tiên của ghi chú này chỉ ra rằng kẻ thù chăm chú xem xét một người có lương tâm chai lì (cũng được dịch là “lỏng lẻo”) hay tinh tế. Chính lương tâm là trọng tâm của ghi chú này. Lương tâm chai lì hay lỏng lẻo là lương tâm không nhận ra tội ở nơi thực sự có tội. Lương tâm tinh tế là lương tâm dường như thấy có tội ở nơi không có tội.
Chẳng hạn, hãy xét một hành động của chính Chúa Giêsu. Hãy nhớ lại lời Chúa Giêsu nói với người phụ nữ Canaan: “Lấy bánh của con cái mà ném cho lũ chó thì không phải lẽ” (Mátthêu 15:26, RSV-CE). Bà đã đến với Người, khẩn xin Người thương xót con gái bà đang bị quỷ ám khổ sở. Lúc đầu, Chúa Giêsu không đáp lời bà. Rồi khi bà quỳ xuống trước mặt Người và van xin, Người đã nói câu ấy. Dĩ nhiên, Chúa Giêsu không phạm tội. Người nói như thế với người phụ nữ để bà có dịp biểu lộ đức tin cho mọi người thấy. Và cuối cùng, Chúa Giêsu đã thốt lên: “Này bà, lòng tin của bà thật lớn! Bà muốn thế nào, sẽ được như vậy” (Mátthêu 15:28, RSV-CE).
Khi điều này xảy ra, vì Chúa chúng ta là Đấng hoàn hảo, anh chị em có thể chắc chắn rằng Người không hề mắc bất cứ dạng bối rối lương tâm nào. Nhưng hãy tưởng tượng anh chị em có mặt ở đó và nghe được lời ấy. Rồi sau đó, khi bàn luận về chuyện này, anh chị em nói với những người khác: “Ông Giêsu đã sai. Ông ấy quá khắt khe với bà ấy.” Nhưng rồi anh chị em cảm thấy hoang mang và không chắc điều mình nói có đúng hay không, v.v.
Sự thật đơn giản là đôi khi, nhất là khi đối diện với những mầu nhiệm sâu thẳm nhất của đức tin chúng ta, anh chị em có thể nghi ngờ phán đoán của chính mình và thậm chí cả Chúa chúng ta nữa. Điều này cho thấy một lương tâm tinh tế đang hoạt động. Và nếu anh chị em có một lương tâm tinh tế hay nhạy cảm, thì ma quỷ sẽ cố làm anh chị em hoang mang bằng cách khiến lương tâm anh chị em càng nhạy cảm hơn nữa. Điều này dẫn đến sự hoang mang do chứng bối rối lương tâm gây ra.
Ngược lại, nếu anh chị em có lương tâm lỏng lẻo và chẳng hạn phê phán ai đó cách bất công, thì về sau anh chị em có thể có khuynh hướng gạt chuyện ấy đi như thể chẳng có gì đáng kể, như thể người ấy đáng bị như vậy. Trong trường hợp này, ma quỷ sẽ tìm cách làm cho lương tâm anh chị em càng lỏng lẻo hơn, bằng cách gợi lên những ý nghĩ làm suy giảm hơn nữa sự nhạy bén của lương tâm anh chị em.
Bài học then chốt ở đây là biết chính mình và hiểu khuynh hướng nào khiến anh chị em phải chiến đấu nhiều nhất. Anh chị em có khuynh hướng lỏng lẻo hơn — hay nhạy cảm hơn? Khi hiểu được khuynh hướng của mình, anh chị em sẽ có khả năng tốt hơn để chống lại những mưu chước tinh vi và lừa dối của ma quỷ trong cuộc đời mình.
Ghi chú thứ năm. Thứ năm: Linh hồn muốn được tiến ích trong đời sống thiêng liêng phải luôn đi theo hướng ngược lại với hướng kẻ thù đi; nghĩa là, nếu kẻ thù muốn làm cho linh hồn chai lì, thì linh hồn hãy cố làm cho mình trở nên tinh tế. Cũng vậy, nếu kẻ thù cố kéo linh hồn đến chỗ nhạy cảm thái quá, thì linh hồn hãy cố giữ mình ở mức quân bình, để được bình an trong mọi sự.
Mục tiêu là tìm con đường trung dung. Đừng để mình trở nên quá lỏng lẻo, và cũng đừng để mình trở nên quá nhạy cảm. Con đường trung dung, tức “đường lối điều độ”, là con đường đúng đắn và là nơi anh chị em sẽ tìm được sự bình an đích thực trong tâm trí và tâm hồn.
Ghi chú thứ sáu. Thứ sáu: Khi một linh hồn tốt lành như thế muốn nói hoặc làm điều gì trong Giáo Hội, phù hợp với nhận định của các Bề trên, và nhằm tôn vinh Thiên Chúa là Chúa chúng ta, mà lại có một ý nghĩ hay cơn cám dỗ từ bên ngoài đến, xúi giục người ấy đừng nói cũng đừng làm điều đó — đưa ra những lý lẽ có vẻ hợp lý về hư danh hay điều gì khác, v.v. — thì người ấy phải nâng tâm trí lên cùng Đấng Tạo Hóa và là Chúa của mình; và nếu thấy đó là việc phụng sự phải dâng lên Người, hoặc ít ra không trái với việc phụng sự ấy, thì người ấy phải hành động hoàn toàn ngược lại với cơn cám dỗ đó, theo lời Thánh Bênađô, mà đáp lại nó: “Ta đã không khởi sự vì ngươi, thì cũng sẽ không dừng lại vì ngươi.”
Ghi chú cuối cùng này đề cập đến cơn cám dỗ phi lý hướng đến hư danh hay kiêu ngạo. Đây đặc biệt là một nỗi bối rối lương tâm mà anh chị em có thể rơi vào nếu có lương tâm nhạy cảm hay tinh tế hơn. Chẳng hạn, Thiên Chúa có thể soi sáng cho anh chị em hành động theo một cách nào đó để tôn vinh Người. Trong trường hợp ấy, hành động đó cần được thực hiện. Nhưng ma quỷ có thể cám dỗ anh chị em đừng hành động, bằng cách gợi cho anh chị em nghĩ rằng mình làm việc ấy chỉ vì lòng ham hư danh và nhu cầu được công nhận. Và vì là người nhạy cảm, có lương tâm tinh tế, anh chị em có thể bắt đầu tin lời dối trá này. Vì thế, Thánh Inhaxiô khuyên hãy dừng lại và xét xem hành động của mình. Nếu anh chị em tin rằng hành động ấy thực sự được Thiên Chúa soi sáng, thì hãy tin tưởng tiến hành, gạt bỏ cơn cám dỗ mà ma quỷ gieo rắc. Khiêm nhường, chân thành, can đảm và tin tưởng thi hành ý muốn của Thiên Chúa không bao giờ là hư danh. Dù lòng ham hư danh có thể nảy sinh khi anh chị em không làm mọi sự để tôn vinh Thiên Chúa, anh chị em cũng không nên để nỗi sợ hư danh này trở thành nguyên nhân khiến mình không hành động. Hãy phụng sự Thiên Chúa, tìm cách chu toàn ý muốn của Người, phó dâng cho Người mọi cuộc chiến đấu với lòng ham hư danh, và tiếp tục vững tin bước đi trên con đường phục vụ.
Hãy dùng những ghi chú này như một hướng dẫn tổng quát cho mọi trường hợp anh chị em phải đấu tranh với cám dỗ thấy tội nơi không có tội hoặc thấy nhân đức nơi không có nhân đức. Hãy xét mình mỗi ngày, làm theo lương tâm đã được đào luyện đúng đắn của anh chị em và vững tin khi làm như vậy. Nếu anh chị em sai lầm, và nếu mỗi ngày anh chị em khiêm nhường mở lòng đón nhận tiếng Thiên Chúa, Người sẽ chỉ cho anh chị em thấy sai lầm của mình.
Xét về một số phương diện, các phương pháp xét mình thường xuyên và phân định các thần khí của Thánh Inhaxiô có thể góp phần làm nảy sinh những giằng co của tình trạng bối rối lương tâm. Nhưng nếu anh chị em ghi nhớ điều này, và nếu anh chị em luôn chân thành và khiêm nhường trong ước muốn phụng sự thánh ý Thiên Chúa và dùng cuộc đời mình để làm vinh danh Người hết sức có thể, thì anh chị em có thể vững tin rằng Chúa chúng ta sẽ tiếp tục dẫn dắt anh chị em trên con đường ngay chính của nhân đức và sự thánh thiện.
Chương Mười: Những quy tắc để đồng cảm với Hội Thánh
