या विभागाच्या शीर्षकावरून दिसते की, इग्नेशियस पापशंकेविषयीच्या तत्त्वांना ‘नियम’ न म्हणता ‘नोंदी’ म्हणतात. पापशंका आणि शत्रूची भुलवणारी बोलणी ओळखून समजून घेण्यासाठी या नोंदी ‘साहाय्य’ ठरतात, असेही ते स्पष्ट करतात.
अनेक महिने चाललेल्या मनपरिवर्तनानंतर मारेसा येथे असताना इग्नेशियस यांनाही पापशंकांशी झगडावे लागले. त्यामुळे, स्वतःच्या विचारांचा आणि दुष्टाकडून येणाऱ्या प्रलोभनांचा उलगडा करून घेताना या नोंदींचा सर्वप्रथम त्यांनाच मोठा उपयोग झाला, यात फारशी शंका नाही.
या प्रवृत्तींशी झगडणाऱ्या लोकांना मदत करताना आध्यात्मिक मार्गदर्शक, समुपदेशक आणि पापस्वीकार ऐकणारे धर्मगुरू यांना या नोंदी उपयोगी पडतील. पण देवाच्या इच्छेनुसार मनःपूर्वक सेवा करू पाहणाऱ्या प्रत्येकासाठी त्या विशेष उपयुक्त आहेत. देवाच्या इच्छेनुसार पूर्णपणे आणि कोणतीही तडजोड न करता चालण्याचा निर्णय ज्यांनी घेतला आहे, त्यांना काही विशिष्ट संघर्षांना तोंड द्यावे लागते, असे दिसते.
या संघर्षातून मार्ग काढण्यास मदत व्हावी म्हणून इग्नेशियस पापशंकेविषयी सहा नोंदी देतात.
पहिली नोंद. पहिली गोष्ट अशी: आपल्या स्वतःच्या निर्णयातून आणि निवडीच्या स्वातंत्र्यातून जे उद्भवते, त्याला लोक सहसा पापशंका म्हणतात. म्हणजे, जी गोष्ट पाप नाही ती पाप आहे, असे मी स्वतःच्या इच्छेने ठरवतो. उदाहरणार्थ, एखाद्याचा पाय चुकून गवताच्या काड्यांनी बनवलेल्या क्रुसावर पडतो आणि आपण पाप केले, असा निष्कर्ष तो स्वतःच्या समजुतीने काढतो.
खरे पाहता, हा चुकीचा निर्णय आहे; ही खरी पापशंका नव्हे.
पहिल्या नोंदीत इग्नेशियस ‘चुकीचा निर्णय’ आणि ‘खरी पापशंका’ यांतील अतिशय महत्त्वाचा फरक स्पष्ट करतात. एखादी कृती प्रत्यक्षात पाप नसतानाही ती पाप आहे, असा निष्कर्ष एखादी व्यक्ती काढू शकते, असे ते सांगतात. ही केवळ निर्णय घेण्यात झालेली चूक आहे. त्यामुळे काटेकोर अर्थाने ही पापशंका नाही. हा फरक समजून घेणे उपयुक्त आहे, कारण चुकीचा निर्णय खरा मानला, तर आध्यात्मिक जीवनाची मोठी हानी होऊ शकते. किंबहुना, चुकीचा निर्णय पापशंकेपेक्षाही अधिक हानीकारक ठरू शकतो.
आपला निर्णय चुकला, तर अभिमानामुळे स्वतःची चूक मान्य करणे तुम्हाला कठीण जाऊ शकते. म्हणून आध्यात्मिक जीवनात प्रगती करायची असेल, तर नम्रता हा अत्यावश्यक सद्गुण आहे. आपल्याकडून अधूनमधून खरोखरच चुका होतील, हे तुम्ही लक्षात घेतले पाहिजे. त्यात काही गैर नाही. उलट, आपला निर्णय चुकला हे लक्षात येणे चांगलेच आहे, कारण त्यामुळे ती चूक सुधारता येते.
संत इग्नेशियस अशा एका व्यक्तीचे उदाहरण देतात, जिचा पाय चुकून गवताच्या काड्यांनी बनवलेल्या क्रुसावर पडतो आणि जिला वाटते की हे पाप आहे. एखादी गोष्ट नकळत घडली, तर त्यामागे ती करण्याचा हेतू नसल्याने ती कधीच पाप ठरत नाही, हे उघड आहे. म्हणून, कधीतरी आपलाही निर्णय चुकला असण्याची दाट शक्यता आहे, हे लक्षात घ्यायला पहिली नोंद तुम्हाला आमंत्रण देते. या नोंदीच्या प्रकाशात थोडे थांबा आणि आपल्या जीवनातील कोणत्या बाबतीत आपल्या विचारांचा व निष्कर्षांचा पुन्हा विचार करणे गरजेचे आहे, हे पाहा. पूर्वीच्या एखाद्या किंवा अनेक प्रसंगांत खरोखर पाप घडले होते का, हे ठरवण्यासाठी एखाद्या धर्मगुरूला विचारा किंवा त्या प्रसंगाचा नीट विचार करण्यासाठी कॅथलिक धर्मशिक्षणग्रंथ वाचा.
दुसरी नोंद. दुसरी गोष्ट अशी: त्या क्रुसावर माझा पाय पडल्यानंतर किंवा मी दुसरा एखादा विचार केल्यानंतर, काही बोलल्यानंतर किंवा काही केल्यानंतर, ‘मी पाप केले आहे’ असा विचार बाहेरून माझ्या मनात येतो. दुसरीकडे, मी पाप केलेले नाही, असेही मला वाटते. तरीही यामुळे माझे मन अस्वस्थ राहते; म्हणजेच, मला शंका वाटते आणि त्याच वेळी शंका वाटतही नाही.
ही खरी पापशंका आहे आणि हे शत्रूने घातलेले प्रलोभन आहे.
इथे इग्नेशियस ‘पापशंका’ म्हणजे काय, हे स्पष्ट करतात. एखादी गोष्ट पाप आहे की नाही, याबद्दल मनाचे सतत दोलायमान राहणे म्हणजे पापशंका. काढलेला निष्कर्ष बरोबर असेल किंवा चुकीचा असेल. पण पापशंका म्हणजे निष्कर्ष नव्हे, तर मनाची ही चलबिचल. पुढील नोंद हा मुद्दा आणखी स्पष्ट करते.
तिसरी नोंद. तिसरी गोष्ट अशी: पहिल्या नोंदीतील पहिल्या प्रकारची पापशंका कटाक्षाने टाळावी, कारण ती पूर्णपणे चुकीची आहे. पण दुसऱ्या नोंदीतील दुसऱ्या प्रकारची पापशंका काही काळ आध्यात्मिक साधनेत स्वतःला वाहून घेणाऱ्या जिवाला पुष्कळ लाभदायक ठरते. इतकेच नव्हे, तर ती त्या जिवाला मोठ्या प्रमाणात शुद्ध व निर्मळ करते आणि पापाचा भास जरी होत असला तरी त्यापासून त्याला दूर नेते. हे ग्रेगरी यांच्या या वचनाप्रमाणे आहे: ‘जिथे दोष नाही तिथेही दोष दिसणे, हे चांगल्या मनाचे लक्षण आहे.’
किती मोलाचा धडा! चुकीच्या निर्णयाचा काहीच उपयोग नाही, असे इग्नेशियस दाखवून देतात. तो ‘कटाक्षाने टाळावा’, कारण तो मुळातच चुकीचा आहे. पण परिपूर्णतेचा शोध घेणाऱ्यांना, म्हणजे ‘आध्यात्मिक साधनेत स्वतःला वाहून घेणाऱ्या’ जिवाला, दुसऱ्या नोंदीत वर्णन केलेल्या अनुभवातून जाण्याचा सुरुवातीला काही फायदा होतो, असे ते सांगतात. संत ग्रेगरी यांचे वचन उद्धृत करून इग्नेशियस एक सर्वसाधारण मुद्दा मांडतात: जिथे पाप आहे तिथे ते न दिसण्यापेक्षा, जिथे पाप नाही तिथे ते दिसणे बरे. म्हणून एखादी गोष्ट पाप आहे की नाही, असा प्रश्न पडल्यावर काय करावे, याचे हे व्यावहारिक मार्गदर्शन आहे. दुसऱ्या शब्दांत, पापाविषयीचा प्रश्न घाईघाईने बाजूला सारू नका. प्रार्थनापूर्वक त्यावर विचार करा आणि आपण योग्य व नेमक्या निर्णयापर्यंत पोहोचलो आहोत, याची खात्री करा.
याशिवाय, इग्नेशियस येथे एक अतिशय उपयुक्त मुद्दा दाखवून देतात: “एखादी गोष्ट पापासारखी भासणेही.” म्हणून एखादी गोष्ट पापासारखी भासण्यास पुरेसे कारण असेल, तर ती गोष्ट गांभीर्याने घ्या आणि ती खरोखर पाप आहे की नाही, हे काळजीपूर्वक तपासा.
चौथी टीप. चौथी टीप अशी: एखाद्या आत्म्याची सदसद्विवेकबुद्धी बोथट आहे की संवेदनशील, हे शत्रू बारकाईने पाहतो. ती संवेदनशील असेल, तर तो तिला अतिरेकी संवेदनशील बनवण्याचा प्रयत्न करतो, जेणेकरून तो आत्मा अधिक अस्वस्थ होईल आणि गोंधळून जाईल. उदाहरणार्थ, एखादा आत्मा मरणकारी पापाला, क्षम्य पापाला किंवा जाणूनबुजून केलेले पाप वाटावे अशा कोणत्याही गोष्टीला संमती देत नाही, असे शत्रूला दिसते. मग पापासारख्या भासणाऱ्या गोष्टीत त्या आत्म्याला पाडणे त्याला जमत नाही, तेव्हा जिथे पाप नाही तिथेही, एखाद्या शब्दात किंवा अगदी किरकोळ विचारातसुद्धा, त्या आत्म्याला पाप दिसावे असा तो प्रयत्न करतो.
आत्म्याची सदसद्विवेकबुद्धी बोथट असेल, तर शत्रू ती आणखी बोथट करण्याचा प्रयत्न करतो. उदाहरणार्थ, तो आत्मा पूर्वी क्षम्य पापांची दखल घेत नसेल, तर त्याने मरणकारी पापेही फारशी गंभीर मानू नयेत असा शत्रू प्रयत्न करतो. आणि तो आत्मा पूर्वी मरणकारी पापांना काही प्रमाणात गंभीर मानत असेल, तर आता त्याने ती फारच कमी गंभीर मानावीत किंवा मुळीच गंभीर मानू नयेत असा शत्रू प्रयत्न करतो.
या टीपेच्या पहिल्या ओळीत सांगितले आहे की, एखाद्या व्यक्तीची सदसद्विवेकबुद्धी बोथट (जिचे वर्णन “शिथिल” असेही केले जाते) आहे की संवेदनशील, हे शत्रू बारकाईने पाहतो. या टीपेचा मुख्य विषय सदसद्विवेकबुद्धी हाच आहे. जिथे पाप आहे तिथे ते ओळखता येत नाही, ती बोथट किंवा शिथिल सदसद्विवेकबुद्धी. जिथे पाप नाही तिथेही पाप असल्यासारखे वाटते, ती संवेदनशील सदसद्विवेकबुद्धी.
उदाहरण म्हणून, स्वतः येशूंची एक कृती पाहा. येशूंनी कनानी स्त्रीला काय म्हटले होते, ते आठवा: “मुलांची भाकर घेऊन ती कुत्र्यांना टाकणे योग्य नाही” (मत्तय 15:26, RSV-CE). तिची मुलगी दुष्टात्म्याच्या विळख्यात फारच सापडली होती. आपल्या मुलीवर दया करावी अशी विनवणी करण्यासाठी ती येशूंकडे आली होती. सुरुवातीला येशूंनी तिच्याकडे लक्ष दिले नाही. मग ती त्यांच्यापुढे गुडघे टेकून विनवणी करू लागली, तेव्हा त्यांनी ते शब्द उच्चारले. अर्थात, येशूंनी कोणतेही पाप केले नाही. त्या स्त्रीची श्रद्धा सर्वांना दिसून यावी म्हणून ते तिच्याशी असे बोलले. आणि शेवटी येशू उद्गारले, “हे स्त्रिये, तुझी श्रद्धा किती महान आहे! तुझ्या इच्छेप्रमाणे तुझ्यासाठी घडो” (मत्तय 15:28, RSV-CE).
आपले दैवी प्रभू परिपूर्ण होते. त्यामुळे या प्रसंगी पाप केल्याची कोणतीही निराधार शंका त्यांना सतावत नव्हती, याची खात्री बाळगा. पण तुम्ही तिथे होतात आणि हे ऐकले, अशी कल्पना करा. नंतर त्याबद्दल चर्चा करताना तुम्ही इतरांना म्हणालात, “येशूंचं चुकलं. ते तिच्याशी फारच कठोरपणे वागले.” पण मग तुम्ही गोंधळून गेलात आणि आपण जे बोललो ते योग्य होते की नाही, अशा शंका तुम्हाला पडू लागल्या.
साधी गोष्ट अशी आहे की, कधीकधी, विशेषतः आपल्या श्रद्धेतील अत्यंत गहन रहस्यांचा विचार करताना, तुम्हाला स्वतःच्या निर्णयाबद्दल आणि अगदी आपल्या दैवी प्रभूंबद्दलही शंका वाटू शकते. यातून तुमच्या सदसद्विवेकबुद्धीची संवेदनशीलता दिसून येते. तुमची सदसद्विवेकबुद्धी अशी संवेदनशील असेल, तर दुष्टात्मा ती आणखी संवेदनशील करून तुम्हाला गोंधळात टाकण्याचा प्रयत्न करेल. त्यामुळे ‘आपल्या हातून पाप तर झाले नाही ना?’ अशा निराधार शंका सतावत राहतात आणि त्यातून गोंधळ निर्माण होतो.
याउलट, तुमची सदसद्विवेकबुद्धी शिथिल असेल आणि, उदाहरणार्थ, तुम्ही एखाद्यावर अन्यायकारक टीका केली असेल, तर नंतर तुम्ही ती गोष्ट सहज झटकून टाकाल. जणू ती काही फारशी गंभीर बाब नव्हती आणि ती व्यक्ती तशा टीकेस पात्रच होती, असे तुम्हाला वाटू शकते. अशा वेळी दुष्टात्मा तुमच्या मनात असे विचार सुचवेल की तुमच्या सदसद्विवेकबुद्धीची संवेदनशीलता आणखी कमी होईल आणि ती अधिकच शिथिल बनेल.
यातून घ्यायचा मुख्य बोध असा: स्वतःला ओळखा आणि कोणत्या प्रवृत्तीशी तुम्हाला सर्वाधिक झगडावे लागते, हे समजून घ्या. तुमची सदसद्विवेकबुद्धी अधिक शिथिल होण्याकडे झुकते की अधिक संवेदनशील होण्याकडे? तुमची प्रवृत्ती समजली, तर तुमच्या जीवनात दुष्टात्मा ज्या सूक्ष्म आणि फसव्या युक्त्या वापरतो, त्यांना तुम्ही अधिक समर्थपणे तोंड देऊ शकाल.
पाचवी टीप. पाचवी टीप अशी: ज्या आत्म्याला आध्यात्मिक जीवनात प्रगती करायची आहे, त्याने शत्रू ज्या दिशेने नेऊ पाहतो, तिच्या नेहमी उलट दिशेने जावे. म्हणजे, शत्रू त्या आत्म्याची सदसद्विवेकबुद्धी बोथट करू पाहत असेल, तर त्या आत्म्याने ती संवेदनशील करण्याचा प्रयत्न करावा. त्याचप्रमाणे, शत्रू ती अतिरेकी संवेदनशील करू पाहत असेल, तर त्या आत्म्याने मध्यम मार्गावर स्थिर राहण्याचा प्रयत्न करावा, जेणेकरून त्याला सर्व बाबतींत शांतता लाभेल.
मध्यम मार्ग शोधणे हे ध्येय आहे. तुमची सदसद्विवेकबुद्धी फार शिथिल होऊ देऊ नका, तसेच ती अतिसंवेदनशीलही होऊ देऊ नका. मध्यम मार्ग, म्हणजेच “समतोल राखणारा मार्ग,” हाच योग्य मार्ग आहे. याच मार्गावर तुम्हाला मनाची आणि अंतःकरणाची खरी शांती लाभेल.
सहावी सूचना. सहावी सूचना अशी: अशा सद्भावी व्यक्तीला काही बोलावे किंवा करावे असे वाटते, आणि ते ख्रिस्तसभेच्या चौकटीत, आपल्या वरिष्ठांच्या समजुतीनुसार आणि आपला प्रभू परमेश्वर याच्या गौरवासाठी असते. पण ते बोलूही नये आणि करूही नये, असा विचार किंवा प्रलोभन बाहेरून येते आणि त्यासाठी व्यर्थ मानाची हाव किंवा तत्सम काही सबबी वरवर पटण्यासारख्या भासवल्या जातात. अशा वेळी त्या व्यक्तीने आपले लक्ष आपल्या सृष्टिकर्त्या प्रभूकडे वळवावे. ते बोलणे किंवा करणे ही प्रभूला उचित अशी सेवा आहे किंवा निदान ती त्याच्या सेवेला बाधक नाही, असे तिला दिसले, तर तिने त्या प्रलोभनाच्या अगदी उलट वागावे आणि संत बर्नार्ड यांच्याप्रमाणे त्याला उत्तर द्यावे: “मी तुझ्यासाठी सुरुवात केली नाही आणि तुझ्यासाठी थांबणारही नाही.”
ही शेवटची सूचना व्यर्थ मानाच्या हावेशी किंवा गर्वाशी संबंधित अविवेकी प्रलोभनाविषयी आहे. तुमचा सदसद्विवेक अधिक संवेदनशील किंवा हळवा असेल, तर अशी अनाठायी शंका विशेषतः तुम्हाला भेडसावू शकते. उदाहरणार्थ, देव आपल्या गौरवासाठी एखादी कृती करण्याची प्रेरणा तुम्हाला देऊ शकतो. अशा वेळी ती कृती करावी. पण ‘तुम्ही हे केवळ स्वतःच्या अहंकारापोटी आणि लोकांनी आपली दखल घ्यावी म्हणून करत आहात,’ असे मनात सुचवून दुष्टात्मा तुम्हाला ती कृती करण्यापासून परावृत्त करू पाहू शकतो. तुमचा स्वभाव संवेदनशील आणि सदसद्विवेक हळवा असल्यामुळे तुम्हाला हे खोटे खरे वाटू लागेल. म्हणून संत इग्नेशियस सांगतात की, क्षणभर थांबून आपल्या कृतीचे परीक्षण करा. ही प्रेरणा खरोखर देवाकडून आली आहे, अशी तुमची खात्री असेल, तर दुष्टात्म्याने घातलेले प्रलोभन झुगारून विश्वासाने पुढे जा. नम्रतेने, प्रामाणिकपणे, धैर्याने आणि विश्वासाने देवाच्या इच्छेप्रमाणे वागण्यात कधीच अहंकार नसतो. तुम्ही सर्व काही देवाच्या गौरवासाठी करत नसाल, तर अहंकाराला वाव मिळू शकतो. तरीही अहंकाराच्या भीतीने कृती करण्याचे टाळू नका. देवाची सेवा करा, त्याची इच्छा पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करा, अहंकाराशी चाललेला तुमचा संघर्ष त्याच्याकडे सोपवा आणि विश्वासाने सेवेच्या मार्गावर पुढे चालत राहा.
जिथे पाप नाही तिथे पाप आहे, किंवा जिथे सद्गुण नाही तिथे सद्गुण आहे, असे मानण्याच्या प्रलोभनाशी झुंजताना या सूचना सर्वसाधारण मार्गदर्शक म्हणून वापरा. दररोज आपल्या सदसद्विवेकाचे परीक्षण करा आणि योग्य जाणिवेने घडलेल्या आपल्या सदसद्विवेकाच्या निर्णयानुसार विश्वासाने वागा. तुमची चूक होत असेल आणि तुम्ही दररोज नम्रतेने देवाची वाणी ऐकण्यास तयार असाल, तर तो तुम्हाला तुमची चूक दाखवून देईल.
संत इग्नेशियस यांनी सांगितलेल्या नियमित सदसद्विवेक-परीक्षणाच्या आणि आध्यात्मिक प्रेरणांचे विवेचन करण्याच्या पद्धतींमुळे काही बाबतींत पापाविषयी अनाठायी शंकांचा त्रास उद्भवू शकतो. पण ही शक्यता लक्षात ठेवून, देवाच्या इच्छेप्रमाणे वागण्याची आणि आपल्या जीवनातून त्याचा शक्य तितका अधिक गौरव करण्याची तुमची इच्छा प्रामाणिक व नम्र राहिली, तर आपला प्रभू तुम्हाला सद्गुण आणि पावित्र्य यांच्या योग्य मार्गावर पुढे नेत राहील, अशी खात्री तुम्ही बाळगू शकता.
प्रकरण दहावे: ख्रिस्तसभेशी एकचित्त होऊन विचार करण्याचे नियम
