Cebuano

San Andres Dũng-Lac ug mga Kauban


Mga hulagway gikan kang Lawrence OP, Flickr: Gipasiugda – Panguna 

Nobyembre 24: San Andres Dung-Lac, Pari ug iyang mga Kauban, mga Martir—Handumanan

Ika-17–Ika-19 nga mga Siglo
Mga Santos nga Patron sa Vietnam
Giproklamar nga mga Santo ni Papa Juan Pablo II niadtong Hunyo 19, 1988
Kolor sa Liturhiya: Pula
Bersiyon: Tibuok – Mubo

Paminaw sa Iningles


Mga agianan sa podcast:
Apple – Spotify – iHeart – Audible

Kinutlo:
Ako, si Pablo, nga gitalikalaan tungod sa ngalan ni Kristo, buot mosaysay kaninyo sa mga pagsulay nga naghasol kanako matag adlaw, aron magdilaab kamo sa gugma alang sa Dios ug moipon kanako sa pagdayeg Kaniya, kay ang Iyang kalooy walay kataposan. Ang bilanggoan dinhi tinuod nga hulagway sa walay kataposang impiyerno: sa mapintas nga mga pagtortyur sa tanang matang—mga gapos sa tiil, mga talikalang puthaw, mga posas—gidugang pa ang pagdumot, pagpanimalos, mga pagbutangbutang, malaw-ay nga sinultihan, mga panag-away, daotang mga buhat, pagpanumpa, mga pagtunglo, ingon man ang kasakit ug kasubo. Apan ang Dios nga kaniadto nagluwas sa tulo ka mga bata gikan sa nagdilaab nga hudno ania kanako sa kanunay; giluwas Niya ako gikan niining mga kalisdanan ug gihimo kini Niyang matam-is, kay ang Iyang kalooy walay kataposan. Taliwala niining mga pag-antos, nga kasagarang makapalisang sa uban, ako, pinaagi sa grasya sa Dios, napuno sa kalipay ug kahimuot, kay wala ako mag-inusara—si Kristo ania uban kanako. ~Gikan sa usa ka sulat ni San Pablo Le-Bao-Tinh nga gipadala ngadto sa mga estudyante sa Seminaryo sa Ke-Vinh niadtong 1843

Pamalandong: Gikan sa ika-17 hangtod sa ika-19 nga mga siglo, gibanabanang 130,000 hangtod 300,000 ka mga lalaki, babaye, ug bata; mga obispo, pari, ug relihiyoso ang nag-antos sa pagkamartir sa Vietnam tungod kay midumili sila sa pagsalikway sa ilang pagtuong Katoliko. Gidakop sila, bangis nga gitortyur, ug gipatay. Ang pagtortyur kanila sistematiko, yawan-on, ug giplano aron ipahamtang ang labing grabeng kasakit sulod sa labing taas nga panahon nga mahimo. Aron makalikay nianang dangatan, ang kinahanglan lamang buhaton sa tanang gidakop mao ang pagsalikway sa ilang pagtuo, pagtunob sa usa ka krusipiho, o pagpasipala kang Kristo. Kon buhaton nila kini, hatagan sila og maayong pagtagad sa mga korte sa imperyo. Kon dili, mosamot ang ilang pag-antos hangtod nga mamatay sila.

Niadtong Marso sa 1533, gipakita sa pipila ka mga tala nga usa ka Europeong misyonaryo nga ginganlag I-nê-khu (Ignacio—posibleng usa ka pari) nagsugod sa pagsangyaw sa Ebanghelyo sa Nam Định, sa amihanang Vietnam. Niadtong 1550, gituohan nga usa ka paring Dominikano ang miabot sa habagatang Vietnam, ug tali sa 1615 ug 1627, miabot ang mga Heswita. Taliwala niining unang mga Heswita, sila Padre Alexander de Rhodes ug Padre Antoine Marquez, gikan sa Avignon, Pransiya, ang adunay labing dakong epekto pinaagi sa pagsugod sa unang pormal nga programa sa pag-ebanghelyo. Miabot sila niadtong 1627, ug pagka-1630 ilang gitaho nga adunay 6,000 ka mga nakabig. Bisan tuod kaduha silang gipapahawa gikan sa Vietnam, nahuman nila ang usa ka bersiyon sa alpabetong Biyetnames nga naggamit sa Romanong mga letra ug nagpatik sila og usa ka katekismo ug ubang mga basahon sa liturhiya sa Vietnam nga nakapahimo kanila ug sa misunod nga mga misyonaryo sa pagpaambit sa pagtuo pinaagi sa lokal nga pinulongan. Pagka-1660, gibanabanang adunay 100,000 ka mga nakabig ngadto sa Katolisismo. Ang ilang kalamposan gipahinungod sa ilang pamaagi sa pag-umol og mga laykong katekista nga, sa baylo, mipakaylap sa pagtuo ngadto sa ilang mga isigkalungsoranon.

Samtang paspas nga mikaylap ang pagtuo, mitungha ang katahap taliwala sa mga pyudal nga agalon ug sa uban pang sakop sa nagharing pundok. Gihagit sa Kristiyanismo ang mga nabatasan sa Budhismo, Konpusyanismo, ug pagsimba sa mga katigulangan, nga pulos mahinungdanong mga bahin sa kulturang Biyetnames. Samtang nagkadaghan ang mga tawo nga midawat sa mga misyonaryo, nagkadako usab ang kabalaka nga basin tinguhaon sa mga Europeo ang pagkolonisar sa Vietnam. Sa dihang nagsugod na sa pagsamot ang kahadlok ug kasuko sa mga pyudal nga agalon ug sa ilang nagharing pundok, nagsugod ang mga paglutos. Ang aktuwal nga mga tala sa tanang martir wala na mapreserbar sa kasaysayan. Si Andres sa Phú Yên, usa ka napulog-siyam ka tuig nga Biyetnames nga katekista, gituohan nga mao ang unang martir. Niadtong 1644, ang lokal nga magmamando nga Mandarin nakadawat og mga sugo gikan sa pyudal nga agalon nga papahawaon niya ang mga Heswita ug buhaton ang gikinahanglan aron mapahunong ang pagkaylap sa “binugo nga mga opinyon” sa pagtuong Katoliko. Si Andres sa Phú Yên gidakop sa balay ni Padre de Rhodes ug gisultihan nga isalikway ang iyang pagtuo. Midumili siya sa pagbuhat niini. Gibunalan siya apan nagdan-ag ang iyang kalipay. Unya gisentensiyahan siya og kamatayon pinaagi sa pagbitay. Bisan tuod wala maapil ang iyang ngalan sa pagproklamar sa mga santo niadtong 1988, si Andres sa Phú Yên giproklamar nga beato niadtong Marso 2000 ug gipasidunggan isip unang martir sa Vietnam.

Sulod sa 1659–1802, ang Simbahan sa Vietnam nagsugod sa pag-organisar. Niadtong 1658, gitukod ang Kapunongan sa Paris alang sa mga Misyon sa Langyaw, ug duha ka obispo ang gipadala aron magtukod og duha ka diyosesis. Wala madugay human niana, pito ka Biyetnames nga katekista ang giordinahan nga mga pari, usa ka orden sa mga relihiyosang babaye ang gitukod, mga parokya ang gitukod, ug ang unang Sinodo sa Vietnam gipahigayon niadtong 1670. Sulod sa misunod nga kapitoan ka tuig, ang Simbahan sa Vietnam padayon nga milambo, nga adunay ginagmay lamang nga mga paglutos ug mga pagkamartir.

Niadtong 1742, si Papa Benedicto XIV nagpagula og usa ka apostolikong konstitusyon nga nagdili sa pagsimba sa mga katigulangan ug sa mga ritwal nga Konpusyano sulod sa bag-o pang nanurok nga mga simbahan sa Asya sa Tsina, Hapon, ug Vietnam. Kining bag-ong pagdili nagdala og grabeng balod sa paglutos sa Vietnam. Giisip kini sa korte sa imperyo nga usa ka pag-atake sa kultura ug katilingbang Biyetnames sa kinatibuk-an, tungod kay kining mga ritwal nga Konpusyano usa ka dili mabulag nga bahin sa ilang nasodnong pagkatawo. Sulod sa misunod nga kan-uman ka tuig, dili moubos sa 30,000 ka mga Biyetnames nga Katoliko ang gipatay tungod sa ilang pagtuo isip paagi sa pagsulay sa pagpahunong sa pagtubo sa Katolisismo. Pagka-1802, adunay tulo ka diyosesis sa Vietnam ug gibanabanang 320,000 ka mga Katoliko.

Niadtong 1802, gihiusa ni Emperador Gia Long ang amihanan ug habagatang Vietnam ug gihatagan og kagawasan sa relihiyon ang mga Kristiyano. Kini tungod, sa dakong bahin, kay gisuportahan siya ni Obispo Pigneau de Béhaine sa iyang pagsaka sa trono. Apan ang iyang mipuli, si Minh Mạng, mipadayon pag-usab sa paglutos sa mga Kristiyano niadtong 1825. Bisan tuod nagpadala siya og usa ka delegasyon ngadto sa Pransiya aron husayon ang panaglalis ug pugson ang pagpahawa sa mga misyonaryo, wala siya tagda sa mga awtoridad sa Pransiya. Ang misunod nga duha ka emperador, sila Thiệu Trị ug Tự Đức, mipasamot sa mga paglutos. Niadtong 1868, si Emperador Tự Đức nagpagula og usa ka mapintas nga dekreto diin gibahin niya ang iyang katawhan ngadto sa “maayong mga lungsoranon—kadtong midawat sa tradisyonal nga mga nabatasan ug relihiyon sa Vietnam” ug “daotang mga lungsoranon—kadtong nagsunod sa Kristiyanismo.” Gikan sa 1820–1883, dili moubos sa 100,000 ka mga Biyetnames nga Kristiyano ang gipatay tungod sa ilang pagtuo.

Sulod niining panahon sa paglutos, natawo ang usa ka batang lalaki nga ginganlag Trần An Dũng sa usa ka kabos nga pamilyang dili Kristohanon. Sa dose anyos siya, mibalhin ang iyang pamilya ngadto sa Hanoi aron mangitag trabaho. Sa Hanoi, nahimamat ni Trần ang usa ka Biyetnames nga katekista nga mihatag kaniya og kapuy-an, pagkaon, ug pagtudlo sa pagtuong Katoliko. Sulod sa pipila ka tuig, gibunyagan siya, midawat sa Kristohanong ngalan nga Andres, ug nahimong katekista. Unya gipili siya aron magtuon sa teolohiya ug giordenahan nga pari niadtong Marso 18, 1823, sa edad nga kawhaan ug walo. Ang iyang ministeryo isip pari nagdala sa daghang tawo ngadto kang Kristo. Nagpuasa siya ug nagkinabuhi nga yano ug matarong.

Niadtong 1835, gidakop si Padre Andres apan gitubos siya sa iyang mga parokyano gamit ang mga donasyon gikan sa Kapunongan sa mga Misyonaryong Pranses. Unya giilisan niya ang iyang apelyido og Lạc ug mibalhin ngadto sa laing teritoryo aron makalingkawas sa paglutos. Apan niadtong 1839, gidakop siya pag-usab, uban ni Padre Pedro Thi, nga gibisitahan ni Padre Andres aron mangompisal kaniya. Silang duha gitubos apan gidakop pag-usab wala madugay. Niining ikatulong higayon, mapintas silang gitortyur, midumili sa pagsalikway sa ilang pagtuo, ug busa gipunggotan sila sa ulo sa Hanoi niadtong Disyembre 21, 1839. Ang ngalan ni Padre Andres Trần Dũng-Lạc sa pinasahing paagi gilambigit niining handumanan isip representante sa tanang martir sa Vietnam, sa 117 nga ginganlan, ug sa dili maihap nga uban pa nga wala hinganli ug wala mailhi.

Niadtong 1874, misulod ang mga Pranses sa Kasabotan sa Saigon, nga naghatag kanila og pagkontrolar sa habagatang Vietnam. Niadtong 1884, gipirmahan ang Kasabotan sa Huế, nga sa pagkatinuod naghimo sa katungdanan sa emperador sa Vietnam nga seremonyal na lamang diha sa nasod, samtang gikontrolar sa Pransiya ang sulodnong pagdumala, militar, ug palisiya sa mga kalihokan sa gawas sa nasod. Bisan tuod daghang lungsoranon sa Vietnam ang mialsa batok niining mga kasabotan, ang pagmando sa mga Pranses naghatag og mas luwas nga kahimtang alang sa mga Katoliko ug mga misyonaryo, nga nagtapos sa mga mando sa miaging siglo ug sa mga paglutos nga gipaluyohan sa estado. Bisan tuod nagpadayon ang pipila ka paglutos, nahitabo na lamang kini sa piho nga mga dapit, imbes nga resulta sa mga buhat sa emperador. Kasagaran, giisip ang mga Katoliko nga nalambigit sa mga kolonisador nga Pranses, kay ang pipila sa mga misyonaryo mga Pranses man, busa usahay gipahimungtan ang mga Katoliko sa pagrebelde batok sa kolonyalismo.

Dugang sa 130,000 ngadto sa 300,000 nga namatay isip mga martir tali sa 1630–1886, dili maihap nga uban pa ang nag-antos isip “mga kompesor,” nga nagpasabot nga nag-antos sila tungod sa pagtuo sa mga paagi nga wala mosangpot sa pagkamartir. Daghan ang napugos sa pagkalagiw gikan sa ilang mga balay ug mga baryo, sa pagtago sa mga kalasangan ug kabukiran, o sa pag-antos sa pagkadestiyero ngadto sa ubang mga nasod, nga kanunayng nahadlok alang sa ilang kinabuhi. Ang uban gisulatan sa ilang mga nawong sa mga pulong nga “ta dao,” nga nagpasabot og “bakak nga relihiyon.” Gikompiskar ang mga balay ug kabtangan, ug giguba ang tibuok mga baryo.

Mibiya ang mga Pranses sa Vietnam niadtong 1954 human mapildi ang mga puwersang Pranses sa Dien Bien Phu. Usa ka rehimeng komunista ang mikontrolar sa amihanan, samtang usa ka republika ang gitukod sa habagatan. Tungod niini, dinaghang namalhin ang mga Katoliko ngadto sa habagatan aron malikayan ang mga paglutos sa mga komunista. Human matapos ang Gubat sa Vietnam niadtong 1975 uban sa pagkapukan sa Saigon, mikaylap ang komunismo sa amihanan ug habagatan. Gikompiskar ang mga kabtangan, gilimitahan ang relihiyosong mga kalihokan, gipriso ang mga pari ug mga relihiyoso, ug gipihig sa gobyerno ang mga laikong Katoliko.

Ang handumanan karong adlawa nagpasidungog sa 117 ka martir nga unang gideklarar nga mga bulahan sa managlahing mga pundok: kan-uman ug upat niadtong 1900, walo niadtong 1906, kawhaan niadtong 1909, ug kawhaan ug lima niadtong 1951. Niadtong 1988, dungan nga gideklarar ni Papa Juan Pablo II kining tanang martir nga mga santos, nga nagsimbolo sa dili maihap nga wala hinganli nga mga tawo nga mihatag usab sa ilang kinabuhi alang sa ilang pagtuo. Bisan tuod wala makapadala ang komunistang gobyerno sa Vietnam og mga delegado sa kanonisasyon niining balaang mga martir, daghang linibo ka Biyetnames nga nadestiyero ang mitambong sa Plasa ni San Pedro, ug ang maong pagdeklarar kanila nga mga santos milanog sa mga kasingkasing ug hunahuna sa mga magtutuo sulod sa Vietnam. Ang pundok sa 117 gilangkob sa kasiyaman ug unom ka Biyetnames, onse ka Katsila, ug napulo ka Pranses. Naglakip kini sa walo ka obispo, kalim-an ka pari, ug kalim-an ug siyam ka layko. Lakip sa mga layko ang usa ka batang siyam ka tuig ang edad, si Santa Ines Le Thi Thành.

Samtang atong gipasidunggan kining dakong panganod sa mga saksi nga mihatag sa ilang kinabuhi alang sa ilang pagtuo sulod sa mapintas ug bangis nga kahimtang, nga nag-antos sa pipila sa labing grabeng mga tortyur nga nahimo sukad sa kasaysayan sa kalibotan, gipahinumdoman kita nga bisan unsa pa kalisod ang kinabuhi, bisan unsa pa kadaghan ang kinahanglan natong antuson, takos kining tanan sa kataposan. Usa sa mga martir nga namatay niining mga paglutos mao si Padre Jean-Théophane Vénard. Una siyang nailhan pinaagi sa mga sinulat ni Santa Teresita sa Lisieux nga adunay lawom nga debosyon kaniya ug nadasig pag-ayo sa iyang mga sulat nga naglibot niadtong panahona nga didto siya sa kombento. Atong tapuson pinaagi sa usa ka kinutlo gikan kang San Théophane nga gikopya ug gimahal ni Santa Teresita: “Wala akoy makaplagan dinhi sa yuta nga makapalipay kanako sa tinuod; hilabihan kalapad ang mga tinguha sa akong kasingkasing, ug walay bisan unsa sa gitawag sa kalibotan nga kalipay nga makatagbaw niini. Hapit nang matapos ang akong panahon, ang akong mga hunahuna natumong sa Kahangtoran. Ang akong kasingkasing puno sa kalinaw, sama sa usa ka malinaw nga lanaw o sa usa ka langit nga walay panganod. Wala akoy pagmahay niining kinabuhia dinhi sa yuta. Giuhaw ako sa mga tubig sa Kinabuhing Dayon.”

Pag-ampo: San Andres Dung-Lac, San Pablo Le-Bao-Tinh, San Pedro Thi, Santa Ines Le Thi Thành, San Jean-Théophane Vénard, ug tanang martir sa Vietnam, nga nailhan ug wala mailhi, nagpasalamat ako kaninyo tungod sa inyong pagpamatuod sa gugma, sa inyong pagkamatinud-anon kang Kristo atubangan sa mapintas kaayong mga tortyur, ug sa gasa sa inyong mga pag-ampo gikan sa Langit. Palihog iampo ninyo ako, ug ilabina ang Simbahan sa Vietnam, aron kaming tanan magmatinud-anon kang Kristo hangtod sa kamatayon, nga dili gayod maghunahuna sa among maantos o mawala, kondili mohatag sa tanan sa pagsundog kaninyo. Mga Martir sa Vietnam, iampo ninyo ako. Jesus, nagsalig ako Kanimo.

Pamalandong nga gikuha gikan sa:

Mga Santos ug mga Piyesta sa Tuig Liturhiko
Mga Tomo Uno–Kuwatro


Dugang nga Basahon:

Vatican News

Catholic Saints & Feasts

katolsk.no

Catholic Culture

Catholic News Agency

Catholic News Agency

Catholic Fire

Wikipedia

Tanang Santos alang Karong Adlawa

Tanang Santos alang sa Tuig Liturhiko

Mga Santos A–Z>>>


(Mubo nga Bersiyon)

Nobyembre 24: San Andres Dung-Lac, Pari ug iyang mga Kauban, mga Martir—Handumanan

Ikanapulog Pito–Ikanapulog Siyam nga mga Siglo
Mga Santos nga Patron sa Vietnam
Gideklarar nga mga Santos ni Papa Juan Pablo II niadtong Hunyo 19, 1988

Gikan sa ikanapulog-pito hangtod sa ikanapulog-siyam nga siglo, gibanabanang 130,000 hangtod 300,000 ka lalaki, babaye, ug bata—mga layko ug klero—ang nag-antos sa pagkamartir sa Vietnam. Ang pagtuong Katoliko milambo pinaagi sa mga misyonero, ilabina sa mga Heswita, nga nakakompleto sa usa ka bersiyon sa alpabetong Vietnamese nga naggamit sa Romanong mga letra ug nagpatik og usa ka katesismo ug uban pang mga basahon sa liturhiya aron itudlo ang pagtuo sa lokal nga pinulongan. Pagka-1660, ang mga laykong katekista nakapakaylap na sa pagtuo ngadto sa 100,000 ka kinabig.

Samtang milambo ang pagtuo, mitumaw ang pagduda taliwala sa mga pyudal nga agalon ug sa uban pang sakop sa nagharing pundok. Ang Kristiyanismo mihagit sa mga naandang buhat sa Budhismo, Konpusyanismo, ug pagsimba sa mga katigulangan, nga pulos mahinungdanong mga bahin sa kulturang Vietnamese. Mitubo ang kabalaka nga basin tinguhaon sa mga taga-Europa ang pagkolonya sa Vietnam. Sa dihang misamot pag-ayo ang kahadlok ug kasuko, misugod ang mga paglutos. Si Andres sa Phú Yên, usa ka disiyenuwebe anyos nga Vietnamese nga katekista, gituohang mao ang unang martir. Gibeatipikar siya niadtong Marso 2000.

Niadtong 1742, si Papa Benedicto XIV nagpagula og usa ka apostolikong konstitusyon nga nagdili sa pagsimba sa mga katigulangan ug sa mga ritwal sa Konpusyanismo sulod sa bag-o pang mitubong mga Simbahan sa Asya sa China, Japan, ug Vietnam. Ang bag-ong pagdili misangpot sa usa ka balod sa paglutos nga mikalas sa kinabuhi sa 30,000 ka Vietnamese nga Katoliko sulod sa kan-uman ka tuig. 

Gikan sa 1820–1883, labing menos 100,000 ka Vietnamese nga Kristiyano ang gimartir, lakip ang usa ka batang lalaki nga ginganlag Trần An Dũng gikan sa usa ka kabos ug dili Kristiyanong pamilya. Sa dose anyos pa siya, ang iyang pamilya mibalhin sa Hanoi diin nahimamat ni Trần ang usa ka Vietnamese nga katekista nga mihatag kaniya og kapuy-an, pagkaon, ug edukasyon sa pagtuong Katoliko. Sulod sa pipila ka tuig, gibunyagan siya, midawat sa Kristohanong ngalan nga Andres, ug nahimong katekista. Nagtuon siya og teolohiya ug giordinahan nga pari niadtong Marso 18, 1823, sa edad nga baynte otso. 

Nakaluwas si Padre Andres sa pipila ka pagsikop kaniya, apan niadtong 1839, gidakop siya pag-usab uban ni Padre Pedro Thi, nga gibisitahan ni Padre Andres aron mangompisal kaniya. Mapintas silang gitortyur, midumili sa pagsalikway sa ilang pagtuo, ug gipunggotan sa ulo sa Hanoi niadtong Disyembre 21, 1839. Ang ngalan ni Padre Andres Trần Dũng-Lạc sa talagsaong paagi gilakip niining handumanan isip representante sa tanang martir sa Vietnam, sa 117 nga ginganlan, ug sa dili maihap nga uban pa nga wala hinganli ug wala mailhi.

Niadtong 1874, ang Kasabotan sa Saigon mihatag sa mga Pranses og pagkontrolar sa habagatang Vietnam. Bisan tuod dili kini gusto sa kadaghanan, ang pagmando sa mga Pranses nakahatag og mas luwas nga kahimtang alang sa mga Katoliko ug mga misyonero, ug nakapahunong sa mga paglutos nga gipaluyohan sa estado, bisan pa nga nagpadayon ang mga paglutos sa lokal nga mga dapit. 

Ang handumanan karong adlawa nagpasidungog sa 117 ka martir nga gibeatipikar sa managlahi nga mga pundok gikan sa 1900 hangtod sa 1951. Niadtong 1988, si Papa Juan Pablo II dungan nga mikanonisar niining mga martir, nga nagsimbolo sa dili maihap nga mga tawo nga wala hinganli nga mihalad sa ilang kinabuhi alang sa ilang pagtuo. Ang pundok sa 117 naglakip sa kasiyaman ug unom ka Vietnamese, onse ka Espanyol, ug napulo ka Pranses, ingon man sa walo ka obispo, kalim-an ka pari, ug kalim-an ug siyam ka layko. Lakip kanila ang usa ka siyam anyos, si Santa Ines Le Thi Thành.

Mga Santos Andres Dung-Lac, Pablo Le-Bao-Tinh, Pedro Thi, Ines Le Thi Thành, Jean-Théophane Vénard, ug tanang martir sa Vietnam, nailhan ug wala mailhi, salamat sa inyong pagpamatuod sa gugma, sa inyong pagkamatinud-anon kang Kristo atubangan sa mapintas nga mga pagtortyur, ug sa gasa sa inyong mga pag-ampo gikan sa Langit. Palihog iampo ako, ug ilabina ang Simbahan sa Vietnam, aron kitang tanan magmatinud-anon kang Kristo hangtod sa kamatayon, nga dili gayod maghunahuna sa bisan unsang sakripisyong gikinahanglan, kondili mohatag sa tanan sa pagsundog kaninyo. Mga Martir sa Vietnam, iampo ninyo ako. Hesus, misalig ako Kanimo.

Balik sa tibuok nga bersiyon