मराठी

डोंगरावरील प्रवचन

पवित्र तासाचा क्रम

पवित्र शास्त्राचे वाचन: मत्तय 5:1–48

टीप: हे चिंतन संपूर्ण पवित्र तासभर किंवा त्याहून अधिक वेळही सहज करता येईल.

गिरिप्रवचन मत्तयच्या शुभवर्तमानातील 5–7 या अध्यायांत आहे. लूकने दिलेले याचे रूप बरेच संक्षिप्त आहे. त्याला ‘मैदानावरील प्रवचन’ असे म्हणतात (पाहा लूक 6:17–49).

संपूर्ण गिरिप्रवचन मत्तयच्या शुभवर्तमानातील तीन अध्यायांत असले, तरी संत इग्नेशियस आध्यात्मिक साधनेदरम्यान विशेषतः अध्याय 5 घेण्याची शिफारस करतात. तुम्हाला अध्याय 6–7 यांवरही चिंतन करायचे असेल, तर प्रार्थनापूर्वक मनन करण्याच्या पद्धतीने प्रत्येक अध्यायासाठी एक संपूर्ण पवित्र तास देण्याचा प्रयत्न करा.

बायबलच्या RSV-CE आवृत्तीत मत्तयच्या शुभवर्तमानातील अध्याय 5 मध्ये पुढील नऊ स्वतंत्र मथळे दिले आहेत:

  • धन्यवचने (वचने 1–12)
  • मीठ आणि प्रकाश (वचने 13–16)
  • नियमशास्त्र आणि संदेष्टे (वचने 17–20)
  • रागाविषयी (वचने 21–26)
  • व्यभिचाराविषयी (वचने 27–30)
  • घटस्फोटाविषयी (वचने 31–32)
  • शपथांविषयी (वचने 33–37)
  • सूड घेण्याविषयी (वचने 38–42)
  • शत्रूंवर प्रेम (वचने 43–48)

धन्यवचने (मत्तय 5:1–12)

वचने 1–12 प्रार्थनापूर्वक वाचा. मग प्रत्येक ओळ स्वतंत्रपणे घेऊन तिच्यावर बराच वेळ चिंतन करा.

वचने 1–2: या चार मुद्द्यांवर मनन करा:

  • पहिले, येशूंनी लोकसमुदाय पाहिला. क्षणभर त्या जमावाची कल्पना करा. येशूंना पाहण्याची लोकांची इच्छा, त्यांच्याविषयी वाटणारी ओढ आणि त्यांची वचने ऐकण्याची भूक यांचा विचार करा.
  • दुसरे, येशू त्या लोकांना ‘पाहत’ आहेत, अशी कल्पना करा. त्यांना त्या लोकांमध्ये काय जाणवले? त्या लोकांवर त्यांचे किती प्रेम होते, याचा विचार करा. जमणाऱ्या लोकांकडे पाहत असलेले येशू मनाच्या डोळ्यांनी पाहा.
  • तिसरे, येशू डोंगरावर चढून तेथे बसले. आपल्याभोवती जमण्याचे हे त्यांचे सौम्य आमंत्रण होते. येशूंना आपल्याशी बोलायचे आहे, हे जाणवल्यावर लोकांना किती उत्साह वाटला असेल, याची कल्पना करा.
  • चौथे, येशूंनी त्यांना शिकवले. तुम्हीही तिथे आहात, अशी कल्पना करा. त्यांचे शब्द ऐका आणि शिकवताना त्यांच्या चेहऱ्यावर उमटणारे भाव, त्यांच्या आवाजाचा सूर आणि त्यांच्या हालचाली यांकडे लक्ष द्या.

पुढील आठ ओळींत आठ धन्यवचने आहेत. प्रत्येक धन्यवचनाच्या शेवटी एका प्रतिफळाचे आश्वासन आहे. ही प्रतिफळे हवीशी वाटणे सहज आहे, पण त्यांच्यापर्यंत नेणारी वाट कठीण असू शकते. आत्म्याने गरीब असणे, शोक करणे, नम्र असणे, दयाळूपणे वागणे, छळ सहन करणे अशा गोष्टींसाठी आपल्याला पाचारण केले आहे. आधी ती आठ प्रतिफळे वाचा आणि ती मिळवण्याची उत्कट इच्छा तुमच्या मनात जागू द्या.

धन्यवचनांतील प्रतिफळांवर चिंतन केल्यावर आणि ती मिळवण्याची इच्छा मनात जागी झाल्यावर, प्रत्येक प्रतिफळाकडे नेणाऱ्या ‘वाटे’चा विचार करा. (पाहा वचने 3–12)

  • आत्म्याचे दारिद्र्य: देव आणि त्याची पवित्र इच्छा यांखेरीज इतर कशातही आसक्ती न ठेवणे
  • शोक: खोल दुःख, विशेषतः स्वतःच्या पापाबद्दल आणि जगातील पापाबद्दल
  • नम्रता: लीन असणे, शिकण्यास तयार असणे, शुभवर्तमानाचा खुल्या मनाने स्वीकार करणे आणि दुःखात धीर धरणे
  • नीतिमत्त्वाची भूक आणि तहान: सर्व गोष्टी देवाच्या व्यवस्थेनुसार घडाव्यात, अशी मनापासून इच्छा
  • दयाळूपणा: क्षमा करणे, लोभाला उदारतेने, रागाला ममतेने आणि द्वेषाला प्रेमाने उत्तर देणे, इत्यादी.
  • अंतःकरणाची शुद्धता: देवावर आणि इतरांवर प्रेम करणे हेच जीवनाचे एकमेव ध्येय असणे
  • शांती प्रस्थापित करणारी व्यक्ती: प्रत्येक परिस्थितीत देवाची खरी शांती आणण्याचा प्रयत्न करते. काहीही घडले तरी अंतःकरणात शांती राखते
  • नीतिमत्तेसाठी आणि ख्रिस्तासाठी छळ सोसणे: देवाची इच्छा पूर्ण करताना इतरांच्या पापांमुळे किंवा त्यांनी केलेल्या छळामुळे विचलित न होणे

मीठ आणि प्रकाश (मत्तय 5:13–16)

आपल्या सभोवतालच्या लोकांवर प्रेम करून तुम्ही मिठासारखे झाले पाहिजे.

  • मीठ अन्न खराब होण्यापासून वाचवते. देवाच्या कृपेने तुमच्या जीवनानेही इतरांसाठी तसेच केले पाहिजे.
  • मीठ अन्नाची चव खुलवते. त्याचप्रमाणे इतरांच्या जीवनात ख्रिस्ताची उपस्थिती प्रकट होण्यास तुम्ही मदत केली पाहिजे.
  • मीठ अन्नात विरघळून दिसेनासे होते. त्याचप्रमाणे स्वतःकडे लक्ष न वेधता नम्रपणे इतरांच्या जीवनात बदल घडवून आणा.
  • मिठाची चव गेली तर… तुमच्या जीवनातील ख्रिस्ताची उपस्थिती हरवली, तर ज्या उद्देशासाठी देवाने तुम्हाला निर्माण केले, तो उद्देश तुमच्या जीवनातून साध्य होत नाही.

तुमचा प्रकाश चमकू द्या…

  • तुमच्यातून झळकणारा ‘प्रकाश’ म्हणजे ख्रिस्त.
  • तुमच्या विचारांतून, शब्दांतून आणि कृतींतून ख्रिस्ताचा प्रकाश दिसतो का?
  • तुमचा इतरांवर कसा प्रभाव पडतो?

नियमशास्त्र आणि संदेष्टे (मत्तय 5:17–20)

  • तुम्ही देवाच्या आज्ञा मोडता का? की त्याच्या आज्ञांचे पूर्णपणे पालन करत जगता?
  • देवाची इच्छा पूर्ण करण्याची तळमळ आणि ओढ तुमच्या अंतःकरणात सर्वांत खोल असली पाहिजे.
  • ‘नीतिमान’ असणे म्हणजे पवित्र असणे. आणि पवित्र असणे म्हणजे देवाच्या इच्छेनुसार पूर्णपणे जगणे.
  • जुना करार लोकांना एका मर्यादेपर्यंतच नेऊ शकला. देवावर आणि शेजाऱ्यावर प्रेम करण्याचा नवा नियम तुम्हाला परिपूर्णतेपर्यंत नेतो.

रागाविषयी (मत्तय 5:21–26)

  • पापमय राग अगदी थोडासाही असला तरी तो जीव घेतो; म्हणून तो मुळासकट दूर केला पाहिजे.
  • स्वतःच्या आणि इतरांच्या पापांचा तुम्ही द्वेष केला पाहिजे; पण त्या द्वेषाचे रूपांतर कोणत्याही व्यक्तीच्या द्वेषात होता कामा नये.
  • प्रत्येक व्यक्तीचे भले व्हावे, अशी तुम्हाला मनापासून इच्छा आहे का? ज्यांनी तुम्हाला दुखावले, त्यांचेही?
  • रागावर मात करण्यासाठी तुम्हाला कराव्या लागणाऱ्या संघर्षावर चिंतन करा आणि इतरांविषयी मनात येणारा रागाचा अगदी छोटासाही विचार दूर करण्याचा प्रयत्न करा.

व्यभिचाराविषयी (मत्तय 5:27–30)

  • पापे अंतःकरणातूनही नाहीशी होत नाहीत, तोवर त्यांच्यावर पूर्णपणे मात झालेली नसते. पवित्र शास्त्राच्या या उताऱ्यात व्यभिचाराच्या पापाचा उल्लेख आहे.
  • तुमच्या प्रत्यक्ष वागण्यातून पापकृत्ये घडतात का? तसे असेल, तर ती करणे थांबवा.
  • तुमच्या विचारांत आणि इच्छांमध्ये तुम्ही ही कृत्ये करता का? तसे असेल, तर अंतःकरणातील ही पापे मुळासकट दूर करण्याचा दृढ निश्चय करा.
  • ‘तुमचा डोळा उपटून टाका’ किंवा ‘तुमचा हात तोडून टाका’ या शब्दांतून येशू तुम्हाला सांगतो की अंतःकरणातील अगदी लहान पापांवरही मात करण्यासाठी कोणतीही कसर सोडू नका. पावित्र्याच्या परिपूर्णतेकडे जाण्याचा हाच एकमेव मार्ग आहे.

घटस्फोटाविषयी (मत्तय 5:31–32)

  • नवा नियमदाता ख्रिस्त विवाहाचा मूळ हेतू आणि उद्देश पुन्हा प्रस्थापित करतो आणि जुन्या कराराच्या काळातील लोकांना दिलेली सवलत रद्द करतो.
  • ख्रिस्ताचा नवा नियम त्याच्या कृपेनेच पाळता येतो.

शपथांविषयी (मत्तय 5:33–37)

  • सत्यनिष्ठ आणि सचोटीचे राहा, विशेषतः देवाशी असलेल्या तुमच्या नात्यात.
  • तुमच्या विचारांत, बोलण्यात आणि कृतीत प्रामाणिक राहा.
  • इतरांशी असलेली तुमची नाती प्रामाणिकपणावर आधारलेली असावीत, यासाठी प्रयत्न करा.

प्रतिशोधाविषयी (मत्तय 5:38–42)

  • जुन्या करारात “डोळ्याबद्दल डोळा” अशी मागणी करण्यास परवानगी होती; त्या अर्थाने तो “न्याय” मानला जात असे.
  • कृपेचा नवा नियम तुम्हाला याच्या कितीतरी पलीकडे जाण्यास बोलावतो.
  • आता दया आणि क्षमा यांमुळे न्यायाची मागणी पूर्ण होते. दया दाखवण्याने आणि क्षमा करण्याने दोन गोष्टी घडतात: 1) जे वाईट घडले ते जसेच्या तसे मान्य करण्याचे आमंत्रण तुम्हाला मिळते; 2) त्या वाईटाची पकड सोडून ते देवाच्या हाती सोपवण्याचे आवाहन तुम्हाला मिळते.

शत्रूंवर प्रेम (मत्तय 5:43–48)

  • ख्रिस्ताचा नवा नियम तुम्हाला कोणालाही शत्रू न मानण्यास बोलावतो. तुम्ही “पापाचा द्वेष करा, पण पापी व्यक्तीवर प्रेम करा.” येशूने वधस्तंभावरून “हे पित्या, त्यांना क्षमा कर…” अशी हाक दिली, तेव्हा त्याने याचे उदाहरण घालून दिले.
  • शेवटच्या ओळीत या संपूर्ण अध्यायाचा सारांश आहे: “…तुमचा स्वर्गीय पिता जसा परिपूर्ण आहे, तसे तुम्हीही परिपूर्ण व्हा.”
  • पवित्रतेत तुम्ही किती खोलवर जावे, याला मर्यादा नाही; देव तुम्हाला त्या वाटेवर बोलावत आहे.

मुख्य चित्र: कार्ल ब्लोख, डोंगरावरील प्रवचन

सामान्य काळातील ध्यानांची ओळख

  1. प्रभूचा बाप्तिस्मा
  2. दोन ध्वज
  3. माणसांचे तीन प्रकार
  4. मोह
  5. प्रेषितांना पाचारण
  6. काना येथील विवाहसोहळा
  7. मंदिराचे शुद्धीकरण
  8. डोंगरावरील प्रवचन
  9. वादळ शांत करणे
  10. पाण्यावरून चालणे
  11. प्रेषितांना सुवार्तेचा प्रचार करण्यासाठी पाठवले
  12. मरिया मग्दालेनाचे मनपरिवर्तन
  13. ख्रिस्ताने पाच हजार लोकांना कसे जेवू घातले
  14. ख्रिस्ताचे रूपांतर
  15. लाझरचे पुनरुत्थान
  16. बेथानीतील रात्रीचे भोजन
  17. नम्रतेचे तीन मार्ग

अनुक्रमणिका