मराठी

ग्रंथ आठवा – संत ऑगस्टीन यांची आत्मस्वीकृती

अनुक्रमणिका

हे माझ्या देवा, तू माझ्यावर केलेल्या दयेचे कृतज्ञतेने स्मरण करू दे आणि तुझ्यासमोर ती दया कबूल करू दे. तुझ्या प्रेमाच्या दवाने माझी हाडे भिजू देत आणि ती तुला म्हणू देत, “हे प्रभू, तुझ्यासारखा कोण आहे?” तू माझी बंधने तोडलीस; मी तुला कृतज्ञतेचा यज्ञ अर्पण करीन. तू ती बंधने कशी तोडलीस, हे मी सांगेन; आणि ते ऐकून तुझी आराधना करणारे सर्व जण म्हणतील, “स्वर्गात आणि पृथ्वीवर प्रभू धन्य असो; त्याचे नाव महान आणि अद्भुत आहे.” तुझी वचने माझ्या हृदयात घट्ट रुजली होती आणि तू मला चहूबाजूंनी वेढले होतेस. तुझ्या शाश्वत जीवनाची मला आता खात्री होती, जरी ते मला केवळ एका प्रतिमेत, जणू आरशात पाहावे तसे दिसत होते. ज्याच्यापासून इतर सर्व द्रव्ये उत्पन्न झाली, असे एक अविनाशी द्रव्य आहे, याविषयीची माझी शंका आता दूर झाली होती. तुझ्याविषयी अधिक खात्री व्हावी, अशी आता माझी इच्छा नव्हती; तर तुझ्यामध्ये अधिक दृढ व्हावे, अशी माझी इच्छा होती. पण माझ्या ऐहिक जीवनात सारेच डळमळीत होते आणि जुन्या खमिरापासून माझे हृदय शुद्ध होणे आवश्यक होते. जो स्वतः तारणारा आहे, तो मार्ग मला फार आवडला होता; पण त्या अरुंद वाटेने चालण्यास मी अजूनही कचरत होतो. तेव्हा सिम्प्लिसियानुसकडे जावे, असा विचार तू माझ्या मनात घातलास आणि तो मला योग्य वाटला. तो तुझा चांगला सेवक आहे असे मला वाटत होते आणि तुझी कृपा त्याच्यातून झळकत होती. अगदी तरुणपणापासून त्याने अत्यंत भक्तिभावाने तुझ्यासाठी जीवन व्यतीत केले होते, असेही मी ऐकले होते. आता तो वृद्ध झाला होता. इतकी वर्षे त्याने तुझ्या मार्गांवर इतक्या निष्ठेने वाटचाल केली होती की त्याला भरपूर अनुभव मिळाला असावा, असे मला वाटले; आणि खरोखरच तसे होते. माझ्या मनातल्या चिंता त्याच्यासमोर मांडून, माझ्यासारख्या परिस्थितीत असलेल्या माणसाने तुझ्या वाटांनी कसे चालावे, हे त्याने आपल्या अनुभवाच्या आधारे मला सांगावे, अशी माझी इच्छा होती.

कारण चर्च लोकांनी भरलेले मला दिसत होते; कोणी एका वाटेने जात होते, तर कोणी दुसऱ्या वाटेने. पण मी संसारिक जीवन जगत होतो, याचे मला समाधान नव्हते. पूर्वी मान-सन्मान आणि लाभ मिळण्याच्या आशेने माझ्या इच्छा पेटून उठत; आता तसे होत नव्हते, त्यामुळे एवढ्या जड बंधनाखाली राहणे मला फारच क्लेशदायक झाले होते. तुझ्या माधुर्यापुढे आणि मला प्रिय असलेल्या तुझ्या घराच्या सौंदर्यापुढे त्या गोष्टींत मला आता काहीच आनंद वाटत नव्हता. तरीही मी स्त्रीप्रेमाच्या पाशात अडकलो होतो. प्रेषिताने मला विवाह करण्यास मनाई केली नव्हती; पण त्याने त्याहून उत्तम मार्ग सुचवला होता. सर्वांनी आपल्यासारखे असावे, अशीच त्याची मुख्य इच्छा होती. पण मी दुर्बल असल्याने स्वतःच्या इच्छांना अधिक मोकळीक देणारा मार्ग निवडला. केवळ या एका निवडीमुळे बाकीच्या सर्व बाबतींत माझी ओढाताण होत होती. मला खंगवणाऱ्या चिंतांनी मी थकून गेलो होतो, कारण ज्या वैवाहिक जीवनाच्या अधीन मी झालो होतो आणि ज्याच्या पाशात अडकलो होतो, त्याला अनुरूप असे इतर बाबतींतही माझ्या इच्छेविरुद्ध वागावे लागत होते. स्वर्गाच्या राज्यासाठी काहींनी स्वतःला नपुंसक केले आहे, असे मी खुद्द सत्याच्या मुखातून ऐकले होते. पण तो म्हणतो, “ज्याला हे स्वीकारता येईल, त्याने स्वीकारावे.” जे देवाला ओळखत नाहीत आणि दिसणाऱ्या चांगल्या गोष्टींवरून जो स्वतः चांगला आहे त्याला शोधू शकले नाहीत, ते सर्व खरोखरच व्यर्थतेत जगतात. पण मी आता त्या व्यर्थतेत नव्हतो; मी तिच्यावर मात केली होती. तुझ्या सर्व सृष्टीने दिलेल्या साक्षीवरून तू आमचा निर्माणकर्ता आहेस, हे मला उमगले होते. तुझे वचनही मला गवसले होते: ते तुझ्याबरोबर देव आहे आणि तुझ्यासह एकच देव आहे; त्याच्याद्वारे तू सर्व काही निर्माण केलेस. देवाला ओळखूनही ज्यांनी देव म्हणून त्याचा गौरव केला नाही आणि त्याचे आभारही मानले नाहीत, असे अधार्मिक लोकही आहेत. मीही त्या अवस्थेत पडलो होतो; पण तुझ्या उजव्या हाताने मला सावरले आणि तिथून बाहेर काढले, आणि जिथे मी पुन्हा सावरू शकेन अशा ठिकाणी तू मला आणून ठेवलेस. कारण तू मनुष्याला सांगितले आहेस, “पाहा, प्रभूचे भय हेच ज्ञान आहे,” आणि “ज्ञानी दिसण्याची इच्छा धरू नकोस”; कारण आपण ज्ञानी आहोत असा दावा करणारे मूर्ख ठरले. पण आता मला तो मौल्यवान मोती सापडला होता. माझ्याजवळचे सर्व काही विकून तो विकत घ्यायला हवा होता, तरी मी कचरत होतो.

मग मी सिम्प्लिसियानुसकडे गेलो. तुझी कृपा स्वीकारण्याच्या वाटेवर तो अ‍ॅम्ब्रोसचा (जो आता बिशप होता) आध्यात्मिक पिता होता, आणि अ‍ॅम्ब्रोसचे त्याच्यावर खरोखर पित्याप्रमाणे प्रेम होते. माझ्या भरकटण्याच्या साऱ्या वळणवाटा मी त्याला सांगितल्या. प्लेटोच्या अनुयायांचे काही ग्रंथ मी वाचले होते आणि त्यांचा लॅटिन अनुवाद रोममध्ये पूर्वी वक्तृत्वशास्त्राचा प्राध्यापक असलेल्या व्हिक्टोरिनुसने केला होता, असे मी त्याला सांगितले. व्हिक्टोरिनुस ख्रिस्ती म्हणून मरण पावला होता, असे मी ऐकले होते. तेव्हा सिम्प्लिसियानुसने आनंद व्यक्त केला की या जगाच्या प्राथमिक तत्त्वांवर आधारलेले, कुतर्कांनी आणि फसव्या विचारांनी भरलेले इतर तत्त्वज्ञांचे लेखन माझ्या हाती पडले नव्हते. उलट, प्लेटोच्या अनुयायांचे ग्रंथ अनेक प्रकारे देवावर आणि त्याच्या वचनावर विश्वास ठेवण्याकडे नेत होते. मग ख्रिस्ताची जी नम्रता ज्ञानी लोकांपासून गुप्त ठेवली गेली आणि लहानग्यांना प्रकट करण्यात आली, ती स्वीकारण्यास मला प्रवृत्त करण्यासाठी त्याने व्हिक्टोरिनुसचीच गोष्ट सांगितली. रोममध्ये असताना त्याची व्हिक्टोरिनुसशी अगदी जवळची ओळख होती. त्याच्याविषयी त्याने मला जे सांगितले ते मी लपवून ठेवणार नाही. कारण त्यात तुझ्या कृपेची मोठी स्तुती आहे, आणि ती तुझ्यासमोर व्यक्त केलीच पाहिजे. तो वृद्ध मनुष्य अत्यंत विद्वान होता, विविध कला व विद्यांत पारंगत होता; तत्त्वज्ञांचे कितीतरी ग्रंथ त्याने वाचले होते आणि त्यांचा चिकित्सक विचार केला होता. त्याने अनेक प्रतिष्ठित सिनेट सदस्यांना शिकवले होते. आपले पद त्याने इतक्या उत्कृष्ट रीतीने सांभाळले होते की त्याची स्मृती म्हणून रोमन फोरममध्ये त्याचा पुतळा उभारला जाण्याचा मान त्याने मिळवला आणि तो त्याला देण्यातही आला. या जगातले लोक हा फार मोठा सन्मान मानतात. त्या वयापर्यंत तो मूर्तिपूजक होता. रोममधील जवळजवळ सारे अभिजन ज्या अपवित्र विधींना वाहून गेले होते, त्यांत तोही भाग घेत असे; आणि लोकांच्या मनात त्याने प्रेम निर्माण केले होते—

         भुंकणाऱ्या अनुबिस देवतेविषयी आणि त्या साऱ्या

         नाना प्रकारच्या विक्राळ देवतांविषयी, ज्यांनी युद्ध केले

         नेपच्यून, व्हीनस आणि मिनर्व्हा यांच्याविरुद्ध:

ज्यांना रोमने एके काळी जिंकले होते, त्यांचीच आता रोम पूजा करत होते. त्या सर्व देवतांची बाजू वृद्ध व्हिक्टोरिनुसने कित्येक वर्षे आपल्या गर्जनादायी वक्तृत्वाने मांडली होती. तोच आता तुझ्या ख्रिस्ताचे लेकरू होण्यास आणि तुझ्या झऱ्यातून नव्याने जन्मलेले बालक होण्यास लाजला नाही. त्याने नम्रतेचे जू आपल्या मानेवर घेतले आणि क्रूसामुळे होणारी निंदा सहन करण्यासाठी आपले मस्तक झुकवले.

हे प्रभू, हे प्रभू, तू आकाश वाकवून खाली उतरलास, पर्वतांना स्पर्श केलास आणि त्यांतून धूर उठला; मग त्या मनुष्याच्या अंतःकरणात तू कसा प्रवेश केलास? सिम्प्लिसियानुसने सांगितल्याप्रमाणे, व्हिक्टोरिनुस पवित्र शास्त्र वाचत असे आणि सर्व ख्रिस्ती लेखन मोठ्या जिज्ञासेने शोधून त्याचा बारकाईने अभ्यास करत असे. तो सिम्प्लिसियानुसला म्हणाला, उघडपणे नव्हे, तर एकांतात, मित्र या नात्याने, “हे लक्षात घ्या, मी आधीच ख्रिस्ती आहे.” त्यावर सिम्प्लिसियानुसने उत्तर दिले, “मी तुम्हाला ख्रिस्ताच्या चर्चमध्ये पाहिल्याशिवाय त्यावर विश्वास ठेवणार नाही, आणि तुम्हाला ख्रिस्ती लोकांपैकी एक मानणारही नाही.” त्यावर व्हिक्टोरिनुस थट्टेने म्हणाला, “म्हणजे भिंती माणसांना ख्रिस्ती बनवतात काय?” आपण आधीच ख्रिस्ती आहोत, असे तो वारंवार म्हणे. सिम्प्लिसियानुस दर वेळी तेच उत्तर देई, आणि व्हिक्टोरिनुसही दर वेळी ‘भिंतीं’ची तीच थट्टा पुन्हा करी. कारण दुष्ट आत्म्यांची पूजा करणाऱ्या आपल्या गर्विष्ठ मित्रांना दुखावण्याची त्याला भीती होती. प्रभूने अद्याप न मोडलेल्या लेबानोनच्या देवदारांप्रमाणे ते आपल्या बाबिलोनी प्रतिष्ठेच्या उंचीवर उभे होते, आणि तिथून त्यांच्या वैराचा सगळा भार आपल्यावर कोसळेल, असे त्याला वाटत होते. पण वाचनाने आणि गंभीर चिंतनाने त्याचा निश्चय दृढ झाला. माणसांसमोर ख्रिस्ताला आपला प्रभू म्हणून मान्य करण्यास आपण आता घाबरलो, तर ख्रिस्तही पवित्र देवदूतांसमोर आपल्याला नाकारेल, अशी त्याला भीती वाटली. तुझ्या वचनाची नम्रता प्रकट करणाऱ्या संस्कारांची लाज बाळगणे, पण ज्या गर्विष्ठ दुष्ट आत्म्यांच्या गर्वाचे आपण अनुकरण केले व ज्यांचे विधी आपण स्वीकारले, त्यांच्या अपवित्र विधींची लाज न बाळगणे, हा आपला गंभीर अपराध आहे, असे त्याला जाणवले. मग व्यर्थ गोष्टींना सामोरे जाण्याचे धैर्य त्याच्यात आले आणि सत्यासमोर त्याला आपल्या वागण्याची लाज वाटली. सिम्प्लिसियानुसने मला स्वतः सांगितल्याप्रमाणे, व्हिक्टोरिनुस एकाएकी, कुणालाही अपेक्षा नसताना, त्याला म्हणाला, “चला, आपण चर्चमध्ये जाऊ या; मला ख्रिस्ती व्हायचे आहे.” सिम्प्लिसियानुसला आनंद आवरेना, आणि तो त्याच्याबरोबर गेला. पहिला संस्कार स्वीकारून तो ख्रिस्ती दीक्षार्थी झाला. त्यानंतर थोड्याच काळात बाप्तिस्म्याद्वारे नवजन्म मिळावा म्हणून त्याने आपले नाव नोंदवले. रोमला आश्चर्य वाटले आणि चर्चने आनंद केला. गर्विष्ठांनी हे पाहिले आणि ते संतापले; त्यांनी दात खाल्ले आणि ते विरून गेले. पण प्रभू देव हाच तुझ्या सेवकाची आशा होता; त्याने व्यर्थ गोष्टींकडे आणि असत्याच्या वेडेपणाकडे लक्ष दिले नाही.

शेवटी त्याचा विश्वास जाहीर करण्याची वेळ आली. रोममध्ये जे तुझ्या कृपेचा स्वीकार करण्यास सिद्ध झालेले असतात, ते एका उंच जागेवरून सर्व श्रद्धावंतांसमोर पाठ केलेल्या ठरावीक शब्दांत आपला विश्वास जाहीर करतात. त्याने सांगितले की, लाजऱ्या स्वभावामुळे जे घाबरून जातील असे वाटे, त्यांना याजक एकांतात विश्वास जाहीर करण्याची मुभा देत; तशी मुभा त्यांनी व्हिक्टोरिनुसलाही देऊ केली. पण पवित्र जनसमुदायासमोरच आपल्या तारणाची कबुली देणे त्याने पसंत केले. “वक्तृत्व शिकवताना तो तारणाविषयी शिकवत नव्हता, तरीही तो आपली शिकवण जाहीरपणे मांडत असे. स्वतःचे शब्द बोलताना त्याला बेभान जमावाची भीती वाटली नाही, तर तुझे वचन उच्चारताना तुझ्या सौम्य कळपाची भीती त्याने किती कमी बाळगावी!” मग तो विश्वास जाहीर करण्यासाठी वर चढला, तेव्हा त्याला ओळखणारे सर्व जण कौतुकाने एकमेकांच्या कानात त्याचे नाव कुजबुजले. आणि तिथे त्याला कोण ओळखत नव्हते? आनंदित जनसमुदायात सर्वांच्या ओठांवरून मंद कुजबुज उठली, “व्हिक्टोरिनुस! व्हिक्टोरिनुस!” त्याला पाहताच त्यांच्या आनंदाला एकाएकी भरती आली; आणि त्याचे बोलणे ऐकण्यासाठी ते तितक्याच अचानक शांत झाले. त्याने विलक्षण धैर्याने खरा विश्वास जाहीर केला. सर्वांना त्याला आपल्या हृदयात सामावून घ्यावेसे वाटले. खरोखर, त्यांनी आपल्या प्रेमाने आणि आनंदाने त्याला हृदयाशी ओढून घेतले; प्रेम आणि आनंद हेच त्यांचे हात होते.

हे दयाळू देवा! माणसाच्या अंतःकरणात असे काय घडते की, ज्याच्या तारणाची आशा त्याने सोडली होती, असा जीव मोठ्या संकटातून वाचतो तेव्हा त्याला अधिक आनंद होतो? त्या जीवाविषयी नेहमीच आशा असती किंवा त्याच्यावरचे संकट कमी असते, तर त्याला इतका आनंद झाला नसता. कारण हे दयाळू पित्या, ज्यांना पश्चात्तापाची गरज नाही अशा नव्याण्णव नीतिमानांपेक्षा पश्चात्ताप करणाऱ्या एका व्यक्तीमुळे तुलाही अधिक आनंद होतो. हरवलेले मेंढरू मेंढपाळ किती आनंदाने खांद्यावर घेऊन परत आणतो, आणि हरवलेले नाणे पुन्हा तुझ्या खजिन्यात येते तेव्हा ते सापडलेल्या स्त्रीच्या आनंदात तिचे शेजारी कसे सहभागी होतात, हे जेव्हा जेव्हा आम्ही ऐकतो, तेव्हा तेव्हा आम्हालाही फार आनंद होतो. तुझ्या मंदिरातील विधीचा आनंद आम्हाला अश्रू आवरू देत नाही, जेव्हा तिथे तुझ्या धाकट्या पुत्राविषयी वाचले जाते की तो मेला होता आणि पुन्हा जिवंत झाला; तो हरवला होता आणि सापडला. कारण तुला आमच्यात आणि तुझ्या पवित्र देवदूतांत आनंद मिळतो; पवित्र प्रेमामुळे ते पवित्र आहेत. कारण तू सदैव एकसारखाच आहेस. ज्या गोष्टी एकसारख्या राहत नाहीत किंवा कायम टिकत नाहीत, त्या सर्व तू सदैव एकाच रीतीने जाणतोस.

मग आत्म्यात असे काय घडते की, त्याला प्रिय असलेल्या गोष्टी सापडतात किंवा परत मिळतात तेव्हा, त्या त्याच्याजवळ नेहमीच असत्या त्यापेक्षा त्याला अधिक आनंद होतो? इतर गोष्टीही याची साक्ष देतात; सर्वत्र जणू साक्षीदार मोठ्याने सांगत आहेत, “असेच आहे.” विजयी सेनापती विजय साजरा करतो; पण तो लढला नसता तर जिंकला नसता. आणि लढाईत जितका अधिक धोका होता, तितका विजयाचा आनंद अधिक असतो. वादळ खलाशांना हेलकावे देते आणि जहाज फुटण्याचा धोका निर्माण होतो. मृत्यू जवळ आला आहे असे पाहून सर्वांचे चेहरे फिके पडतात. मग आकाश आणि समुद्र शांत होतात; ते जितके भयभीत झाले होते, तितकाच आता त्यांना अपार आनंद होतो. एखादा मित्र आजारी पडतो आणि त्याच्या नाडीवरून त्याची प्रकृती धोक्यात असल्याचे जाणवते. तो बरा व्हावा अशी आस असलेले सर्व जण त्याच्याबरोबर मनाने व्याकूळ होतात. तो बरा होतो, तरी त्याच्या चालण्यात अजून पूर्वीचे बळ आलेले नसते. पण तो पूर्वी धडधाकटपणे चालत असताना झाला नव्हता इतका आनंद आता होतो. एवढेच नव्हे, तर मानवी जीवनातले सुखही माणसे कष्ट सोसून मिळवतात. हे कष्ट केवळ अनपेक्षितपणे आणि मनाविरुद्ध वाट्याला येतात असे नाही; सुख मिळावे म्हणून माणसे स्वतःहूनही त्रास पत्करतात. आधी भुकेची आणि तहानेची तडफड जाणवली नसेल, तर खाण्यापिण्यात आनंद वाटत नाही. मद्यपानाची सवय असलेले लोक काही खारट पदार्थ खातात, जेणेकरून त्यांना अस्वस्थ करणारी आग होईल; मग पेयाने ती शांत झाली की त्यांना सुख वाटते. विवाह ठरलेल्या मुलीचे लग्न लगेच लावून देऊ नये, अशीही रीत आहे. कारण विवाहापूर्वी तिची ओढ त्याला लागली नसेल, तर पती झाल्यावर त्याला तिची किंमत वाटणार नाही.

हाच नियम हीन आणि शापित आनंदालाही लागू होतो, तसेच अनुज्ञेय आणि नीतीला धरून असलेल्या आनंदालाही; मैत्रीच्या सर्वांत निर्मळ आणि परिपूर्ण रूपालाही तो लागू होतो, आणि जो मेला होता आणि पुन्हा जिवंत झाला, हरवला होता आणि सापडला, त्याच्याबाबतीतही तो लागू होतो. सर्वत्र अधिक मोठ्या आनंदाच्या आधी अधिक मोठे दुःख येते. हे माझ्या प्रभू देवा, याचा अर्थ काय? तू स्वतःच सदासर्वकाळ स्वतःचा आनंद आहेस आणि तुझ्याभोवती असलेल्यांपैकी काही तुझ्यात सदैव आनंद मानतात. मग सृष्टीच्या या भागात कधी असमाधान तर कधी पुन्हा समाधान, अशी आलटून पालटून ओहोटी आणि भरती का येते? त्यांच्या वाट्याला हेच माप आले आहे काय? तू त्यांच्यासाठी एवढेच नेमून दिले आहेस काय? कारण सर्वोच्च स्वर्गापासून अगदी खालच्या पृथ्वीपर्यंत, जगाच्या आरंभापासून युगांच्या अंतापर्यंत, देवदूतापासून कृमीपर्यंत आणि पहिल्या हालचालीपासून शेवटच्या हालचालीपर्यंत, तू प्रत्येकाला त्याच्या जागी ठेवतोस आणि योग्य वेळी अस्तित्व देतोस; प्रत्येक गोष्ट आपापल्या प्रकारानुसार चांगली आहे. हाय, माझे काय होणार! सर्वोच्च उंचीत तू किती उंच आहेस आणि खोलातल्या खोल ठिकाणी किती खोल आहेस! तू कधीच दूर जात नाहीस, आणि आम्ही मात्र महत्प्रयासाने तुझ्याकडे परततो.

हे प्रभू, ऊठ आणि कृती कर; आम्हाला जागे कर आणि पुन्हा तुझ्याकडे बोलाव; आमच्या अंतःकरणात ज्योत पेटव आणि आम्हाला तुझ्याकडे ओढ. आम्हाला प्रज्वलित कर; तुझी गोडी आम्हाला लाभू दे. आता आम्ही प्रेम करू या, धावत तुझ्याकडे येऊ या. व्हिक्टोरिनस ज्या अंधत्वाच्या नरकात होता, त्याहूनही खोल नरकातून कितीतरी जण तुझ्याकडे परत येत नाहीत काय? ते तुझ्याजवळ येतात आणि तो प्रकाश स्वीकारून प्रकाशमान होतात; कारण तो प्रकाश स्वीकारणाऱ्यांना तुझी मुले होण्याचे सामर्थ्य तू देतोस. पण लोकांमध्ये त्यांची फारशी ओळख नसली, तर त्यांना ओळखणाऱ्यांनाही त्यांच्याबद्दल तितका आनंद होत नाही. कारण अनेक जण एकत्र आनंद करतात, तेव्हा ते एकमेकांचा उत्साह चेतवतात, आणि त्यामुळे प्रत्येकाचा आनंद अधिकच ओसंडून वाहतो. शिवाय, ज्यांना अनेक जण ओळखतात, ते अधिक लोकांना तारणाकडे वळवतात आणि स्वतः वाट दाखवतात; त्यांच्या मागे अनेक जण चालू लागतात. म्हणून जे त्यांच्या आधी या वाटेने गेले, त्यांनाही त्यांच्याबद्दल फार आनंद होतो; कारण त्यांचा आनंद केवळ त्यांच्यापुरता नसतो. तुझ्या पवित्र निवासमंडपात गरिबांपेक्षा श्रीमंतांना किंवा सामान्य कुळात जन्मलेल्यांपेक्षा उच्च कुळात जन्मलेल्यांना अग्रक्रम मिळावा, असे मुळीच होऊ नये. उलट, बलवानांना लाजवण्यासाठी तू जगातल्या दुर्बल गोष्टी निवडल्या; आणि ज्या गोष्टी आहेत त्या निष्फळ ठरवण्यासाठी तू या जगातल्या हीन, तुच्छ मानलेल्या आणि ज्या जणू अस्तित्वातच नाहीत अशा गोष्टी निवडल्या. तरीही, तुझ्या प्रेषितांपैकी सर्वांत लहान असलेल्या ज्याच्या मुखातून तू हे शब्द उच्चारलेस, त्याच्या आध्यात्मिक लढ्यामुळे प्रांताधिपती पौलुस याचा गर्व जिंकला गेला. त्याने तुझ्या ख्रिस्ताचे हलके जू स्वीकारले आणि तो त्या महान राजाच्या राज्याचा प्रजाजन झाला. इतक्या मोठ्या विजयाची साक्ष म्हणून त्या प्रेषितानेही आपले पूर्वीचे शौल हे नाव सोडून पौल हे नाव धारण करणे पसंत केले. कारण ज्याच्यावर शत्रूची पकड अधिक घट्ट असते आणि ज्याच्याद्वारे तो अधिक लोकांना आपल्या पकडीत ठेवतो, अशा एका माणसाच्या बाबतीत शत्रूचा पराभव अधिक मोठा ठरतो. गर्विष्ठ लोकांच्या उच्च कुळामुळे शत्रूची त्यांच्यावर अधिक घट्ट पकड असते, आणि त्यांच्या अधिकारामुळे तो त्यांच्यामार्फत अधिक लोकांवर पकड मिळवतो. म्हणून व्हिक्टोरिनसचे अंतःकरण आणि त्याची जीभ परत मिळणे जितके अधिक स्वागतार्ह मानले गेले—कारण सैतानाने त्याचे अंतःकरण अभेद्य किल्ल्यासारखे ताब्यात ठेवले होते आणि त्याच्या जिभेच्या रूपाने लाभलेल्या प्रबळ व धारदार शस्त्राने अनेकांचा घात केला होता—तितकाच अधिक आनंद तुझ्या मुलांनी करायला हवा. कारण आपल्या राजाने त्या बलवानाला बांधले आणि त्याच्याकडची पात्रे काढून घेतलेली, शुद्ध केलेली, तुझ्या गौरवासाठी योग्य ठरवलेली आणि प्रत्येक चांगल्या कामासाठी प्रभूच्या उपयोगी पडणारी झालेली त्यांनी पाहिली.

पण तुझा सेवक सिम्प्लिसियानुस याने मला व्हिक्टोरिनसची ही गोष्ट सांगितली, तेव्हा त्याच्यासारखे वागण्याची तीव्र इच्छा माझ्या मनात पेटली; नेमक्या याच हेतूने त्याने ती मला सांगितली होती. त्याने पुढे सांगितले की, सम्राट जुलियनच्या काळात असा कायदा करण्यात आला होता की ख्रिस्ती लोकांना उदारविद्या किंवा वक्तृत्वकला शिकवण्यास मनाई होती. व्हिक्टोरिनसने तो कायदा पाळला आणि मुके असलेल्यांच्या जिभेलाही वाचा फोडून त्यांना वक्तृत्व देणारे तुझे वचन सोडण्यापेक्षा वक्तृत्वाची शाळा सोडणे पसंत केले. केवळ तुझ्याच सेवेत राहण्याची संधी त्याला अशा रीतीने मिळाली, म्हणून तो मला जितका दृढनिश्चयी वाटला तितकाच धन्यही वाटला. मीही त्याच गोष्टीसाठी आसुसलो होतो; पण मला दुसऱ्या कोणाच्या लोखंडी बेड्यांनी नव्हे, तर माझ्याच लोखंडासारख्या हट्टी इच्छेने जखडले होते. शत्रूने माझी इच्छा आपल्या ताब्यात घेतली, तिचीच साखळी बनवली आणि त्या साखळीने मला बांधले. कारण हट्टी इच्छेतून वासना जन्माला आली; वासनेच्या आहारी गेल्याने तिची सवय झाली; आणि त्या सवयीला विरोध केला नाही, तेव्हा ती अपरिहार्य गरज बनली. अशा रीतीने एकमेकांना जोडलेल्या या कड्यांनी—म्हणूनच मी तिला साखळी म्हटले—मला कठोर गुलामगिरीत जखडून ठेवले. पण हे देवा, स्वेच्छेने तुझी सेवा करण्याची आणि ज्याच्यातच खऱ्या आनंदाची खात्री आहे अशा तुझ्यात रमण्याची नवी इच्छा माझ्यात नुकतीच जागी होऊ लागली होती. काळाच्या ओघात बळावलेल्या माझ्या जुन्या हट्टी इच्छेवर मात करण्याइतके सामर्थ्य अजून तिच्यात नव्हते. अशा रीतीने माझ्या दोन इच्छा—एक नवी, दुसरी जुनी; एक देहवासनांकडे ओढणारी, दुसरी आध्यात्मिक—माझ्या अंतर्यामी एकमेकींशी झुंजत होत्या, आणि त्यांच्या संघर्षाने माझ्या आत्म्याची घालमेल होत होती.

अशा रीतीने, मी जे वाचले होते ते मला स्वतःच्या अनुभवाने समजले: देहाच्या वासना आत्म्याच्या इच्छेविरुद्ध उठतात, आणि आत्म्याची इच्छा देहाच्या वासनांविरुद्ध उठते. दोन्ही बाजूंना खरोखर मीच होतो; तरी माझ्यात जे मला मान्य होते त्यात मी अधिक खऱ्या अर्थाने मी होतो, आणि जे मला अमान्य होते त्यात तितका नव्हतो. कारण त्या दुसऱ्या बाजूत आता बहुतांशी माझी स्वतःची इच्छा नव्हती; अनेक गोष्टी मी स्वेच्छेने करत नव्हतो, तर इच्छेविरुद्ध सोसत होतो. तरी माझ्याशी लढण्याचे हे बळ सवयीला माझ्यामुळेच मिळाले होते; कारण जिथे असावे असे मला वाटत नव्हते, तिथे मी माझ्याच इच्छेने येऊन पोहोचलो होतो. आणि पाप्याला न्याय्य शिक्षा भोगावी लागली, तर त्याविरुद्ध बोलण्याचा अधिकार कोणाला आहे? जगाच्या वर उठून तुझी सेवा करण्यास मी अजून कचरतो, कारण सत्याची मला पूर्ण खात्री झालेली नाही, ही पूर्वीची सबबही आता उरली नव्हती; कारण आता सत्याचीही मला खात्री झाली होती. तरी मी अजून या जगाच्या सेवेत अडकून होतो आणि तुझ्या ध्वजाखाली लढण्यास नकार देत होतो. खरे तर त्या सगळ्या ओझ्यांत अडकण्याची भीती वाटायला हवी होती; पण मला ती ओझी झुगारून मोकळे होण्याचीच तितकी भीती वाटत होती. अशा रीतीने या जगाच्या ओझ्याखाली मी झोपेत असल्यासारखा सुखाने दबून राहिलो होतो. तुझे चिंतन करण्याचा माझा प्रयत्न जागे होऊ पाहणाऱ्या माणसासारखा होता: जड गुंगी त्याला पुन्हा ग्रासते आणि तो तिच्यात बुडून जातो. कोणालाही कायम झोपून राहावेसे वाटत नाही, आणि नीट विचार केला तर जागे असणेच बरे, हे सर्वांना पटते. तरी अंगभर सुस्ती पसरली की माणूस बहुधा झोप झटकायचे पुढे ढकलतो; उठायची वेळ उलटून गेली तरी, थोडेसे खटकत असूनही, तो सुखाने पुन्हा झोपेच्या आहारी जातो. तसेच, स्वतःच्या लोभाच्या आहारी जाण्यापेक्षा तुझ्या प्रेमाला स्वतःला सोपवणे कितीतरी चांगले, याची मला खात्री होती. पहिला मार्ग माझ्या मनाला पटला आणि माझ्या विवेकावर त्याची सरशी झाली; पण दुसरा मला सुखावत होता आणि त्याने मला आपल्या ताब्यात ठेवले होते. तू मला हाक मारलीस, “हे झोपलेल्या माणसा, जागा हो, मृतांतून उठ, आणि ख्रिस्त तुला प्रकाश देईल.” तेव्हा तुला उत्तर देण्यास माझ्याजवळ काहीच नव्हते. तुझे म्हणणे खरे आहे हे तू मला सर्व बाजूंनी दाखवून दिलेस. सत्याने माझा दोष उघड केला, तेव्हा त्या सुस्त, झोपाळू शब्दांखेरीज माझ्याजवळ काहीच उत्तर नव्हते: “आता, आता,” “लगेच,” “मला जरा वेळ दे.” पण त्या “लगेच, लगेच”ची वेळ कधी आलीच नाही, आणि माझा “जरा वेळ” बराच लांबला. माझ्या अंतर्यामी तुझ्या नियमात मला आनंद वाटत होता; पण तो व्यर्थ ठरला, कारण माझ्या अवयवांतला दुसरा नियम माझ्या मनाच्या नियमाविरुद्ध बंड करत होता आणि माझ्या अवयवांतील पापाच्या नियमाचा मला कैदी बनवत होता. कारण पापाचा नियम म्हणजे सवयीची जुलूमशाही: ती मनाला इच्छेविरुद्धही ओढून आपल्या ताब्यात ठेवते. आणि हे त्याला भोगावे लागणे योग्यच आहे, कारण ते स्वतःच्या इच्छेने तिच्या तावडीत सापडले होते. तर मग अशा दुर्दशेत सापडलेल्या मला या मरणाच्या देहातून कोण सोडवणार? आपला प्रभू येशू ख्रिस्त याच्याद्वारे लाभणाऱ्या तुझ्या कृपेशिवाय दुसरे काय मला सोडवू शकेल?

हे प्रभू, माझ्या सहाय्यकर्त्या आणि माझ्या उद्धारकर्त्या, देहवासनेशी मला अगदी घट्ट जखडून ठेवणाऱ्या इच्छांच्या बंधनांतून आणि संसाराच्या कष्टमय राबणुकीतून तू मला कसे सोडवलेस, हे आता मी सांगीन आणि तुझ्या नावाची स्तुती करीन. माझी चिंता वाढत असतानाही मी नेहमीचे काम करत होतो आणि दररोज तुझ्यासमोर उसासे टाकत होतो. ज्या कामाच्या ओझ्याखाली मी कण्हत होतो, त्यातून सवड मिळेल तेव्हा मी तुझ्या चर्चमध्ये जात असे. अलिपियुस माझ्याबरोबर होता. न्यायालयाचे तिसरे सत्र संपल्यावर त्याला आपल्या वकिलीच्या कामातून मोकळीक मिळाली होती. मी जसा माझा वक्तृत्वाचा धडा विकत असे—शिकवून वक्तृत्वकला देता येत असेल तर—तसा तोही आपला कायदेशीर सल्ला कोणाला विकता येईल, याची वाट पाहत होता. आमच्या मैत्रीखातर नेब्रिदियुसने आता व्हेरेकुंदुसच्या हाताखाली शिकवण्याचे मान्य केले होते. व्हेरेकुंदुस हा मिलानचा नागरिक, व्याकरणाचा शिक्षक आणि आम्हा सर्वांचा जिवलग मित्र होता. त्याला विश्वासू मदतीची फार गरज होती; म्हणून त्याने आमच्यापैकी कोणी ती द्यावी अशी कळकळीची विनंती केली आणि मैत्रीच्या हक्काने ती मागितली. नेब्रिदियुसने हे काही लाभाच्या अपेक्षेने केले नव्हते; त्याच्या मनात असते तर आपल्या विद्वत्तेच्या बळावर तो याहून कितीतरी अधिक मिळवू शकला असता. पण तो इतका प्रेमळ आणि सौम्य मित्र होता की हे मदतीचे काम करण्यास त्याने मागेपुढे पाहिले नाही, आणि आमच्या विनंतीकडेही त्याने दुर्लक्ष केले नाही. मात्र यात तो फार विवेकाने वागला. जगाच्या दृष्टीने मोठ्या समजल्या जाणाऱ्या व्यक्तींशी ओळख होणे त्याने टाळले, कारण त्यामुळे त्याचे मन विचलित झाले असते. आपले मन मोकळे राहावे आणि ज्ञानाविषयी काही शोध घेण्यासाठी, वाचण्यासाठी किंवा ऐकण्यासाठी शक्य तितकी सवड मिळावी, अशी त्याची इच्छा होती.

तर एके दिवशी नेब्रिडियुस तिथे नव्हता (का, ते मला आठवत नाही). तेवढ्यात पोंटितियानुस नावाचा एक गृहस्थ मला आणि अलिपियुसला भेटायला आला. तो आमच्यासारखाच आफ्रिकेचा रहिवासी होता आणि सम्राटाच्या दरबारात मोठ्या पदावर होता. तो आमच्याकडे कशासाठी आला होता, ते मला माहीत नाही; पण आम्ही गप्पा मारायला बसलो. आमच्यासमोर खेळासाठी ठेवलेल्या एका मेजावर त्याला एक पुस्तक दिसले. त्याने ते उचलून उघडले, तर त्याच्या अपेक्षेच्या उलट, ते प्रेषित पौलाचे लिखाण निघाले. शिकवताना ज्या पुस्तकांवर मी स्वतःला झिजवत असे, त्यांपैकीच ते एखादे पुस्तक असावे, असे त्याला वाटले होते. तेव्हा तो हसला आणि माझ्याकडे पाहून म्हणाला की, माझ्या डोळ्यांसमोर हे पुस्तक आणि केवळ हेच पुस्तक त्याला असे अचानक दिसल्याने त्याला आनंद आणि आश्चर्य वाटले. कारण तो बाप्तिस्मा घेतलेला ख्रिस्ती होता आणि हे आमच्या देवा, तो चर्चमध्ये वारंवार तुझ्यापुढे नतमस्तक होऊन बराच वेळ प्रार्थना करीत असे. त्या पवित्र लेखांचा मी फार परिश्रमपूर्वक अभ्यास करतो, असे मी त्याला सांगितले. मग त्याच्या सांगण्यावरून इजिप्तचा मठवासी अंतोनी याच्याविषयी बोलणे निघाले. तुझ्या सेवकांमध्ये त्याचे नाव मोठ्या आदराने घेतले जाई, पण त्या क्षणापर्यंत आम्हाला ते माहीत नव्हते. हे कळल्यावर तो त्याच विषयावर अधिक विस्ताराने बोलू लागला. त्याने आम्हाला अंतोनीविषयी सांगितले आणि इतक्या थोर व्यक्तीची आम्हाला ओळख नव्हती, याचे त्याला आश्चर्य वाटले. खऱ्या श्रद्धेत आणि कॅथलिक चर्चमध्ये, इतक्या अलीकडच्या काळात, जवळजवळ आमच्याच काळात तू केलेल्या अद्भुत कृत्यांविषयी इतकी ठोस साक्ष ऐकून आम्ही थक्क झालो. आम्हा सर्वांनाच आश्चर्य वाटले: ती कृत्ये इतकी महान होती याचे आम्हाला, आणि त्यांची वार्ता आमच्यापर्यंत पोहोचली नव्हती याचे त्याला.

मग तो मठांतील साधकांच्या समुदायांविषयी, तुला सुगंधाप्रमाणे प्रिय असलेल्या त्यांच्या पवित्र जीवनाविषयी आणि ओसाड रानातील आध्यात्मिक फलांनी बहरलेल्या वाळवंटांविषयी बोलू लागला. यांपैकी कशाचीही आम्हाला माहिती नव्हती. मिलानच्या तटबंदीबाहेरही एक मठ होता. अनेक सद्गुणी बंधू तेथे राहत होते आणि अंब्रोस त्यांच्या संगोपनाची काळजी घेत होता; पण हेही आम्हाला माहीत नव्हते. तो सांगत राहिला आणि आम्ही शांतपणे, कान देऊन ऐकत राहिलो. त्याने आम्हाला सांगितले की, एकदा ट्रीअर येथे दुपारच्या वेळी सम्राट क्रीडांगणातील खेळ पाहण्यात मग्न होता. तेव्हा तो आणि त्याचे तीन सहकारी शहराच्या तटबंदीजवळच्या बागांत फिरायला गेले. फिरता फिरता त्यांच्या जोड्या झाल्या. एक जण त्याच्याबरोबर एका बाजूला गेला, तर उरलेले दोघे वेगळ्या दिशेने फिरू लागले. फिरता फिरता ते एका झोपडीपाशी आले. तिथे तुझे काही सेवक राहत होते. ते आत्म्याने गरीब होते आणि स्वर्गाचे राज्य त्यांचेच आहे. तेथे त्यांना अंतोनीचे जीवनचरित्र असलेले एक छोटे पुस्तक सापडले. त्यांच्यापैकी एकाने ते वाचायला घेतले. ते वाचून तो थक्क झाला आणि त्याच्या मनात उत्साह पेटला. आपणही असे जीवन पत्करावे आणि लौकिक चाकरी सोडून तुझी सेवा करावी, असा विचार वाचता वाचताच त्याच्या मनात येऊ लागला. त्या दोघांचाही ‘शासकीय कामकाजाचे प्रतिनिधी’ असे ज्यांना म्हणत, त्यांच्यात समावेश होता. मग अचानक त्याचे हृदय पवित्र प्रेमाने आणि अंतर्मुख करणाऱ्या लज्जेने भरून आले. स्वतःवरच संतापून त्याने आपल्या मित्राकडे पाहिले आणि म्हटले, “सांग ना मला, एवढे सगळे कष्ट करून आपण काय मिळवणार आहोत? आपले ध्येय काय आहे? आपण ही चाकरी कशासाठी करतो? सम्राटाच्या मर्जीतले लोक होण्यापलीकडे दरबारात आपण आणखी काय आशा धरू शकतो? आणि त्यात असे काय आहे जे क्षणभंगुर नाही, धोक्यांनी भरलेले नाही? कितीतरी धोके पार करून आपण आणखी मोठ्या धोक्यापाशी पोहोचतो! आणि तिथे तरी कधी पोहोचणार? पण माझी इच्छा असेल, तर मी आत्ताच्या आत्ता देवाचा मित्र होऊ शकतो.” तो असे बोलला. नव्या जीवनाच्या जन्मकळांनी व्याकूळ होऊन त्याने पुन्हा पुस्तकाकडे नजर वळवली आणि तो पुढे वाचू लागला. त्याच्या अंतरंगात, जिथे तुझी दृष्टी पोहोचत होती, परिवर्तन घडले. त्याच्या मनाची जगाशी असलेली आसक्ती गळून पडली, हे लवकरच दिसून आले. वाचता वाचता त्याच्या हृदयात भावनांच्या लाटा उसळत होत्या. काही काळ तो स्वतःवरच संतापला; मग त्याला अधिक चांगला मार्ग दिसला आणि त्याने तो स्वीकारण्याचा निश्चय केला. आता तो तुझा झाला होता. तो आपल्या मित्राला म्हणाला, “आता मी आपल्या त्या आशांच्या बंधनातून मुक्त झालो आहे आणि देवाची सेवा करण्याचा निश्चय केला आहे. याच क्षणापासून, याच ठिकाणी मी त्याची सुरुवात करतो. तुला माझ्या पावलावर पाऊल ठेवायचे नसेल, तर मला अडवू नकोस.” दुसऱ्याने उत्तर दिले की, इतक्या गौरवशाली प्रतिफळात आणि इतक्या गौरवशाली सेवेत सहभागी होण्यासाठी तो त्याची साथ सोडणार नाही. अशा रीतीने दोघेही आता तुझे झाले होते. आपल्याजवळचे सर्व काही सोडून तुझ्या मागे चालणे ही मनोरा बांधण्यासाठी आवश्यक असलेली किंमत होती, आणि ती मोजून ते तो मनोरा बांधत होते. इकडे पोंटितियानुस आणि त्याच्याबरोबरचा सहकारी बागेच्या दुसऱ्या भागांत फिरले होते. त्या दोघांना शोधत तेही त्याच ठिकाणी आले. ते सापडल्यावर त्यांनी त्यांना आठवण करून दिली की दिवस बराच सरला आहे, आता परतायला हवे. पण त्या दोघांनी आपला निश्चय आणि हेतू सांगितला, तसेच तो संकल्प त्यांच्या मनात कसा उदयाला आला आणि कसा पक्का झाला, हेही सांगितले. ‘तुम्हाला आमच्यात सामील व्हायचे नसेल, तर आम्हाला अडवू नका,’ अशी त्यांनी विनंती केली. दुसऱ्या दोघांमध्ये मात्र पूर्वीपेक्षा काहीच बदल झाला नव्हता. तरीही, पोंटितियानुसने सांगितल्याप्रमाणे, त्यांना स्वतःच्या स्थितीचे दुःख वाटले आणि त्यांनी श्रद्धेने त्या दोघांचे अभिनंदन केले. ‘आमच्यासाठी प्रार्थना करा,’ अशी विनंती करून, मन अजूनही या जगात गुंतलेले असताना ते राजवाड्याकडे परतले. पण ते दोघे आपले मन स्वर्गावर लावून त्या झोपडीतच राहिले. त्या दोघांचेही विवाह ठरले होते. हे वृत्त कळल्यावर त्यांच्या भावी वधूंनीही आपले कौमार्य देवाला अर्पण केले.

पोंतितियानुसची हकीकत अशी होती. पण हे प्रभू, तो बोलत असतानाच तू मला माझ्याचकडे वळवलेस. स्वतःकडे पाहण्याची इच्छा नसल्यामुळे मी स्वतःलाच पाठीमागे लपवून ठेवले होते; तिथून तू मला काढून माझ्याच समोर उभे केलेस, जेणेकरून मी किती घाणेरडा, किती विकृत आणि मलिन, किती डागांनी आणि व्रणांनी भरलेला होतो, हे मला दिसावे. मी पाहिले आणि भयाने थिजून गेलो; स्वतःपासून पळून कुठे जावे, हेच मला कळेना. मी स्वतःवरून नजर हटवण्याचा प्रयत्न केला, तरी तो आपली हकीकत सांगत राहिला; आणि तू पुन्हा मला माझ्याच समोर उभे केलेस, मला माझ्याच डोळ्यांपुढे आणून ठेवलंस, जेणेकरून माझे अधर्म मला दिसावे आणि त्याचा मी द्वेष करावा. माझा अधर्म मला आधीपासूनच माहीत होता; पण तो दिसत नसल्याचे सोंग मी केले, त्याकडे डोळेझाक केली आणि तो विसरून गेलो.

पण आता, त्या लोकांच्या हितकारक मनोवृत्तीविषयी आणि बरे होण्यासाठी त्यांनी स्वतःला पूर्णपणे तुझ्या स्वाधीन केल्याविषयी मी ऐकले, तेव्हा त्यांच्याविषयी माझ्या मनात जितके उत्कट प्रेम दाटून आले, तितकीच त्यांच्याशी स्वतःची तुलना करताना मला स्वतःची घृणा वाटली. कारण माझ्या वयाच्या एकोणिसाव्या वर्षापासून आता बरीच वर्षे—जवळजवळ बारा—लोटली होती. त्या वर्षी सिसेरोचा ‘होर्तेन्सियुस’ वाचून माझ्या मनात ज्ञानाची उत्कट ओढ जागी झाली होती. तरीही केवळ ऐहिक सुखाचा त्याग करून ज्ञानाच्या शोधाला स्वतःला वाहून घेण्याचे मी पुढे ढकलत राहिलो होतो. ज्ञान प्राप्त होणे तर सोडाच, पण त्याचा नुसता शोध घेणेही जगातील धनसंपत्ती आणि राज्ये आधीच हाती आली असती तरी त्यांच्यापेक्षा, आणि देहसुखे मनासारखी सभोवताली उपलब्ध असली तरी त्यांच्यापेक्षा, अधिक मोलाचे होते. पण मी दुर्दैवी, अतिशय दुर्दैवी! तारुण्याच्या अगदी सुरुवातीलाच मी तुझ्याकडे शुचितेची याचना केली होती आणि म्हटले होते, “मला शुचिता आणि इंद्रियसंयम दे, पण आत्ता नको.” कारण तू माझी प्रार्थना लगेच ऐकशील आणि वासनेच्या विकारातून मला लवकर बरे करशील, अशी मला भीती वाटत होती. ती वासना नाहीशी होण्यापेक्षा ती तृप्त व्हावी, अशीच माझी इच्छा होती. पवित्र गोष्टींचा अवमान करणाऱ्या एका अंधश्रद्धेच्या वाकड्या वाटांवर मी भटकत राहिलो होतो. तिच्या सत्यतेची मला खात्री नव्हती; पण इतर श्रद्धामार्गांपेक्षा ती मला बरी वाटत होती. त्या इतर मार्गांचा मी श्रद्धाभावाने शोध घेतला नव्हता; उलट द्वेषभावाने त्यांना विरोध केला होता.

या जगाच्या आशा सोडून केवळ तुझ्यामागे जाण्याचा निर्णय मी दिवसेंदिवस पुढे ढकलत होतो. कोणत्या दिशेने जावे हे दाखवणारे काहीही निश्चित दिसत नव्हते, म्हणूनच मी असे करत होतो, असे मला वाटत होते. पण आता तो दिवस आला होता, जेव्हा मी स्वतःसमोर उघडा पडणार होतो आणि माझी सदसद्विवेकबुद्धी मला जाब विचारणार होती. “हे माझ्या जिभे, आता तू कुठे आहेस? ज्या सत्याची खात्री नाही त्यासाठी व्यर्थ गोष्टींचे ओझे टाकून द्यायला तू तयार नाहीस, असे तू म्हणाली होतीस. आता त्या सत्याची खात्री झाली आहे, तरी ते ओझे अजूनही तुला दाबत आहे. आणि ज्यांनी त्या सत्याच्या शोधात स्वतःला इतके झिजवले नाही, किंवा वर्षानुवर्षे त्याचा विचारही केला नाही, त्यांच्या खांद्यांवरचे ओझे उतरले आहे आणि उडून जाण्यासाठी त्यांना पंखही मिळाले आहेत.” पोंतितियानुस बोलत असताना असे विचार मला आतून कुरतडत होते आणि भयंकर लाजेने मी अगदी गांगरून गेलो होतो. त्याने आपली हकीकत संपवली, ज्या कामासाठी तो आला होता ते उरकले आणि तो निघून गेला. मी मात्र माझ्या अंतरंगात शिरलो. मी स्वतःला काय काय बोल लावले नाहीत? तुझ्यामागे जाण्यासाठी मी धडपडत होतो; माझ्या आत्म्याने मला साथ द्यावी म्हणून मी त्याला आत्मधिक्काराचे किती फटके मारले नाहीत! तरी माझा आत्मा मागे हटला; त्याने नकार दिला, पण स्वतःच्या बचावासाठी कोणतीही सबब सांगितली नाही. सगळे युक्तिवाद संपले होते आणि खोडून काढले गेले होते; उरले होते ते फक्त निमूटपणे मागे हटणे. ज्या सवयीच्या प्रवाहात वाहत जाताना तो मृत्यूच्या दिशेने क्षीण होत चालला होता, त्याच प्रवाहात वाहत राहण्यापासून त्याला रोखले जाणे, याची त्याला मृत्यूइतकीच भीती वाटत होती.

मग माझ्या हृदयाच्या मनीषेत, माझ्याच आत्म्याविरुद्ध मी उभ्या केलेल्या त्या प्रचंड संघर्षात, मनाने व्याकुळ आणि चेहऱ्यावरही ती व्याकुळता घेऊन मी अ‍ॅलिपियसकडे वळलो. मी उद्गारलो, “आपल्याला झाले तरी काय? हे काय आहे? तू काय ऐकलेस? निरक्षर लोक उठतात आणि स्वर्ग बळाने मिळवतात; आणि आपण, इतके शिकलेले असूनही मनाचा धीर नसल्याने, पाहा, देहामांसात कसे लोळत पडलो आहोत! दुसरे आपल्याआधी गेले म्हणून त्यांच्या मागे जायची आपल्याला लाज वाटते; पण त्यांच्या मागे मुळीच न जाण्याची मात्र लाज वाटत नाही काय?” असे काहीसे शब्द मी बोललो, आणि मनाच्या त्या उद्रेकाने मी त्याच्यापासून दूर गेलो. तो मात्र विस्मयाने माझ्याकडे पाहत गप्प राहिला. कारण माझा बोलण्याचा सूर नेहमीचा नव्हता; आणि माझे कपाळ, गाल, डोळे, चेहऱ्याचा रंग आणि आवाजाचा सूर यांनी माझ्या शब्दांपेक्षा माझ्या मनातले अधिक सांगितले. आम्ही उतरलो होतो त्या घराला एक लहानशी बाग होती. घराप्रमाणेच तीही आम्हाला वापरायला मोकळी होती, कारण आमचा यजमान, त्या घराचा मालक, तिथे राहत नव्हता. माझ्या अंतःकरणातल्या खळबळीने मला त्या बागेत नेले. तिथे मी स्वतःशी आरंभलेल्या त्या तीव्र संघर्षात कोणीही आड येणार नव्हते. त्याचा शेवट कसा होणार हे तुला ठाऊक होते, मला नव्हते. एवढेच की, माझे हे व्याकुळ होणे माझ्या भल्यासाठी होते, आणि जगावे म्हणून मी मरत होतो. मी किती वाईट होतो हे मला ठाऊक होते; पण थोड्याच वेळात मी किती चांगला होणार होतो, हे मला ठाऊक नव्हते. म्हणून मी एकांतासाठी बागेत गेलो, आणि अ‍ॅलिपियस माझ्या पाठोपाठ आला. त्याच्या असण्याने माझ्या एकांतात भंग पडत नव्हता; शिवाय, मी इतका व्याकुळ असताना तो मला एकटा कसा सोडणार होता? घरापासून शक्य तितक्या दूर जाऊन आम्ही बसलो. हे माझ्या देवा, मी तुझ्या इच्छेत आणि तुझ्या करारात प्रवेश करत नाही, याची माझ्या आत्म्याला अस्वस्थता आणि स्वतःवर तीव्र संताप वाटत होता. माझे हाड न् हाड मला त्या प्रवेशासाठी पुकारत होते आणि तुझ्या इच्छेची व कराराची आभाळाएवढी स्तुती करत होते. तिथे प्रवेश करण्यासाठी जहाजाने, रथाने किंवा पायी जावे लागत नाही. नाही, घरापासून आम्ही बसलो होतो त्या जागेपर्यंत मी आलो, तितकेही अंतर पार करावे लागत नाही. कारण तिकडे जाणेच नव्हे, तर आत प्रवेश करणे म्हणजे जावे अशी इच्छा करणे, एवढेच; पण ती इच्छा ठामपणे आणि पूर्ण मनाने करणे. दुबळी, अर्धवट दुभंगलेली इच्छा अशी इकडून तिकडे हेलकावत राहणे नव्हे, जिचा एक भाग वर येत असताना दुसरा धडपडत खाली जातो.

शेवटी, काय करावे हे ठरत नसल्याच्या त्या अस्वस्थतेत, मी शरीराने अशा अनेक हालचाली केल्या की ज्या कधी कधी माणसाला कराव्याशा वाटतात, पण अवयव नसल्याने, ते बांधलेले असल्याने, आजाराने दुर्बळ झाल्याने किंवा इतर काही अडथळ्यामुळे करता येत नाहीत. मी केस ओढले, कपाळ बडवले, बोटे एकमेकांत गुंफून गुडघा घट्ट धरला. मला तसे करावेसे वाटले आणि मी तसे केले. पण माझ्या अवयवांची हालचाल करण्याची शक्ती माझ्या इच्छेप्रमाणे चालली नसती, तर इच्छा असूनही मी ते करू शकलो नसतो. अशा कितीतरी गोष्टी मी केल्या, जिथे ‘इच्छा असणे’ म्हणजेच ‘करता येणे’ नव्हते. पण जी गोष्ट करण्याची मला त्याहून कितीतरी अधिक तळमळ होती, ती मात्र मी केली नाही. थोड्याच वेळाने, जेव्हा मी ती करायचे ठरवणार होतो, तेव्हा ती मला करता येणार होती; कारण तेव्हा माझी इच्छा पूर्ण मनाची असणार होती. अशा बाबतीत सामर्थ्य आणि इच्छा एकच होती; इच्छा करणे म्हणजेच कृती करणे होते. तरीही ती कृती घडली नाही. माझ्या आत्म्याच्या अगदी क्षीण इच्छेचाही इशारा मिळताच शरीराने आपले अवयव हलवले; पण केवळ इच्छेनेच पूर्ण होऊ शकणारी ही इतकी महत्त्वाची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी आत्म्याला स्वतःचे ऐकणे त्याहून कठीण गेले.

ही विकृती कुठून येते? आणि कशासाठी? तुझ्या दयेचा प्रकाश पडू दे, म्हणजे मला हा प्रश्न विचारता येईल. कदाचित माणसांना गुप्तपणे भोगाव्या लागणाऱ्या शिक्षा आणि आदामाच्या संततीच्या काळजातल्या त्या गहनतम वेदना मला उत्तर देतील. ही विकृती कुठून येते? आणि कशासाठी? मन शरीराला आज्ञा देते, आणि शरीर तत्काळ ती पाळते; मन स्वतःलाच आज्ञा देते, तेव्हा मात्र त्याला विरोध होतो. मन हाताला हलण्याची आज्ञा देते आणि हात इतक्या तत्परतेने हलतो की आज्ञा देणे आणि ती पाळणे यांतला फरकही जाणवत नाही. तरीही मन हे मन आहे, आणि हात हा शरीराचा भाग आहे. मन स्वतःलाच इच्छा करायला सांगते, तरीही ते इच्छा करत नाही. ही विकृती कुठून येते? आणि कशासाठी? मी म्हणतो, मन स्वतःलाच इच्छा करण्याची आज्ञा देते. त्याची तशी इच्छा नसती, तर त्याने आज्ञाच दिली नसती. तरी ते जे आज्ञापित करते, ते घडत नाही. पण त्याची इच्छा पूर्ण नाही, म्हणून त्याची आज्ञाही पूर्ण नाही. जितकी त्याची इच्छा असते, तितकीच त्याच्या आज्ञेत ताकद असते; आणि जितकी त्याची इच्छा कमी पडते, तितके त्या आज्ञेचे पालन होत नाही. कारण इच्छा अशी आज्ञा देते की इच्छा असावी—दुसरी एखादी नव्हे, तर ती स्वतःच. पण ती पूर्णपणे आज्ञा देत नाही, म्हणून ती जे आज्ञापित करते ते अस्तित्वात येत नाही. इच्छा पूर्ण असती, तर तिला ‘इच्छा असावी’ अशी आज्ञा द्यावीच लागली नसती, कारण ती आधीच असती. म्हणून काही अंशी इच्छा असणे आणि काही अंशी इच्छा नसणे ही विकृती नव्हे, तर मनाचा रोग आहे. सत्य त्याला वर उचलते, पण सवय त्याला खाली ओढते, म्हणून ते पूर्णपणे उठू शकत नाही. म्हणूनच दोन इच्छा असतात: त्यांपैकी एक पूर्ण नसते, आणि एका इच्छेत जे उणे असते ते दुसरीत असते.

हे देवा, पोकळ बडबड करणारे आणि आत्म्यांना बहकवणारे जसे तुझ्या सान्निध्यातून नाहीसे होतात, तसे हेही नाहीसे होवोत. निर्णय घेताना दोन इच्छा असतात, हे पाहून ते ठामपणे म्हणतात की आपल्यात दोन भिन्न प्रकारची मने आहेत—एक चांगले, दुसरे वाईट. अशा वाईट समजुती बाळगतात तेव्हा ते स्वतः खरोखर वाईट असतात; पण जेव्हा ते सत्य धरून राहतील आणि त्याला मान्यता देतील, तेव्हा ते स्वतः चांगले होतील. मग तुझा प्रेषित त्यांना म्हणू शकेल, “पूर्वी तुम्ही अंधार होता, पण आता प्रभूमध्ये तुम्ही प्रकाश आहात.” परंतु त्यांना प्रभूमध्ये नव्हे, तर स्वतःमध्येच प्रकाश व्हायचे आहे. आत्म्याचे स्वरूप आणि देवाचे स्वरूप एकच आहे, अशी ते कल्पना करतात. या भयंकर गर्वामुळे ते अधिकच घनदाट अंधार बनतात; कारण जगात येणाऱ्या प्रत्येक मनुष्याला प्रकाश देणाऱ्या तुझ्यापासून, त्या खऱ्या प्रकाशापासून, ते आणखी दूर गेले. तुम्ही काय बोलता याचे भान ठेवा आणि लज्जेने तुमचे चेहरे लाल होऊ द्या. त्याच्याजवळ या आणि प्रकाशमान व्हा; मग तुमच्या चेहऱ्यांना लाज वाटणार नाही. माझ्या प्रभू देवाची सेवा करण्याचा संकल्प मी फार पूर्वी केला होता. आता ती सेवा करावी की नाही, याचा विचार करत असताना, ती करावी असे इच्छिणारा मीच होतो आणि ती करू नये असे इच्छिणाराही मीच होतो—मी, स्वतः मीच. माझी इच्छा पूर्णपणे होकाराचीही नव्हती आणि पूर्णपणे नकाराचीही नव्हती. म्हणून माझा स्वतःशीच संघर्ष चालला होता आणि मी स्वतःच माझे दोन तुकडे करत होतो. ही फाटाफूट माझ्या इच्छेविरुद्ध झाली, तरी ती माझ्यात दुसरे मन असल्याची खूण नव्हती; ती माझ्याच मनाला झालेली शिक्षा होती. म्हणून ती घडवणारा आता मी नव्हतो, तर माझ्यात वसणारे पाप होते. अधिक स्वेच्छेने केलेल्या पापाची ही शिक्षा होती, कारण मी आदामाचा पुत्र होतो.

कारण परस्परविरोधी इच्छा जितक्या, तितकी परस्परविरोधी स्वरूपे असतील, तर ती केवळ दोन नव्हे, तर अनेक असतील. एखादा मनुष्य त्यांच्या पंथाच्या सभेला जावे की नाट्यगृहात जावे, असा विचार करत असेल, तर हे मानीपंथीय ओरडून म्हणतात, “पाहा, इथे दोन स्वरूपे आहेत: एक चांगले, ते इकडे ओढते; दुसरे वाईट, ते उलट दिशेने ओढते. नाहीतर या परस्परविरोधी इच्छांमध्ये अशी द्विधा मनःस्थिती कशामुळे निर्माण होते?” पण मी म्हणतो, दोन्ही इच्छा वाईट आहेत: त्यांच्या सभेकडे ओढणारी इच्छा आणि नाट्यगृहाकडे ओढणारी इच्छाही. पण त्यांच्याकडे ओढणारी इच्छा चांगलीच असते, असे ते मानतात. मग आपल्यापैकी एखादा मनुष्य नाट्यगृहात जावे की आपल्या चर्चमध्ये जावे, याचा विचार करताना दोन इच्छांच्या संघर्षात सापडला, तर काय? काय उत्तर द्यावे, या पेचात हे मानीपंथीयही पडणार नाहीत काय? कारण आपल्या चर्चकडे नेणारी इच्छा ही त्यांच्या पंथाची रहस्ये स्वीकारून त्यांना बांधील राहणाऱ्यांच्या इच्छेइतकीच चांगली आहे, हे त्यांना मान्य करावे लागेल—आणि ते मान्य करायची त्यांची मुळीच इच्छा नाही. किंवा एकाच मनुष्यात दोन वाईट स्वरूपे आणि दोन वाईट आत्मे एकमेकांशी संघर्ष करतात, असे त्यांना मानावे लागेल. तसे असेल तर एक चांगले आणि दुसरे वाईट आहे, हे त्यांचे म्हणणे खरे ठरणार नाही. नाहीतर त्यांना सत्याकडे वळावे लागेल आणि मनुष्य निर्णयाचा विचार करत असताना एकच आत्मा परस्परविरोधी इच्छांमध्ये हेलकावे खातो, हे नाकारणे सोडावे लागेल.

म्हणून एकाच मनुष्यात दोन परस्परविरोधी इच्छा दिसल्या की, दोन भिन्न द्रव्यांचे आणि दोन परस्परविरोधी मूलतत्त्वांतून उद्भवलेले दोन परस्परविरोधी आत्मे—एक चांगला आणि दुसरा वाईट—यांच्यात हा संघर्ष आहे, असे त्यांनी यापुढे म्हणू नये. कारण हे खऱ्या देवा, तू त्यांचे म्हणणे खोडून काढतोस, त्यांना आवर घालतोस आणि त्यांची चूक दाखवून देतोस. उदाहरणार्थ, दोन्ही इच्छा वाईट असताना एखादा मनुष्य विचार करतो: एखाद्याला विष देऊन मारावे की तलवारीने मारावे? दुसऱ्याच्या दोन मालमत्तांपैकी दोन्ही बळकावता येत नसतील, तर ही बळकवावी की ती? चैन करून पैसा खर्चून सुख मिळवावे की लोभापायी पैसा राखून ठेवावा? क्रीडागार आणि नाट्यगृह दोन्ही एकाच दिवशी उघडी असतील, तर क्रीडागारात जावे की नाट्यगृहात? किंवा तिसरा पर्याय असा की संधी असेल तर दुसऱ्याच्या घरात चोरी करावी? किंवा चौथा असा की त्याच वेळी तशीही संधी असेल तर व्यभिचार करावा? हे सगळे पर्याय एकाच वेळी समोर येतात आणि प्रत्येकाची इच्छा सारखीच तीव्र असते; पण ते सगळे एकाच वेळी करता येत नाहीत. अशा वेळी चार परस्परविरोधी इच्छांत मनाची ओढाताण होते; आणि हव्या असलेल्या गोष्टींची विविधता पाहता, त्याहूनही अधिक इच्छांत ती होऊ शकते. तरी तेवढी भिन्न द्रव्ये आहेत, असा दावा ते करत नाहीत. चांगल्या इच्छांच्या बाबतीतही असेच आहे. कारण मी त्यांना विचारतो: प्रेषिताचे लेखन वाचण्यात आनंद घेणे चांगले आहे काय? गंभीर स्तोत्रात आनंद घेणे चांगले आहे काय? शुभवर्तमानावर चर्चा करणे चांगले आहे काय? प्रत्येक प्रश्नाला ते उत्तर देतील, “हे चांगले आहे.” पण या सगळ्यांतून एकाच वेळी सारखाच आनंद मिळत असेल, तर काय? यांपैकी नेमके काय निवडावे, याचा विचार करताना वेगवेगळ्या इच्छा मनाची ओढाताण करत नाहीत काय? तरी त्या सर्व चांगल्याच आहेत. त्यांतून एकीची निवड होईपर्यंत त्यांच्यात संघर्ष राहतो; मग आधी अनेक भागांत विभागलेली एकच इच्छा पूर्णपणे त्या निवडीकडे वळते. त्याचप्रमाणे, वरचे शाश्वत जीवन आपल्याला आनंद देते, पण क्षणभंगुर ऐहिक गोष्टींचे सुख आपल्याला खालीच धरून ठेवते, तेव्हा यापैकी कशाचीही पूर्ण मनाने इच्छा न करणारा आत्मा एकच असतो. म्हणून जीवघेण्या पेचात त्याची ओढाताण होते: सत्य जाणत असल्याने तो शाश्वताला पहिले स्थान देतो, पण सवयीमुळे ऐहिक सुख बाजूला सारत नाही.

अशा रीतीने माझा आत्मा आजारी होता; मी विव्हळत होतो आणि नेहमीपेक्षा कितीतरी कठोरपणे स्वतःलाच दोष देत होतो. ज्या साखळीचा जेमतेम एक दुवा मला अजून जखडून ठेवत होता, ती पूर्णपणे तुटावी म्हणून मी तिच्यात तळमळत, या कुशीवरून त्या कुशीवर वळत होतो. आणि हे प्रभू, तू कठोर दयेने माझ्या अंतरात्म्यावर दडपण आणत होतास; भीतीचे आणि लज्जेचे फटके तू दुपटीने वाढवत होतास, यासाठी की मी पुन्हा कच खाऊ नये आणि उरलेले ते क्षीण बंधन न तोडल्यामुळे ते पुन्हा बळावून मला अधिक घट्ट जखडू नये. कारण मी मनाशी म्हणालो, “आताच होऊ दे, आताच होऊ दे.” असे म्हणता म्हणता मी ते जवळजवळ करून टाकले होते. करायला अगदी आलो होतो, पण केले नाही. तरी मी पुन्हा पूर्वीच्या अवस्थेत घसरलो नाही; त्या उंबरठ्याशीच थांबलो आणि श्वास घेतला. मग मी पुन्हा प्रयत्न केला. यावेळी थोडेच अंतर उरले, मग त्याहूनही कमी; मी त्याला जवळजवळ स्पर्श केला होता, जवळजवळ ते माझ्या हाती आले होते. तरी मी तिथवर पोहोचलो नाही, त्याला स्पर्शही केला नाही, ते हातीही घेतले नाही. मृत्यूला मरावे आणि जीवनासाठी जगावे, याबाबत मी कचरत होतो. ज्या वाईटाची मला सवय झाली होती, त्याचा पगडा मला सवय नसलेल्या चांगल्याच्या ओढीपेक्षा अधिक होता. मी जसा होतो तसा न राहता बदलून जाण्याचा तो क्षण जसजसा जवळ येत होता, तसतशी मला अधिकच धडकी भरत होती. तरी त्या भीतीने मला मागे ढकलले नाही, त्या वाटेवरून परतवलेही नाही; तिने मला अधांतरी ठेवले.

अगदी क्षुद्र करमणुकी आणि निव्वळ व्यर्थ गोष्टी, त्या माझ्या जुन्या प्रेयसी, अजूनही मला धरून होत्या. त्या माझ्या देहरूपी वस्त्राला ओढत हळूच कुजबुजल्या, “तू आम्हाला टाकून देतोस काय? आणि त्या क्षणापासून आम्ही पुन्हा कधीच तुझ्याबरोबर असणार नाही काय? आणि त्या क्षणापासून तुला हे किंवा ते करायला पुन्हा कधीच मुभा असणार नाही काय?” मी ज्याला “हे किंवा ते” म्हणालो, त्यातून त्या नेमके काय सुचवत होत्या, हे माझ्या देवा, त्या काय सुचवत होत्या? तुझ्या दयेने ते तुझ्या सेवकाच्या आत्म्यापासून दूर कर. कसल्या अशुद्ध गोष्टी त्या सुचवत होत्या! किती लज्जास्पद होत्या त्या! आता मात्र त्यांचे अर्धेही बोलणे माझ्या कानावर पडत नव्हते. उघडपणे समोर येऊन माझ्याशी वाद घालण्याऐवजी त्या जणू माझ्या पाठीमागे पुटपुटत होत्या; मी निघालो असता, केवळ मी वळून त्यांच्याकडे पाहावे म्हणून त्या मला चोरून ओढत होत्या. तरी त्यांनी माझी पावले अडवलीच. त्यांची बंधने तोडून आणि त्यांना झटकून मोकळे व्हायला, व जिथे मला बोलावले जात होते तिकडे झेप घ्यायला, मी कचरत होतो. माझ्यावर घट्ट पकड बसलेली सवय मला म्हणत होती, “त्यांच्याशिवाय तू जगू शकशील, असे तुला वाटते काय?”

पण आता त्या सवयीचा आवाज अगदी क्षीण झाला होता. कारण ज्या दिशेला मी तोंड केले होते, पण जिकडे जायला मला धडकी भरत होती, तिकडे संयमाची शुचितापूर्ण, उदात्त मूर्ती मला दिसली. ती प्रसन्न आणि आनंदी होती, पण तिच्या आनंदात उथळपणा नव्हता. कसलीही शंका न बाळगता मी तिच्याकडे यावे, असे ती मनापासून सुचवत होती. मला जवळ घेऊन आलिंगन देण्यासाठी तिने आपले पवित्र हात पुढे केले होते; ते हात असंख्य सत्प्रतिमानांनी भरलेले होते. तिथे कितीतरी तरुण आणि तरुणी होत्या, तरुणांची आणि सर्व वयोगटांतील लोकांची गर्दी होती; गंभीर वृत्तीच्या विधवा आणि वयोवृद्ध कुमारिकाही होत्या. त्या सर्वांमध्ये स्वतः संयम नांदत होती. ती वांझ नव्हती; हे प्रभू, तू तिचा पती असल्याने ती आनंदाच्या अपत्यांना जन्म देणारी फलदायी माता होती. मला धीर देत, किंचित चेष्टेने ती माझ्याकडे पाहून हसली, जणू म्हणत होती, “या तरुणांना आणि या तरुणींना जे जमते, ते तुला जमणार नाही काय? आणि त्यांनाही ते स्वतःच्या बळावर जमते काय? त्यांच्या प्रभू देवाच्या बळावरच ते त्यांना जमत नाही काय? त्यांच्या प्रभू देवानेच मला त्यांना दिले आहे. तू स्वतःच्याच आधारावर उभा राहण्याचा प्रयत्न का करतोस? असा तर तू उभाही राहू शकत नाहीस. स्वतःला त्याच्यावर सोपव; भिऊ नकोस. तू पडावास म्हणून तो आपला आधार काढून घेणार नाही. निर्भयपणे स्वतःला त्याच्यावर सोपव; तो तुला स्वीकारेल आणि बरे करील.” त्या क्षुद्र करमणुकींची पुटपुट अजूनही माझ्या कानावर पडत होती आणि मी अजून अधांतरी होतो, म्हणून मी लाजेने अगदी लाल झालो. ती पुन्हा जणू म्हणाली, “पृथ्वीवरील तुझ्या त्या अशुद्ध अवयवांचे बोलणे ऐकू नकोस; त्यांचे मरण व्हावे म्हणून त्यांच्याकडे कानाडोळा कर. ते तुला सुखांची गोष्ट सांगतात, पण तुझ्या प्रभू देवाचे नियमशास्त्र ज्या सुखांविषयी सांगते, तशी ती सुखे नाहीत.” माझ्या अंतःकरणातला हा संघर्ष माझा माझ्याशीच होता. पण माझ्या अगदी शेजारी बसलेला अलीपियुस, माझ्या मनातील या अभूतपूर्व खळबळीचा शेवट काय होतो, याची शांतपणे वाट पाहत होता.

पण खोलवर विचार करताना माझ्या जिवाच्या गुप्त तळाशी दडलेले सारे दुःख एकवटून माझ्या हृदयासमोर त्याचा ढीग उभा राहिला. तेव्हा एक प्रचंड वादळ उठले आणि त्याबरोबर अश्रूंची मुसळधार सर आली. त्या अश्रूंना जसे येतील तसे मनसोक्त वाहू देता यावे म्हणून मी अलिपियसजवळून उठलो. रडण्यासाठी एकांतच अधिक योग्य वाटला; म्हणून मी इतका दूर गेलो की त्याची उपस्थितीसुद्धा मला ओझे वाटू नये. तेव्हा माझी अशी अवस्था होती आणि त्यालाही तिची थोडीशी जाणीव झाली. कारण उठण्यापूर्वी मी काहीतरी बोललो असावे आणि माझा आवाज रडण्याने दाटून आला होता, हे त्याला जाणवले असावे. तो मात्र आम्ही बसलो होतो तिथेच, अगदी स्तंभित होऊन बसून राहिला. एका अंजिराच्या झाडाखाली मी स्वतःला कसे झोकून दिले, ते मलाही ठाऊक नाही. तिथे मी माझ्या अश्रूंना पूर्ण मोकळीक दिली. माझ्या डोळ्यांतून अश्रूंचे लोट उसळले आणि ते तुला स्वीकारार्ह अर्पण झाले. अगदी याच शब्दांत नव्हे, तरी याच आशयाचे पुष्कळ काही मी तुला बोललो: हे प्रभू, आणखी किती काळ? प्रभू, किती काळ? तू सदैव रागावलेलाच राहणार काय? आमच्या पूर्वीच्या अपराधांची आठवण ठेवू नकोस. कारण त्यांनी मला जखडून ठेवले आहे, असे मला जाणवत होते. मी दुःखाने हे शब्द तुला आळवून म्हटले: किती काळ, आणखी किती काळ ‘उद्या, उद्या’ असे म्हणत राहायचे? आत्ताच का नाही? याच क्षणी माझ्या अशुद्धतेचा अंत का होऊ नये?

अशा रीतीने अंतःकरणात अत्यंत तीव्र पश्चात्ताप होऊन मी बोलत होतो आणि रडत होतो. इतक्यात शेजारच्या घरातून एक आवाज ऐकू आला. तो एखाद्या मुलाचा होता की मुलीचा, हे मला कळले नाही. तो आवाज सुरात पुन्हा पुन्हा म्हणत होता, “उचल आणि वाच; उचल आणि वाच.” क्षणार्धात माझ्या चेहऱ्यावरचे भाव बदलले. मुले एखाद्या खेळात असे शब्द गातात का, याचा मी अगदी बारकाईने विचार करू लागलो; पण असे काही कधी ऐकल्याचे मला आठवेना. मग अश्रूंचा ओघ आवरून मी उठलो. पुस्तक उघडून समोर येणारा पहिला अध्याय वाचावा, ही देवाची आज्ञाच आहे, असा मी त्याचा अर्थ घेतला. कारण अंतोनीविषयी मी असे ऐकले होते की, शुभवर्तमानाचे वाचन चालू असताना तो आत आला आणि जे वाचले जात होते तो उपदेश जणू त्यालाच उद्देशून होता, असा त्याने तो स्वीकारला: जा, तुझ्याजवळ जे काही आहे ते सर्व विकून गरिबांना दे; म्हणजे स्वर्गात तुला संपत्ती मिळेल. मग ये आणि माझ्यामागे चल. त्या दैवी वचनाने तो तत्क्षणी तुझ्याकडे वळला. म्हणून मी आतुरतेने अलिपियस बसला होता तिथे परतलो; कारण उठताना प्रेषिताचा ग्रंथ मी तिथेच ठेवला होता. मी तो चटकन उचलला, उघडला आणि माझी नजर प्रथम ज्या उताऱ्यावर पडली तो मुकाट्याने वाचला: धुंद मेजवान्या आणि मद्यपान यात नव्हे, लैंगिक अनाचार आणि स्वैराचार यात नव्हे, भांडणे आणि मत्सर यातही नव्हे; तर प्रभू येशू ख्रिस्ताला परिधान करा आणि देहाच्या वासना तृप्त करण्याची तजवीज करू नका. मला पुढे वाचावेसे वाटले नाही; त्याची गरजही नव्हती. कारण ते वाक्य संपताच जणू शांततेचा प्रकाश माझ्या अंतःकरणात उतरला आणि संशयाचा सारा अंधार नाहीसा झाला.

मग त्या पानांमध्ये बोट ठेवून, किंवा दुसरी एखादी खूण घालून, मी ग्रंथ मिटला आणि शांत चेहऱ्याने अलिपियसला जे घडले ते सांगितले. त्याच्या मनात काय घडले होते, ते मला माहीत नव्हते; त्याने ते मला अशा रीतीने दाखवले. मी काय वाचले ते पाहण्याची त्याने इच्छा व्यक्त केली. मी त्याला तो उतारा दाखवला. मी जिथपर्यंत वाचले होते, त्याच्याही पुढे त्याने पाहिले; पुढे काय होते ते मला ठाऊक नव्हते. पुढे असे लिहिले होते: जो श्रद्धेत दुर्बल आहे त्याचा स्वीकार करा. हे वचन त्याने स्वतःला लावून घेतले आणि तसे मला सांगितले. या उपदेशाने त्याला बळ मिळाले. त्याने चांगला निश्चय केला आणि सद्हेतूने, कोणतीही अस्वस्थ घालमेल न करता, तो माझ्याबरोबर आला. हे त्याच्या स्वभावाला अगदी साजेसे होते; या बाबतीत तो नेहमीच माझ्याहून फार वेगळा आणि माझ्याहून सरस होता. तिथून आम्ही माझ्या आईकडे गेलो. आम्ही तिला सांगितले आणि ती आनंदली. हे कसे घडले ते आम्ही तिला क्रमाने सांगितले. तेव्हा ती आनंदाने उड्या मारू लागली, विजयाचा आनंद साजरा करू लागली आणि तिने तुझा जयजयकार केला. कारण आम्ही जे मागतो किंवा ज्याची कल्पना करतो त्याहूनही अधिक करण्यास तू समर्थ आहेस. माझ्यासाठी ती करुण आणि अत्यंत दुःखभरल्या उसासांनी जे मागत असे, त्याहूनही अधिक तू तिला दिलेस, हे तिला उमगले. कारण तू मला स्वतःकडे असे वळवलेस की मी ना पत्नीचा शोध घेतला, ना या जगातल्या कोणत्याही आशेच्या मागे लागलो. कित्येक वर्षांपूर्वी तू तिला दृष्टान्तात ज्या श्रद्धेच्या नियमावर मला उभे असलेले दाखवले होतेस, त्याच नियमावर मी आता उभा होतो. तू तिच्या शोकाचे रूपांतर आनंदात केलेस. तो आनंद तिने इच्छिला होता त्याहून कितीतरी विपुल होता; आणि माझ्या पोटी जन्मलेल्या मुलांच्या रूपाने नातवंडे लाभावीत, अशी तिने पूर्वी केलेली मागणी ज्या रीतीने पूर्ण झाली असती, त्याहून कितीतरी मोलाच्या आणि अधिक निर्मळ रीतीने तो तिला लाभला.

अनुक्रमणिका