मराठी

प्रकरण पाचवे: आत्म्यांचा विवेक—पहिला भाग

तुम्ही संत इग्नेशियस यांच्या पद्धतीने मार्गदर्शनाखाली आध्यात्मिक साधना करत असाल किंवा त्यांच्या आध्यात्मिक शिकवणुकीचा आपल्या दैनंदिन आध्यात्मिक जीवनात समावेश करू इच्छित असाल, तर ‘आत्म्यांची पारख’ याविषयीच्या त्यांच्या काही मूलभूत शिकवणी समजून घेण्याला प्राधान्य द्या. देव तुमच्याशी कसा बोलतो हे समजावे आणि त्याच्या सौम्य प्रेरणांनुसार तुम्हाला वागता यावे, हा पारख करण्याच्या या पद्धतींचा उद्देश आहे. दुष्ट सैतान कोणकोणत्या मार्गांनी तुम्हाला भरकटवण्याचा प्रयत्न करतो हे ओळखायला आणि त्याने निर्माण केलेली अस्वस्थता व मोह झिडकारायला या पद्धती मदत करतात. आज फार थोड्या लोकांना देव आपल्या आत्म्यात कोणकोणत्या प्रकारे कार्य करतो याची सखोल जाणीव असते. अनेक जण दिवसेंदिवस निरनिराळ्या गोष्टींत इतके गुरफटून जातात की देवाच्या कार्याकडे त्यांचे लक्ष जात नाही. त्याचप्रमाणे, मनात उठणाऱ्या अनेक ऊर्मी आणि इच्छा या खरे तर दुष्ट सैतानाकडून येणारे मोह आहेत, हेही अनेकांना उमगत नाही. अशा रीतीने, आत्म्यांची पारख म्हणजे रोजच्या जीवनात लक्ष विचलित करणाऱ्या अनेक गोष्टी बाजूला सारून आपल्या आत्म्याच्या अंतरंगातील जीवनाची अधिकाधिक जाणीव करून घेण्याचा मार्ग आहे.

संत इग्नेशियस आत्म्यांच्या पारखीसंबंधीची ही शिकवण दोन भागांत मांडतात:

आत्म्यात उठणारे विविध भाव आणि प्रेरणा जाणण्यासाठी व काही प्रमाणात ओळखण्यासाठी नियम. जे चांगले आहेत त्यांचा स्वीकार करावा आणि जे वाईट आहेत ते झिडकारावेत. हे नियम पहिल्या आठवड्यासाठी अधिक योग्य आहेत.

त्याच उद्देशासाठी, आत्म्यांची अधिक सूक्ष्मपणे पारख करण्याचे नियम. हे नियम दुसऱ्या आठवड्यासाठी अधिक योग्य आहेत.

आध्यात्मिक साधना या ग्रंथाच्या शेवटाकडील दोन विभागांची ही शीर्षके आहेत. या विभागांत तुमच्या आत्म्यात उठणाऱ्या विविध भावांची आणि प्रेरणांची पारख करण्यासाठी एकूण बावीस छोटे, स्पष्ट, नेमके आणि आशयघन नियम दिले आहेत. हे भाव आणि प्रेरणा एकतर देव व त्याचे देवदूत यांच्याकडून किंवा दुष्ट सैतान व इतर दुरात्मे यांच्याकडून येतात. वर उल्लेख केलेल्या पहिल्या विभागात चौदा नियम आहेत, तर दुसऱ्या विभागात आठ आहेत. आध्यात्मिक साधना या ग्रंथातील पहिल्या आठवड्याला पहिला नियमसंच लागू होत असल्याने या प्रकरणात आपण फक्त त्या चौदा नियमांचा विचार करू. दुसऱ्या आठवड्याला लागू होणारे नियम पुढील प्रकरणात पाहू.

 

‘आत्मे’ म्हणजे काय?

पारख करण्याचे नियम पाहण्याआधी एका महत्त्वाच्या प्रश्नाचा विचार करणे आवश्यक आहे: ‘आत्मे’ या शब्दाने संत इग्नेशियस यांना काय अभिप्रेत आहे? याची थेट आणि स्पष्ट व्याख्या दिलेली नसली, तरी त्याचे उत्तर आध्यात्मिक साधना या ग्रंथात ठिकठिकाणी, तसेच पवित्र धर्मग्रंथात आणि चर्चच्या परंपरेत सापडते. थोडक्यात, ‘आत्मे’ हा शब्द तीन चांगल्या प्रभावांना आणि त्यांच्या विरुद्ध असलेल्या तीन वाईट प्रभावांना उद्देशून वापरला आहे, असे समजावे. देव (आणि त्याचे देवदूत), जगातील हितकारक प्रभाव आणि सद्गुण हे चांगले प्रभाव मानता येतील. सैतान, जग आणि देह हे वाईट प्रभाव आहेत. 

आत्मिक अस्तित्वे: सर्वप्रथम, आत्मिक अस्तित्वांचा विचार करताना एका बाजूला सैतान आणि कृपेपासून पतित झालेले व आता दुरात्मे म्हणून वावरणारे सर्व देवदूत येतात. दुसऱ्या बाजूला देव आणि त्याच्याशी एकरूप राहून त्याच्या इच्छेनुसार वागणारे व आपले कर्तव्य बजावत राहणारे चांगले देवदूत येतात. देवाने देवदूतांना निव्वळ आत्मिक अस्तित्वे म्हणून निर्माण केले. त्यांना बुद्धी आणि इच्छास्वातंत्र्य आहे. ते देवावर आणि इतरांवर प्रेम करू शकतात किंवा देवापासून दूर जाऊन द्वेषात आणि देवापासून कायमचे विभक्त होऊन राहू शकतात. बायबलमधील प्रकटीकरणाच्या पुस्तकानुसार, देवाने निर्माण केलेल्या देवदूतांपैकी एक तृतीयांश देवदूतांनी पापाची अंतिम निवड करून देवाकडे पाठ फिरवली. त्यांनाच आता चर्च ‘दुरात्मे’ म्हणते. सैतान हा या पतित देवदूतांमध्ये सर्वोच्च असून त्यांच्या दुष्ट कारवायांचा मुख्य सूत्रधार आहे, असे मानले जाते.

चांगले देवदूत या आत्मिक अस्तित्वांपैकी दोन तृतीयांश आहेत. त्यांनी कधीही पाप केले नाही; उलट, देवाची सेवा करून आणि त्याची पवित्र इच्छा पूर्ण करून आपल्या अस्तित्वाचा हेतू साधण्याचे त्यांनी निवडले. त्यांना नेमून दिलेली स्वाभाविक कर्तव्ये पार पाडून ते हे करतात. पवित्र धर्मग्रंथावर आधारलेल्या परंपरेनुसार, या देवदूतांचे नऊ गण (स्तर) आहेत. प्रत्येक गणाची काही विशिष्ट कार्ये आहेत. सर्वोच्च गणाचे (सेराफिम) कार्य म्हणजे देवाच्या सिंहासनाभोवती राहून त्याची अखंड आराधना करणे आणि त्याचा गौरव करणे. देवाशी गाढ ऐक्य साधत ते ‘पवित्र, पवित्र, पवित्र…’ असा अखंड जयघोष करतात. सर्वांत खालच्या गणातील देवदूतांचे (पालक देवदूतांचे) कर्तव्य म्हणजे आपल्या जीवनाविषयी देवाची इच्छा काय आहे हे आपल्याला कळवणे आणि देवाची कृपा आपल्यापर्यंत पोहोचवण्याचे माध्यम होणे.

देवदूतांचा स्वभाव: या देवदूतांच्या स्वभावामुळे त्यांना विविध “नैसर्गिक आध्यात्मिक शक्ती” लाभल्या आहेत. ते या शक्ती देवाच्या इच्छेशी एकरूप होऊन वापरतात (देवाशी एकरूप राहिलेले दोन-तृतीयांश आत्मे) किंवा त्याच्या दैवी इच्छेविरुद्ध वापरतात (पतित झालेले एक-तृतीयांश आत्मे). हे लक्षात घेणे उपयुक्त ठरेल की या आध्यात्मिक जीवांपैकी एक-तृतीयांश जीवांनी पापामुळे देवाची मर्जी गमावली, तरी देवदूत म्हणून त्यांना लाभलेल्या नैसर्गिक शक्ती अजूनही त्यांच्याकडे आहेत. त्यांपैकी एक शक्ती म्हणजे, विशेषतः आपल्या कल्पनाशक्तीद्वारे, विविध प्रतिमा आणि विचार आपल्यापर्यंत पोहोचवणे. अशा रीतीने ते आपल्याला काही सुचवतात, प्रवृत्त करतात, डिवचतात, प्रोत्साहन देतात किंवा परावृत्त करतात. थोडक्यात, आपल्याशी संवाद साधण्याची नैसर्गिक शक्ती त्यांच्याकडे आहे. ते तिचा उपयोग आपल्या शाश्वत तारणासाठी किंवा ते तारण नष्ट करण्यासाठी करतात. स्वतंत्र इच्छेला वाव देत नैसर्गिक व्यवस्था तिच्या क्रमाने चालू देतो, त्या मर्यादेत देव याला परवानगी देतो.

प्रभाव टाकण्याची शक्ती: या देवदूतांच्या नैसर्गिक शक्तींपैकी एका शक्तीची आपल्याला जाणीव असायला हवी: आपल्या मनात एखादा विचार सुचवून आपल्यावर प्रभाव टाकण्याची शक्ती. उदाहरणार्थ, आपल्या कल्पनेत गोंधळ निर्माण करणारे अनेक चुकीचे विचार आणण्याची नैसर्गिक क्षमता दुष्ट आत्म्यांकडे आहे. गंभीर पापे करणाऱ्यांच्या मनात “ही व्यक्ती जगण्याच्या लायकीची नाही—तिला ठार मार!” यासारख्या अत्यंत घृणास्पद कल्पना रुजवणे दुष्ट आत्म्यांना सोपे जाऊ शकते. पण बहुतेक विवेकी आणि चांगले लोक असा दुष्ट विचार लगेच झटकून टाकतील. म्हणून दुष्ट आत्मे बहुतेकदा अधिक सूक्ष्म खोटे विचार सुचवतात, जसे की, “या व्यक्तीचा अपमान केल्याशिवाय न्याय होणार नाही!” किंवा “हे पाप खरे तर इतके गंभीर नाही; देव समजून घेईल.” देवाच्या अगदी जवळ असणाऱ्यांना फसवताना हे कपटी आत्मे आणखी सूक्ष्मपणे वागतात. पवित्रतेसाठी झटणाऱ्या व्यक्तीला एखादा दुष्ट आत्मा असा विचार सुचवू शकतो की जो वरवर चांगला वाटतो… पण प्रत्यक्षात तो देवाच्या इच्छेनुसार नसतो. फसवण्यासाठी हे पतित देवदूत “प्रकाशाचे दूत” असल्याचे भासवतात. तुम्ही देवासाठी एखादी गोष्ट करावी अशी काही “चांगली” कल्पना ते तुमच्या मनात आणू शकतात, जरी ती गोष्ट तुम्ही करावी अशी देवाची इच्छा नाही, हे त्यांना पूर्णपणे माहीत असते.

चांगले देवदूतही तुमच्याशी सतत “बोलत” असतात. आपल्या नैसर्गिक क्षमतांनी ते देवाची इच्छा तुम्हाला कळवतात. ते तुम्हाला दया दाखवण्याची, करुणेने वागण्याची आणि क्षमा करण्याची प्रेरणा देऊ शकतात. एखाद्या वाईट गोष्टीला तोंड देण्यासाठी ते तुमच्यात धैर्य जागवू शकतात. किंवा देवाचे वचन अधिक पूर्णपणे समजावे म्हणून ते तुमचे मन उघडू शकतात आणि देवाच्या अंतःजीवनातील व त्याच्या इच्छेतील सुंदर रहस्ये तुम्हाला उलगडून सांगू शकतात.

आत्म्यांचा विवेक म्हणजे देवदूतांकडून येणाऱ्या या विविध संदेशांचा अर्थ लावण्याचा प्रयत्न. आपल्या मनात आलेला विचार किंवा उर्मी चांगल्या आत्म्यांकडून आली आहे (म्हणजेच ती शेवटी देवाच्या इच्छेनुसार आहे) की दुष्ट आत्म्यांकडून आली आहे (म्हणजेच ती देवाच्या इच्छेविरुद्ध आहे), हे ओळखणे हा या विवेकाचा उद्देश आहे.

‘आत्म्यांचा विवेक’ याविषयी संत इग्नेशियस यांच्या शिकवणीचा विचार करताना, इथे एवढे समजून घेणे पुरेसे आहे: चांगले आणि वाईट असे देवदूत आहेत, जे तुमच्याशी संवाद साधतात आणि तुमच्या जीवनाविषयी असलेल्या देवाच्या दैवी इच्छेनुसार किंवा तिच्याविरुद्ध तुम्हाला वळवण्याचा प्रभाव टाकतात. आत्म्यांच्या विवेकाचे हे नियम फक्त या चांगल्या किंवा वाईट आत्म्यांमुळे तुमच्या अंतरंगात उठणाऱ्या हालचालींना लागू होतात. त्यांत विचार, भावना, इच्छा, जिव्हाळ्याच्या भावना, भावनिक प्रतिक्रिया, उर्मी इत्यादींचा समावेश होतो. हेही लक्षात घ्यावे की कधीकधी तुमच्या अंतरंगातील विचार आणि इतर हालचाली तुमच्यातूनच, तुमच्या स्वतःच्या स्वतंत्र इच्छेतून उद्भवतात. ‘आत्म्यांचा विवेक’ याचे नियम अशा विचारांना आणि अंतर्मनातील हालचालींना लागू होत नाहीत. नैराश्य, शारीरिक थकवा, शरीरातील रासायनिक असंतुलन इत्यादींमुळे उद्भवणाऱ्या नकारात्मक भावना आणि विचार, किंवा एखादे यश, एंडॉर्फिन, व्यायाम, उत्साह इत्यादींमुळे निर्माण होणारे सकारात्मक विचार आणि भावना, यांसारख्या नैसर्गिक घडामोडींनाही हे नियम लागू होत नाहीत. येथे केवळ आध्यात्मिक स्वरूपाच्या संदेशांचाच विचार केला जातो.

जग: परंपरेने, बायबलच्या दृष्टिकोनातून आपण ‘जग’ असे म्हणतो, तेव्हा या जगाकडून मिळू शकणाऱ्या सर्व गोष्टी मिळवण्यासाठी आपल्याला भुरळ घालणाऱ्या मोहांचा आणि प्रलोभनांचा आपण उल्लेख करतो. उदाहरणार्थ, सांसारिक सत्ता, प्रतिष्ठा, पैसा आणि अशा इतर गोष्टींचा मोह इतका प्रबळ असू शकतो की जीवनातील हे क्षणिक समाधान मिळवण्यासाठी आपण स्वार्थीपणे वागू लागतो. म्हणून आपल्या जीवनावर पडणारे हे सांसारिक प्रभाव समजून घेणे, ओळखणे आणि शेवटी ते पूर्णपणे नाकारणे, हा आत्म्यांच्या विवेकाचा एक भाग आहे. 

तरीही, या जगात तुम्हाला अनेक चांगले प्रभावही अनुभवायला मिळतात, याची जाणीव ठेवा. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीच्या असामान्य सद्गुणाचे दर्शन तुम्हाला घडू शकते: तिच्या गाढ श्रद्धेतून किंवा आशेतून घडलेली कृती, किंवा आपल्याला ख्रिस्तासारखे अधिकाधिक बनण्याची प्रेरणा देणारी एखादी ख्रिस्ती प्रेमाची कृती. कदाचित रेडिओ लावल्यावर तुम्हाला एखादे प्रेरणादायी ख्रिस्ती गीत किंवा मनाला भिडणारे प्रवचन ऐकायला मिळेल, किंवा कठोर छळाला तोंड देत धैर्याने टिकून राहणारी एखादी व्यक्ती तुम्हाला दिसेल. ‘जग’ हा शब्द सामान्यतः जीवनात अनुभवास येणाऱ्या काही वाईट प्रभावांसाठी वापरला जातो; तरी आपल्या सभोवतालच्या लोकांच्या जीवनात आपल्याला दररोज अनेक चांगले प्रभावही दिसतात. अशा प्रेरणा तुम्ही शोधाव्यात आणि ज्या देवाकडून येत नाहीत त्या नाकाराव्यात.

देह: तुम्हाला दररोज भेडसावणारे देहाचे मोह हेदेखील तुम्ही नाकारले पाहिजेत अशा वाईट आध्यात्मिक प्रभावांचा एक भाग आहेत. हे मोह सर्वांत सहज ओळखता येतात. आळस, कामवासना आणि खाण्यापिण्यातील अतिरेक ही त्यांची काही उदाहरणे आहेत. देवाच्या इच्छेविरुद्ध आणि तुमच्या मानवी प्रतिष्ठेला न शोभणाऱ्या देहसुखांकडे ओढणारे जणू काही ‘आवाज’ तुम्हाला रोज ऐकू येतील. हे मोहही पूर्णपणे नाकारले पाहिजेत. या बाबतीत उपवास आणि आत्मसंयमासाठी स्वेच्छेने केलेला त्याग फार उपयोगी पडतात.

याउलट, देहाच्या मोहांना तोंड देण्यासाठी जे मोठे सहाय्य मिळते, त्याचा तुम्ही मनापासून स्वीकार केला पाहिजे. ख्रिस्ती जीवन निष्ठेने जगताना तुम्ही जोपासता ते संयम, धैर्य, विवेक आणि न्याय यांसारखे अनेक मानवी सद्गुण या कामी येतात. अर्थात, श्रद्धा, आशा आणि प्रीती हे ईश्वरी सद्गुणही तुम्हाला मदत करतील. हे सद्गुण तुमच्या अंगी इतके रुजले की त्यांच्यामुळे तुम्ही देवाच्या इच्छेनुसार वागण्यास प्रवृत्त होता, तेव्हा त्यांची मदत होते.

 

आध्यात्मिक अनुभव आणि विचारप्रक्रिया

आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट समजून घेतली पाहिजे: तुमच्या अंतर्मनातील आध्यात्मिक अनुभवांचा तुमच्या विचारप्रक्रियेशी काय संबंध आहे? चांगल्या आणि दुष्ट अशा दोन्ही आत्म्यांकडून येणाऱ्या प्रेरणांचा उद्देश तुमच्या विचारप्रक्रियेवर आणि तुम्ही घेतलेल्या निर्णयांवर प्रभाव टाकणे हा असतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीशी कठोरपणे वागण्याची आणि तिच्यावर टीका करण्याची तीव्र इच्छा तुमच्या मनात येऊ शकते, कारण ती ‘त्याच लायकीची आहे’ असे तुम्हाला वाटते. दुष्ट आत्म्याकडून येणारा मोह असे रूप घेऊ शकतो. ही इच्छा तुम्हाला चुकीच्या विचारांकडे नेईल; उदाहरणार्थ, तुम्ही घाईघाईने त्या व्यक्तीबद्दल निकाल लावाल. अशा विचाराला तुम्ही मनात थारा दिलात की तो बळावतो आणि त्याच स्वरूपाच्या इतर मोहांना दार उघडतो. असे घडते तेव्हा चांगला आत्मा तुमच्या मनात क्षमा करण्याची व दया दाखवण्याची इच्छा जागवू शकतो. तुम्ही या इच्छेचा स्वीकार केलात, तर दया दाखवण्यात आणि क्षमा करण्यात किती शहाणपण आहे, हे तुम्हाला विवेकाने स्पष्टपणे उमगू शकते. अशा रीतीने चांगले करण्याची इच्छा आणि तशी कृती करण्याची प्रेरणा अधिक बळावतात.

अनेक दृष्टींनी पाहता, आत्म्यांच्या विवेचनाचे अंतिम ध्येय म्हणजे तुमच्या विचारांतील चुका दूर करणे आणि सत्याने तुमच्या विचारांचे पोषण करणे. येशूच सत्य आहे आणि त्याच्या परिपूर्ण इच्छेला तुमच्या मनात सर्वांत वरचे स्थान असले पाहिजे. असे घडते तेव्हा श्रद्धा वाढते आणि तिच्यातून खरी आशा आणि प्रीती फुलतात. याउलट, चुकीचे विचार बळावत गेले तर श्रद्धा, आशा आणि प्रीती हळूहळू विझतात आणि तुमचे विचार, भावना व कृती अविवेकी बनतात.

 

आत्म्यांच्या विवेचनाच्या पहिल्या नियमांचा आढावा

या पहिल्या भागात संत इग्नेशियस यांनी मांडलेले चौदा नियम स्थूलमानाने पुढील चार गटांत विभागता येतील:

  1. प्रारंभिक मनपरिवर्तन: जी व्यक्ती गंभीर पापात जगत असते आणि नंतर पापावर मात करण्यासाठी कसून प्रयत्न करू लागते, तिच्या आत्म्यातील आध्यात्मिक अनुभव समजून घेणे (नियम 1–2).
  2. आध्यात्मिक सांत्वन: ते म्हणजे काय आणि त्याचा अनुभव घेताना कसा विचार करावा व कसे वागावे (नियम 3, 10, 11).
  3. आध्यात्मिक उदासी: ती म्हणजे काय, ती कोठून येते आणि तिचा अनुभव घेताना कसा विचार करावा व कसे वागावे (नियम 4–9, 11).
  4. दुष्ट आत्म्याचे डावपेच: त्याच्या युक्त्या समजून घेणे आणि त्याने घातलेल्या मोहांवर कशी मात करावी हे जाणून घेणे (नियम 12–14).

 

प्रारंभिक मनपरिवर्तन

एकामागून एक गंभीर पापाशी तुमचा संघर्ष चालू असेल आणि तुम्ही अजूनही या चक्रात अडकलेले असाल, तर तुमच्या अंतर्मनात कोणकोणते विचार येतात आणि कोणकोणते अनुभव येतात, याचा आधी विचार करा. तुमच्या वैयक्तिक नैतिक जीवनाचे चित्र साधारण असेच असेल, तर गंभीर पापांच्या सर्व सवयींतून कायमचे मुक्त होण्याचा प्रयत्न करताना खाली दिलेला पहिल्या आणि दुसऱ्या नियमांचा सारांश तुम्हाला उपयोगी पडेल.

पहिला नियम. पहिला नियम असा: जे लोक एका मरणकारक पापातून दुसऱ्या मरणकारक पापात पडत जातात, त्यांच्यासमोर शत्रू सहसा सुखाचा भास निर्माण करणारी प्रलोभने ठेवतो. तो त्यांच्या मनात इंद्रियसुखांची आणि भोगांची चित्रे उभी करतो, जेणेकरून त्यांच्यावरची त्याची पकड आणखी घट्ट होईल आणि त्यांच्या दुर्गुणांत व पापांत वाढ होईल. अशा लोकांच्या बाबतीत चांगला आत्मा उलट पद्धत वापरतो: तो त्यांच्या विचारशक्तीद्वारे त्यांच्या सदसद्विवेकबुद्धीला टोचणी लावतो आणि त्यांना त्यांच्या पापांची बोच जाणवू देतो.

दुसरा नियम. दुसरा नियम असा: जे लोक आपल्या पापांपासून स्वतःला शुद्ध करण्यासाठी कसून प्रयत्न करत आहेत आणि आपला प्रभू देव याच्या सेवेत चांगल्याकडून अधिक चांगल्याकडे वाटचाल करत आहेत, त्यांच्या बाबतीत पहिल्या नियमाच्या उलट घडते. अशा वेळी दुष्ट आत्मा त्यांना टोचणी लावतो, दुःखी करतो, त्यांच्या वाटेत अडथळे आणतो आणि खोटी कारणे पुढे करून त्यांना अस्वस्थ करतो, जेणेकरून त्यांची वाटचाल थांबावी. याउलट, चांगला आत्मा त्यांना धैर्य व बळ, सांत्वन, अश्रू, प्रेरणा आणि शांती देतो. तो त्यांची वाट सुकर करतो आणि सारे अडथळे दूर करतो, जेणेकरून ते सत्कर्म करत पुढे जाऊ शकतील.

गंभीर पाप: आपल्या जीवनाकडे वस्तुनिष्ठपणे पाहा, म्हणजे एखाद्या तटस्थ निरीक्षकाप्रमाणे पाहा. तुम्हाला काय दिसते? सात प्रमुख पापांपैकी एक किंवा अधिक पापांत मोडणाऱ्या (किंवा दहा आज्ञांपैकी एखादी आज्ञा मोडणाऱ्या) कृती तुम्हाला दिसतात का? तसे असेल, तर एका गंभीर पापातून दुसऱ्या गंभीर पापात पडण्याशी तुमचा संघर्ष चालू आहे.

कदाचित तुम्ही लगेच आक्षेप घ्याल आणि आपले पाप गंभीर नाही असे स्वतःला पटवून द्याल. पण तुम्हाला नेमके हेच खरे वाटावे, अशी दुष्ट आत्म्याची इच्छा असते. अनेक जण सुरुवातीलाच या सापळ्यात अडकतात. म्हणून तटस्थ निरीक्षकाप्रमाणे आपल्या पापाकडे वस्तुनिष्ठपणे पाहा आणि जे दिसते त्याला नाव द्या. गेल्या एक-दोन महिन्यांत तुमच्या हातून एक किंवा अधिक गंभीर पापे घडल्याचे दिसले, तर या सुरुवातीच्या नियमांकडे नीट लक्ष द्या. स्वतःशी प्रामाणिक राहा आणि वस्तुनिष्ठपणे विचार करा.

सुख: अलीकडे तुम्ही गंभीर पापाशी झुंज देत असाल, तर तुमच्या कल्पनेसमोर एखादे भ्रामक सुख उभे करणे ही दुष्टाची सर्वांत नेहमीची एक युक्ती असते. अप्रिय गोष्टी दाखवून तो तुम्हाला मोहात पाडणार नाही, कारण त्याने काही साधणार नाही, हे उघड आहे. म्हणून तो हीन प्रकारचे सुख देणाऱ्या गोष्टींचा वापर करतो. सातही प्रमुख पापांपैकी प्रत्येक पाप अत्यंत हीन आणि विकृत स्वरूपाचे क्षणिक सुख देऊ शकते. दुष्ट नेमका याचाच वापर करतो.

तो या सुखांचा वापर कसा करतो? अमुक एक कृती केली तर तुम्हाला आनंद मिळेल आणि तो आनंद तुम्हाला हवा आहे किंवा त्याची तुम्हाला गरज आहे, असे तो तुमच्या मनात सुचवतो. “हे इतकं काही वाईट नाही” किंवा “हे तर चांगलंच आहे,” असे तो तुमच्या मनावर बिंबवू पाहतो. अति खाणे, रागाच्या भरात एखाद्याला खडसावणे, वासनेपोटी केलेली कृत्ये, एखाद्या प्रकारची चोरी इत्यादींपैकी ती एखादी गोष्ट असू शकते. पण ती कोणतीही असो, तुमच्या कल्पनेत हा मोह सुख देणारी आणि म्हणूनच हवीहवीशी वाटणारी चांगली गोष्ट भासेल. आणि तुम्ही सवयीने गंभीर पाप करत राहिलात, तर दुष्ट तुम्हाला जमेल तितके पोकळ आणि भ्रामक सुख देत राहील.

तुम्ही एकामागून एक पाप करत असताना देव आणि चांगले देवदूत तुमच्या आत्म्यासाठी याच्या उलट मार्गाने लढतील. देव तुमच्या सदसद्विवेकबुद्धीला टोचणी लावेल. त्यामुळे तुम्हाला आपल्या पापाची खंत वाटेल आणि आपण बदलायला हवे, हे उमगेल. ही देवाची कृपा आहे. पापाच्या चक्रातून सुटायचे असेल, तर ती कृपा आहे हे ओळखा. म्हणून मनात जाणवणाऱ्या अपराधभावाकडे लक्ष द्या. सतत लाज वाटत राहावी म्हणून नव्हे, तर योग्य अपराधभाव तुम्हाला गंभीर पापाच्या चक्रातून बाहेर पडण्यास मदत करू शकतो म्हणून.

सवयीच्या पापातून तुम्ही मुक्त होऊ लागता आणि सद्गुण व स्वातंत्र्य यांचे जीवन जगू लागता, तेव्हा चांगले आणि दुष्ट आत्मे तुमच्याशी ज्या प्रकारे संवाद साधतात, तो प्रकार एका गंभीर पापातून दुसऱ्या गंभीर पापात पडत राहणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीत ते जसे वागतात त्याच्या उलट असतो. अशा वेळी दुष्ट तुमच्या आत्म्यावर चार प्रकारे परिणाम करतो, तर चांगले आत्मे सात प्रकारे कार्य करतात, असे संत इग्नेशियस सांगतात. दुष्ट पुढील गोष्टी करेल:

  1. तुमच्या सदसद्विवेकबुद्धीला टोचणी लावेल: एखाद्या कृतीमुळे तुमचे मन अस्वस्थ होऊ शकते आणि देवाची सेवा करण्याविषयी तुम्हाला अवाजवी चिंता वाटू शकते.
  2. तुम्हाला दुःखी करेल: देवाच्या इच्छेप्रमाणे वागण्याचा प्रयत्न करताना, काही कारण कळत नसतानाही तुम्हाला दुःखाने ग्रासल्यासारखे वाटू शकते. 
  3. सद्गुणांच्या मार्गात अडथळे आणेल: देवाच्या इच्छेप्रमाणे वागण्यासाठी काय काय करावे लागेल हे पाहून तुम्ही भांबावून जाऊ शकता. एक चांगले, सद्गुणी ख्रिस्ती जीवन जगण्याइतके बळ आपल्यात नाही, असे तुम्हाला वाटू शकते. देवाच्या इच्छेप्रमाणे जगणे आवाक्याबाहेरचे वाटू लागते. 
  4. खोट्या तर्कांनी तुमचा आत्मा अस्वस्थ करेल: देवाच्या प्रेमाबद्दल किंवा तुमच्या जीवनात तो करत असलेल्या कार्याबद्दल शंका घेण्याचा मोह तुम्हाला होऊ शकतो आणि त्यामुळे मनःशांती ढळू शकते. तुमच्या विचारांचा गोंधळ उडू शकतो आणि तुमची आशा मावळू शकते.

पण देव आणि चांगले देवदूतही तुमच्या आत्म्यात याच्या उलट प्रकारे कार्य करतील:

  1. धैर्य देतील: सद्गुणांचा पुढचा मार्ग कठीण दिसत असला, तरी स्तोत्र 23 मधील या वचनावर तुम्ही मनन करू शकता: “प्रभू माझा मेंढपाळ आहे; मला कशाचीही उणीव भासणार नाही.” देव तुमच्या सोबत असला, तर तुम्ही “अंधाऱ्या दरीतून” जाऊ शकता, हे तुम्हाला ठाऊक असते.
  2. बळ देतील: “माझी कृपा तुला पुरेशी आहे,” असे देव तुम्हाला सांगत असल्याचे जाणवू शकते. ते बळ तुमच्या अंतरंगात उफाळून येत असल्याचे तुम्हाला जाणवते.
  3. आध्यात्मिक सांत्वन देतील: तुम्हाला अशी आध्यात्मिक स्फूर्ती, आनंद आणि उत्साह अनुभवायला मिळेल की ही देवाची कृपा आहे, असेच म्हणावे लागेल. “स्वातंत्र्य तुमची वाट पाहत आहे.”
  4. डोळ्यांत अश्रू आणतील: हे दुःखाचे अश्रू नाहीत, तर जखमा भरून काढणारे अश्रू आहेत. तुम्हाला शुद्ध करणाऱ्या देवाच्या दयेसाठी तुम्ही आपले हृदय उघडता आणि केलेल्या पापांबद्दल पवित्र खेदाने तुमचे मन भरून येते, तेव्हा हे अश्रू तुम्हाला शुद्ध करतात. या अश्रूंमधून पुढे लाभणाऱ्या स्वातंत्र्याची चाहूल लागते.
  5. प्रेरणा देतील: आध्यात्मिक गोष्टी तुम्हाला अधिक स्पष्ट दिसू लागतील. गोष्टींचा अर्थ उमगू लागेल. देवाची इच्छा तुम्हाला अधिक स्पष्टपणे समजेल आणि तिच्यावरचा तुमचा विश्वास दृढ होईल.
  6. आत्म्याला विसावा देणारी आंतरिक शांती देतील: “शांत राहा, सर्व काही ठीक होईल.” देव तुमच्या जीवनात कार्य करत आहे हे लक्षात आल्यावर तुम्ही सुटकेचा निःश्वास टाकाल. अखिल विश्वाचा देव तुमच्यावर प्रेम करतो आणि तुम्हाला मदत करत आहे, याची जाणीव होईल. चिंता आणि भीती कमी होतील.
  7. सर्व अडथळे दूर करतील: पापापासून मुक्त असे सद्गुणी जीवन जगणे शक्य आहे, असे तुम्हाला वाटू लागेल. पावित्र्याकडे नेणारा मार्ग तुम्हाला उत्साह देईल आणि त्यावर चालण्याची तुम्हाला ओढ लागेल.

देव आणि दुष्ट कशा प्रकारे कार्य करतात, याच्या या याद्यांवर काळजीपूर्वक मनन करा. पापावर मात करण्याचा प्रयत्न करताना येणारे अनुभव तपासण्यासाठी त्यांचा उपयोग करा. तुमच्या अंतरंगातील अनुभव समजून घेतल्याने ते देवाकडून येतात की दुष्टाकडून, याचा विवेक करता येईल. हा फरक ओळखला की देवाच्या इच्छेप्रमाणे वागणे आणि दुष्टाची इच्छा नाकारणे सोपे होईल.

सोप्या शब्दांत सांगायचे तर, तुम्ही पापावर मात करण्याचा प्रयत्न करता तेव्हा दुष्ट तुमच्या आत्म्यात अशी अवस्था निर्माण करेल, जिला संत इग्नेशियस “आध्यात्मिक खिन्नता” म्हणतात; तर देव “आध्यात्मिक सांत्वन” देईल. या दोन आंतरिक अनुभवांमधला फरक समजल्याने देवाच्या इच्छेप्रमाणे वागण्याची निवड करणे आणि दुष्टाला व त्याच्या खोट्या बोलण्याला नाकारणे तुम्हाला सोपे जाईल.

 

आध्यात्मिक सांत्वन

“आध्यात्मिक सांत्वन” हा एक मार्ग आहे, ज्याद्वारे देव तुमच्या जीवनात तो कसे कार्य करीत आहे हे तुम्हाला जाणवून देतो. अशा रीतीने तो तुम्हाला मार्ग दाखवतो, प्रोत्साहन देतो आणि त्याच्या परिपूर्ण इच्छेनुसार चालण्यासाठी बळ देतो. तिसऱ्या नियमात संत इग्नेशियस आध्यात्मिक सांत्वनाचे प्रकार सांगतात:

तिसरा नियम. तिसरा नियम: आध्यात्मिक सांत्वनाविषयी. मी त्याला सांत्वन म्हणतो, जेव्हा आत्म्यात अशी अंतःप्रेरणा जागी होते की आत्मा आपल्या सृष्टीकर्त्याच्या व प्रभूच्या प्रेमाने प्रज्वलित होतो; आणि त्यामुळे पृथ्वीवरील कोणत्याही निर्मित वस्तूवर केवळ तिच्यासाठी प्रेम न करता, त्या सर्वांच्या सृष्टीकर्त्याच्या ठायीच तो तिच्यावर प्रेम करू शकतो.

त्याचप्रमाणे, जेव्हा आत्मा असे अश्रू ढाळतो की जे त्याला आपल्या प्रभूवर प्रेम करण्यास प्रवृत्त करतात, तेव्हाही मी त्याला सांत्वन म्हणतो. ते अश्रू स्वतःच्या पापांबद्दलच्या दुःखातून, आपला प्रभू ख्रिस्त ह्याच्या दुःखसहनाच्या चिंतनातून किंवा त्याच्या सेवेशी व स्तुतीशी थेट संबंध असलेल्या इतर गोष्टींमुळे येऊ शकतात.

शेवटी, आशा, श्रद्धा आणि प्रीती यांत होणारी प्रत्येक वाढ आणि स्वर्गीय गोष्टींकडे व स्वतःच्या आत्म्याच्या तारणाकडे बोलावणारा व आकर्षित करणारा प्रत्येक आंतरिक आनंद, यांना मी सांत्वन म्हणतो. असा आनंद आत्म्याची अस्वस्थता दूर करतो आणि त्याला आपल्या सृष्टीकर्त्याच्या व प्रभूच्या ठायी शांती देतो.

ही सांत्वने सोप्या शब्दांत अशी सांगता येतील: 

  1. देवाच्या प्रेमाने प्रज्वलित होणे
  2. देवाच्या हृदयाने संपूर्ण सृष्टीवर प्रेम करणे
  3. आध्यात्मिक अश्रू
  4. श्रद्धा, आशा आणि प्रीती यांत वाढ

देवाच्या प्रेमाने प्रज्वलित होणे: आध्यात्मिक सांत्वनाच्या या प्रकारात तुमच्या आत्म्यात अशी अंतःप्रेरणा जागी होते की तुम्ही सहजच देवाच्या “प्रेमात पडता.” तुम्ही त्याच्यावर का प्रेम करता हे सांगणे कठीण असते; पण ते प्रेम तुमच्या हृदयात असते. देवाचे आंतरिक सौंदर्य आणि त्याचा महिमा यांची तुम्हाला नव्याने आध्यात्मिक जाणीव होऊ शकते; किंवा देव तुमच्यावर प्रेम करतो, ही गोष्ट तुम्हाला अधिक स्पष्टपणे जाणवू शकते. यातून देवाविषयीचे असे प्रेम तुमच्यात जागे होते की त्याबद्दल कोणतीही शंका राहत नाही. तुमच्या हृदयात अशी प्रेरणा जाणवली, तर आनंद करा, तिचा स्वीकार करा, तिची गोडी चाखा आणि त्या आनंदात रमून जा. हा अनुभव एखाद्या क्षणापुरताच जाणवू शकतो किंवा बराच काळ टिकू शकतो.

देवाच्या हृदयाने संपूर्ण सृष्टीवर प्रेम करणे: तुमचे हृदय देवाच्या प्रेमाने प्रज्वलित होते, तेव्हा देवाने प्रेरित केलेल्या नव्या प्रेमाने तुम्ही या जगातील सर्व गोष्टींवरही प्रेम करू लागता. इतर माणसांवर, निसर्गावर आणि संपूर्ण सृष्टीवर देव जसे प्रेम करतो, तसे अधिक भरभरून प्रेम तुम्ही करू लागता. अनेकदा तुम्ही एखाद्या गोष्टीवर स्वार्थीपणे “प्रेम” करता. अशा “प्रेमात” आपलेपणापेक्षा मालकीची भावना अधिक असते. “मला हे हवंय!” किंवा “मला तुझी गरज आहे!” किंवा “हे माझं आहे!” किंवा “हे करायला मला फार आवडतं.” पण देवाच्या कृपेने तुमच्या स्वार्थी “प्रेमाला” नवी दिशा मिळते आणि त्याचे खऱ्या निःस्वार्थ प्रेमात रूपांतर होते. या निःस्वार्थ प्रेमामुळे तुम्ही तुमच्या जीवनातील सर्व माणसांकडे आणि गोष्टींकडे ख्रिस्ताच्या हृदयाच्या दृष्टीने पाहता. ख्रिस्त त्यांच्यावर जसे प्रेम करतो, तसेच तुम्ही त्यांच्यावर प्रेम करता. हे प्रेम शिकूनच मिळते असे नाही; ते देवाच्या प्रेरणेने तुमच्या हृदयात सहज उमलते. ती एक देणगी आहे. ती स्वीकारल्यावर तुम्हाला उमगेल की हे देवाचेच प्रेम तुमच्या हृदयात जिवंत आहे आणि देव जसे सर्वांवर प्रेम करतो तसे प्रेम करायला ते तुम्हाला प्रवृत्त करीत आहे.

आध्यात्मिक अश्रू: अनेक कारणांनी अश्रू येऊ शकतात. एखादी प्रिय व्यक्ती गमावल्यावर किंवा दुसऱ्या एखाद्या दुःखद प्रसंगाला सामोरे जाताना अश्रू येणे स्वाभाविक आहे; त्यात काही असामान्य नाही आणि ती एक निरोगी प्रतिक्रिया आहे. पण येथे ज्या अश्रूंबद्दल सांगितले आहे, ते केवळ नैसर्गिक नाहीत; ते अलौकिक स्वरूपाचे आहेत. ते “आध्यात्मिक अश्रू” आहेत. उदाहरणार्थ, पश्चात्तापाने येशूकडे आलेल्या आणि आपल्या अश्रूंनी त्याचे पवित्र चरण धुतलेल्या त्या पापी स्त्रीचा विचार करा. त्या अश्रूंनी तिचे स्वतःचे हृदय शुद्ध झाले. ते देवाची देणगी होते. या पवित्र दुःखाचा उगम देवाच्या प्रेरणेत होता, म्हणून ते अश्रू “आध्यात्मिक” होते. देव तुमच्या आत्म्याशी इतक्या खोलवर संवाद साधतो की तो अनुभव तुमच्या शरीरातून अश्रूंच्या रूपाने व्यक्त होतो. कदाचित तुम्हाला स्वतःच्या पापांबद्दल दुःख झाले असेल, आपल्या प्रभूने किती गहन दुःख सहन केले याची जाणीव झाली असेल किंवा तो तुमच्यावर किती परिपूर्ण प्रेम करतो हे तुम्हाला अंतःकरणात उमगले असेल. महत्त्वाचे हे की देवाचा हा संवाद इतका खोल असतो आणि तुमच्या आत्म्यात इतका बदल घडवतो की तो शरीरातून अश्रूंच्या रूपाने व्यक्त होतो.

श्रद्धा, आशा आणि प्रीती यांत वाढ: या तीन सद्गुणांची वाढ ही देव तुमच्या जीवनात कार्य करीत असल्याची सर्वांत स्पष्ट चिन्हांपैकी एक आहे. तुमची श्रद्धा वाढत असल्याचे तुम्हाला जाणवते, तेव्हा देव तुमच्या जीवनात कार्य करीत असतो. श्रद्धा म्हणजे देवाची आणि त्याच्या इच्छेची अशी खोल ओळख, जी तुमचे जीवन बदलते. श्रद्धेतून अशी खात्री मिळते की तिचे स्पष्टीकरण केवळ बुद्धीच्या बळावर देता येत नाही. श्रद्धा वाढत जाते तशी देवावरची आशाही वाढते. त्या आशेलाही खात्रीचे बळ येते. सर्व काही देवाच्या हाती आहे आणि जीवनात जे काही तुमच्यासमोर येईल त्यातून तो तुम्हाला मार्ग दाखवेल, हे तुम्हाला अंतःकरणातून “ठाऊक” असते. अशा रीतीने श्रद्धा आणि आशा वाढल्या की प्रीती जागी होते. देवाविषयी आणि इतरांविषयी नवे प्रेम आपल्या अंतःकरणात सहज उमलले आहे, असे तुम्हाला जाणवते. तुम्ही सहजच प्रेम करता आणि हे प्रेम केवळ देवाच्या कृपेनेच शक्य आहे, हे तुम्हाला ठाऊक असते.

या तीन सद्गुणांच्या वाढीला कोणतीही मर्यादा नाही. हे सद्गुण तुमच्यात परिपूर्ण व्हावेत, अशी देवाची इच्छा आहे. ते तुमच्यात परिपूर्ण झाले, तर तुम्ही देवाशी आणि त्याच्या पवित्र इच्छेशी पूर्णपणे एकरूप व्हाल. या सद्गुणांची परिपूर्णता म्हणजे तुम्ही सर्वस्वी देवाचे होता आणि दुष्टाचा तुमच्यावर कसलाही ताबा राहत नाही. या सद्गुणांची परिपूर्णता अखेरीस तुम्हाला प्रत्येक पापापासून, इतकेच नव्हे तर अगदी लहानात लहान आध्यात्मिक अपूर्णतेपासूनही मुक्त करते. या जीवनात फार थोडे लोक पवित्रतेच्या या पातळीला पोहोचतात. पण सर्वांनाच या पवित्रतेचे आवाहन आहे आणि देवाच्या कृपेने सर्वांनाच ती प्राप्त होऊ शकते. 

आध्यात्मिक सांत्वनाच्या काळातील चिंतनाचा सराव: आध्यात्मिक सांत्वन अनुभवत असताना, ज्याला ‘चिंतनाचा सराव’ म्हणता येईल, त्यासाठी दहाव्या आणि अकराव्या नियमांत काही व्यावहारिक सूचना दिल्या आहेत. दहाव्या नियमातील पहिला ‘चिंतनाचा सराव’ असा आहे:

दहावा नियम. दहावा: सांत्वन अनुभवत असलेल्या व्यक्तीने, पुढे येणाऱ्या आध्यात्मिक खिन्नतेच्या काळात आपण कसे राहू, याचा विचार करावा आणि त्या वेळेसाठी नवे बळ मिळवावे.

हा नियम अगदी सरळ आहे. पुन्हा आध्यात्मिक खिन्नता अनुभवावी लागेल, तेव्हा उपयोगी पडावी म्हणून आध्यात्मिक सांत्वनाची कृपा साठवून ठेवण्याचा हा एक मार्ग आहे. हा नियम तुम्हाला याचीही आठवण करून देतो की, जीवनात तुम्ही पूर्ण परिपूर्णता प्राप्त केली नसेल, तर आध्यात्मिक खिन्नता पुन्हा नक्कीच येईल. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर, तुम्ही अनुभवत असलेले आध्यात्मिक सांत्वन कायम तुमच्यासोबत राहीलच असे नाही. म्हणून आताच तयारी करा!

हे समजून घेण्यासाठी पवित्र शास्त्रातील योसेफाची कथा आठवा. त्याला इजिप्तमध्ये गुलाम म्हणून विकण्यात आले. पुढे त्याला फारोच्या सेवेत उच्च पद मिळाले आणि फारोच्या खालोखाल दुसऱ्या क्रमांकाचा अधिकार त्याच्याकडे आला. त्यानंतर देशात काही काळ अन्नाची विपुलता होती. गरजेपेक्षा जास्त पीक येत होते. योसेफाने शहाणपणाने विचार केला आणि पुढे दुष्काळ पडला तर उपयोगी पडावे म्हणून जास्तीचे अन्न साठवून ठेवण्याचे ठरवले. आणि नेमके तसेच घडले. पण त्याने आधीच तयारी केल्यामुळे त्याचे लोक दुष्काळात टिकून राहिले. आध्यात्मिक सांत्वनाच्या काळात तुम्ही जी ‘विपुलता’ अनुभवता, तिचेही असेच करा. तो काळ लक्षात ठेवा. त्या वेळी तुम्हाला कसे वाटते, तुम्ही काय अनुभवता आणि कोणते चांगले संकल्प करता, यांची मनात नोंद घ्या. पुढे आध्यात्मिक खिन्नतेचा अनुभव येईल, तेव्हा सांत्वनाच्या काळातले अनुभव आठवा आणि खिन्नतेमुळे ओढवलेली परीक्षा सहन करण्यासाठी या ‘अन्नाचा’ उपयोग करा.

आध्यात्मिक सांत्वनाच्या काळात संत इग्नेशियस सुचवतात तो दुसरा ‘चिंतनाचा सराव’ अकराव्या नियमाच्या पहिल्या भागात दिला आहे:

अकरावा नियम. अकरावा: सांत्वन लाभलेल्या व्यक्तीने स्वतःला शक्य तितके नम्र करावे, स्वतःला मोठे समजू नये आणि अशी कृपा किंवा असे सांत्वन नसताना खिन्नतेच्या काळात आपल्या हातून किती थोडे घडू शकते, याचा विचार करावा.

आध्यात्मिक सांत्वन अनुभवणाऱ्यांना वास्तवाचे भान देणारा हा सराव आहे. असे सांत्वन देवाकडून येते; तरीही तुमच्या दुर्बलतेमुळे कृपेच्या या देणगीचा गैरवापर करण्याचा मोह तुम्हाला होऊ शकतो. नम्रता तुम्हाला हा सापळा टाळण्यास मदत करेल. गर्वामुळे तुम्ही स्वतःला प्रत्यक्षात आहात त्यापेक्षा मोठे समजू लागता. पण असा विचार तुम्हाला गर्वाच्या वाटेवर नेतो आणि तो दुष्टाकडून येणारा मोह आहे. सर्व काही देणगी आहे, सर्व काही देवाची कृपा आणि दया आहे आणि सर्व गौरव देवाचाच आहे, याचा तो तुम्हाला विसर पाडतो. म्हणून अशा मोहाला प्रतिकार करण्यासाठी, प्रत्येक वेळी आध्यात्मिक सांत्वन अनुभवत असताना स्वतःला नम्र करा, असे संत इग्नेशियस सुचवतात. खरे तर, सांत्वन जितके प्रबळ असेल, तितके अधिक नम्र तुम्हाला देवासमोर व्हावे लागेल. त्यामुळे गर्विष्ठ विचारांच्या आहारी जाण्यापासून तुम्ही वाचाल.

आध्यात्मिक सांत्वनाच्या क्षणी तुम्ही स्वतःला नम्र केले, तर तुम्हाला मिळणाऱ्या कृपेचा प्रभाव एका अर्थाने कितीतरी पटींनी वाढतो. कारण तुमच्या नम्रतेमुळे आध्यात्मिक सांत्वनाचे परिणाम पुढे मोहाचे प्रसंग येतील तेव्हाही अधिक सहजपणे टिकून राहतात. उदाहरणार्थ, आध्यात्मिक सांत्वनाचा अनुभव घेताना तुम्हाला इतका आनंद होतो की सारे जग जिंकल्यासारखे वाटते आणि त्यामुळे तुम्ही स्वतःला फार मोठे समजू लागता, तर त्या सांत्वनाचे बळ टिकणार नाही. मग दुसऱ्याच दिवशी तुम्ही खिन्न असाल आणि तुमच्या श्रद्धेची परीक्षा झाली, तर त्या परीक्षेत तुम्ही कमी पडू शकता. पण आधी आध्यात्मिक सांत्वन अनुभवताना तुम्ही स्वतःला नम्र केले असेल, तर ती कृपा साठून राहते आणि त्या आधीच्या सांत्वनातून टिकून राहिलेल्या बळाने तुम्ही परीक्षेला तोंड देऊ शकाल. आध्यात्मिक सांत्वनाच्या काळातील नम्रतेतून अशी जाण आणि योग्य विचारदृष्टी लाभते, जी त्या वेळी वाटणारा आनंद ओसरल्यानंतरही दीर्घकाळ टिकते. ही जाण म्हणजे श्रद्धेचे अधिक सखोल रूप आहे. जीवनातील परीक्षा सहन करताना याच श्रद्धेची गरज भासेल. जेव्हा सर्वाधिक गरज असेल, तेव्हा श्रद्धा तुम्हाला आशेकडे आणि देव व शेजारी यांच्यावरील प्रेमाकडे नेईल.

 

आध्यात्मिक खिन्नता

‘आध्यात्मिक खिन्नते’च्या काळात अंतःकरणात काय अनुभवास येते, हे संत इग्नेशियस चौथ्या नियमात पुढीलप्रमाणे स्पष्ट करतात:

चौथा नियम. चौथा नियम: आध्यात्मिक उदासीविषयी. तिसऱ्या नियमात वर्णन केलेल्या अवस्थेच्या अगदी उलट असलेल्या सर्व अनुभवांना मी उदासी म्हणतो. उदाहरणार्थ, आत्म्यात दाटलेला अंधार व अस्वस्थता, हीन व ऐहिक गोष्टींकडे ओढ, निरनिराळ्या उलथापालथींमुळे व मोहांमुळे वाटणारी अशांती, भरवसा ढळणे, आशा आणि प्रेम न उरणे, तसेच स्वतःला आळशी, उत्साहहीन व दुःखी अवस्थेत पाहणे आणि आपल्या निर्माणकर्त्या प्रभूपासून जणू दुरावल्यासारखे वाटणे. कारण जसे सांत्वन उदासीच्या विरुद्ध आहे, तसेच सांत्वनातून येणारे विचारही उदासीतून येणाऱ्या विचारांच्या विरुद्ध असतात.

नवव्या नियमात संत इग्नेशियस आध्यात्मिक उदासीची तीन कारणे सांगतात:

नववा नियम. नववा नियम: आपल्याला उदासी का जाणवते, याची तीन प्रमुख कारणे आहेत.

पहिले कारण म्हणजे आपल्या आध्यात्मिक साधनेतील उदासीनता, आळस किंवा निष्काळजीपणा. अशा रीतीने आपल्या चुकांमुळे आध्यात्मिक सांत्वन आपल्यापासून दूर होते.

दुसरे कारण म्हणजे आपली परीक्षा घेणे: विपुल सांत्वन आणि मोठी कृपादाने यांचे प्रतिफळ नसतानाही आपण किती खरे उतरतो आणि प्रभूच्या सेवेसाठी व स्तुतीसाठी स्वतःला किती वाहून घेतो, हे पाहणे.

तिसरे कारण म्हणजे आपल्याला खरी जाणीव आणि समज देणे, जेणेकरून आपल्याला अंतःकरणात उमगेल की उत्कट भक्ती, गाढ प्रेम, अश्रू किंवा इतर कोणतेही आध्यात्मिक सांत्वन मिळवणे किंवा टिकवून ठेवणे आपल्या हातात नाही. हे सर्व आपला प्रभू परमेश्वर याचे दान आणि कृपा आहे. अशा रीतीने जे आपले नाही त्यावर आपण आपला हक्क मानू नये आणि भक्ती किंवा आध्यात्मिक सांत्वनाचे इतर अनुभव यांचे श्रेय स्वतःला देऊन गर्वात किंवा पोकळ आत्मगौरवात फुगून जाऊ नये.

आधी आध्यात्मिक उदासीची ही तीन कारणे समजून घेऊया. ती समजल्यावर, उदासीचे प्रत्यक्ष अनुभव अंतःकरणात कसे जाणवतात, याचा तुम्ही विचार कराल.

पहिले कारण: उदासीनता, आळस किंवा निष्काळजीपणा—आध्यात्मिक उदासीच्या तीन कारणांपैकी पहिले कारण म्हणजे तुमचे स्वतःचे पाप. वैयक्तिक पाप आणि देवाकडून मिळणारे सांत्वन गमावणे यांचा स्पष्ट संबंध आहे. हा पापाचा स्वाभाविक परिणाम आहे. तुम्ही पाप करता तेव्हा देवाला तुमच्या जीवनातून दूर सारता. असे केल्यावर त्याच्या सान्निध्याची स्पष्ट जाणीव नाहीशी होते. म्हणून, पुढील विभागात वर्णन केलेल्या आध्यात्मिक उदासीचा कोणताही अनुभव तुम्हाला आला, तर तो तुमच्या पापाचा परिणाम आहे की नाही, हे ओळखण्यासाठी प्रथम सदसद्विवेकबुद्धीच्या प्रकाशात स्वतःचे परीक्षण करा. तुम्ही केलेली एखादी पापपूर्ण किंवा निष्काळजी कृती आणि आध्यात्मिक सांत्वन व देवाच्या सान्निध्याची जाणीव गमावणे यांचा संबंध तुम्हाला अनेकदा दिसून येईल. अशा वेळी देव आपले सांत्वन मागे घेतो, कारण तो तुम्हाला बदलायला, अंतःकरणाचे परिवर्तन करून पुन्हा देवाकडे वळायला आणि पापाच्या जखमांतून बरे व्हायला बोलावतो. हे सांत्वन गमावणे हीसुद्धा देवाची कृपा आहे. त्यामुळे तुम्हाला आपल्या पापाची अधिक तीव्र जाणीव होते आणि तुम्ही पूर्ण अंतःकरणाने पुन्हा देवाकडे वळू शकता.

दुसरे कारण: आपली परीक्षा घेणे—सदसद्विवेकबुद्धीच्या प्रकाशात स्वतःचे परीक्षण केल्यावर तुमच्या आध्यात्मिक उदासीचा आणि तुमच्या पापाचा स्पष्ट संबंध दिसत नसेल, तर आणखी एक शक्यता विचारात घ्या. अंतःकरणात जाणवणारी ही उदासी पापाचा परिणाम नसून, तारणाच्या मार्गावर तुम्हाला मदत व्हावी म्हणून देवाने होऊ दिलेली परीक्षा असू शकते. अंतःकरणातील अशा परीक्षेचे मूळ कारण देव स्वतः कधीच नसतो. तरीही, अशा परीक्षांतून आपल्याला अनेक आध्यात्मिक लाभ मिळू शकतात, म्हणून तो अनेकदा आपल्याला त्यांतून जाऊ देतो.

उदाहरणार्थ, कोणतेही स्पष्ट कारण नसताना तुम्हाला उदासी जाणवते आणि ती तुमच्या पापामुळे आलेली नसते, तेव्हा ती परीक्षा देवावर अधिक निर्मळ प्रेम व्यक्त करण्याची संधी ठरते. केवळ प्रेमापोटी देवावर प्रेम करण्याची ही संधी आहे; सुखद भावना किंवा सांत्वन मिळते म्हणून नव्हे.

अशा परीक्षा आणखी एका गोष्टीचे आमंत्रण देतात: आपण त्या महान राजाचे सेवक आहोत, हे आपल्या जीवनातून खरे करून दाखवण्याचे. खरा सेवक चांगल्या आणि कठीण अशा दोन्ही काळांत राजावर प्रेम करतो आणि त्याची सेवा करतो. आध्यात्मिक उदासीच्या परीक्षेतही तुम्ही तुमच्या कृतींतून देवावर प्रेम करू शकलात, तर विश्वासू सेवक म्हणून तुमची ओळख अधिक दृढ होते आणि तुमच्या जगण्यात अधिक पूर्णपणे दिसून येते. तुम्ही देवावर प्रेम कराल ते ‘त्यातून मला काहीतरी मिळते’ म्हणून नव्हे, तर तो तुमचा देव आहे आणि तुमच्या प्रेमास पात्र आहे म्हणून.

शिवाय, देवावर प्रेम करण्याचा तुमचा निर्धार आणि निष्ठा अधिक दृढ होतात. सांत्वनाचा लाभ स्पष्टपणे जाणवतो तेव्हा प्रेम करणे सोपे असते. पण तो ‘लाभ’ तितकासा जाणवत नाही, तेव्हा प्रेम करत राहण्यासाठी निर्धार, निष्ठा आणि प्रामाणिकपणा लागतो. अशा रीतीने कोणत्याही परिस्थितीत प्रेम करत राहण्याचा तुमचा निर्धार बळकट होतो.

परीक्षांमुळे तुम्हाला स्वतःची ओळखही अधिक चांगली होते. विशेषतः, देवाची मुले म्हणून आपण कोण आहोत आणि जे करतो ते का करतो, हे तुम्हाला उमगते. मी देवावर प्रेम का करतो? मी त्याची सेवा का करतो? परीक्षा या प्रश्नांची उत्तरे अधिक स्पष्ट करतात आणि त्यांतून आपले हेतू अधिक निर्मळ होतात.

शेवटी, अशा परीक्षेमुळे देव तुमच्या किती जवळ आहे, हे तुम्हाला समजते. आध्यात्मिक उदासीनतेचा अनुभव येतो तेव्हा सुरुवातीला देव आपल्यापासून दूर आहे, असे तुम्हाला ‘वाटू’ शकते. पण ही परीक्षा धीराने सहन करून तिला सामोरे जाताना, देवाचे तुमच्यावर किती जिव्हाळ्याचे प्रेम आहे आणि तो तुमच्या किती जवळ आहे, याची नव्याने जाणीव तुम्हाला होईल. ही जाणीव अधिक शुद्ध झालेल्या श्रद्धेतून येईल. तुम्हाला काय वाटते यावर तुमची श्रद्धा आधारलेली नसेल, तर श्रद्धेतून तुम्हाला जे उमगेल त्यावर ती आधारलेली असेल. त्यामुळे तुमची आशा आणि प्रेम अधिक गहिरे होतील.

तिसरे कारण: आपल्याला खरी ओळख आणि ज्ञान देणे—अंतःकरणात आध्यात्मिक उदासीनता अनुभवण्यामागचे तिसरे कारण म्हणजे एक विशिष्ट गोष्ट उमगणे: आध्यात्मिक सांत्वन मिळवणे आणि ते टिकवून ठेवणे हे आपल्या स्वतःच्या सामर्थ्यापलीकडचे आहे. या जाणिवेमुळे तुम्ही अधिक नम्र होता आणि देवावर अधिक अवलंबून राहायला शिकता. सर्व काही देणगी आहे आणि त्याबद्दल तुम्ही सदैव कृतज्ञ असले पाहिजे, हे तुम्हाला उमगते. सांत्वनातून मिळणाऱ्या सुखद अनुभूतींवर तुमचा हक्क नाही; त्या तुम्ही कमावलेल्या नाहीत, त्या मिळण्यास तुम्ही पात्र आहात असेही नाही, आणि त्या तुमच्या स्वतःच्या प्रयत्नांनी मिळालेल्या नाहीत. उलट, देवाशिवाय तुम्ही काहीच नाही, हे तुम्हाला उमगते. देवाच्या कृपेशिवाय आणि दयेशिवाय तुम्ही काहीही करू शकत नाही आणि जीवनाची परिपूर्णताही प्राप्त करू शकत नाही. ही नम्र जाणीव तुम्हाला देव देऊ इच्छित असलेल्या कृपेच्या अमर्याद देणग्या अधिक मोकळ्या मनाने स्वीकारण्यास तयार करते. या नम्रतेतून तुम्ही कोण आहात आणि देव कोण आहे, हे सत्य तुम्हाला उमगते.

आध्यात्मिक उदासीनतेची वरील कारणे पाहिल्यानंतर, आता या अवस्थेत एखाद्या व्यक्तीला अंतःकरणात कोणते अनुभव येऊ शकतात, ते थोडक्यात पाहूया:

  1. आत्म्यातील अंधार: श्रद्धेवर थेट आघात करणारा आतला त्रास. मानसिक नैराश्य किंवा शारीरिक थकवा. श्रद्धेवर परिणाम करणाऱ्या आध्यात्मिक गोंधळात पडण्याचा मोह.
  2. अस्वस्थता: अंतःकरणातील बेचैनी. मनःशांतीचा अभाव. संत ऑगस्टीन यांच्या कबुलीजबाब या ग्रंथातील प्रसिद्ध शब्द आठवा: “हे प्रभू, आमच्या हृदयांना तुझ्यामध्ये विसावा मिळेपर्यंत ती अस्वस्थ असतात.”
  3. हीन आणि सांसारिक गोष्टींकडे ओढ: देवाऐवजी इतर गोष्टींत, उदाहरणार्थ देहाच्या पापांत, ‘सांत्वन’ शोधण्याचा मोह.
  4. निरनिराळ्या बेचैनींनी आणि मोहांनी मन अस्वस्थ होणे: अंतःकरण इतके अस्थिर होणे की मनात उठणाऱ्या वेगवेगळ्या खळबळींमुळे मोहात पडावेसे वाटते. 
  5. भरवसा ढळणे: स्वतःबद्दल शंका वाटणे आणि विशेषतः देवाविषयी व श्रद्धेच्या बाबतीत अनिश्चितता जाणवणे. मनात दुर्बलता आणि निश्चयाचा अभाव घेऊन जीवनाला सामोरे जाणे.
  6. आशेचा अभाव: श्रद्धेच्या बाबतीत असा गोंधळ होणे की देवावर आणि त्याच्या इच्छेवर ठेवलेली आशा हरवल्यासारखी ‘वाटते’. ‘सकारात्मक प्रतिसाद’ मिळत नसेल तर कृती करण्याची प्रेरणा न वाटणे.
  7. प्रेमाचा अभाव: आपल्याला देवाविषयी प्रेम वाटत नाही, तसेच देव आपल्यावर प्रेम करतो याचाही अनुभव येत नाही.
  8. आळशीपणा, उत्साहहीनता आणि खिन्नता: देवावर प्रेम करण्यास आणि त्याची सेवा करण्यास प्रवृत्त करणाऱ्या आध्यात्मिक शक्तीवर होणारा आघात. 
  9. जणू आपल्या निर्माणकर्त्यापासून आणि प्रभूपासून दुरावल्यासारखे: देवाला पूर्णपणे गमावल्याचा खोल आणि वेदनादायक अनुभव. वधस्तंभावर येशूने पित्याला “माझ्या देवा, माझ्या देवा, तू माझा त्याग का केलास?” अशी आर्त हाक दिली, तेव्हा त्याच्या मानवी स्वभावात हा अनुभव पूर्णपणे प्रकट झाला.

आध्यात्मिक उदासीनतेचे हे अनुभव सुरुवातीला भयंकर आणि नकोसे वाटू शकतात, पण प्रत्यक्षात ती देवाच्या दयेची विलक्षण कृत्ये आहेत. माणसाला शक्य तितक्या शुद्ध आणि सखोल रीतीने श्रद्धा, आशा आणि प्रेम यांत वाढण्याची संधी ते तुम्हाला देतात. या उदासीनतेतून जात असतानाही तुम्ही श्रद्धा, आशा आणि प्रेम व्यक्त करणाऱ्या कृती करता, तेव्हा देव तुम्हाला सामर्थ्य देतो. तो तुमचे बाल्यावस्थेतून आध्यात्मिकदृष्ट्या प्रौढ व्यक्तीत रूपांतर करतो आणि ख्रिस्ती जीवनाच्या वाटचालीत तुम्हाला अढळ बनवतो.

असे असले तरी, आध्यात्मिक उदासीनतेला आणि तिच्यातून उद्भवणाऱ्या मोहाला तुम्ही ठामपणे नाकारले नाही, तर तुम्ही गोंधळात आणि पापात ओढले जाल व तुम्हाला फार त्रास होईल. कारण उदासीनतेला नाकारणे ज्याला जमत नाही, त्याला चुकीच्या विचारांशीही झगडावे लागते आणि सत्याच्या विरुद्ध असलेल्या कल्पनांना तो आपल्या मनात थारा देतो. उदासीनतेला शरण गेलात, तर प्रार्थना सोडून द्यावी, श्रद्धेपासून दूर जावे किंवा देवावर प्रश्न उपस्थित करावेत, असे विचार येतील. जीवनाविषयी गोंधळ निर्माण होईल आणि तुम्ही निराशेला शरण जाल. पण हे विचार नाकारलेच पाहिजेत, जेणेकरून तुम्ही ज्या परीक्षेतून जात आहात, तिच्यातून मिळणाऱ्या कृपेमुळे देव तुम्हाला देऊ इच्छित असलेले चांगले फळ मिळेल.

हे मोह खरे आहेत. म्हणून आध्यात्मिक उदासीनतेचा अनुभव येत असताना आपल्या विचारांना योग्य दिशा मिळावी यासाठी संत इग्नेशियस चार नियम सांगतात. ते पाचव्या ते आठव्या नियमांत आणि अकराव्या नियमाच्या दुसऱ्या भागात, आध्यात्मिक साधना या ग्रंथात आढळतात. ते काळजीपूर्वक वाचा आणि कोणत्याही प्रकारची आध्यात्मिक उदासीनता अनुभवास येईल तेव्हा ते पुन्हा वाचा:

पाचवा नियम. पाचवा नियम असा: आध्यात्मिक उदासीनतेच्या काळात कधीही बदल करू नये. उलट, अशी उदासीनता येण्याच्या आदल्या दिवशी केलेल्या संकल्पांवर आणि घेतलेल्या निर्णयावर, किंवा त्याआधीच्या सांत्वनाच्या काळात घेतलेल्या निर्णयावर, ठाम आणि अढळ राहावे. कारण सांत्वनाच्या काळात प्रामुख्याने चांगला आत्मा आपल्याला मार्ग दाखवतो आणि सल्ला देतो, तर उदासीनतेच्या काळात वाईट आत्मा तसे करतो. त्याच्या सल्ल्याने योग्य निर्णय घेता येत नाही. 

सहावा नियम. सहावा नियम असा: आध्यात्मिक निराशेच्या काळात आपण आपले आधीचे संकल्प बदलू नयेत. मात्र त्या निराशेला तोंड देण्यासाठी स्वतःमध्ये जाणीवपूर्वक बदल करणे फार उपयुक्त ठरते. त्यासाठी प्रार्थना आणि ध्यान यांवर अधिक भर द्यावा, अधिक बारकाईने आत्मपरीक्षण करावे आणि योग्य अशा एखाद्या मार्गाने अधिक प्रायश्चित्त करावे.

सातवा नियम. सातवा नियम असा: आध्यात्मिक निराशेत असलेल्याने असा विचार करावा की शत्रूने निर्माण केलेल्या निरनिराळ्या अस्वस्थ करणाऱ्या भावनांना आणि प्रलोभनांना प्रतिकार करण्यासाठी प्रभूने या परीक्षेच्या काळात त्याला त्याच्या स्वाभाविक शक्तींवर सोडले आहे. दैवी साहाय्याने तो हा प्रतिकार करू शकतो. ते साहाय्य त्याला स्पष्टपणे जाणवत नसले तरी ते त्याच्याजवळ सदैव असते. कारण प्रभूने त्याच्याकडून त्याचा मोठा आध्यात्मिक उत्साह, अपार प्रेम आणि विपुल कृपा काढून घेतली असली, तरी शाश्वत तारणासाठी पुरेशी कृपा त्याच्याकडे ठेवली आहे.

आठवा नियम. आठवा नियम असा: आध्यात्मिक निराशेत असलेल्याने धीर धरण्याचा प्रयत्न करावा. धीर धरणे ही त्याला सतावणाऱ्या अस्वस्थतेच्या अगदी उलट प्रतिक्रिया आहे. आपल्याला लवकरच आध्यात्मिक सांत्वन मिळेल, असा विचार त्याने करावा आणि निराशेला तोंड देण्यासाठी सहाव्या नियमात सांगितलेले उपाय वापरावेत.

अकरावा नियम. अकरावा नियम असा: …याउलट, आध्यात्मिक निराशेत असलेल्याने असा विचार करावा की आपल्या निर्माणकर्त्या प्रभूकडून बळ घेऊन, सर्व शत्रूंना प्रतिकार करण्यासाठी पुरेशा असलेल्या कृपेच्या साहाय्याने आपण पुष्कळ काही करू शकतो.

 

सैतानाचे डावपेच

संत इग्नेशियस आपल्या नियमांच्या पहिल्या संचाचा शेवट सैतानाच्या डावपेचांविषयी तीन गोष्टी सांगून करतात. हे डावपेच समजून घेतल्याने त्याचे दुष्ट हल्ले निष्प्रभ करायला आणि तुम्हाला जाचात टाकण्याचे त्याचे प्रयत्न हाणून पाडायला मदत होईल. 

बारावा नियम. बारावा नियम असा: …त्याचप्रमाणे, आध्यात्मिक साधना करणारी व्यक्ती शत्रूच्या प्रलोभनांना धैर्याने सामोरी जाते आणि तो सुचवतो त्याच्या नेमके उलट करते, तेव्हा शत्रू दुर्बळ होतो, त्याचे धैर्य खचते आणि त्याची प्रलोभने पळ काढतात. याउलट, प्रलोभनांना तोंड देताना ती व्यक्ती घाबरू लागली आणि तिचा धीर खचला, तर आपला निंद्य हेतू साधण्यासाठी अत्यंत दुष्टपणे झटणाऱ्या मानवस्वभावाच्या या शत्रूइतके हिंस्र श्वापद पृथ्वीवर दुसरे नाही.

येथे संत इग्नेशियस यांचा सल्ला स्पष्ट आहे: खंबीर राहा, आत्मविश्वास बाळगा आणि श्रद्धेने परिपूर्ण असा. सैतान तुमच्या मनात भीती आणि चिंता निर्माण करण्याचा प्रयत्न करतो. अशी भीती निर्माण करण्यात तो यशस्वी झाला की तुमच्यावर त्याचा प्रभाव वाढतो आणि त्याची पकडही घट्ट होते. पण ख्रिस्तावर भरवसा ठेवून तुम्ही सैतानाला आणि त्याच्या खोट्या बोलण्याला ताबडतोब धिक्कारता, तेव्हा तो फार दुर्बळ होतो आणि तुमच्या श्रद्धेसमोर भिऊन मागे हटतो. तुम्हाला जाचात टाकण्याचे त्याचे सामर्थ्य तुमच्या आध्यात्मिक बळावर किंवा दुर्बळतेवर थेट अवलंबून असते. तुम्ही दुर्बळ असता तेव्हा तो बलवान असतो. तुम्ही खंबीर असता तेव्हा तो दुर्बळ असतो.

तेरावा नियम. …त्याचप्रमाणे, मानवस्वभावाचा शत्रू नीतिमान आत्म्याला आपल्या कपटाने आणि गोड बोलण्याने भुलवू पाहतो, तेव्हा त्या आत्म्याने त्याच्या बोलण्याला भुलावे आणि ते गुप्त ठेवावे, अशी त्याची इच्छा आणि धडपड असते. पण एखादी व्यक्ती हे आपल्या चांगल्या पापस्वीकार ऐकणाऱ्या धर्मगुरूंना किंवा त्याचे कपट आणि दुष्ट हेतू ओळखणाऱ्या दुसऱ्या एखाद्या आध्यात्मिक व्यक्तीला सांगते, तेव्हा त्याला ते फार जाचते. कारण आपले कपट उघडकीस आले आहे, यावरून त्याला कळते की आपण सुरू केलेले दुष्ट कारस्थान यशस्वी होणार नाही.

तुम्ही भीतीपोटी सैतानाचे दुष्ट हल्ले लपवून ठेवता, तेव्हा तुमच्यावर त्याची पकड वाढते. पण जेव्हा तुम्ही नम्रपणे त्याचे हल्ले उघड करता, विशेषतः त्यांविषयी एखाद्या आध्यात्मिक मार्गदर्शकाला किंवा पापस्वीकार ऐकणाऱ्या धर्मगुरूंना सांगता, तेव्हा तुमच्यावरची त्याची पकड सुटते. त्याचे हल्ले बुरशीसारखे असतात. बुरशी अंधारात राहिली तर वाढते; प्रकाशात आली की मरते. म्हणून आध्यात्मिक जीवनात तुम्हाला जे अनुभव येतात, त्यांविषयी मोकळेपणाने आणि प्रामाणिकपणे बोलणे नेहमीच फलदायी ठरते. 

चौदावा नियम. …त्याचप्रमाणे, मानवस्वभावाचा शत्रू फिरत राहतो आणि आपल्या सर्व सद्गुणांची एकेक करून पाहणी करतो—ईश्वराभिमुख सद्गुण, चार प्रधान सद्गुण आणि नैतिक सद्गुण. जिथे आपण सर्वांत दुर्बळ आहोत आणि आपल्या शाश्वत तारणासाठी जिथे आपल्याला सर्वांत जास्त गरज आहे, तिथेच तो आपल्यावर हल्ला करतो आणि आपल्याला आपल्या ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न करतो.

सैतान सहसा तुम्ही जिथे सर्वांत दुर्बळ असता तिथेच हल्ला करतो. म्हणून आपल्या कमकुवत बाजू ओळखा! एखाद्या पापाच्या सवयीशी तुमचा संघर्ष चालू असेल, तर बहुधा तो तिथेच हल्ला करेल. खरे तर, ज्या कोणत्याही गोष्टीशी तुमचा संघर्ष आहे, त्या बाबतीत सैतान तुमच्यावर हल्ला करू शकतो. कदाचित तुम्ही आपल्या कुवतीपेक्षा जास्त कामे अंगावर घेत असाल, देहाच्या वासनांशी निगडित पापांशी झगडत असाल किंवा तुम्हाला चहाड्या करण्याची सवय असेल. तुमची कमकुवत बाजू कोणतीही असो, तो तिथेच हल्ला करेल. पण तुम्ही स्वतःला नीट ओळखत असाल आणि कोणत्या कमकुवत बाजूंशी तुमचा सर्वाधिक संघर्ष होतो हे तुम्हाला ठाऊक असेल, तर त्याचे हल्ले झाल्यावर ते ठामपणे परतवून लावण्यासाठी तुम्ही अधिक तयार असाल.

अनुक्रमणिका

प्रकरण सहावे: आत्म्यांचा विवेक—दुसरा भाग