आता ‘आत्म्यांचे विवेचन’ करण्यासाठी दिलेल्या नियमांचा दुसरा संच सुरू होतो. संत इग्नेशियस सांगतात की आध्यात्मिक साधनेच्या दुसऱ्या आठवड्यात प्रवेश करणाऱ्यांना हे नियम अधिक लागू पडतात. म्हणजेच, ज्यांनी आपल्या जीवनातील सर्व गंभीर पापांवर जवळजवळ पूर्णपणे मात केली आहे आणि आपल्या प्रभूशी अधिक गाढ ऐक्यात जगण्याचा प्रयत्न करीत आहेत, त्यांच्यासाठी हे नियम आहेत. या विभागात आठ नियम दिले आहेत. पुढील मजकूर हा आत्म्यांच्या विवेचनासाठी संत इग्नेशियस यांनी दिलेल्या नियमांच्या दुसऱ्या संचाची केवळ सर्वसाधारण ओळख आहे, हे लक्षात घ्या. आपल्या आध्यात्मिक वाटचालीत हे नियम योग्य रीतीने आचरणात आणण्यासाठी सुजाण आणि प्रशिक्षित आध्यात्मिक मार्गदर्शकाची मदत घेणे उत्तम. ज्यांना असा मार्गदर्शक उपलब्ध नाही, त्यांनाही पुढे दिलेली काही मूलभूत तत्त्वे नक्कीच उपयोगी पडतील. मात्र, हे नियम समजून घेण्यासाठी आध्यात्मिक जीवनाची सखोल जाण आवश्यक आहे. त्यामुळे ते खूप उपकारक ठरू शकतात, तरी कधीकधी त्यांचा चुकीचा अर्थही लावला जाऊ शकतो, हे लक्षात ठेवा. म्हणून ते काळजीपूर्वक वाचा आणि प्रार्थनापूर्वक त्यांवर मनन करा.
नियमांचा हा दुसरा संच पुढीलप्रमाणे मांडला आहे:
त्याच उद्देशासाठी, आत्म्यांची अधिक सूक्ष्मपणे पारख करण्याचे नियम. हे नियम दुसऱ्या आठवड्यासाठी अधिक योग्य आहेत.
जीवनाच्या पावित्र्यात तुमची प्रगती होत असताना देव तुमच्या आत्म्यात कसे कार्य करतो आणि दुष्ट आत्मा कसा वावरतो, हे अधिक सखोलपणे समजून घेण्यास हे नियम मदत करतात. तुम्ही आध्यात्मिकदृष्ट्या अधिक परिपक्व होत असताना चांगले आत्मे तुम्हाला मार्ग दाखवण्यासाठी आणि दुष्ट आत्मे तुमचा धीर खचवण्यासाठी वेगवेगळे उपाय वापरतात.
तुम्ही पावित्र्यात प्रगती करत असताना चांगले आत्मे तुमच्या आत्म्यात कोणत्या तीन प्रकारे कार्य करतात, हे संत इग्नेशियस पहिल्या नियमात सांगतात:
- ते खरे सुख देतात.
- ते आध्यात्मिक आनंद देतात.
- शत्रूमुळे निर्माण होणारे सर्व दुःख आणि अस्वस्थता ते दूर करतात.
याउलट, दुष्ट आत्मे देवाने दिलेल्या सुखाला आणि सांत्वनाला विरोध करतात:
- ते चुकीचे युक्तिवाद सुचवतात.
- ते सूक्ष्म क्लृप्त्या वापरतात.
- ते सतत फसवणूक करीत राहतात.
म्हणजेच, देव देतो तो आनंद आणि सुख ओळखा आणि त्यांनुसार वाटचाल करा. एखाद्या विचारांच्या ओघामुळे गोंधळ आणि अंतःकरणात अस्वस्थता निर्माण होत असेल, तर त्यामागचा युक्तिवाद बहुधा चुकीचा असतो. यातली अडचण अशी की, आध्यात्मिक जीवनात प्रगती होत जाते तसतसे दुष्ट आत्म्याचे फसवे डाव अधिकाधिक सूक्ष्म होत जातात. म्हणून हे सूक्ष्म आणि चुकीचे युक्तिवाद ओळखण्यासाठी तुमच्या अंतःकरणावर त्यांचा काय परिणाम होतो, हे पाहा. त्याच वेळी, तुम्ही देवाच्या जितके जवळ जाल, तितक्याच सूक्ष्म रीतीने तो आपले सुंदर आणि प्रेरणादायी संदेश तुम्हाला देईल.
‘कारणाविना’ आणि ‘कारणामुळे’ मिळणारे आध्यात्मिक सांत्वन
दुसऱ्या आणि आठव्या नियमांत संत इग्नेशियस सांगतात की कधीकधी कोणतेही कारण जाणवत नसताना तुम्हाला आध्यात्मिक सांत्वनाचा अनुभव येऊ शकतो. उदाहरणार्थ, कोणतेही स्पष्ट कारण नसताना देवाचे तुमच्यावर किती प्रेम आहे, याची तुम्हाला अचानक स्पष्ट जाणीव होऊ शकते. देव तुमच्या जवळ आहे आणि तो तुमच्यावर प्रेम करतो, हे तुम्हाला अचानक अगदी स्पष्टपणे जाणवते. हा अनुभव एखाद्या क्षणापुरता टिकेल किंवा कदाचित दिवसाचा बराच वेळ टिकेल. असे सांत्वन नेहमी देवाकडूनच येते आणि तुम्ही त्यावर नेहमी विश्वास ठेवू शकता, असे संत इग्नेशियस स्पष्ट करतात. अशा सांत्वनाकडे तुम्ही विशेष लक्ष द्यावे.
या फरकाचे कारण असे की, तुम्हाला मिळणाऱ्या बहुतेक आध्यात्मिक सांत्वनांमागे एखादे स्पष्ट आणि तात्काळ ‘कारण’ असते. उदाहरणार्थ, पवित्र शास्त्रातील एखाद्या उताऱ्यावर मनन करताना तुम्हाला सांत्वन देणारी आध्यात्मिक अंतर्दृष्टी लाभू शकते. किंवा निःस्वार्थ प्रेमाची एखादी धैर्यपूर्ण कृती पाहून तुम्हाला प्रेरणा मिळू शकते. किंवा एखादे प्रवचन ऐकताना देव थेट तुमच्या अंतःकरणाशी बोलत आहे, असे तुम्हाला जाणवू शकते. या प्रत्येक प्रसंगात एक तात्काळ कारण आहे: पवित्र शास्त्र, निःस्वार्थ प्रेमाची कृती किंवा प्रवचन. तुमच्याशी बोलण्यासाठी आणि आपल्या कृपेने तुम्हाला सांत्वन देण्यासाठी देवाने या ‘कारणांचा’ उपयोग केला.
आध्यात्मिक सांत्वन एखाद्या कारणामुळे मिळाले असेल, तर ते स्वीकारण्यापूर्वी त्याचे काळजीपूर्वक विवेचन करावे. मात्र, आध्यात्मिक सांत्वन कोणत्याही कारणाविना मिळाले असेल, तर ते लगेच स्वीकारावे. का? कारण मनन, प्रवचन, एखादी धैर्यपूर्ण कृती इत्यादींमुळे मिळणाऱ्या सांत्वनाच्या बाबतीत, दुष्ट आत्मा तुम्हाला अतिशय सूक्ष्म आणि दिशाभूल करणारे ‘सांत्वन’ देण्याचा प्रयत्न करतो. वरकरणी ते देवाकडून आलेले वाटते, पण ते कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे तुमची दिशाभूल करते. मात्र, हे फक्त ज्या सांत्वनामागे स्पष्ट कारण आहे, त्यालाच लागू होते. उदाहरणार्थ, एखाद्या प्रवचनकाराचे ‘प्रेरणादायी’ प्रवचन ऐकून तुमच्यात उत्साह आणि स्फूर्ती संचारू शकते. पण दुष्ट आत्म्याच्या एखाद्या सूक्ष्म फसवणुकीमुळे ही सुरुवातीची प्रेरणा तुम्हाला सहज लक्षात न येणाऱ्या चुकीच्या विचारांकडे नेऊ शकते. असे घडते तेव्हा तो उत्साह खरे ‘आध्यात्मिक सांत्वन’ नसतो; ते दुष्ट आत्म्याकडून आलेले खोटे सांत्वन असते. म्हणून ते नाकारले पाहिजे.
मात्र संत इग्नेशियस स्पष्ट करतात की दुष्ट आत्मा ‘कारणाविना’ सांत्वन देऊ शकत नाही. इतकेच नव्हे, तर चांगले देवदूतही तसे करू शकत नाहीत. कारणाविना आध्यात्मिक सांत्वन केवळ देवच देऊ शकतो. देव, आणि केवळ देवच, शब्दांच्या किंवा संकल्पनांच्या पलीकडे जाऊन तुमच्या आत्म्याशी संवाद साधू शकतो. त्यामुळे तुमच्या आत्म्यात असे आध्यात्मिक सांत्वन निर्माण होते की ते देवाकडून आले आहे हे स्पष्ट असते, पण त्यामागे कोणतेही कारण जाणवत नाही. असे सांत्वन नेहमी देवाकडूनच येते आणि त्यावर नेहमी विश्वास ठेवावा.
जीवनाच्या पावित्र्यात आणि सद्गुणांत प्रगती करणाऱ्यांना दुष्ट आत्मा जेव्हा ‘आध्यात्मिक सांत्वन’ देतो, तेव्हा तो अनेकदा ‘प्रकाशाचा दूत’ असल्याचे भासवतो. संत इग्नेशियस म्हणतात, “सुरुवातीला तो भक्तिमान आत्म्याला साजेसे विचार सुचवतो, पण शेवटी स्वतःचेच विचार सुचवतो” (आध्यात्मिक साधना #332). उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती तुमच्याशी अतिशय कठोरपणे वागली, तर तिची चूक धैर्याने आणि प्रेमाने दाखवून देण्याऐवजी दुष्ट आत्मा तुम्हाला असे सुचवू शकतो: “नम्र राहा, हसा आणि दुसराही गाल पुढे करा. त्या व्यक्तीची चूक दाखवू नका; फक्त नम्र राहा.” हे ऐकायला चांगले वाटले, तरी ही सूचना दुष्ट आत्म्याकडून आली असेल, तर ‘नम्र राहणे’ म्हणजे काय, याचा तुम्ही हळूहळू चुकीचा अर्थ लावू लागाल. त्यामुळे तुम्ही खचून जाऊ शकता आणि भित्रेपणाने वागू लागू शकता. पण अर्थातच, याच्या उलटही घडू शकते. न्यायाच्या नावाखाली तुम्ही ठामपणे उभे राहून त्या व्यक्तीला खडसावा, असेही दुष्ट आत्मा तुम्हाला सुचवू शकतो.
मुद्दा असा की, या पातळीवर कोणता आत्मा कार्य करतो हे ओळखण्यासाठी अतिशय सूक्ष्म विवेकाची गरज असते. म्हणूनच पवित्र आत्म्याच्या स्पष्ट आणि सौम्य प्रेरणा तुम्हाला अधिकाधिक जाणवू लागल्या पाहिजेत आणि दुष्ट आत्म्याचे सूक्ष्म डावपेचही ओळखता आले पाहिजेत. यासाठी तुमच्या विचारप्रक्रियेशी संबंधित पाचवा आणि सहावा नियम विचारात घ्या.
‘विचार करणे’ आणि आत्म्यांचा विवेक
विशेषतः पावित्र्यात वाढणाऱ्यांच्या मनात गोंधळ निर्माण करून त्यांना चुकीच्या विचारांच्या वाटेवर नेणे, हा दुष्ट आत्म्याचा हेतू असतो, याची संत इग्नेशियस यांना चांगली जाणीव आहे. सुरुवातीला तो चांगली आणि सद्गुणाला धरून वाटणारी एखादी गोष्ट सुचवतो, पण हळूहळू तुमच्या विचारांत गोंधळ निर्माण करतो. शेवटी तुम्ही त्याच्या सहज न ओळखू येणाऱ्या असत्यांच्या जाळ्यात अडकता. म्हणूनच देवाच्या मनाशी सुसंगत विचार केल्याने होणारे आध्यात्मिक ‘परिणाम’ आणि दुष्ट आत्म्याच्या सूक्ष्म असत्यांना भुलल्याने होणारे परिणाम यांतील फरकाची संत इग्नेशियस आपल्याला आठवण करून देतात. तुमची विचारप्रक्रिया दुष्ट आत्म्याच्या एखाद्या फसवणुकीतून सुरू झाली असेल, तर तिचे पर्यवसान पुढीलपैकी एक किंवा अधिक गोष्टींत होऊ शकते:
- वाईट गोष्ट
- चित्त विचलित होणे
- आत्म्याने आधी जे सत्कृत्य करण्याचे ठरवले होते, त्यापेक्षा कमी चांगले काहीतरी करणे
- आत्मा दुर्बळ होणे
- आत्म्यात अस्वस्थता निर्माण होणे
- आत्म्याची पूर्वीची शांती, निवांतपणा आणि स्थिरता नाहीशी होणे
- संपूर्ण आत्मा अस्वस्थतेने व्यापून जाणे
संत इग्नेशियस म्हणतात, “हे विचार दुष्ट आत्म्याकडून येत आहेत, याची ही स्पष्ट चिन्हे आहेत…” (#333). या शिकवणीचा नीट विचार केलात, तर ती विलक्षण सोपी तर आहेच, पण सखोल आणि आचरणात आणण्यासारखीही आहे, हे तुम्हाला दिसेल. आपल्या विचारांकडे पाहा. ते तुम्हाला कुठे नेतात? तुमच्या आत्म्यात त्यांचे काय परिणाम होतात? या विचारमालिकेचा ‘शेवट’ कशात होतो? त्यातून देवाचे गौरव होते का आणि तुम्ही पावित्र्यात वाढता का? की वर दिलेल्या गोष्टींपैकी एखादी घडते? तुमच्या विचारप्रक्रियेच्या फळावरून कोणता आत्मा तुम्हाला अशा प्रकारे विचार करायला ‘प्रेरणा’ देत आहे, हे ओळखायला तुम्हाला मदत होईल.
उदाहरणार्थ, नवीन नोकरी स्वीकारावी की नाही याचा तुम्ही विवेक करत आहात, अशी कल्पना करा. सध्याची नोकरी सुरळीत चालली आहे, पण अचानक एक नवीन संधी समोर येते. याचा विचार करताना तुम्हाला काय जाणवते? आपण कसा विचार करत आहोत, याकडे लक्ष द्या. ते करताना तटस्थपणे पाहण्याचा प्रयत्न करा. उदाहरणार्थ, या विचारांच्या ‘शेवटी’ तुमचे लक्ष देवापासून दूर जात असेल, पैशाकडेच जास्त लक्ष लागून राहत असेल, मनःशांती हरवत असेल, अस्वस्थता वाढत असेल, तर थांबून सध्याच्या नोकरीतच राहण्याचा पुन्हा विचार करा. सध्याच्या नोकरीत राहण्याचा विचार करताना तुमच्या आत्म्यात खोल शांती, समाधान, आनंद अशा भावना जाणवत असतील, तर ही नवीन नोकरी स्वीकारण्यास देव तुम्हाला बोलावत नसावा, असा निष्कर्ष तुम्ही काढू शकता.
योग्य विवेक केल्यावर आपण चुकीच्या विचारांच्या वाटेला लागलो होतो हे लक्षात आले, तर संपूर्ण विचारमालिका सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत पुन्हा पाहा, असा सल्ला संत इग्नेशियस देतात. त्यामुळे देवाच्या सौम्य वाणीपासून आपण नेमके कुठे दूर जाऊ लागलो, हे ओळखता येईल. पुन्हा एकदा, आपण कसा विचार करत आहोत याकडे लक्ष द्या. संपूर्ण विचारप्रक्रियेचा आढावा घ्या आणि तिची तुमच्या अंतःकरणात कोणती फळे दिसतात ते पाहा. संत इग्नेशियस म्हणतात, “अशा अनुभवाचे काळजीपूर्वक निरीक्षण करून तो समजून घेतला, तर भविष्यात शत्रूच्या नेहमीच्या फसवणुकीपासून आपण स्वतःचे रक्षण करू शकतो. हाच या आढाव्याचा उद्देश आहे” (#334).
या पातळीवरचा विवेक सहसा एखाद्या गंभीर पापाविषयी नसतो. त्याचा मुख्य संबंध पूर्णत्वाकडे वाटचाल करण्याशी आणि तुमच्या जीवनाविषयी देवाची जी इच्छा आहे, ती अधिक पूर्णपणे जगण्याशी आहे. यासाठी देवाच्या सौम्य वाणीकडे एकाग्रतेने, स्पष्ट जाणिवेने, विचारपूर्वक आणि पूर्ण अंतःकरणाने लक्ष द्यायला शिका. मग त्याचीच वाणी तुम्हाला मार्ग दाखवेल आणि ‘प्रकाशाचा दूत’ तुम्हाला भुलवण्याचा प्रयत्न करील तेव्हा दर वेळी त्याला नाकारता येईल. विचारांची दिशा चुकत आहे, हे सुरुवातीलाच सहसा लक्षात येत नाही. पण त्या वाटेने स्वतःला जितके पुढे जाऊ द्याल, तितकी ती फसवणूक अधिक स्पष्ट होत जाईल.
परस्परविरोधी अनुभव
सातव्या नियमात संत इग्नेशियस “चांगल्याकडून अधिक चांगल्याकडे जाणाऱ्यांचे” आणि “वाईटाकडून अधिक वाईटाकडे जाणाऱ्यांचे” अंतर्मनातील अनुभव कसे वेगळे आणि परस्परविरुद्ध असतात, हे स्पष्ट करतात. ते म्हणतात:
सातवा नियम. सातवा नियम असा: जे चांगल्याकडून अधिक चांगल्याकडे जातात, त्यांच्या आत्म्याला चांगला देवदूत गोड, हलका आणि कोमल स्पर्श करतो, जसा पाण्याचा थेंब स्पंजात अलगद मुरतो; पण दुष्ट देवदूताचा स्पर्श तीव्र, आवाज करणारा आणि अस्वस्थ करणारा असतो, जसा पाण्याचा थेंब दगडावर पडतो तेव्हा होतो.
पण जे वाईटाकडून अधिक वाईटाकडे जातात, त्यांच्या आत्म्याला वर उल्लेख केलेले आत्मे याच्या उलट रीतीने स्पर्श करतात.
याचे कारण असे की आत्म्याची वृत्ती त्या देवदूतांच्या वृत्तीशी विसंगत असते किंवा जुळणारी असते. ती विसंगत असेल, तर ते खडखडाट आणि गोंगाट करत प्रवेश करतात आणि त्यांचा प्रवेश जाणवतो; पण ती जुळणारी असेल, तर ते जणू उघड्या दारातून आपल्याच घरात यावे तसे शांतपणे प्रवेश करतात.
हा नियम आपल्या जीवनात लागू करण्याची पहिली पायरी म्हणजे आपण आध्यात्मिक जीवनात प्रगती करत आहोत की उलट खरोखरच “वाईटाकडून अधिक वाईटाकडे” जात आहोत, हे विवेकाने ओळखणे. यासाठी आपल्या नैतिक जीवनाचा प्रामाणिकपणे आढावा घेणे फार महत्त्वाचे आहे. तुम्ही रोजच्या प्रार्थनेत अधिक खोलवर जाल आणि नैतिक जीवनात खंबीर राहाल, तसतशा अंतर्मनातील गोड, हलक्या आणि कोमल हालचाली तुम्हाला ओळखता येतील, अशी आशा आहे. या हालचालींकडे लक्ष द्या आणि त्यांत देवाचा हात कसा कार्य करतो, हे पाहण्याचा प्रयत्न करा. याउलट, अंतर्मनात प्रक्षोभक, गोंगाट करणाऱ्या आणि अस्वस्थ करणाऱ्या हालचाली जाणवल्या, तर त्या ठामपणे झिडकारा आणि त्यांचा तुमच्या विचारांवर प्रभाव पडू देऊ नका.
सारांश
संत इग्नेशियस यांनी मांडलेली आत्म्यांचा विवेक करण्याची प्रक्रिया नीट आत्मसात करणे कठीण जाऊ शकते. याचे एक कारण असे की त्यांनी हे नियम मुख्यतः अशा प्रशिक्षित आध्यात्मिक मार्गदर्शकांसाठी लिहिले आहेत, ज्यांना इतरांना आध्यात्मिक जीवनात मार्गदर्शन करण्याचा भरपूर अनुभव आहे. म्हणून या नियमांचे अतिविश्लेषण करू नका आणि कधीकधी आपला गोंधळ उडू शकतो, याची जाणीव ठेवा. असे झाले तर थोडे थांबा आणि घाईघाईने कोणताही निर्णय घेऊ नका. मनाची शांती जपा, शांत राहा, आपल्या श्रद्धेतील सुंदर आणि साध्या सत्यांवर चिंतन करा आणि देवाची इच्छा ओळखून तिचे पालन करण्याचा शक्य तितका प्रयत्न करा. आत्म्यांचा विवेक करण्याच्या नियमांच्या या दुसऱ्या संचाची ही अगदी थोडक्यात दिलेली ओळख आचरणात आणणे तुम्हाला कठीण वाटत असेल, तर आपले प्रार्थनापूर्वक चिंतन तसेच चालू ठेवा आणि अतिआत्मपरीक्षण टाळण्याचा प्रयत्न करा.
प्रकरण सातवे: दैनंदिन सर्वसाधारण आत्मपरीक्षण
