तुम्ही आपल्या अपराधांमुळे आणि पापांमुळे मृत होता. पूर्वी तुम्ही त्यांतच जगत होता; या जगाच्या युगरीतीप्रमाणे वागत होता आणि अंतरिक्षातील सत्तेच्या अधिपतीच्या मागे चालत होता. हाच तो आत्मा जो आता आज्ञा न मानणाऱ्यांमध्ये कार्य करीत आहे. एकेकाळी आपण सर्वही त्यांच्यामध्ये आपल्या देहाच्या वासनांनुसार जगत होतो, देहाच्या इच्छा आणि आवेग यांना अनुसरत होतो. इतरांप्रमाणेच आपणही स्वभावतः देवाच्या क्रोधास पात्र होतो. (इफिसकरांस 2:1-3)
पवित्र शास्त्रातील हा उतारा आपल्या जिवाचे तीन शत्रू दाखवतो: जग, देह आणि सैतान. या तिन्हींच्या दुष्प्रभावातून तुम्ही पूर्णपणे मुक्त झालात तर? जग आणि त्याची अनेक प्रलोभने यांत तुम्हाला काहीच रस उरला नाही तर? किंवा देहाच्या वासनांतून उद्भवणाऱ्या तुमच्या अनेक अव्यवस्थित इच्छा नाहीशा झाल्या तर? किंवा खुद्द सैतानाचाही तुमच्यावर काहीच प्रभाव राहिला नाही तर? असे झाले, तर तुम्ही जीवनाकडे खरोखरच नव्या दृष्टीने पाहाल आणि ते अगदी नव्या रीतीने अनुभवाल. तुम्ही नव्या स्वातंत्र्यात जगाल आणि देवाची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी मोठ्या तळमळीने झटू शकाल.
नेमके हेच घडवून आणणारे शुद्धीकरण समजावून सांगणे हा या प्रकरणाचा उद्देश आहे. क्रूसाचे संत योहान या शुद्धीकरणाला इंद्रियांची निष्क्रिय रात्र असे म्हणतात. ‘निष्क्रिय’ याचा अर्थ असा की हे मुख्यतः देवाने तुमच्या आत्म्यात केलेले कार्य आहे. देवाला तुमच्यामध्ये जे घडवायचे आहे, त्याला सहकार्य करणे एवढीच तुमची जबाबदारी आहे.
तुमचे शारीरिक आणि आध्यात्मिक स्वरूप
हे शुद्धीकरण का आवश्यक आहे आणि त्याचा उद्देश कसा साध्य होतो हे समजून घेण्यासाठी, सर्वप्रथम तुम्ही मुळात कोण आहात आणि सैतान, जग व देह आध्यात्मिक पातळीवर तुमची कशी हानी करतात, हे अधिक स्पष्टपणे समजून घेतले पाहिजे.
मनुष्य म्हणून तुमचे अस्तित्व शरीर आणि आत्मा या दोन्हींनी बनलेले आहे. शरीर हा तुमच्या अस्तित्वाचा भौतिक भाग आहे; पण ते केवळ एक जैविक रचना नाही. सभोवतालचे जग जाणण्याची आणि इंद्रियांमार्फत त्याचा अनुभव घेण्याची क्षमताही शरीरात असते. तुम्हाला संवेदना होतात, इच्छा होतात, तुम्ही मानवी प्रेम अनुभवता, पाहता, चव घेता, ऐकता, इत्यादी. आपल्या पाच इंद्रियांद्वारे तुम्ही सभोवतालच्या जगाच्या संपर्कात येता, तेव्हा तुमचे मनोवेग, भावना आणि वासना जागृत होतात.
पण तुमच्या स्वरूपाचा एक निव्वळ आध्यात्मिक भागही आहे. शरीर आणि आत्मा यांचा अतिशय घनिष्ठ संबंध असला, तरी ते एकमेकांपासून भिन्न आहेत आणि वेगवेगळ्या प्रकारे कार्य करतात. उदाहरणार्थ, तुमचा मृत्यू होईल तेव्हा (आणि जगाच्या अंतकाळी तुमचे पुनरुत्थान होण्यापूर्वी) तुमचे शरीर आणि आत्मा वेगळे होतील. असे झाल्यावर तुम्हाला इंद्रियांद्वारे जगाचे आकलन होणार नाही. तुम्हाला यापुढे पाहता येणार नाही, ऐकू येणार नाही, स्पर्श जाणवणार नाही, वास घेता येणार नाही आणि चवही कळणार नाही. तरीही तुमच्या मानवी स्वरूपाचे आध्यात्मिक पैलू तुमच्याकडे राहतील; त्यांत बुद्धी, स्मरणशक्ती आणि इच्छाशक्ती यांचा समावेश आहे. शिवाय, या जीवनात इंद्रियांमार्फत तुम्हाला जे ज्ञान मिळाले, त्यातून तुमच्या बुद्धीला, स्मरणशक्तीला आणि इच्छाशक्तीला आकार मिळाला आहे. त्यामुळे तुम्हाला इंद्रियसुखांची प्रमाणाबाहेर आसक्ती असेल, तर त्या अनुभवांतून मिळालेले ज्ञान तुमच्या आत्म्याच्या आध्यात्मिक भागात टिकून राहील. अशा रीतीने, तुमच्या आत्म्याचे आध्यात्मिक आणि इंद्रियसंवेदनांशी संबंधित भाग वेगवेगळे असले, तरी ते एकमेकांशी घनिष्ठपणे जोडलेले आणि परस्परांवर अवलंबून आहेत.
आणखी कशाचे शुद्धीकरण आवश्यक आहे?
मागील प्रकरणात सांगितलेले इंद्रियांचे सक्रिय शुद्धीकरण पूर्ण करणारी व्यक्ती इंद्रियांशी संबंधित सर्व आसक्तींपासून मुक्त होते का? काही अर्थाने हो, तर काही अर्थाने नाही. हो, कारण या पहिल्या शुद्धीकरणातून जाणारी व्यक्ती अव्यवस्थित आसक्ती व इच्छा यांना सवयीने धरून राहण्यापासून पूर्णपणे मुक्त होते. पण या प्रक्रियेत तिला पूर्वी न आलेल्या नव्या इंद्रियानुभवांची आसक्ती जडते. आता या नव्या इंद्रियानुभवांबाबतही शुद्धीकरण होणे आवश्यक आहे, जेणेकरून आत्मा आध्यात्मिक रीतीने केवळ देवाशीच जडून राहू शकेल. इंद्रियांशी संबंधित या ‘नव्या’ आसक्ती कोणत्या? ख्रिस्ती जीवनाच्या प्रवासाच्या सुरुवातीला आत्म्याला ज्या अनेक सुखद भावना आणि आनंद अनुभवायला मिळतात, त्या सर्वांबद्दलच्या आसक्ती.
संत योहान सांगतात की, एखादा आत्मा आध्यात्मिक जीवनात नुकतीच वाटचाल सुरू करतो, तेव्हा नवजात बाळाची काळजी घेणाऱ्या आईप्रमाणे देव त्याची काळजी घेतो. आई बाळाला आपले उबदार दूध पाजते, त्याला हळुवारपणे कुरवाळते आणि त्याच्यावर भरपूर माया करते. पण मूल जसजसे वाढते, तसतशी प्रेमळ आई त्याला कमी कमी वेळ कडेवर घेते, आपले उबदार दूध पाजणे थांबवते, त्याला अधिक भरीव अन्न देऊ लागते आणि चालायला शिकवते. त्याचप्रमाणे, आध्यात्मिक वाढीच्या पहिल्या टप्प्यात देव आत्म्याला उबदार आध्यात्मिक आनंद आणि हळुवार सांत्वन देतो. या आध्यात्मिक देणग्यांमुळे इंद्रियांना अनेक सुखद अनुभूती येतात, आणि त्या चांगल्याच आहेत! तासन्तास, किंबहुना रात्रभर प्रार्थना करण्यात, प्रायश्चित्त करण्यात, उपवास पाळण्यात, संस्कार साजरे करण्यात आणि इतर अनेक भक्तिसाधना करण्यात त्या व्यक्तीला मोठा आनंद मिळतो. बाळाला आईच्या मायेचा सुखद आधार मिळणे जसे चांगले आहे, तसेच या वाटेवर नव्याने चालू लागलेल्या व्यक्तीने देवाकडून मिळणाऱ्या सांत्वनात आनंद मानणेही चांगले आहे. अडचण अशी की, देवाने दिलेल्या या सुखद अनुभवांवर पोसल्यानंतर, ती व्यक्ती अनेकदा स्वतः देवापेक्षा त्या सुखद भावना आणि सांत्वन यांनाच अधिक चिकटून राहते. इतक्या आध्यात्मिक सांत्वनांमुळे इंद्रियांना सुख देणाऱ्या अनुभवांबद्दल आपल्या ठायी नवी आसक्ती निर्माण झाली आहे, हेही त्या व्यक्तीच्या अनेकदा लक्षात येत नाही. इंद्रियसुखाची ही नवी आसक्ती सात प्रमुख पापांमधून आता नव्या, आध्यात्मिक रूपात दिसून येते.
इंद्रियांच्या निष्क्रिय रात्रीचा उद्देश असा आहे की, आत्म्याच्या इंद्रियग्राह्य भागातील सर्व आध्यात्मिक सांत्वने दूर व्हावीत, जेणेकरून आत्मा स्वतःच्या आध्यात्मिक पापांतून मुक्त होऊ शकेल आणि देवाकडून मिळणाऱ्या इंद्रियसुखांतच समाधान न मानता त्याला थेट देवाशी एकरूप होणे अधिक सुलभ होईल. या शुद्धीकरणानंतर आत्मा देवावर सांत्वन मिळते म्हणून नव्हे, तर केवळ प्रेमापोटी प्रेम करील. आध्यात्मिक वाढीच्या या टप्प्यासाठी एक चांगले सूत्र असे आहे: देवाच्या अनुभवावर नव्हे, तर देवावर प्रेम करायला शिका.
सात प्रमुख पापे आध्यात्मिक रूपात कशी दिसतात, हे समजून घेण्यासाठी पुढील उदाहरणे पाहूया:
आध्यात्मिक गर्व—आध्यात्मिक गर्व हे आध्यात्मिक पापांपैकी सर्वांत वाईट पाप आहे आणि तो या सर्व पापांची ‘आई’ आहे. आध्यात्मिक वाटचालीत नवखे असलेले लोक अनेक धार्मिक साधनांत गुंततात आणि त्यातून त्यांच्या मनात आत्मसंतुष्टपणाची भावना व पोकळ इच्छा निर्माण होतात, तेव्हा हे पाप उद्भवते. ते स्वतःचेच कौतुक करतात आणि इतरांपेक्षा आपण अधिक पवित्र आहोत असेही समजतात. कधीकधी तर स्वतःच्या चांगुलपणाची बढाई मारणाऱ्या परुश्यांसारखे ते वागतात. ते करत असलेली सगळी सत्कृत्ये त्यांना गर्वाकडे नेतील, हे सैतानाला ठाऊक असते. त्यांना आपल्या बांधवांच्या डोळ्यांतली कुसळे दिसतात, पण स्वतःच्या डोळ्यांतल्या तुळयांकडे ते दुर्लक्ष करतात. आपली पापस्वीकृती ऐकणाऱ्या धर्मगुरूंबद्दल ते कधीच समाधानी नसतात, विशेषतः जेव्हा ते धर्मगुरू त्यांची प्रशंसा करत नाहीत किंवा ते किती थोर आहेत हे त्यांना सांगत नाहीत. म्हणून ते आपली प्रशंसा करतील असे दुसरे धर्मगुरू शोधतात. लोकांनी त्यांच्या पवित्रतेची प्रशंसा केली की त्यांना आनंद होतो. स्वतःची पापे प्रामाणिकपणे कबूल करायला मात्र त्यांना फार लाज वाटते. म्हणून आपण किती पापी आहोत हे सांगण्याऐवजी आपण किती चांगले आहोत हेच ते अनेकदा आपल्या पापस्वीकृतीच्या धर्मगुरूंना सांगतात. कधीकधी स्वतःच्या उणिवा आणि दोष दिसले की ते स्वतःवर चिडतात आणि अधीर होतात, कारण एव्हाना आपण संत झालो असायला हवे होते असे त्यांना वाटते. आपण पापी आहोत, हे या नवख्या आत्म्यांना मान्य होत नाही. आपल्या उणिवा दूर कराव्यात अशी ते देवाला विनवणी करतात; पण ही प्रार्थना ते केवळ देवावरील प्रेमापोटी करत नाहीत, तर आपल्या पापांचे परिणाम भोगावे लागू नयेत म्हणून करतात. त्यामुळे त्यांचा पश्चात्ताप अनेकदा अपूर्ण असतो.
शिवाय, देवाने त्यांची इतर पापे दूर केली, तर त्यांचा गर्व आणखी वाढेल, हे या नवख्या साधकांना कळत नाही. सध्याच्या पापांशी झुंज देत राहण्यापेक्षाही ही अवस्था वाईट ठरेल! कधीकधी देवासाठी आणि सत्कृत्ये करण्यासाठी ते इतके उत्साही होतात की अधिकाधिक सत्कृत्ये करण्यास ते उतावीळ होतात. परिणामी, आजूबाजूचे लोक करत असलेली सत्कृत्ये त्यांना दिसत नाहीत; आपण स्वतः काय चांगले करत आहोत, यातच ते पुरते गढून गेलेले असतात. आपण करत असलेली सगळी सत्कृत्ये इतरांनी पाहावीत, एवढीच त्यांची इच्छा असते. लोकांनी ती पाहिली नाहीत, तर हे नवखे साधक चिडतात.
आध्यात्मिक लोभ—देवाकडून लाभलेल्या आध्यात्मिक जीवनात नवख्या साधकांना अनेकदा समाधान वाटत नाही; त्यांना नेहमीच आणखी काही हवे असते. कितीही आध्यात्मिक सल्ला आणि सांत्वन मिळाले, तरी त्यांची हाव भागत नाही. ते पुष्कळ पुस्तके बाळगतात आणि प्रायश्चित्त व आत्मसंयमाच्या साधनांपेक्षा पुस्तकांवरच अधिक वेळ घालवतात. निरनिराळ्या रोझरीच्या माळा आणि भक्तिपदके यांसारख्या धार्मिक वस्तूंचे त्यांना वेड लागते; एक वस्तू दुसरीपेक्षा सरस आहे, असे त्यांना सतत वाटते. अशा छोट्या धार्मिक वस्तूंशी ते इतके आसक्त होतात की त्यांना सगळ्यांत चांगल्या आणि ‘सर्वांत पवित्र’ वस्तू हव्या असतात. खरी भक्ती हृदयातून आली पाहिजे, हे या आत्म्यांना उमगत नाही. बाकीच्या अशा सगळ्या ‘भक्ती’ म्हणजे आध्यात्मिक गोष्टींविषयीची आसक्तीच आहे.
अशा रीतीने त्यांचा आध्यात्मिक लोभ म्हणजे आध्यात्मिक वस्तू आणि अनुभव यांतून इंद्रियसुख मिळवण्याची हाव बनतो. त्या आध्यात्मिक वस्तूच्या किंवा अनुभवाच्या पलीकडे पाहून त्यांचा उगम जो देव, त्याला ओळखणे या आत्म्यांना कठीण जाते.
आध्यात्मिक कामवासना—हे कदाचित आश्चर्यकारक वाटेल, पण एखादी व्यक्ती प्रार्थनेत गढलेली असताना किंवा पवित्र संस्कारांत सहभागी होत असतानाही तिच्या आत्म्यात आध्यात्मिक स्वरूपाचे अशुद्ध विचार उद्भवू शकतात. या त्रुटी पुढील तीनपैकी एका कारणाने उद्भवतात:
- आत्म्याला आनंद आध्यात्मिक गोष्टींत मिळतो. आत्म्याची आध्यात्मिक बाजू आणि इंद्रियसुखाशी निगडित बाजू यांचा परस्परांशी संबंध असणे हा मानवी स्वभावाचाच भाग आहे. म्हणून आत्म्याची आध्यात्मिक बाजू देवामध्ये आनंद पावते, तेव्हा इंद्रियांनाही सुख हवेसे वाटते. पण आध्यात्मिक जीवनाची नुकतीच सुरुवात केलेल्या व्यक्तीची ही इंद्रियप्रधान बाजू अजून अपरिपक्व असल्याने, तिच्या मनात कामुक व अशुद्ध विचार उठतात आणि शरीरात तशाच संवेदना जाग्या होतात.
- आत्मा प्रार्थना करत असताना सैतान देखील असे विचार आणि संवेदना जागृत करतो, कारण त्याला प्रार्थना आवडत नाही. आत्मा प्रार्थना करत नसतो तेव्हापेक्षा प्रार्थना करताना सैतान त्याच्यावर अधिक हल्ले करतो. आत्मा खिन्न असताना सैतानाने हल्ला केला, तर त्यावर मात करण्यासाठी आवश्यक असलेले बळ आत्म्याजवळ नसेलही.
- भीती वाटल्यानेही, अशा प्रवृत्तींमुळे आत्मा या पापात आणखी खोलवर अडकू शकतो. आत्म्याला मोह होतो, विशेषतः प्रार्थनेच्या वेळी, तेव्हा त्याला धक्का बसू शकतो आणि लाजही वाटू शकते. त्यातून अशी भीती निर्माण होऊ शकते की ती व्यक्तीला ग्रासून टाकते. मग ती व्यक्ती या विचारांना मनात अधिक थारा देऊ लागते किंवा प्रार्थना करणेही सोडून देते.
संत योहान असेही स्पष्ट करतात की काही मैत्रींमुळे कामुक भावना जाग्या होऊ शकतात. काही मैत्री निव्वळ आध्यात्मिक आणि अत्यंत हितकारक असतात, पण सर्वच मैत्री तशा नसतात. मात्र चांगली आध्यात्मिक मैत्रीही आत्म्यात वासना जागवू शकते आणि इंद्रियांना सुख देऊ शकते. इतकेच नव्हे, तर त्या मैत्रीच्या नुसत्या आठवणीनेही इंद्रियसुखाचा अनुभव येतो. मैत्रीतून मिळणाऱ्या सुखद भावनांमध्ये आत्मा गुंतून पडतो, तेव्हा त्या भावना लैंगिक स्वरूपाच्या नसल्या तरी एक प्रकारची आध्यात्मिक कामवासना निर्माण होऊ शकते. अशा वेळी चांगल्या मैत्रीतून मिळणाऱ्या सुखद भावनांची आसक्ती निर्माण होते. त्यामुळे देवावर आणि त्या व्यक्तीवर आसक्तीविना, पवित्र रीतीने प्रेम करणे आत्म्याला कठीण जाते. त्याऐवजी त्या मैत्रीतून मिळणाऱ्या सुखद संवेदना आणखी अनुभवाव्यात, अशी ओढ आत्म्याला लागते.
आध्यात्मिक क्रोध—आध्यात्मिक जीवनाची नुकतीच सुरुवात केलेल्या व्यक्तींना आध्यात्मिक आनंद मिळेनासा झाला की त्यांच्या मनात अनेकदा कटुता येते आणि तो आनंद पुन्हा मिळावा असे त्यांना वाटते. त्यांची निराशा होते आणि त्यांना राग येतो. काहीतरी गमावल्याचे दुःख वाटणे स्वाभाविक आहे; त्यात पाप नाही. पण काही जण त्या अनुभवातून चिडचिड वाढू देतात आणि अशा रीतीने त्याचे रूपांतर आध्यात्मिक पापात होते. आध्यात्मिक सांत्वन गमावल्यामुळे काही जण इतरांवरही चिडतात. इतरांना खडसावावे आणि आपण सद्गुणांचे आदर्श आहोत असे दाखवावे, अशी इच्छा त्यांच्या मनात होते.
आध्यात्मिक जीवनाची नुकतीच सुरुवात केलेल्या काही जणांना त्या जीवनात प्रगती करण्याची चांगली इच्छा असते. पण सुरुवातीला वाटले होते त्यापेक्षा ही प्रगती करणे कठीण आहे असे लक्षात येते, तेव्हा ते स्वतःवरच रागावतात आणि स्वतःच्या बाबतीत अधीर होतात. यावर संत योहान गमतीने म्हणतात की, आध्यात्मिक प्रगतीच्या बाबतीत इतर काही जण इतके ‘धीराचे’ असतात की त्यांनी थोडा कमी धीर धरावा, असे देवालाही वाटेल.
आध्यात्मिक खादाडपणा—संत योहान या आध्यात्मिक पापाचेही सविस्तर वर्णन करतात. ते स्पष्ट करतात की आध्यात्मिक साधनेत नवशिक्यांना गोडवा जाणवतो. त्यामुळे काही जण आपली प्रगती होते की नाही याकडे लक्ष देण्यापेक्षा त्या गोडव्यातच अधिक रमतात. हे आध्यात्मिक कामवासना आणि लोभ यांसारखेच आहे.
काही जण उपवास किंवा प्रायश्चित्त करण्यात अतिरेक करतात आणि त्यातून सांत्वन मिळवू पाहतात. आपल्याला जे करावेसे वाटते तेच ‘देवासाठी’ करावे, एवढीच त्यांची इच्छा असते. शेवटी ते देवाची इच्छा पूर्ण करण्याऐवजी आध्यात्मिक सुख शोधत राहतात. गोडवा अनुभवायला मिळाला नाही, तर आपल्या हातून काहीच चांगले घडले नाही असे त्यांना वाटते. या गोडव्याची त्यांना इतकी आसक्ती असते की क्रुसाच्या खडतर मार्गावर चालताना ते फार दुर्बळ ठरतात. आपल्याला हवे ते देवासाठी करण्याऐवजी, सर्व बाबतींत देवाला शरण जाऊन आध्यात्मिक संयम साधणे हे त्यांचे ध्येय असले पाहिजे.
आध्यात्मिक मत्सर—इतरांची प्रशंसा होताना ऐकून या आत्म्यांचा उत्साह मावळतो आणि ते दुःखी होतात. दुसऱ्याची प्रशंसा त्यांना सहन होत नाही आणि ती प्रशंसा आपल्यालाच मिळावी असे त्यांना वाटते. दुसऱ्या कोणाच्या चांगल्या कृतीची दखल घेतली जाते, तेव्हा आपण स्वतः काय काय केले आहे याची त्यांना लगेच आठवण होते. आणि आपल्या कृतींची इतरांनी लगेच दखल घेतली नाही, तर ते दुःखी होऊन स्वतःतच गुरफटून जातात.
आध्यात्मिक आळस—आध्यात्मिक जीवनाची नुकतीच सुरुवात केलेल्या व्यक्तीला देवाकडून मिळणाऱ्या आध्यात्मिक आनंदाची आणि सांत्वनाची सवय हळूहळू सुटते आणि देवाकडून मिळणारे आध्यात्मिक दूध आटते, तेव्हा असे आत्मे नुसते रागावत नाहीत किंवा आणखी सुखाची हाव धरत नाहीत, तर त्यांचा धीरही खचतो. देवाने त्यांच्याकडून तो आनंद काढून घेतला, तर ते परिपूर्णतेचा मार्ग सोडू शकतात, कारण देवाच्या इच्छेपेक्षा स्वतःचीच इच्छा पूर्ण व्हावी असे त्यांना वाटते. मग गोष्टी त्यांनी ठरवल्याप्रमाणे घडल्या नाहीत, की ते आध्यात्मिक बाबतीत आळशी होतात.
वरचे सर्व वाचणे सोपे नाही, विशेषतः यांपैकी काही किंवा सगळ्याच प्रवृत्ती तुम्हाला स्वतःमध्ये दिसतात तेव्हा. पण निराश होऊ नका. देवाला तुमच्या दुर्बलतेची पूर्ण जाणीव आहे आणि तो तुम्हाला त्यावर उपाय देतो. तुम्ही देवाला नम्रपणे तुमच्या आत्म्याला या आध्यात्मिक पापांपासून शुद्ध करू दिले पाहिजे, म्हणजे तुम्हाला त्याच्यावर अधिक थेटपणे प्रेम करण्याचे स्वातंत्र्य मिळेल. इंद्रियांच्या निष्क्रिय रात्रीतून केवळ देवच तुम्हाला या पापांपासून शुद्ध करू शकतो. या शुद्धीकरणातून पार जाण्यासाठी नम्रता, प्रामाणिकपणा आणि देवाला शरण जाणे अत्यावश्यक आहे.
तुम्हाला खरे स्वातंत्र्य लाभावे आणि देवाशी परिपूर्ण ऐक्य साधता यावे, यासाठी वर उल्लेख केलेल्या आध्यात्मिक पापांपासून तुमच्या आत्म्याचे शुद्धीकरण होणे आवश्यक आहे. सात प्रमुख पापांची ही आध्यात्मिक रूपे देवाची सेवा करताना इंद्रियांना मिळणाऱ्या सुखाच्या आसक्तीतून उद्भवतात, हे स्पष्ट आहे. म्हणून आध्यात्मिक जीवनातील नवशिक्या आत्मा प्रगतीच्या टप्प्यात प्रवेश करतो, तेव्हा सुरुवातीला अनुभवलेल्या इंद्रियसुखांची आसक्ती सोडून नव्याने उद्भवलेल्या आध्यात्मिक पापांना सामोरे जाणे आवश्यक ठरते.
कार्डिनल गुयेन व्हान थुआन यांची साक्ष
ही पापे मनात राहिली तर ती प्रचंड दुःखाला कारणीभूत ठरतात. ही गोष्ट लक्षात घेतली तर देवाला या पापांपासून आपले शुद्धीकरण करू देण्याची प्रेरणा तुम्हाला मिळेल. कार्डिनल गुयेन व्हान थुआन यांच्या जीवनात हे स्पष्टपणे दिसते. कार्डिनल थुआन मूळचे व्हिएतनामचे होते. 11 जून 1953 रोजी त्यांना याजकपदाची दीक्षा मिळाली. 24 एप्रिल 1975 रोजी त्यांची सायगॉनचे उत्तराधिकार असलेले सहकारी बिशप म्हणून नियुक्ती झाली. या नियुक्तीनंतर सहा दिवसांनी उत्तर व्हिएतनामी अधिकाऱ्यांनी त्यांना अटक केली आणि एका ‘पुनर्शिक्षण’ छावणीत कैद केले. तेथे बहुतेक काळ त्यांना एकांतवासात ठेवण्यात आले. ते तिथे तेरा वर्षे राहिले.
त्यांच्या कैदेची पहिली आठ वर्षे न्हा त्रांगमधील एका लहानशा कोठडीत गेली. त्यांच्या पहिल्या धर्मप्रांताचे कॅथेड्रल तिथून घंटानाद ऐकू येईल इतके जवळ होते. दररोज कॅथेड्रलच्या घंटा त्यांच्या कानावर पडत आणि त्यामुळे त्यांना अंतःकरणात फार वेदना होत. अखेरीस त्यांना व्हिन्ह-क्वांग येथील पुनर्शिक्षण छावणीत हलवण्यात आले; तिथेही त्यांचे दुःख संपले नाही. आपल्या पाच भाकऱ्या आणि दोन मासे या पुस्तकात कार्डिनल थुआन आठवण सांगतात:
अनेकदा मला मोह झाला. या विचारांनी मला छळले: मी 48 वर्षांचा आहे, परिपक्व वयात आहे; आठ वर्षे बिशप म्हणून काम केले आहे आणि धर्मपालनाचा भरपूर अनुभव मिळवला आहे. आणि आता मी इथे एकटा आहे, काहीही काम करू शकत नाही, माझ्या लोकांपासून 1700 किमी दूर आहे!
एका रात्री माझ्या अंतःकरणाच्या गाभ्यातून मला एक आवाज ऐकू आला: “तू स्वतःला इतका का छळतोस? देव आणि देवाची कार्ये यांतला फरक तुला ओळखला पाहिजे. तू आजवर जे काही केलेस आणि पुढेही करू इच्छितोस—धर्मप्रांतातील लोकांना भेटी देणे, भावी याजकांना, व्रतस्थ स्त्री-पुरुषांना, सामान्य श्रद्धावंतांना आणि तरुणांना घडवणे, शाळा बांधणे, या सर्व विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहे उभारणे, ख्रिस्ती नसलेल्यांपर्यंत सुवार्ता पोहोचवण्याच्या मोहिमा राबवणे… ही सगळी उत्तम कार्ये आहेत, देवाची कार्ये आहेत, पण ती म्हणजे देव नव्हे! ही सगळी कार्ये सोडून ती त्याच्या हाती सोपवावीत अशी देवाची इच्छा असेल, तर लगेच तसे कर आणि त्याच्यावर विश्वास ठेव. देव ती कार्ये तुझ्यापेक्षा कितीतरी पटींनी अधिक चांगल्या प्रकारे करील; तो ती तुझ्याहून कितीतरी अधिक समर्थ असलेल्या इतरांच्या हाती सोपवील. तू केवळ देवाची निवड केली आहेस, त्याच्या कार्यांची नव्हे!” (फ्रांस्वा-झाविये गुयेन व्हान थुआन. पाच भाकऱ्या आणि दोन मासे, स्वामित्वाधिकार © 2000 लावामिस पब्लिशिंग. पृ. 21-22)
त्या वेळी बिशप असलेले थुआन पुढे कार्डिनल झाले आणि कदाचित एके दिवशी त्यांना संत म्हणूनही घोषित केले जाईल. त्यांना एक गहन सत्य उमगले, जे काही शतकांपूर्वीच संत जॉन ऑफ द क्रॉस यांनी मांडले होते. देवाची सेवा करताना आपल्याला अनेकदा ‘देवाशी संबंधित गोष्टीं’ची आसक्ती लागते, हे त्यांना उमगले. प्रेषितकार्याचा आनंद, आध्यात्मिक भावना, आणि आध्यात्मिक वाटचालीच्या सुरुवातीला आपल्याला सांत्वन व आनंद देणाऱ्या इतर सर्व गोष्टी यांत मोडतात. पण त्या तुरुंगात, अनेक वर्षांच्या एकांतवासात, ‘देवाच्या कार्यां’बद्दल अजूनही असलेली आसक्तीच आपल्याला छळत आहे, हे बिशपांना उमगले. त्यांना सर्वाधिक वेदना तुरुंगामुळे, पहारेकऱ्यांमुळे किंवा उत्तर व्हिएतनामच्या सरकारमुळे झाल्या नव्हत्या. एका चांगल्या गोष्टीची त्यांना स्वतःला असलेली आसक्तीच त्या वेदनांचे कारण होती, कारण ती गोष्ट म्हणजे स्वतः देव नव्हता! ती आसक्ती होती देवाच्या कार्यांची आणि पूर्वी ती कार्ये करताना त्यांना मिळणाऱ्या आनंदाची. अंतःकरणात उमगलेल्या या सत्याने बिशपांना नवे बळ दिले आणि ते आपले मन व हृदय केवळ देवावर केंद्रित करू लागले.
इंद्रियांची निष्क्रिय रात्र म्हणजे काय?
आध्यात्मिक वाटचालीच्या सुरुवातीला आत्मा देवावर प्रेम करायला शिकतो, देवाविषयीची त्याची ओढ वाढते, प्रार्थनेत मिळणाऱ्या समाधानाच्या मदतीने तो अनेक पापांपासून मुक्त होतो, आणि देवासाठी व त्याची पवित्र इच्छा पूर्ण करण्यासाठी त्याच्यात उत्साह निर्माण होतो. हे सगळे चांगले आहे. त्यामुळे तुम्ही या टप्प्यावर असाल, तर ही चांगली गोष्ट आहे! पण आता आणखी पुढे जाण्याची वेळ आली आहे. तुमच्या आध्यात्मिक जीवनातील अनेक ‘बालिश’ गोष्टींपासून मुक्त होऊन देवाशी असलेले तुमचे नाते अधिक खोल करण्याची ही वेळ आहे. विशेषतः, तुम्हाला इतके आवडणाऱ्या आध्यात्मिक सांत्वनांपासून तुम्ही मुक्त झाले पाहिजे. इथपर्यंत वाढण्यास त्यांनी तुम्हाला मदत केली असली, तरी यापुढे ती तुम्हाला नेऊ शकत नाहीत.
या टप्प्यावर बहुतेक कार्य देवच करणार आहे. तुमच्या बाजूने तुम्ही दोन मुख्य गोष्टी केल्या पाहिजेत: 1) समजून घ्या की तुमच्या आत्म्यात काय घडत आहे, आणि 2) तुमच्या आत्म्यात देव जे कार्य करत आहे, त्याला दृढपणे संमती द्या. हे पुढील प्रकारच्या प्रार्थनेतून घडेल: शुद्धीकारक चिंतन.
हेही लक्षात ठेवा की या टप्प्यापर्यंत आध्यात्मिक वाटचालीला नुकतीच सुरुवात केलेल्या व्यक्तीचा बराच वेळ या प्रकारच्या प्रार्थनेत गेला आहे: ध्यान. या प्रार्थनेत विपुल आध्यात्मिक सांत्वन मिळत असे आणि काही काळ त्यामुळे आत्म्याचे चांगले पोषण झाले. ध्यानात अनेक पवित्र प्रतिमा आणि प्रेरणा लाभत असत. पण आध्यात्मिक प्रगतीच्या या पुढच्या टप्प्यावर देव ध्यानातून मिळणारे हितकारक सांत्वन आटवेल आणि तुमच्या प्रार्थनाजीवनात अधिक सक्रिय भूमिका घेईल. आणि हे वेदनादायक ठरू शकते! परम पवित्र आणि सर्वथा परिपूर्ण असा देव तुमच्या आत्म्यात प्रवेश करतो, तेव्हा तो लगेच, असे म्हणता येईल की, “घराची साफसफाई” करू लागतो. तो विशेषतः वर उल्लेख केलेल्या आध्यात्मिक पापांपासून तुम्हाला शुद्ध करेल, जेणेकरून तुम्ही त्याच्यावर अधिक निर्मळपणे आणि अधिक आध्यात्मिक रीतीने प्रेम करू शकाल.
या पुढच्या टप्प्याला इंद्रियांची निष्क्रिय रात्र (शुद्धीकरण) म्हणतात. या प्रक्रियेत आध्यात्मिक गोष्टींतून इंद्रियांना मिळणारा सगळा आनंद तुमच्यापासून काढून घेतला जातो. देव अजूनही तुमच्याजवळ तितकाच आहे, खरे तर तो आणखी जवळ आहे; पण त्याच्या उपस्थितीचा अनुभव मात्र तुम्हाला यापुढे येणार नाही. तुम्हाला कोरडेपणा आणि एकटेपणा जाणवेल, आपल्याला कुणी सोडून दिले आहे असे वाटेल आणि कदाचित सुरुवातीला गोंधळल्यासारखेही होईल. पूर्वी अनुभवलेले सांत्वन पुन्हा मिळावे अशी ओढ तुमच्या इंद्रियांना लागेल; पण कितीही प्रयत्न केले तरी ते तुम्हाला पुन्हा मिळवता येणार नाही. अर्थात, कधीकधी देव तुम्हाला ध्यानातले सांत्वन पुन्हा देईल, पण नंतर ते परत काढून घेईल. काही काळ तुम्हाला आळीपाळीने कोरडेपणा आणि सांत्वन यांचा अनुभव येऊ शकतो. कोरडेपणा जाणवतो तेव्हा देव तुम्हाला बळ देत असतो. तो तुमच्या अंतःकरणात एक गहन आध्यात्मिक कसोटी उभी करतो, तुमची परीक्षा घेतो, तुमच्या आध्यात्मिक इच्छा शुद्ध करतो आणि त्याच्याशी अधिक उच्च प्रकारच्या ऐक्यासाठी तुम्हाला तयार करतो. यापुढे देवावर प्रेम करताना छान वाटते म्हणूनच तुम्ही त्याच्यावर प्रेम करणार नाही. उलट, तुमचे देवावर खरेच प्रेम आहे, एवढ्याच कारणाने तुम्हाला त्याच्यावर प्रेम करावे लागेल, मग तो जवळ नाही असे वाटले आणि त्या ऐक्यात इंद्रियांना तत्काळ आनंद मिळाला नाही, तरीही.
या शुद्धीकरणाची लक्षणे ओळखणे
मग तुमच्या इंद्रियांचे हे निष्क्रिय शुद्धीकरण घडत आहे, हे तुम्हाला कसे कळेल? तुम्ही अनुभवत आहात ती शुद्धीकारक चिंतनाची प्रार्थना आहे, केवळ कोरडे ध्यान नव्हे, हे कसे ओळखाल? तुम्हाला जाणवणारा हा “कोरडेपणा” नैराश्यामुळे किंवा एखाद्या पापामुळे तर आलेला नाही, हे कसे कळेल? हे शुद्धीकरण तुम्ही अनुभवत आहात की नाही, हे ओळखण्यासाठी संत योहान काही लक्षणे सांगतात. देवाच्या या शुद्धीकारक कार्याला अधिक पूर्णपणे संमती कशी द्यावी, याविषयीही ते उपयुक्त आध्यात्मिक मार्गदर्शन करतात.
ते स्पष्ट करतात की प्रार्थनेत आणि आध्यात्मिक गोष्टींविषयीच्या आपल्या आस्थेत जाणवणारा कोरडेपणा पुढील दोनपैकी एका कारणाने येऊ शकतो:
कारण 1: पापे, अपूर्णता, दुर्बलता, आध्यात्मिक थंडपणा, चिडचिडा स्वभाव किंवा शारीरिक अवस्था
कारण 2: इंद्रियांची निष्क्रिय रात्र
या दोन्हींपैकी कोणत्या कारणाने तुम्हाला कोरडेपणा जाणवतो, हे ओळखण्यासाठी संत योहान तीन प्रमुख लक्षणे सांगतात:
लक्षण 1—आत्मा इंद्रियांच्या निष्क्रिय रात्रीतून जात असताना, त्याला देवाशी निगडित गोष्टींत इंद्रियसुख मिळत नाही आणि सृष्टीतील गोष्टींतही त्याला आनंद मिळत नाही. देव आत्म्याला कशातही आकर्षण किंवा गोडी वाटू देत नाही. त्यामुळे पूर्वी ज्या गोष्टींत तुम्हाला आनंद मिळत असे, त्यांत इंद्रियांना मिळणारे समाधान आणि आनंद एकंदरीत कमी होतात. छंदांचे आकर्षण कमी होऊ शकते, नातेसंबंधांतून पूर्वीसारखा आनंद मिळेलच असे नाही, आणि प्रार्थना कोरडी, इतकेच नव्हे तर अप्रियही वाटू लागेल.
लक्षण 2—सहसा तुमचे स्मरण देवावर केंद्रित राहते, आणि त्यात काळजी, तळमळ व जागरूकता असते. देवाचे स्मरण करताना, आता कशातच गोडी वाटत नाही म्हणून, ‘आपण देवाला दुखावले तर नाही ना? आपल्या पापांमुळे असे होत आहे का?’ असे प्रश्न तुम्हाला पडतात. म्हणजेच, या नव्या कोरडेपणाचा अर्थ लावताना तुमच्या स्मरणशक्तीत एक प्रकारचा गोंधळ निर्माण होतो. हा अनुभव नेमका काय आहे हे ओळखण्यासाठी, तुम्हाला जाणवतो तो कोरडेपणा आहे की खरे तर तो आध्यात्मिक थंडपणा आहे, याचा विचार केला पाहिजे.
शुद्धीकारक कोरडेपणामुळे तुमच्या आत्म्याला बळ आणि दृढनिश्चय लाभतो, तर आध्यात्मिक थंडपणामुळे आळस आणि दुर्बलता येते. तुम्ही शुद्धीकारक कोरडेपणा अनुभवत असता, तेव्हा इंद्रिये दुर्बल असतात, पण आत्मा सबळ असतो. पूर्वी तुमच्या इंद्रियांत असलेली “ऊर्जा” देव तुमच्या आत्म्याकडे वळवतो, असे म्हणता येईल. कारण जे निव्वळ आध्यात्मिक आहे ते ग्रहण करण्याची क्षमता तुमच्या आत्म्याच्या इंद्रियाधीन भागात नसते. त्यामुळे इंद्रियांच्या इच्छा आणि ओढ यांत कोरडेपणा राहतो. पण हे घडत असतानाच तुमच्या आत्म्यात सुख, गोडी आणि आनंद वाढत जातात.
इंद्रियांतून मिळणारा आनंद आता आत्म्यात अनुभवास येऊ लागतो. या बदलाच्या अनोखेपणामुळे तुमचा जीव थोडा गोंधळून जाऊ शकतो. आत्म्यात लाभणाऱ्या आनंदाची आणि गोडीची ही नवी अनुभूती तुम्हाला अंगवळणी पडावी लागेल; पण त्यासाठी वेळ आणि शुद्धीकरण आवश्यक आहे. कधीकधी इंद्रियांच्या त्या जुन्या, आता किळसवाण्या वाटणाऱ्या ‘अन्नाची’ ओढ तुम्हाला अजूनही वाटेल आणि आत्म्याचे कितीतरी गोड अन्न तुम्हाला स्वीकारता येणार नाही. जणू काही तुम्ही अंधारात बसले आहात आणि कशातच आनंद वाटत नाही, असे तुम्हाला जाणवेल. पण या शुद्धीकारक contemplative अवस्थेत तुम्ही शांतपणे थांबलात, इंद्रियांचा सगळा आनंद नाहीसा झाला आहे हे स्वीकारलेत आणि कसलाही विचार किंवा चिंता केली नाहीत, तर इंद्रियांच्या इच्छांतून मुक्त झाल्याने मिळणारा आतला तजेला तुम्हाला जाणवू लागेल आणि आध्यात्मिक इच्छांमध्ये तुम्हाला आनंद वाटू लागेल. प्रार्थनेत शुद्धीकारक कोरडेपणा येऊ लागतो, तेव्हा ध्यान सोडण्याची आणि सांत्वनासाठी बौद्धिक विचारमंथनावर यापुढे अवलंबून न राहण्याची तुमची तयारी असली पाहिजे. तर्क लावणे, विचार करणे, स्मरण करणे किंवा इच्छाशक्तीचा वापर करणे यांपैकी कशाचाही उपयोग होणार नाही. तुम्ही फक्त एकांतात निःशब्द राहा. हे कार्य देव एकटाच करत आहे, आणि तुम्हाला एका नव्या शांतीचा अनुभव येईल.
तिसरे लक्षण—पूर्वीप्रमाणे कल्पनाशक्तीचा उपयोग करून तुम्हाला आता ध्यान करता येणार नाही. इंद्रियांतून मिळणारी स्फूर्ती आता लाभत नसल्याने कल्पनाशक्तीचा प्रार्थनेत उपयोग होणार नाही. मात्र ही अवस्था कायम तशीच राहणार नाही. काही काळ तुम्ही ध्यान कराल, तर काही काळ मननशील प्रार्थनेत राहाल. देव तुम्हाला हळूहळू प्रार्थनेच्या या दोन प्रकारांत आलटून-पालटून नेईल. कधीकधी तुम्हाला एखाद्या गोष्टीचा विचार करणे, तिच्यावर चिंतन करणे किंवा ध्यान करणे जमणार नाही; निःशब्द बसण्यापलीकडे काहीच करता येणार नाही. तर कधी अचानक एखाद-दोन क्षणांसाठी तुम्ही पुन्हा ध्यान आणि चिंतन करू लागाल. जेव्हा देव इंद्रियांतून मिळणारी स्फूर्ती काढून घेतो, तेव्हा इंद्रिये आणि कल्पनाशक्ती यांत पूर्ण कोरडेपणा जाणवत असतानाही तुम्ही निःशब्द बसायला आणि थेट देवाकडून पोषण घ्यायला शिकले पाहिजे. अशा रीतीने केवळ तुमचा आत्माच, कल्पनाशक्ती, स्मरणशक्ती, इच्छाशक्ती इत्यादींच्या आधाराशिवाय, देवाची गोडी थेट आणि निःशब्दपणे अनुभवू शकेल.
मग संत योहान एक महत्त्वाचे विधान करतात. ते म्हणतात की या क्षणी ‘मनाच्या शक्तींचे कार्य थांबते.’ म्हणजेच बुद्धी, स्मरणशक्ती आणि इच्छाशक्ती यांचे कार्य थांबते. विचार करून किंवा इच्छाशक्तीचा वापर करून त्या व्यक्तीला आता इंद्रियांचा आनंद मिळू शकत नाही. आता केवळ आत्म्याशीच देव थेट संवाद साधतो. या विधानावर थोडा वेळ विचार करा. त्याचा अर्थ तुम्हाला उमगला, तर संत योहान यांनी या अनुभवाचे केलेले वर्णन तुम्हाला समजू लागले आहे, याचे ते लक्षण आहे.
मननशील प्रार्थनेत काय करावे आणि काय करू नये
मननशील प्रार्थनेत काय करू नये—इंद्रियांना कोरडेपणा जाणवतो आणि देवाचे ध्यान करण्यासाठी बुद्धी, स्मरणशक्ती आणि इच्छाशक्ती यांचा उपयोग करता येत नाही, तेव्हा ‘माझे प्रयत्नच अपुरे पडत आहेत,’ असा चुकीचा निष्कर्ष तुम्ही सहज काढू शकता. देवाचे ध्यान करण्यासाठी आणखी प्रयत्न केले, तर प्रार्थनेची गोडी परत येईल, असे तुम्हाला वाटू शकते. प्रार्थनेत पूर्वी इंद्रियांना जाणवणारा अनुभव पुन्हा मिळवण्याचा मोह तुम्हाला होऊ शकतो. कारण त्या क्षणी तुम्हाला हे उमगत नाही की देव तुम्हाला अधिक उंच पातळीवरच्या एका शुद्ध आध्यात्मिक आनंदाकडे नेत आहे. हा आनंद ध्यानात देवाचा विचार केल्याने मिळत नाही, तर थेट देवाकडूनच मिळतो. त्यामुळे तुम्ही जितकी जास्त धडपड कराल, तितका थकवा तुम्हाला जाणवेल. पण हा योग्य मार्ग नाही.
मननशील प्रार्थनेत काय करावे—तुमच्या आत्म्याला शांतीत आणि स्तब्धतेत राहू द्या. आपण खरे तर काहीच करत नाही आणि आपला वेळ वाया जात आहे, किंवा आपल्यातील दुर्बलतेमुळे किंवा पापामुळे हा कोरडेपणा आला आहे, असे तुम्हाला वाटेल; पण तसे नाही. प्रार्थनेच्या या अनुभवात तुमचे एकमेव ध्येय हेच असावे: निःशब्द राहून देवाला जे करायचे आहे ते करू देणे. फक्त प्रेमाने देवाकडे लक्ष ठेवून राहा. एवढेच. अधिक धडपड करू नका. केवळ शांत राहा.
इंद्रियांच्या या रात्री त्यांनी असे वागावे: त्यांनी तर्कविचार किंवा ध्यान यात अजिबात गुंतू नये, कारण ही त्यासाठीची वेळ नाही. त्याऐवजी त्यांनी आत्म्याला शांतीत आणि स्तब्धतेत राहू द्यावे. आपण काहीच करत नाही आणि आपला वेळ वाया घालवत आहोत, असे त्यांना अगदी स्पष्टपणे वाटले, किंवा अशा अवस्थेत कशाचाही विचार करण्याची इच्छा होत नाही ती आपल्या दुर्बलतेमुळेच, असे त्यांना वाटले, तरी त्यांनी तसेच करावे. (अंधारी रात्र, पुस्तक १, प्रकरण १०)
मग आपला मुद्दा स्पष्ट करण्यासाठी संत योहान एक उदाहरण देतात. ते म्हणतात, एखादा चित्रकार तुमचे व्यक्तिचित्र रंगवत असेल आणि त्याच्यासमोर तुम्ही बसलेले असाल, तर त्याला त्याचे काम करता यावे म्हणून न हलता बसून राहणे हीच तुमची एकमेव जबाबदारी असेल. चित्रकाराला मदत करावी म्हणून तुम्ही सारखे उठून चित्र पाहू लागलात आणि ही ना ती सूचना देऊ लागलात, तर प्रत्यक्षात तुम्ही त्याच्या कामात अडथळाच आणाल.
देव चित्रकार आहे आणि तुमचा जीवात्मा हा त्याचा चित्रफलक आहे. ही प्रक्रिया लवकर व्हावी असे तुम्हाला वाटत असेल, तर शांत बसा आणि देवाला त्याचे कार्य करू द्या. जे करणे तुमच्या जबाबदारीत येत नाही, ते करण्याचा प्रयत्न करू नका. देवाला तुमच्या जीवात्म्यात त्याचे कार्य करू द्या. तुमच्या परीने तुम्ही फक्त त्याला संमती द्या आणि तो कार्य करत असताना प्रेमाने त्याच्याकडे लक्ष लावून राहा.
देवाच्या या कार्याला देवदत्त चिंतन म्हणतात. देव हे कार्य करत असताना तुम्ही मौनात राहता, तेव्हा त्याला तुमच्या जीवात्म्यात प्रेमाची ‘तळमळ’ जागवू देता. तुम्हाला जाणवणारी ही तळमळ म्हणजे त्याच्या प्रेमाची शुद्ध करणारी अग्नी-ज्वाला. या ज्वालेने तो तुम्हाला इंद्रियांच्या लालसांपासून मुक्त करतो, तुमची आध्यात्मिक पापे दूर करतो आणि नवा, कितीतरी श्रेष्ठ असा आध्यात्मिक आनंद स्वीकारण्यास तुम्हाला समर्थ बनवतो.
या शुद्धीकारक चिंतनाचे दोन परिणाम
प्रेमाची ही ज्योत पेटत असताना तुमचा जीवात्मा स्वतःला सर्व इंद्रियजन्य इच्छा व सुखांपासून, इतकेच नव्हे तर ध्यानातून मिळणाऱ्या इंद्रियजन्य सुख व सांत्वनापासूनही शुद्ध होऊ देतो. तेव्हा त्याला अचानक उमगते की ही एक ‘सुदैवी संधी’ आहे, कारण पूर्वीच्या इंद्रियसुखांपेक्षा कितीतरी श्रेष्ठ असे काहीतरी मिळण्याची संधी आता त्याच्यासमोर आहे. त्यामुळे आत्म्यात ‘तळमळीचे प्रेम’ जागू लागते.
मग जीवात्मा मौनात ‘बाहेर पडतो’: तो इंद्रियांचा प्रदेश मागे सोडून आत्म्याच्या प्रदेशात प्रवेश करतो. रात्र (म्हणजे आपल्या प्रयत्नांशिवाय होणारे शुद्धीकरण) सर्व इंद्रियसुखे नाहीशी करते, तेव्हा जीवात्मा मुक्त होतो. पूर्वीच्या सुखांच्या जागी त्याला अनेक सद्गुण प्राप्त होऊ लागतात आणि एक नवा, कितीतरी मोठा आनंद त्याला गवसतो. या सर्व सद्गुणांमध्ये त्याला आध्यात्मिक आनंद मिळतो. इंद्रियांवर आधारलेले त्याचे जुने ‘मीपण’ मरते आणि केवळ आत्माच जिवंत राहतो. ही जीवनाची कितीतरी श्रेष्ठ अवस्था आहे.
नवे ज्ञान मिळण्याचे आणि जुन्या जाणिवा सोडण्याचे आशीर्वाद
चिंतनातून घडणाऱ्या या शुद्धीकरणातून जाण्याचे सौभाग्य तुमच्या जीवात्म्याला लाभले, तर तुमच्या जीवनात अनेक आशीर्वाद तुम्हाला दिसू लागतील. हे आशीर्वाद अनेक प्रकारे लाभतील; त्यांची सुरुवात आध्यात्मिक ज्ञानाच्या देणगीने होईल. ही देणगी देवदत्त चिंतनातून मिळते. देव हे नवे ज्ञान तुमच्या अंतरी देतो, तेव्हा तुमचे पूर्वीचे विचार, कल्पना, आकलन आणि श्रद्धा यांबाबत जुन्या जाणिवा सोडण्याच्या प्रक्रियेतून तुम्हाला जावे लागते. ध्यानातून आणि प्रेरणांतून तुम्हाला पूर्वी मिळालेले ज्ञान चुकीचे होते असे नाही; पण ते पूर्ण नव्हते आणि त्याचे शुद्धीकरण झालेले नव्हते. आता देव थेट तुमच्या आत्म्याला देत असलेल्या नव्या आध्यात्मिक ज्ञानाने तुम्ही प्रबुद्ध होता. हे देवाच्या विषयीच्या गोष्टींचे ज्ञान नव्हे, तर खुद्द देवाचे ज्ञान आहे. ही अद्भुत देणगी केवळ देवदत्त चिंतनातूनच मिळू शकते. म्हणजेच, हे नवे ज्ञान तुम्हाला स्वतःच्या प्रयत्नांनी मिळवता येत नाही. तुम्ही जुन्या जाणिवांची पकड सैल करता आणि बालबोध स्वरूपाचे तुमचे पूर्वीचे ज्ञान सोडून देता. मग देवामध्ये तुम्हाला सर्व गोष्टींचे अधिक सखोल आकलन होते.
या ज्ञानामुळे तुमच्यात अनेक बदल घडतील. त्यांपैकी एक म्हणजे तुम्हाला स्वतःच्या दुर्बलतेची खरी जाणीव होईल. कदाचित सुरुवातीला हे जाणून घ्यावे की नाही, असे तुम्हाला वाटेल. पण देवदत्त चिंतनातून हे ज्ञान तुम्हाला लाभले, तर देव तुम्हाला जसे ओळखतो तसे स्वतःला नव्याने ओळखता आल्याबद्दल तुम्ही अत्यंत कृतज्ञ व्हाल, याची खात्री बाळगा.
याकडे असे पाहा. आधी म्हटल्याप्रमाणे, आपला मानवी स्वभाव शरीर आणि आत्मा या दोन घटकांनी बनलेला आहे. सर्व इंद्रिये शरीरात असतात, तर बुद्धी, इच्छाशक्ती आणि स्मरणशक्ती आत्म्यात असतात. देवदत्त ज्ञानाची देणगी मिळण्यापूर्वी, मनाला शिकवण्यासाठी आणि इच्छाशक्तीला दिशा देण्यासाठी तुम्हाला तुमच्या पाच इंद्रियांवर आणि तुमच्या सर्व भावावेगांवर व लालसांवर अवलंबून राहावे लागत होते. त्यामुळे तुमच्या मनाचा अनेकदा गोंधळ होत असे, कारण देवाची गहन सत्ये जाणून घेण्यासाठी इंद्रिये, भावावेग, लालसा आणि इच्छा हे फारसे विश्वासार्ह स्रोत नाहीत. देवदत्त चिंतनाच्या अवस्थेत तुमची बुद्धी आणि इच्छाशक्ती शिकण्यासाठी यापुढे इंद्रिये, लालसा आणि भावावेग यांच्यावर अवलंबून राहत नाहीत. उलट, देव स्वतः तुमच्या आत्म्याला (मनाला आणि इच्छाशक्तीला) शिकवतो. त्यामुळे इंद्रियजन्य प्रेरणांतून आणि इंद्रिये, ध्यान, इंद्रियजन्य प्रेरणा वगैरेंतून मिळालेल्या अंतर्दृष्टीतून तुम्हाला जे ज्ञान लाभले होते, त्यापेक्षा आता मिळणारे ज्ञान कितीतरी श्रेष्ठ असते.
आपल्या दुर्बलतेची नव्याने जाणीव होते, तेव्हा जणू तुमच्या आत्म्याला शरीराच्या इंद्रियवासनांकडे पाहता येऊ लागते आणि आजवर त्यांच्याकडून किती चुकीचे मार्गदर्शन मिळाले, हे एकाएकी उमगते. तुमचे आवेग, तुमच्या आसक्ती आणि इच्छा किती अव्यवस्थित आहेत आणि त्यांना आवरणे किती कठीण आहे, हेही तुम्हाला स्पष्टपणे समजते. संत पौल याविषयीच म्हणतो, “मी किती दयनीय आहे! या मर्त्य शरीरातून मला कोण सोडवील?” (रोमकरांस 7:24) देवाने प्रदान केलेल्या चिंतनातून ज्ञानाचे वरदान मिळाल्यामुळे त्याला आपल्या दयनीय अवस्थेची, हीनतेची आणि दुर्बलतेची जाणीव झाली. आपल्या दुर्बलतेचे हे नवे ज्ञान मिळण्यापूर्वी, तुम्हाला मिळालेल्या अनेक आध्यात्मिक सांत्वनांच्या गोडीमुळे तुमची अवस्था खरोखर किती दयनीय आहे, हे तुमच्या नजरेआड राहिले होते. पण आता तुम्ही स्वतःला अधिक स्पष्टपणे पाहता. हे चांगले का आहे? कारण तुम्ही खरोखर कोण आहात, या सत्यात तुम्ही अधिक पूर्णपणे सहभागी होता. अशा वेळी आपल्या दयनीय अवस्थेची जाणीव तुम्हाला खिन्न करणार नाही. उलट, तुमचे मन अपार कृतज्ञतेने भरून येईल, कारण त्याच वेळी तुम्ही देवाच्या दयेच्या प्रकाशात आपली दयनीय अवस्था पाहता. देवाने तुमच्यासाठी किती काही केले आहे, हे तुम्हाला अधिक स्पष्टपणे जाणवते. आणि ज्या प्रबळ, अव्यवस्थित वासना व इच्छांची तुमच्यावर पकड आहे, त्यांतून देवाच्या कृपेने तुम्ही अधिक सहजपणे मुक्त होऊ शकता.
आध्यात्मिक नम्रता उदयास येते—विशेष कृपेमुळे, आपण फार मोठे आहोत या भ्रमात तुम्ही यापुढे राहणार नाही. इथेही घडते ते एवढेच की तुम्ही स्वतःला सत्याच्या प्रकाशात पाहता. पूर्वी ध्यानातून तुम्हाला मिळालेला इंद्रियांचा आनंद आणि आध्यात्मिक गोडी यांमुळे वर उल्लेख केलेले आध्यात्मिक गर्वाचे पाप तुमच्यात राहिले होते. आता तुमच्या खऱ्या स्थितीचे भान येऊन तुम्ही नम्र होता आणि आध्यात्मिक गर्व नाहीसा होतो. आध्यात्मिक नम्रतेमुळे तुमची स्वतःची ओळख अधिक सखोल होते. देवाशिवाय आपण आपल्या बळावर काहीच करू शकत नाही, हे तुम्हाला उमगते. हे चांगले आहे, कारण आपल्या बळावर मोठी कामे करण्याच्या भ्रामक आशेतून तुम्ही मुक्त होता आणि तुम्हाला आता फक्त स्वतःची असमर्थता व दुर्बलता दिसू लागते. त्यामुळे आता तुमची आशा देवावर असते आणि तुमच्यामध्ये महान कार्ये करणारा देवच आहे, हे तुम्हाला दिसते. देवाशी नव्या प्रकारे नाते ठेवायला आणि त्याच्याशी अधिक आदरभावाने वागायला तुम्ही शिकू लागता. त्यामुळे तुम्ही नव्या सखोलतेने देवाची आज्ञा पाळता आणि जे काही चांगले आहे त्याचे श्रेय स्वतःकडे न घेता अधिक सहजपणे देवाला देता.
शिवाय, साधनेच्या सुरुवातीला ध्यानमय प्रार्थनेत तुम्हाला जे काही मिळाले, ते देव खरोखर कोण आहे या वास्तवापुढे काहीच नाही, हे तुम्हाला उमगेल. देवाने प्रदान केलेल्या चिंतनाच्या या नव्या प्रकारातून तुम्हाला जे आध्यात्मिक ज्ञान मिळते, त्यापुढे पूर्वी ध्यानातून आणि इंद्रियांतून मिळालेली अंतर्दृष्टी म्हणजे अंधारच आहे, हे तुम्हाला समजते.
इतर सर्व आध्यात्मिक पापे नाहीशी होतात—आध्यात्मिक गर्व हे सर्व आध्यात्मिक पापांचे मूळ आहे. म्हणून आध्यात्मिक नम्रता वाढत जाते तशी इतर सर्व आध्यात्मिक पापेही नाहीशी होतात आणि प्रत्येक पापाची जागा त्याच्या विरुद्ध असलेला आध्यात्मिक सद्गुण घेतो. या टप्प्यावर, आधी दिलेली सात प्रमुख आध्यात्मिक पापांची यादी पुन्हा पाहणे आणि चिंतनातून होणारे हे शुद्धीकरण तुम्हाला त्यांपैकी प्रत्येक पापापासून कसे मुक्त करते, याचा विचार करणे तुम्हाला उपयोगी ठरू शकेल.
देवाचे भय—देवाचे “भय” ही चांगली गोष्ट आहे, असा विचार करण्याची तुम्हाला कदाचित सवय नसेल. पण हे एक मोठे वरदान आहे. देवाचे पवित्र भय तुम्हाला लाभते, तेव्हा तुम्ही देवाला घाबरत नाही; उलट, आपल्या जीवनात देवाचा सहवास कधीही गमावू नये अशी एक नवी आध्यात्मिक इच्छा तुमच्यात जागी होते. आपली पूर्वीची पापे आपल्याला देवाशी असलेल्या या गाढ ऐक्यापासून दूर ठेवत होती, याची तुम्हाला जाणीव होते. त्यामुळे देवाशी लाभलेली जवळीक गमावू नये म्हणून पुन्हा त्या पापांत पडू नये यासाठी तुम्ही मनापासून जपता. पवित्र भय तुमच्या आत्म्यात देवाविषयी इतके उत्कट प्रेम जागवते की, केवळ तुम्ही त्याच्यावर प्रेम करता म्हणून त्याचे मन कधीही दुखवू नये असे तुम्हाला वाटते. हे पवित्र भय फार हितकारक आहे.
विविध सद्गुण—तुमच्यात संयम आणि दीर्घकाळ दुःख सहन करण्याची वृत्ती विकसित होते. इंद्रियांच्या इच्छांबाबत तुम्ही अनुभवलेला कोरडेपणा आणि सांत्वनाचा अभाव तुम्हाला प्रार्थनेत आणि चिंतनात वाढायला मदत करतील. त्यातून तुमच्यात संयम वाढेल, म्हणून दुःख कशाही स्वरूपाचे असले तरी ते दीर्घकाळ सहन करणे तुम्हाला अधिक सहज शक्य होईल. देवाच्या अनुभवातील गोडी ही आता तुमच्या कृतीची एकमेव प्रेरणा राहिलेली नसल्यामुळे तुम्ही “देवाच्या प्रीतीनुसार” आचरण करू लागता. आता केवळ देवावरील निर्मळ प्रेमच तुम्हाला प्रेरणा देते. परिणामी, धैर्याचा सद्गुण तुमच्यात विकसित होतो आणि सद्गुणांचे आचरण करण्यात तुम्ही अधिक खंबीर होता. शेवटी तुम्हाला उमगते की आपल्या दुर्बलतेतच (म्हणजे या रुक्षतेच्या आणि कोरडेपणाच्या अनुभवातच) आपण सामर्थ्यवान होतो. सहाव्या प्रकरणात सदसद्विवेकबुद्धीच्या परीक्षणासाठी एक मार्गदर्शक दिला आहे. त्यात सात प्रमुख पापे आणि त्यांच्या विरुद्ध असलेले सद्गुण मांडले आहेत. ते पुन्हा पाहणे उपयुक्त ठरू शकते. या टप्प्यावर सात प्रमुख सद्गुणांवर अधिक सखोलपणे मनन करणे विशेष उपयुक्त ठरते.
बंधनातून सुटका होते—मग आत्मा गाऊ लागतो, “अहा, किती भाग्याचा तो योग! कोणाच्याही नजरेस न पडता मी बाहेर पडलो.” या काव्यपंक्तीचा अर्थ असा की इंद्रियांच्या ओढीतून उद्भवणाऱ्या इच्छा आणि आसक्ती यांच्या बंधनातून व ताब्यातून तुम्ही मुक्त होता. जग, सैतान किंवा देहवासना यांच्या नजरेस न पडता, त्यांच्या बंधनात न अडकता आणि त्यांच्या प्रभावाखाली न येता तुम्ही बाहेर पडता. या अध्यायाच्या पहिल्या भागात सांगितलेले आठवा: देहवासना, सैतान आणि जग या तिघांच्या प्रभावातून तुम्हाला मुक्त करणे, हेच या शुद्धीकरणाचे अंतिम उद्दिष्ट होते.
आत्म्याच्या नैसर्गिक भावना—आनंद, आशा, दुःख आणि भीती यांना संत योहान तुमच्या आत्म्याच्या नैसर्गिक भावना म्हणतात. पूर्वी या भावना गोंधळलेल्या आणि विस्कळीत होत्या. सैतान, देहवासना आणि जग यांनी त्यांच्यात धुमाकूळ घातला आणि त्या विस्कळीतपणाचा फायदा घेऊन तुम्हाला भरकटवले. आता या भावना योग्य क्रमात येतात आणि नव्या रीतीने तुमच्या हिताच्या ठरतात. आता आनंद केवळ देवातच आहे. आशा केवळ देवावरच आहे. दुःख आता तुम्हाला खचवत नाही. आणि भीतीचा आता तुमच्यावर ताबा राहत नाही. आत्म्याच्या खालच्या स्तरातील या नैसर्गिक भावना आध्यात्मिक कोरडेपणामुळे शांत होतात. म्हणूनच कवितेत म्हटले आहे, “माझे घर आता विसावले आहे.”
या नैसर्गिक भावना आत्मपरीक्षणासाठी फार उपयोगी ठरतात. या भावना तुमच्यात जाणवल्या, तर त्यांच्याकडे लक्ष द्या, विशेषतः त्यांचा तुमच्यावर मोठा पगडा असेल तर. उदाहरणार्थ, भीतीने तुम्ही वारंवार ग्रासून जात असाल, तर या ध्यानमय प्रार्थनेद्वारे देव तुम्हाला त्या भीतीतून मुक्त करू इच्छितो. जगातील गोष्टी किंवा देहसुख यांसारख्या क्षुद्र आणि क्षणभंगुर गोष्टींत तुम्ही सतत आनंद शोधत असाल, तर त्यावर ही ध्यानमय प्रार्थनाच उपाय आहे, हे लक्षात घ्या. तुम्ही सतत या ना त्या गोष्टीवर आशा ठेवत असाल, आणि विशेषतः स्वतःच मनाशी धरलेल्या एखाद्या आशेला घट्ट चिकटून बसला असाल, तर ती सोडून देण्याची वेळ आली आहे, मग ती देवाची इच्छा आहे असे तुम्हाला वाटत असले तरीही. तुम्ही देवाला तुमच्यात कार्य करू दिले, तर तो त्याची इच्छा तुमच्यात पूर्ण करील. आपल्यासाठी काय उत्तम आहे हे आपल्याला माहीत आहे, असे आपण अनेकदा गृहीत धरतो. मग खरे तर देवाची नव्हे, तर आपलीच इच्छा पूर्ण करण्यासाठी आपण फार चिंतेने धडपडतो. आणि कोणत्याही कारणाने दुःखाचे ओझे तुम्हाला जड झाले असेल, तर देवाला तुमच्या अंतःकरणात येऊ द्या आणि ते जड ओझे हलके करू द्या. आत्म्याच्या या सर्व भावना अतिप्रबळ आणि विस्कळीत झाल्या असतील, तर ध्यानमय प्रार्थना हाच त्यांवर उपाय आहे.
संकटे आणि प्रलोभनांतून होणारी अंतिम कसोटी
या शुद्धीकरणाचे अनेक आशीर्वाद तुम्हाला अनुभवास येऊ लागतात आणि पूर्वीच्या विस्कळीत अवस्थेतून व इंद्रियसुखांच्या आसक्तीतून तुमचा आत्मा सुटून ‘विसावा’ पावू लागतो. तरीही तुम्हाला कठीण संकटे आणि तीव्र प्रलोभने सहन करावी लागतील, कधी कधी अनेक वर्षे. देवाने तुमच्यात सुरू केलेले चांगले कार्य त्याला पूर्णत्वास नेता यावे, यासाठी असे घडते.
संत योहान लोकांना ज्या तीन मुख्य कसोट्यांतून जावे लागते त्या सांगतात; पण प्रत्येकालाच या तिन्ही कसोट्या येतात असे नाही, हेही ते स्पष्ट करतात. काहींना इतर अनेक कसोट्यांतून जावे लागेल, तर काहींना त्यांनी सांगितलेल्या तीन कसोट्यांची तीव्रता फारशी जाणवणार नाही. महत्त्वाचे हे की कसोट्या आणि प्रलोभने येणार, याची जाणीव असावी. हे माहीत असेल, तर वेळोवेळी त्यांच्यावर मात करण्यास आणि देवाच्या कृपेने इंद्रियांच्या ओढीचे हे शुद्धीकरण पूर्ण करण्यास तुम्ही अधिक तयार असाल. संत योहान सांगतात ती तीन प्रलोभने अशी आहेत:
जारकर्माचा दुष्ट आत्मा—या दुष्ट आत्म्याला कदाचित तुमच्या मनात इंद्रियसुखाची तीव्र चित्रे आणि इच्छा उभ्या करून अत्यंत हीन रीतीने तुम्हाला प्रलोभनात पाडण्याची मुभा दिली जाईल. यात अव्यवस्थित लैंगिक प्रलोभने असतील, पण हे प्रलोभन केवळ त्यांपुरतेच मर्यादित नाही. आध्यात्मिक वासनांधता म्हणजे केवळ लैंगिक वासना नव्हे, तर इंद्रियांना आकर्षित करणाऱ्या सर्व सुखांची लालसा, हे लक्षात ठेवा.
ईश्वरनिंदेचा दुष्ट आत्मा—हा दुष्ट आत्मा देवाशी संबंधित गोष्टींबाबत तुम्हाला प्रलोभनात पाडेल. देवाने तुमच्या जीवनात जे केले आहे, तो जे करत आहे आणि पुढे जे करण्याचे त्याने वचन दिले आहे, त्याबद्दल शंका घेण्याच्या तीव्र ओढीशी तुम्हाला झुंज द्यावी लागू शकते. हा तुमच्या श्रद्धेवर आणि देवाने थेट अंतःकरणात दिलेल्या ज्ञानाच्या देणगीतून तुम्हाला जे काही उमगत आहे, त्या सर्वांवर हल्ला आहे.
गोंधळ माजवणारा दुष्ट आत्मा—संत योहान सांगतात की या दुष्ट आत्म्याचा त्रास सहन करणे सर्वांत वेदनादायक अनुभवांपैकी एक आहे. या आत्म्याच्या प्रलोभनाने आणि त्रासाने आपण पाप तर केले नाही ना, अशा जवळजवळ असह्य शंकांनी तुम्ही ग्रासले जाऊ शकता. आपल्या जीवनातील प्रत्येक गोष्टीची तुम्ही अतिशय बारकाईने छाननी करू लागाल. इतरांचा सल्ला घेतलात तरी त्याचा फारसा किंवा अजिबात उपयोग होत नाही. जीवनातील अगदी क्षुल्लक बाबतीतही तुम्ही गोंधळून जाता. देवावर श्रद्धा व विश्वास ठेवून, त्याच्या वाणीकडे लक्ष देऊन आणि स्वतःला पूर्णपणे त्याच्या स्वाधीन करून तुम्हाला ही प्रलोभने सहन करता येतील आणि त्यांच्यावर मात करता येईल.
या आणि अशाच इतर दुष्ट आत्म्यांकडून तुमच्या आत्म्याची परीक्षा घेतली गेली नाही, तो कसोटीला लागला नाही आणि त्याला प्रलोभनांचा सामना करावा लागला नाही, तर तुम्ही सद्गुणांत दृढ होऊ शकणार नाही. म्हणूनच देव हे क्लेश येऊ देतो, त्यामागचा अंतिम हेतू तुम्हाला सद्गुणांत दृढ करणे हा आहे—अतिशय दृढ करणे. हे तुम्हाला कठीण वाटत असेल, तर या प्रलोभनांना तोंड देताना सहन कराव्या लागणाऱ्या संघर्षाऐवजी त्यांतून शेवटी काय साधते, याकडे पाहा. क्लेशांमुळे बळ येते; क्लेश जितके अधिक तीव्र, तितके तुम्ही अधिक खंबीर व्हाल.
आणि काळजी करू नका. तुम्ही किती सहन करू शकता, हे देवाला नेमके ठाऊक आहे. जे खंबीर आहेत, त्यांना देव तीव्र क्लेशांतून लवकर शुद्ध करतो. जे दुर्बळ आहेत, त्यांना देव हळूहळू पुढे नेतो. तो त्यांना केवळ सौम्य प्रलोभनांचा सामना करू देतो आणि ते या परीक्षांत अपयशी ठरू नयेत म्हणून त्यांना इंद्रियांना जाणवणारे सांत्वनही नियमितपणे देतो. संत योहान सांगतात की सर्वांत दुर्बळ आत्म्यांना देव स्वतः मार्गदर्शन करतो: तो त्यांना वारंवार दर्शन देतो, मग दूर जातो आणि पुन्हा येतो, जेणेकरून त्यांनी त्याच्याकडे पूर्णपणे पाठ फिरवू नये.
अंतिम फल
या इंद्रियांच्या निष्क्रिय रात्रीतून गेल्यावर शेवटी स्वातंत्र्य, सद्गुण आणि देवावरचे निर्मळ प्रेम लाभते. या शुद्धीकरणातून जाताना तुम्ही अशा मार्गावर प्रवेश करता, ज्याला परंपरेत “प्रकाशप्राप्तीचा मार्ग,” “आध्यात्मिक प्रगती साधलेल्यांचा मार्ग” किंवा “देवदत्त चिंतनाचा मार्ग” असे म्हणतात.
या आध्यात्मिक अवस्थेतील जीवन पूर्वीच्या जीवनापेक्षा कितीतरी अधिक गौरवशाली असते. तुम्ही स्वार्थाने नव्हे, तर निर्मळ अंतःकरणाने प्रेम करता. तुम्हाला केवळ देवाच्या मार्गांची ओळख होत नाही, तर खुद्द देवाची नव्याने ओळख होते. देव तुमच्याशी प्रतिमा आणि कल्पनांद्वारे नव्हे, तर थेट बोलतो. तुम्ही स्वतःच्या सत्प्रयत्नांच्या बळावर नव्हे, तर देवाच्या आत्म्याच्या मार्गदर्शनाने जगता.