मराठी

प्रकरण सात: “आमच्या ऋणांची आम्हाला क्षमा कर…”

“अरे मूर्खा, आज रात्रीच तुझा जीव तुझ्याकडून मागितला जाईल; मग तू जे काही जमवून ठेवले आहेस, ते कोणाचे होईल?” (लूक 12:20).

मूर्ख श्रीमंताच्या दाखल्यात सर्वशक्तिमान देवाचे हे शब्द आहेत. देवाने एखाद्याला “मूर्ख” म्हणणे, ही त्या व्यक्तीवरील प्रेमाची त्याची शेवटची आणि सर्वांत मोठी कृती आहे. कारण त्यानंतर ती व्यक्ती स्वतःतच गुरफटलेल्या एकाकीपणात, निराशेत आणि सर्वस्व गमावलेल्या अवस्थेत कायमची लोटली जाते. या अनंतकालीन दंडाला आपण नरक म्हणतो.

या दाखल्यात एका श्रीमंत माणसाची गोष्ट आहे. त्याला इतके भरघोस पीक आले की ते त्याच्या कोठारांत मावेनासे झाले. या पिकामुळे पुढची अनेक वर्षे आपण श्रीमंतीत राहू, असे त्याला वाटले. म्हणून तो स्वतःशी म्हणाला:

“मी असे करीन: माझी कोठारे पाडून त्याहून मोठी कोठारे बांधीन. तिथे माझे सगळे धान्य आणि इतर माल साठवीन. मग मी स्वतःशी म्हणेन, ‘आता तुझ्याजवळ अनेक वर्षे पुरतील इतक्या चांगल्या गोष्टी साठवलेल्या आहेत. विसावा घे, खा, पी आणि मौज कर!’” (लूक 12:18–19).

त्यावर देव म्हणतो, “अरे मूर्खा!”

या भरघोस पिकाची सगळी उपज गोळा करून स्वतःसाठी साठवून ठेवणे हे गंभीर पाप आहे, असे येशू स्पष्ट करतो. देव त्या माणसाला मूर्ख म्हणतो आणि त्याच रात्री त्याचा जीव त्याच्याकडून मागितला जाईल, हे त्याला सांगतो. त्यानंतर येशू दाखला ऐकणाऱ्यांना म्हणतो: “जो स्वतःसाठी धन साठवतो, पण देवाच्या दृष्टीने ज्या गोष्टींना महत्त्व आहे त्यांत श्रीमंत नाही, त्याची अशीच गत होईल” (लूक 12:21).

पाप करणे हा मूर्खपणा आहे. केवळ भौतिक संपत्तीचा लोभ हेच नव्हे, तर प्रत्येक पाप हा मूर्खपणा आहे; कारण पाप देवाचे ज्ञान नाकारते आणि जीवनाचा खरा उद्देश विकृत करते. देवाला ओळखणे, त्याच्यावर प्रेम करणे आणि त्याचा गौरव करणे हाच जीवनाचा खरा उद्देश आहे. पवित्र शास्त्र सांगते: “मूर्ख आपल्या मनात म्हणतो, ‘देव नाही.’” (स्तोत्र 14:1). प्रत्येक पापात आपण कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे आपल्या कृतीने देवाला नाकारतो: देवाऐवजी त्याच्यापेक्षा कमी मोलाच्या गोष्टीची निवड करतो. आपण मूर्खासारखे वागतो तेव्हा सर्वस्व गमावतो.

येशूचा दाखला आपल्याला हादरवून सोडतो. पण केवळ धक्का देणे हा त्याचा हेतू नाही; पापाचे गांभीर्य आपल्या लक्षात आणून देणे आणि आपल्याला पश्चात्तापासाठी बोलावणे हा त्याचा हेतू आहे. एखादी व्यक्ती हळूहळू पापात खोलवर गुरफटत जाते—ते सोडत नाही, त्याचे समर्थन करते आणि त्यात आनंदही मानते (“विसावा घे, खा, पी आणि मौज कर!”)—तेव्हा देवाचे प्रेम त्या व्यक्तीपर्यंत तिला हादरवून सोडणाऱ्या धिक्काराच्या आणि न्यायनिर्णयाच्या रूपाने पोहोचते. त्यानंतर देव तिला पश्चात्ताप करण्यासाठी आमंत्रण देतो.

हा दाखला केवळ लोभाचा मूर्खपणाच नव्हे, तर प्रत्येक पापातला मूर्खपणाही उघड करतो. त्या श्रीमंत माणसाने जशी भौतिक संपत्ती साठवली, तशीच आपणही आपली आध्यात्मिक कर्जे, म्हणजे आपली पापे, साठवत राहतो आणि आपल्याला क्षमेची गरज आहे हे मान्य करत नाही. पाप म्हणजे दैवी ज्ञानाचा नकार आणि देवाच्या न्यायाविरुद्ध केलेला अपराध. प्रभूची प्रार्थना आपल्याला आठवण करून देते की आपल्या मूर्खपणाचा शेवट विनाशातच व्हायला हवा असे नाही; आपल्याला पुन्हा उभे करण्यासाठी देव आपल्याला क्षमेचा मार्ग देतो.

अंतिम ध्येयाकडे नेणारे साधन: क्षमा

पापातला मूर्खपणा आणि समेटासाठी पित्याची क्षमा किती आवश्यक आहे, हे लक्षात घेतले तर या प्रकरणात आपण विचारात घेतलेली विनंती नीट समजते. “जसे आम्ही आमच्या अपराध्यांना क्षमा करतो, तसे तू आमच्या अपराधांची आम्हाला क्षमा कर,” अशी प्रार्थना करताना आपण नम्रपणे कबूल करतो की आपण मूर्खपणाने वागलो आणि त्यामुळे देवासमोर आध्यात्मिकदृष्ट्या ऋणी झालो.

पण क्षमा हे अंतिम ध्येय नाही. त्याहून कितीतरी मोठ्या ध्येयाकडे नेणारे ते एक साधन आहे. आपल्या पापामुळे आपल्यावर आलेल्या कर्जाची क्षमा आपल्याला सर्वश्रेष्ठ ध्येयाकडे नेते: देवाच्या उपासनेत सदैव सहभागी होण्याकडे. देवाला अर्पण करणे उचित असलेली उपासना करण्याच्या आपल्या क्षमतेवर पापाचा विपरीत परिणाम होतो; क्षमा आपल्याला पुन्हा आपल्या खऱ्या जीवनध्येयाकडे वळवते.

देव आपले कर्ज केवळ मिटवून आध्यात्मिकदृष्ट्या आपल्याला अधांतरी सोडत नाही. आपले कर्ज मिटल्यावर तो आपल्यावर आपल्या कृपेचा वर्षाव करतो आणि आपल्याला आपल्या राज्याचे वारस बनवतो. तिथे आपण सदैव जयघोष करू, “पवित्र, पवित्र, पवित्र आहे सर्वशक्तिमान प्रभू परमेश्वर!” आपल्याला आपली खरी प्रतिष्ठा पुन्हा प्राप्त व्हावी, हे अंतिम ध्येय आहे: देवाच्या दृष्टीने ज्या गोष्टींना महत्त्व आहे त्यांत आपण श्रीमंत व्हावे आणि देवाच्या राज्याच्या शाश्वत संपत्तीत सहभागी व्हावे.

म्हणून, देवाकडे क्षमा मागताना आपण केवळ शिक्षेतून सुटका मागत नाही, तर दैवी दयेची परिपूर्णता मागतो, जेणेकरून आपण त्याच्यासारखे व्हावे, आपले जीवन त्याच्या पावित्र्याशी अनुरूप व्हावे आणि नव्या आकाशासाठी व नव्या पृथ्वीसाठी आपण तयार व्हावे.

पूर्ण क्षमेची विनंती आणि आस

मत्तयने दिलेल्या प्रभूच्या प्रार्थनेत “कर्जे” यासाठी वापरलेला ग्रीक शब्द ओफेइलेमाता असा आहे. त्याचा अर्थ देणे लागते ते, कायदेशीर किंवा नैतिक दायित्व, अथवा फेडावे लागणारे कर्ज असा होतो. हा शब्द महत्त्वाचा आहे, कारण तो दाखवतो की पाप म्हणजे केवळ एखादी चूक किंवा अपराध नव्हे; देवाच्या न्यायापुढे ते खरेखुरे देणे आहे, असे कर्ज जे आपण स्वतःच्या बळावर फेडू शकत नाही.

लूकच्या मांडणीत त्याऐवजी हमार्तियास म्हणजेच ‘पापे’ हा शब्द वापरला आहे. यातून हे अधिक स्पष्ट होते की पापामुळे आपण देवाचे ऋणी होतो आणि क्षमा मिळण्यासाठी आपल्याला त्याच्या दयेची गरज असते. ‘क्षमा कर’ असे भाषांतर केलेले ग्रीक क्रियापद आफेस हे आज्ञार्थाच्या ‘एऑरिस्ट’ रूपात आहे. ही एक गंभीर आणि ठाम विनवणी आहे: ‘क्षमा कर!!!’—तीही विलंब न लावता, निर्णायकपणे आणि पूर्णपणे. या शब्दाचा अर्थ ‘मुक्त करणे’, ‘दूर पाठवणे’ किंवा ‘कर्ज माफ करणे’ असा होतो. म्हणून क्षमा करणे म्हणजे जे घडले ते केवळ विसरून जाणे नव्हे. दैवी दयेची ही एक सामर्थ्यशाली कृती आहे: ती आपले आध्यात्मिक ऋण रद्द करते आणि आपल्याला पुन्हा कृपेच्या स्थितीत आणते. आमच्या चुकीकडे दुर्लक्ष करावे, असे आपण मागत नाही; आम्हाला मुक्त करावे, अशी आपण विनवणी करतो.

‘जसे आम्ही आमच्या विरुद्ध अपराध करणाऱ्यांना क्षमा करतो’ हे वाक्य ग्रीक भाषेत होस काई हेमेइस आफिएमेन तोइस ओफेइलेताइस हेमोन असे आहे. होस या शब्दाचा अर्थ ‘जसे’ किंवा ‘त्याच प्रकारे’ असा होतो. म्हणजेच, ज्या मापाने आपण इतरांना क्षमा करतो, त्याच मापाने देवाने आपल्याला क्षमा करावी, असे आपण मागतो. आफिएमेन या क्रियापदाचा अर्थ ‘आम्ही क्षमा करतो’ किंवा ‘आम्ही मुक्त करतो’ असा आहे. ते वर्तमानकाळातील कर्तरी रूपात आहे. यावरून ही एकदाच घडणारी कृती नसून सातत्याने आणि सवयीने केली जाणारी कृती आहे, असे सूचित होते. त्याचप्रमाणे ओफेइलेताइस म्हणजे ‘ऋणी’. इतरांकडून आपल्याला काही देणे आहे, हे आपण मान्य करतो; तरीही आपण त्यांना त्या ऋणातून स्वेच्छेने मुक्त करतो—जशी आपण देवाकडे आपल्या स्वतःच्या ऋणातून मुक्त करण्याची विनंती करतो.

या विनंतीत आपण केवळ देवाची दया मागत नाही; आपण स्वतःही दया दाखवण्याचे वचन देतो. आपण इतरांना क्षमा करण्यास नकार दिला, तर देवानेही आपल्यावर दया करू नये, असेच आपण प्रत्यक्षात मागत असतो. म्हणून मनापासून क्षमा करणे ही ऐच्छिक गोष्ट नाही; दैवी दया प्राप्त होण्यासाठी ती एक अट आहे.

ऋणात असणे

कर्जात असावे असे कोणालाही वाटत नाही. व्यवहारात कर्ज हे रात्रंदिवस मनावर राहणारे ओझे असते. कर्ज जितके मोठे, तितके त्याचे ओझे जड. पण कर्जाची पूर्ण फेड झाली की हायसे वाटते आणि नव्याने स्वातंत्र्य मिळाल्यासारखे वाटते. उदाहरणार्थ, गृहकर्ज फेडण्यासाठी वर्षानुवर्षे धडपडणाऱ्या व्यक्तीला भविष्याचा विचार करणेही कठीण जाऊ शकते. पण कर्ज फिटले की ती व्यक्ती आत्मविश्वासाने बचत करू लागते आणि भविष्यासाठी योजना आखू शकते.

आर्थिक देण्यांमुळे जसे व्यवहारात कर्ज होते, तसेच पापामुळे आपण देवासमोर आध्यात्मिक ऋणात पडतो. प्रत्येक पाप हा देवाच्या परिपूर्ण न्यायाविरुद्धचा अपराध आहे. देवाचा न्याय अनंत असल्यामुळे प्रत्येक पापामुळे झालेल्या ऋणाची फेड करावी लागते. पापाचे ऋण माफ झाले नाही, तर ते पूर्णपणे फेडावे लागते. म्हणूनच पवित्र शास्त्रात पापाचे वर्णन अनेकदा ऋणाच्या रूपकातून केले जाते. क्षमा न करणाऱ्या सेवकाच्या दाखल्यात हे विशेषतः दिसून येते (मत्तय 18:23–35).

त्या दाखल्यात राजाचे ‘फार मोठे देणे’ असलेल्या एका कर्जदाराला राजासमोर आणण्यात आले. शिवाय, ‘ते कर्ज फेडण्याचा त्याच्याकडे कोणताही मार्ग नव्हता.’ आपली स्थितीही तशीच आहे. देवाच्या परिपूर्ण न्यायासमोर आपल्या पापांमुळे झालेल्या ऋणाची फेड करण्यासाठी आपण काहीही करू शकत नाही. या विनंतीतून आपण समजून घेतले पाहिजे असे हे पहिले आणि मूलभूत सत्य आहे. हे सत्य आपल्याला उमगले नाही, तर आपली पापे किरकोळ आहेत किंवा आपण आपल्या प्रयत्नांनी आपले ऋण फेडू शकतो, असा चुकीचा समज होऊ शकतो. हे दोन्ही समज देवाच्या अनंत पावित्र्याशी आणि न्यायाशी विसंगत आहेत.

या दृष्टिकोनातून देवाची परिपूर्णता समजत नाही, आणि आपणही त्याच्या परिपूर्णतेत सहभागी व्हावे, ही त्याची इच्छाही समजत नाही: ‘म्हणून तुमचा स्वर्गीय पिता जसा परिपूर्ण आहे, तसे तुम्हीही परिपूर्ण व्हा’ (मत्तय 5:48). परिपूर्णता म्हणजे केवळ ऋणमुक्ती नव्हे, तर कृपेची परिपूर्णता—देवाची प्रिय लेकरे म्हणून त्याच्या दैवी जीवनात आपण सहभागी होणे.

पापाची किंमत

पापामुळे आपण देवासमोर कसे ऋणी होतो, हे समजणे कठीण वाटत असेल, तर मानवी नात्यावर पापाचा काय परिणाम होतो, याचा विचार करा. समजा, एका पुरुषाने व्यभिचार केला. आपल्या पतीने विश्वासघात केला हे पत्नीला समजल्यावर, त्याने केवळ आपली चूक कबूल करून भागणार नाही. त्याने खरा पश्चात्ताप केला पाहिजे. म्हणजेच, त्याने फक्त क्षमा मागून थांबू नये, तर आपले वर्तन बदलावे आणि तिचा विश्वास पुन्हा संपादन करण्याचा प्रयत्न करावा. त्या विश्वासघातकी पतीने उदासीनपणे ‘मग काय झालं? विसरून जा ते!’ असे म्हटले, तर त्यांच्या वैवाहिक नात्याला पडलेली भेग भरून येणार नाही; त्यांचे नाते तुटलेलेच राहील. पतीने क्षमा मागितली नसतानाही पत्नीने ‘मी तुला क्षमा करते’ असे म्हटले, तरी ती क्षमा पूर्णपणे स्वीकारण्यासाठी आणि त्यांचे नाते खऱ्या अर्थाने पुन्हा जुळण्यासाठी पतीने पश्चात्ताप करणे आवश्यक आहे.

त्याचप्रमाणे पापामुळे देवाशी असलेल्या आपल्या नात्यात दुरावा निर्माण होतो. देव आपल्याला क्षमा करण्यास सदैव तयार असतो; पण आपण पूर्ण पश्चात्ताप केल्याशिवाय आपल्याला संपूर्ण क्षमा मिळू शकत नाही, किंवा त्याच्याशी असलेले आपले पूर्ण ऐक्य पुन्हा प्रस्थापित होऊ शकत नाही.

क्षमा न करणाऱ्या सेवकाच्या दाखल्यात पुढे असे दिसते की, एवढे मोठे कर्ज असलेल्या त्या सेवकाला तुरुंगात टाकणे ही राजाची पहिली प्रतिक्रिया होती. पण सेवकाने ‘मला थोडी मुदत द्या, मी तुमचे सगळे देणे फेडीन’ अशी विनवणी केली, तेव्हा राजाने अमर्याद दया दाखवून त्याचे संपूर्ण कर्ज माफ केले.

देवाने आपली पापे निव्वळ विसरून जावीत, एवढ्यानेच हे आपल्या जीवनात घडत नाही. पापाचे ऋण फेडले जावे, अशी देवाच्या न्यायाची मागणी आहे; तर आपला त्याच्याशी समेट व्हावा, अशी त्याच्या दयेची इच्छा आहे. म्हणूनच ख्रिस्ताने आपले ऋण स्वतःवर घेतले, जेणेकरून खऱ्या पश्चात्तापाने आपण पापातून मुक्त व्हावे आणि देवाच्या कृपेचे वैभव आपल्याला पुन्हा लाभावे: “कारण पापाचे वेतन मरण आहे, पण देवाचे दान म्हणजे आपला प्रभू ख्रिस्त येशू याच्यामध्ये मिळणारे शाश्वत जीवन” (रोमकरांस 6:23).

समेटाचा संस्कार

देवाची दया नसती, तर पापाच्या ऋणामुळे आपण आध्यात्मिक दारिद्र्यातच राहिलो असतो. शुभवार्ता ही आहे की ख्रिस्ताने स्वतः आपल्या पापांची किंमत चुकवली आणि आपल्यासाठी समेटाचा मार्ग खुला केला. आपल्या दुःखसहनाने आणि मृत्यूने येशूने आपल्या ऋणाचा संपूर्ण भार स्वतःवर घेतला आणि आपल्याला विनामूल्य क्षमा मिळण्याचा मार्ग खुला केला—पण आपल्या पापांबद्दल मनापासून खेद वाटून आणि खऱ्या पश्चात्तापाने आपण ती क्षमा मागितली तरच.

म्हणूनच ख्रिस्ताने समेटाचा संस्कार स्थापन केला. या संस्कारात प्रत्येक आत्म्याला त्याची दया वैयक्तिकरीत्या आणि प्रत्यक्षपणे लाभते. जेव्हा आपण धर्मगुरूकडे आपल्या पापांची कबुली देतो, तेव्हा आपण केवळ आपल्या चुका सांगत नाही किंवा एखाद्या माणसाचा सल्ला घेत नाही. उलट, आपण देवासमोर आपल्या पापांचे ऋण मान्य करतो, ख्रिस्ताच्या सेवकाला दिलेल्या अधिकाराने आपल्याला पापमुक्ती मिळते आणि आपण पुन्हा कृपेच्या अवस्थेत येतो.

येशूने आपल्या प्रेषितांना असे सांगितले, तेव्हा त्याने या संस्काराची स्थापना केली: “ज्यांच्या पापांना तुम्ही क्षमा कराल, त्यांना क्षमा मिळेल; आणि ज्यांच्या पापांना तुम्ही क्षमा करणार नाही, त्यांना क्षमा मिळणार नाही” (योहान 20:23). त्या क्षणी ख्रिस्ताने आपल्या नावाने पापांची क्षमा करण्याचा अधिकार आपल्या चर्चकडे सोपवला, जेणेकरून प्रत्येक पिढीला दैवी दयेच्या या खजिन्याचा लाभ घेता यावा. दाखल्यातील सेवकाला जसे राजासमोर आपले ऋण मान्य करावे लागले, तसेच आपण देवासमोर नम्र होऊन आपल्या पापांची कबुली दिली पाहिजे आणि ख्रिस्ताने स्वतः घालून दिलेल्या मार्गाने क्षमा मागितली पाहिजे.

अशा रीतीने, “आमच्या ऋणांची आम्हांला क्षमा कर” ही विनंती म्हणजे केवळ दयेसाठी केलेली सर्वसाधारण याचना नाही. ती आपल्याला आपल्या विवेकाची तपासणी करण्याचे, पापांबद्दल मनापासून खेद बाळगून देवाकडे वळण्याचे आणि त्याने दिलेल्या संस्काराच्या मार्गाने त्याची दैवी दया स्वीकारण्याचे आवाहन करते.

जशी आम्ही क्षमा करतो

पेत्र येशूला विचारतो: “प्रभू, माझ्या भावाने माझ्याविरुद्ध पाप केले, तर मी त्याला किती वेळा क्षमा करावी? सात वेळा का?” याला उत्तर देताना येशू क्षमा न करणाऱ्या सेवकाचा दाखला सांगतो. सात वेळा क्षमा करणे हा उदारपणा आहे, असे बहुधा पेत्राला वाटले असावे; पण येशूच्या उत्तराने तो चकित झाला असणार: “मी तुला सांगतो, सात वेळा नव्हे, तर सत्याहत्तर वेळा” (मत्तय 18:22).

“सत्याहत्तर वेळा” यासाठी वापरलेल्या ग्रीक शब्दप्रयोगाचा (हेब्दोमेकोन्ताकिस हेप्ता) “सत्तर गुणिले सात वेळा” (490 वेळा) असाही अनुवाद करता येतो. येशूच्या उत्तरात बहुधा उत्पत्ती 4:24 चा संदर्भ होता. तिथे काईनचा वंशज लामेख बढाई मारून म्हणतो: “काईनचा सूड सातपट घेतला जात असेल, तर लामेखचा सत्याहत्तरपट घेतला जाईल.” लामेखने सूडापोटी खून केला होता आणि आपल्या सूडाला मर्यादा नसेल, असे त्याने जाहीर केले होते. पण येशू हे तत्त्व उलटवतो: अमर्याद सूड घेण्याऐवजी अमर्याद क्षमा करण्यास देव आपल्याला बोलावतो. लामेखच्या पापामुळे जसा विनाश होत राहिला, तशीच अमर्याद आणि अखंड क्षमेद्वारे ख्रिस्ताची दया जगभर पसरली पाहिजे. देव आपल्याशी असेच वागतो, म्हणून आपणही तसेच वागले पाहिजे.

आपण मागण्याआधीच देवाने आपल्याला अमर्याद क्षमा देऊ केली आणि आपल्या पापांचे ऋण फेडले. म्हणून इतरांनी क्षमा मागण्याआधीच आपण त्यांना क्षमा करावी, असे आवाहन आपल्याला केले आहे. आपण क्षमा करण्यास नकार दिला, मनात अढी ठेवली किंवा इतरांचा कठोरपणे न्याय केला, तर आपण देवाचा न्याय स्वतःवर ओढवून घेतो: “इतरांचा न्याय करू नका, म्हणजे तुमचाही न्याय केला जाणार नाही. कारण जसा तुम्ही इतरांचा न्याय करता, तसाच तुमचाही न्याय केला जाईल; आणि ज्या मापाने तुम्ही मोजता, त्याच मापाने तुम्हालाही मोजून दिले जाईल” (मत्तय 7:1–2).

क्षमा न करणाऱ्या सेवकाच्या दाखल्यातून हे स्पष्ट होते. राजाने आपल्या सेवकाचे प्रचंड कर्ज माफ केले. पण तो सेवक बाहेर पडल्यावर त्याला एक सहसेवक भेटला, ज्याच्याकडे त्याची अगदी थोडी रक्कम येणे होती. त्याच्यावर दया करण्याऐवजी त्याने ती रक्कम ताबडतोब परत मागितली. ती फेडणे सहसेवकाला शक्य झाले नाही, तेव्हा त्याने त्याला तुरुंगात टाकले.

हे ऐकल्यावर राजाने ज्या सेवकाचे कर्ज आधी माफ केले होते, त्याला बोलावून म्हटले: “मी तुझ्यावर दया केली, तशी तूही आपल्या सहसेवकावर दया करायला नको होतीस का?” मग संतापलेल्या धन्याने त्याचे संपूर्ण कर्ज फिटेपर्यंत त्याला छळ करणाऱ्यांच्या हवाली केले (मत्तय 18:33–34). येशू या दाखल्याचा शेवट एका इशाऱ्याने करतो: “तुमच्यापैकी प्रत्येकाने आपल्या भावाला मनापासून क्षमा केली नाही, तर माझा स्वर्गीय पिताही तुमच्याशी असेच वागेल” (मत्तय 18:35).

म्हणून क्षमा करणे ही ऐच्छिक गोष्ट नाही; दैवी दया प्राप्त होण्यासाठी ती एक अट आहे. केवळ वरवरची किंवा नाइलाजाने केलेली क्षमा नव्हे, तर देवाने ज्या उदारतेने आपल्याला क्षमा केली, त्याच उदारतेने आणि मनापासून इतरांना क्षमा करण्याची आज्ञा येशू आपल्याला देतो.

क्षमा करणे आवश्यक आहे हे आपल्याला पटते; तरीही मर्यादा न घालता क्षमा करणे किती कठीण असू शकते, हेही आपण मान्य करतो—विशेषतः मनावर खोल जखमा झाल्या असतील तेव्हा.

अमर्याद क्षमा करताना येणाऱ्या अडचणी

एखाद्याला एकदा क्षमा करणेही कठीण असू शकते. मग येशूच्या आज्ञेप्रमाणे मर्यादा न घालता क्षमा करणे त्याहूनही कठीण आहे. मनावर खोल जखमा झाल्या असतील, आपल्याशी पुन्हा पुन्हा अन्याय होत असेल किंवा ज्याने आपल्याला दुखावले त्याला त्याचा खेदही वाटत नसेल, तर क्षमा करणे अशक्य वाटू शकते.

मर्यादा न ठेवता क्षमा करण्याची येशूची आज्ञा केवळ एक उदात्त आदर्श नाही, तर ती पाळणे नैतिकदृष्ट्या आवश्यक आहे, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. म्हणजेच, येशू ज्या रीतीने क्षमा करतो, त्याच रीतीने क्षमा करण्याचा प्रयत्न आपण कृतीतून केला पाहिजे. त्यासाठी पावले उचलणे सोपे नाही; पण क्षमा म्हणजे काय आणि काय नव्हे, हे समजले तर ते काहीसे सोपे होते.

अमर्याद क्षमा करणे म्हणजे आपल्याविरुद्ध झालेली चूक घडलीच नाही असे भासवणे नव्हे. क्षमा करणे म्हणजे घडलेली गोष्ट नाकारणे नव्हे; उलट, ती मान्य करणे होय. ज्या गोष्टीला क्षमेची गरज आहे, तिलाच आपण ‘क्षमा’ करू शकतो. क्षमा करताना एखादी कृती वस्तुतः पाप आहे हे आपण मान्य करतो, त्या कृतीला क्षमेची गरज आहे हे ओळखतो आणि मग स्वेच्छेने क्षमा करतो.

दयेची परिपूर्णता गाठण्यासाठी जाणीवपूर्वक केलेली ही कृती केवळ अपराध करणाऱ्यासाठीच नव्हे, तर क्षमा करणाऱ्यासाठीही आशीर्वाद ठरते. ती दुखावलेल्या व्यक्तीला सूडाची जाचक इच्छा, कटुता आणि मनात धरलेला राग यांपासून मुक्त करते. तसेच अपराधासाठी कोणतीही शिक्षा देण्याचे काम ती देवावर सोपवते, कारण देवच खरा न्याय प्रस्थापित करू शकतो. आपल्यावर झालेल्या अन्यायाचा ‘सूड’ घेण्याचा कोणताही प्रयत्न शेवटी व्यर्थ ठरतो. त्याने न्याय प्रस्थापित होत नाही; उलट अपराध करणारा आणि दुखावलेला या दोघांचेही दुःख कायम राहते.

क्षमा करणे म्हणजे समेट होणेही नव्हे. समेट होण्यासाठी आधी क्षमा करणे आवश्यक आहे; पण समेट त्याहीपुढे जातो. समेटासाठी अपराध करणाऱ्या व्यक्तीने आपला अपराध मान्य करणे, माफी मागणे, देऊ केलेल्या क्षमेचा स्वीकार करणे आणि पुन्हा विश्वास संपादन करण्यासाठी प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. असे घडून समेट झाला, तर नाते पूर्वीपेक्षाही दृढ होते. वाईटातूनही चांगले घडवून आणण्याचे सामर्थ्य देवाकडे आहे, याची ते साक्ष देते.

काही जखमा इतक्या खोल असतात की क्षमा करणे अशक्य वाटते. विश्वासघात जितका गंभीर, तितकी वेदना अधिक; आणि मनातला राग सोडून देणेही आपल्याला तितकेच कठीण जाऊ शकते. तरी नेमक्या अशाच क्षणी ख्रिस्ताची आज्ञा आपल्यात सर्वांत मोठे परिवर्तन घडवू शकते.

ख्रिस्ताच्या क्रुसाचे चिंतन करा. येशूने आपल्या संपूर्ण जीवनात परिपूर्ण प्रेम केले. हिब्रू लोकांस पत्रात आपल्याला असे सांगितले आहे: “तो पुत्र असूनही, त्याने जे दुःख भोगले त्यातून तो आज्ञापालन शिकला; आणि त्याला परिपूर्ण करण्यात आले तेव्हा, त्याची आज्ञा पाळणाऱ्या सर्वांसाठी तो सार्वकालिक तारणाचा स्रोत झाला…” (हिब्रू 5:8). 

येशू आपल्या दुःखातून ‘आज्ञापालन शिकला’ आणि ‘त्याला परिपूर्ण करण्यात आले’ असे म्हणण्याचा अर्थ असा नाही की आपल्या दुःखसहनापूर्वी तो आज्ञाधारक आणि परिपूर्ण नव्हता. उलट, मानवी पापामुळे त्याच्यावर अन्यायाने लादलेले दुःख हे त्याला आपल्या मानवी स्वभावात आपले प्रेम परिपूर्ण रीतीने प्रकट करण्याचे साधन ठरले. येशूने क्रुसावरून मोठ्याने म्हटले, तेव्हा हे सर्वांत स्पष्टपणे दिसून आले: “हे पित्या, त्यांना क्षमा कर; ते काय करीत आहेत हे त्यांना कळत नाही” (लूक 23:34).

आपल्याला सोसाव्या लागलेल्या क्रौर्यामुळे मनात कटुता बाळगावी, असे येशूला वाटले नाही. उलट, तो आपल्या जीवनाचा कळस होता, असे त्याने पाहिले: त्या क्षणी वाईट सहन करून आणि त्याला केवळ दैवी दयेने प्रत्युत्तर देऊन तो त्याचा नाश करू शकत होता. त्याची वेदना खरी होती, त्याच्याशी झालेला विश्वासघात त्याच्या जिव्हारी लागला; पण जाणीवपूर्वक आणि पूर्ण अंतःकरणाने क्षमा करण्याच्या त्याच्या निर्णयाने पापावरच विजय मिळवला.

येशूने स्वतः जे केले नाही, ते करण्यास तो आपल्याला सांगत नाही. येशू देवही आहे आणि मनुष्यही आहे; म्हणून तो आपल्या डोळ्यांत डोळे घालून म्हणू शकतो, “तुझी वेदना मला समजते. मी जे केले ते तू कर, आणि तू मुक्त होशील. क्षमा कर, क्षमा कर, क्षमा कर.” आनंदाची बातमी अशी की हे आपल्याला एकट्याने करावे लागत नाही. देव जशी क्षमा करतो तशी क्षमा करण्याचा जाणीवपूर्वक निर्णय आपण घेतो, तेव्हा देवाची कृपा विपुल प्रमाणात आपल्यावर ओतली जाते. ख्रिस्ताच्या क्षमेच्या कृतीत सहभागी होऊन त्याचे अनुकरण करण्याचे बळ आपल्याला मिळते.

क्षमा करणे आपल्याला जड जात असेल, तर ‘हे आमच्या पित्या’ ही प्रार्थना शिकवल्यानंतर लगेचच येशूने उच्चारलेले शब्द आपण आठवावेत: “जर तुम्ही इतरांना त्यांच्या अपराधांची क्षमा केली, तर तुमचा स्वर्गीय पिता तुम्हालाही क्षमा करील. पण जर तुम्ही इतरांना क्षमा केली नाही, तर तुमचा पिताही तुमच्या अपराधांची क्षमा करणार नाही” (मत्तय 6:14–15). मर्यादा न ठेवता क्षमा करणे हे आपले नैतिक कर्तव्य आहे.

अधिक मोठ्या ध्येयाकडे नेणारे साधन

इतरांना क्षमा करणे तुम्हाला कठीण वाटत असेल, तर लक्षात ठेवा की क्षमा हेच अंतिम ध्येय नाही. उलट, देवाचा गौरव आणि त्याच्या राज्यातील आपला सहभाग या कितीतरी मोठ्या ध्येयापर्यंत पोहोचण्याचे ते एक साधन आहे. उदाहरणार्थ, कल्पना करा की एखादा अपराध केल्याचा तुमच्यावर खोटा आरोप करणाऱ्या व्यक्तीला 100 डॉलर देण्याचा आदेश न्यायाधीशांनी तुम्हाला दिला. पण मग त्यांनी असे आश्वासन दिले की, तुम्ही ते 100 डॉलर उदार मनाने आणि आढेवेढे न घेता दिलेत, तर अमर्याद रक्कम असलेले बँक खाते उरलेल्या आयुष्यभर तुम्हाला वापरता येईल. असे अमर्याद प्रतिफळ मिळणार असेल, तर एखादा मूर्खच त्या 100 डॉलरला धरून बसेल.

येशू आपल्याकडून हेच मागतो. न्याय कसा व्हावा याची आपली स्वतःची कल्पना, अपराध करणाऱ्याला शिक्षा व्हावी ही इच्छा, आणि आपल्याविरुद्ध झालेल्या अपराधांची भरपाई मिळण्याचा आपल्याला हक्क आहे ही भावनाही सोडून देण्यास तो आपल्याला बोलावतो. आपण जे काही सोडतो त्याहून कितीतरी मोठे प्रतिफळ आपल्याला मिळावे, यासाठीच तो हे सांगतो. इतरांना मनापासून क्षमा करताना आपण केवळ एका आज्ञेचे पालन करत नाही; आपण खुद्द देवाच्या दयेत सहभागी होतो. हा सहभाग आपल्यात परिवर्तन घडवतो. तो आपली अंतःकरणे देवाच्या अंतःकरणासारखी घडवतो, आपली प्रेम करण्याची क्षमता वाढवतो आणि जिथे दया व प्रेम परिपूर्णतेला पोहोचतात त्या स्वर्गासाठी आपल्याला तयार करतो.

देव अनिच्छेने क्षमा करत नाही. क्षमा त्याच्या स्वभावातूनच ओसंडून वाहते, कारण देव प्रेम आहे. जेव्हा आपण इतरांना क्षमा करतो, तेव्हा आपण देवाचे अनुकरण करतो. मनात राग धरून ठेवण्याऐवजी दया करतो आणि सूड घेण्याऐवजी करुणा दाखवतो. अशा रीतीने आपल्या कृतींतून आपण देवासारखे होतो. देवाचे हे अनुकरण आपल्याला पवित्र करते: ते देवाशी असलेले आपले ऐक्य अधिक गाढ करते आणि पृथ्वीवर त्याचे राज्य येण्यास हातभार लावते.

क्षमा करणे हा केवळ देवाची दया प्राप्त करण्याचा मार्ग नाही; त्याद्वारे आपण देवाचे गौरवही करतो. जेव्हा आपण क्षमा करतो, विशेषतः त्यासाठी आपल्याला काही किंमत मोजावी लागते तेव्हा, आपण देवाच्या दयेचे गौरव अशा रीतीने करतो की ती दया लोकांना दिसते आणि प्रत्यक्ष अनुभवता येते. दैवी दया खरी आहे, कृपा पापापेक्षा सामर्थ्यवान आहे आणि या जगात आपणच बरोबर आहोत हे सिद्ध होण्यापेक्षा शाश्वत जीवन कितीतरी अधिक मोलाचे आहे, हे आपण जगाला जाहीर करतो.

अशी आमूलाग्र क्षमा केल्याने आपले कधीही नुकसान होत नाही. त्यातून नेहमीच लाभ होतो, कारण ती आपल्याला आपल्या सर्वोच्च पाचारणाला प्रतिसाद देण्यास आणि अंतिम ध्येय गाठण्यास समर्थ करते. खरे तर, ही पाचवी विनंती पूर्ण झाली की ती आपल्याला पुन्हा पहिल्या विनंतीकडे नेते आणि ती अधिक परिपूर्ण रीतीने साकार होण्यास मदत करते. आपल्या अंतःकरणातील सर्वांत खोल इच्छा हीच असली पाहिजे: तुझे नाव पवित्र मानले जावो.

पवित्र आत्म्याचे वरदान: सल्ला

संत ऑगस्टीन आणि संत थॉमस अक्विनास हे “आमच्या अपराधांची आम्हाला क्षमा कर…” या विनंतीचा संबंध सल्ल्याच्या वरदानाशी जोडतात. हे पवित्र आत्म्याच्या सात वरदानांपैकी एक आहे. हे दैवी वरदान आपल्या आत्म्याला प्रकाश देते आणि योग्य निर्णय घेण्यास मार्गदर्शन करते, विशेषतः दया कशी दाखवावी आणि ती कशी स्वीकारावी याबाबतीत. न्याय आणि दया यांच्यात जणू विरोध आहे असे वाटते, तेव्हा हे वरदान आपल्याला योग्य मार्ग दाखवते आणि देव जशी क्षमा करतो तशी क्षमा करण्यास प्रवृत्त करते.

सल्ल्याचे वरदान विवेकबुद्धीचा सद्गुण परिपूर्ण करते. त्यामुळे आपल्याला पुढील गोष्टी करता येतात:

  • देवाच्या इच्छेनुसार निर्णय घेणे.
  • दया कधी आणि कशी दाखवावी हे ओळखणे.
  • देवाची दया योग्य रीतीने, म्हणजे नम्रतेने आणि पश्चात्तापाने, कशी स्वीकारावी हे जाणणे.

क्षमेशी संबंधित दोन्ही कृतींत हे विशेष महत्त्वाचे ठरते: देवाकडे क्षमा मागताना आणि इतरांना क्षमा करताना.

सल्ल्याचे वरदान आपल्याला पुढील गोष्टी करण्यास मदत करते:

  • पापाचे गांभीर्य आणि त्याचे परिणाम ओळखणे.
  • देवाची दया अपार आहे हे मान्य करणे.
  • खऱ्या पश्चात्तापाची आवश्यकता समजून घेणे.

हे दैवी वरदान आपल्याला समेटाच्या संस्काराकडे घेऊन जाते. या संस्कारात आपण:

  • आपल्या पापांची कबुली देतो.
  • देवाकडून क्षमा प्राप्त करतो.
  • आपले जीवन सुधारण्यासाठी कृपा प्राप्त करतो.

इतरांना क्षमा करताना ख्रिस्ताचे अनुकरण करण्यासही सल्ल्याचे वरदान आपल्याला मार्गदर्शन करते. ते आपल्याला पुढील गोष्टी करण्यास मदत करते:

  • मनात धरलेला राग आणि सूडाची भावना सोडून देणे.
  • केवळ शब्दांनी नव्हे, तर मनापासून क्षमा करणे.
  • देवाची दया प्राप्त होण्यासाठी इतरांना क्षमा करणे ही एक अट आहे, हे समजून घेणे.

सल्ल्याचे वरदान आपल्याला पुढील गोष्टी करण्यास समर्थ करते:

  • दैवी ज्ञानाच्या प्रकाशात क्षमेकडे पाहणे.
  • त्याला अनुसरून करुणेने आणि विवेकाने वागणे.
  • दया करणे म्हणजे न्यायाकडे दुर्लक्ष करणे किंवा अत्याचार खपवून घेणे नव्हे, हे ओळखणे.
  • आपले विचार आणि इच्छाशक्ती अधिक उदात्त कल्याणाकडे वळवणे—स्वतःच्या जीवनात दया शोधणे आणि इतरांच्याही जीवनात ती लाभावी अशी इच्छा बाळगणे.

धन्यवचन: “दयाळू ते धन्य”

संत ऑगस्टीन आणि संत थॉमस अक्विनास प्रभूच्या प्रार्थनेतील पाचव्या विनंतीचा संबंध पाचव्या धन्यवचनाशी जोडतात: “दयाळू ते धन्य, कारण त्यांच्यावर दया केली जाईल” (मत्तय 5:7). प्रभूच्या प्रार्थनेत आपण देवाकडे जे मागतो त्यासाठी अट घालणारी ही एकमेव विनंती आहे: जशी आम्ही इतरांना क्षमा करतो, तशी तू आम्हाला क्षमा कर. हे सत्य या धन्यवचनातही दिसते: आपण इतरांशी दयाळूपणे वागू तेव्हाच देव आपल्यावर दया करील.

या धन्यवचनातून आपल्याला समजते की इतरांवर दया करणे आणि देवाकडून दया प्राप्त होणे, हाच आपल्या सर्वोच्च आनंदाचा स्रोत आहे. आपल्याला हा परम आनंद, म्हणजेच धन्यता, हवी असेल, तर तो मिळवण्याचा मार्गही आपण मनापासून स्वीकारला पाहिजे: दैवी दया इतरांना दाखवणे आणि ती स्वतः स्वीकारणे.

आपल्या इच्छांना योग्य दिशा देणे

“जशी आम्ही आमच्या ऋणकऱ्यांना क्षमा करतो, तशी तू आमच्या ऋणांची आम्हाला क्षमा कर” अशी प्रार्थना करणे म्हणजे आपले हृदय देवाच्या दयाळू हृदयाशी जुळवणे. त्याच्या दयेला आपल्या इच्छांना नवी दिशा देऊ देणे—गर्व, सूडभावना आणि आपणच नीतिमान आहोत या भावनेपासून दूर नेऊन नम्रता, करुणा आणि दैवी प्रेमाकडे वळवणे.

आपल्याला देवाची दया हवी आहे का, या प्रश्नावर चिंतन करून सुरुवात करा. देवाच्या शाश्वत ज्ञानाच्या प्रकाशात या प्रश्नाचा विचार करा. आपल्याला दयेची गरज आहे हे उमगले, तरच आपल्याला दया हवीशी वाटेल; आणि आपल्या पापामुळे आपण किती ऋणी झालो आहोत हे दिसले, तरच आपल्याला दयेची गरज उमगेल.

  • हे ऋण तुम्हाला दिसते का, की तुम्ही पापाचे गांभीर्य आणि त्याचे परिणाम दुर्लक्षून सोडता?

लोयोलाचे संत इग्नेशियस यांनी आखलेल्या तीस दिवसांच्या आध्यात्मिक साधनेत, सहभागी व्यक्तीने पहिला आठवडा पाप, मृत्यू आणि नरक यांच्या गांभीर्यावर ठोस आणि जिवंतपणे चिंतन करण्यात घालवावा, असे सांगितले आहे. पाप, मृत्यू आणि नरक यांवर आठवडाभर चिंतन करणे धक्कादायक वाटू शकते. पण त्यामागचा हेतूच तो आहे. ज्या पापाचा आपण पश्चात्ताप केलेला नाही, त्यातील मूर्खपणा आणि भयावहता स्पष्टपणे दिसण्यासाठी आपल्याला अनेकदा असा धक्का बसण्याची गरज असते.

  • मला देवाची क्षमा हवी आहे का, की मी माझे पाप फारसे गंभीर नाही असे मानतो?
  • मला पूर्णपणे शुद्ध होऊन नव्याने उभे राहण्याची ओढ आहे का, की मी वरवरच्या पश्चात्तापावरच समाधान मानतो?
  • समेटाच्या संस्कारात असलेली जीवन बदलण्याची शक्ती अनुभवण्याची मला उत्कट इच्छा आहे का, की मी तो संस्कार टाळतो?

आपले पाप दिसू लागले आणि देवाच्या दयेची ओढ लागली की, अमर्याद क्षमा देताना देव जी अट घालतो तिचा आपण विचार करतो: “जशी आम्ही आमच्याविरुद्ध अपराध करणाऱ्यांना क्षमा करतो.” स्वतःला जितकी क्षमा मिळावी असे तुम्हाला वाटते, तितकीच क्षमा इतरांना करावी असेही तुम्हाला वाटते का?

आपल्या इच्छांना योग्य दिशा नसते, तेव्हा आपण इतरांना क्षमा करायला तयार नसतो. आपल्याविरुद्ध झालेले अपराध आपण मनात पुन्हा पुन्हा उगाळतो, झालेल्या अन्यायाची भरपाई मागतो आणि आपल्या कटुतेचे समर्थन करतो. पण आपल्या इच्छा देवाच्या इच्छेशी जुळतात, तेव्हा क्षमा करणे हा कमकुवतपणा नसून देवाच्या सामर्थ्यात सहभागी होणे आहे, हे आपल्याला दिसते. आपल्याला दया लाभली आहे, म्हणून दया करावीशी वाटते. ख्रिस्तामध्ये आपण स्वतः जो अनुभव घेतला, तो इतरांनाही यावा, अशी आपल्याला उत्कट इच्छा असते.

  • इतरांना दया लाभावी असे मला वाटते का, की मला सूड घ्यावासा वाटतो?
  • मी मनापासून आणि कोणतीही मर्यादा न ठेवता क्षमा करतो का, की मनात राग धरून इतरांना दोषी ठरवत राहतो?
  • सर्वांचा देवाशी आणि एकमेकांशी पूर्ण समेट व्हावा म्हणून मी प्रार्थना करतो का, की ते दोषी ठरावेत असे मला वाटते?

हे प्रश्न आपल्याला मुक्त करण्यासाठी आहेत. आपल्या इच्छा शुद्ध होतात आणि देवाला जे हवे आहे तेच आपल्यालाही हवेसे वाटते, तेव्हाच खरे स्वातंत्र्य लाभते: समेट, जखमा भरून येणे आणि प्रेमातील शाश्वत ऐक्य—आपल्यासाठी आणि सर्वांसाठी, अगदी आपल्याविरुद्ध पाप केलेल्यांसाठीही.

स्वतःला क्षमा मिळावी अशी आपली जितकी इच्छा आहे, तितकीच इतरांवर दया करण्याचीही आपली इच्छा असली पाहिजे. दैवी दयेची आपल्याला जितकी अधिक भूक आहे, तितकीच अधिक भूक आपण स्वतः दयाळू होण्याचीही बाळगली पाहिजे. या दोन इच्छा एकमेकींपासून वेगळ्या करता येत नाहीत. “धन्य ते दयाळू, कारण त्यांच्यावर दया केली जाईल,” या धन्यवचनाचे हेच सार आहे. देवाची इच्छा आहे की त्याची दया अमर्यादपणे आपल्यापर्यंत पोहोचावी आणि आपल्याद्वारे इतरांपर्यंतही वाहत जावी.

आपल्या इच्छा देवाच्या इच्छेशी जुळत नाहीत असे दिसले, तरी निराश होऊ नका. पश्चात्ताप करण्याचा आणि नंतर जशी आपल्याला क्षमा मिळाली तशीच इतरांनाही क्षमा करण्याचा आपण निश्चय करतो, तेव्हा देव आपली कृपा आपल्यावर मुक्तपणे ओततो. हे कठीण वाटत असेल, तर येशूने क्रूसावर उच्चारलेले हे शब्द पुन्हा पुन्हा प्रार्थनेत म्हणा:

“हे पित्या, त्यांना क्षमा कर; ते काय करतात हे त्यांना कळत नाही” (लूक 23:34).

हे शब्द प्रार्थनेत म्हणताना, ज्या व्यक्तीला क्षमा करणे तुम्हाला कठीण जाते, तिला आठवा. ती व्यक्ती ख्रिस्ताच्या क्रूसासमोर उभी आहे अशी कल्पना करा आणि येशू त्या व्यक्तीविषयी हे शब्द उच्चारत आहे, ते ऐका. त्याच्या प्रार्थनेत सहभागी व्हा. सुरुवातीला अशी प्रार्थना ही केवळ दैवी ज्ञानाच्या प्रकाशात जाणीवपूर्वक केलेली कृती असते.

हे शब्द प्रार्थनेत म्हणताना आपल्या भावना आणि इच्छांकडेही लक्ष द्या. त्या हट्टीपणे या प्रार्थनेशी जुळवून घेण्यास नकार देत असतील, तर आश्चर्य वाटून घेऊ नका. जाणीवपूर्वक क्षमा करण्याचा ठाम निश्चय करून भावना आणि इच्छांना आपल्या ताब्यात घ्या. मग आपल्या भावना आणि इच्छा ख्रिस्ताच्या परिपूर्ण प्रेमाशी आणि दयेशी जुळवून घेण्यासाठी कृपा मागा.

ही साधी कृती तुम्हाला देवाच्या राज्यात समृद्ध करते आणि तुमच्या जीवनात त्याच्या दयेची महानता प्रकट करून देवाचा गौरव करते.

आपण प्रार्थना करू या:

देवाच्या दयेची आणि क्षमेची इच्छा वाढावी म्हणून आपण पश्चात्तापाच्या प्रार्थनेने सुरुवात करतो. ही प्रार्थना असो वा इतर कोणतीही, ती समजून घेऊन पूर्ण जाणीवेने आणि मनाच्या उत्कटतेने म्हणणे हेच सर्वांत महत्त्वाचे आहे. काही काळ नियमितपणे ही प्रार्थना म्हणण्याचा आणि तिच्या प्रत्येक ओळीवर चिंतन करण्याचा विचार करा. ती केवळ एक प्रार्थना न राहता तुमची स्वतःची प्रार्थना होऊ द्या:

हे माझ्या देवा, तुझ्याविरुद्ध पाप केल्याबद्दल मला मनापासून पश्चात्ताप होतो. तुझ्या न्याय्य शिक्षांमुळे मला माझ्या सर्व पापांचा तिटकारा आहे; पण सर्वांत जास्त तिटकारा यासाठी आहे की त्या पापांनी मी तुझा अपराध केला. तू माझा परम चांगला देव आहेस आणि माझ्या संपूर्ण प्रेमास पात्र आहेस. तुझ्या कृपेच्या साहाय्याने यापुढे पाप न करण्याचा आणि पापात पडण्याचा धोका असलेले प्रसंग टाळण्याचा मी दृढ निश्चय करतो. आमेन.

देवाची दया हवीशी वाटू लागली की, देव ज्या मापाने क्षमा करतो त्याच मापाने आपणही क्षमा करणे आवश्यक आहे, हे लक्षात ठेवा. दिवसभर ही प्रार्थना पुन्हा पुन्हा म्हणा. विशेषतः, ज्यांच्याविषयी तुम्ही मनात राग धरून आहात, त्यांना आठवा:

“हे पित्या, त्यांना क्षमा कर; ते काय करतात हे त्यांना कळत नाही.”

“हे पित्या, त्यांना क्षमा कर; ते काय करतात हे त्यांना कळत नाही.”

“हे पित्या, त्यांना क्षमा कर; ते काय करतात हे त्यांना कळत नाही.”

ही प्रार्थना सत्तर गुणिले सात वेळा म्हणा—म्हणजे कोणतीही मर्यादा न ठेवता.


अनुक्रमणिका

प्रकरण आठ: “आम्हाला नेऊ नकोस…”

मऊ मुखपृष्ठाची आवृत्ती – किंडल ई-पुस्तक – ऑडिबल – गूगल प्ले – ॲपल बुक्स – आणि आणखी पर्याय!