Giờ đây bắt đầu nhóm quy tắc thứ hai về việc “phân định thần loại”. Thánh Inhaxiô nói rằng những quy tắc này thích hợp hơn với những người bước vào Tuần Hai của Linh Thao. Nói cách khác, những quy tắc này dành cho những người về cơ bản đã vượt thắng mọi tội trọng trong đời sống mình và đang tìm cách sống mối tương quan hiệp thông sâu xa hơn với Chúa chúng ta. Phần này trình bày tám quy tắc. Xin lưu ý rằng những gì tiếp theo chỉ là một cái nhìn tổng quan và lời giới thiệu rất khái quát về nhóm quy tắc phân định thần loại thứ hai của Thánh Inhaxiô. Tốt nhất, việc áp dụng những quy tắc này vào hành trình thiêng liêng của anh chị em cần được thực hiện với sự trợ giúp của một vị linh hướng được đào tạo kỹ lưỡng. Với những ai không có điều kiện tìm đến một vị linh hướng như thế, một số nguyên tắc căn bản dưới đây chắc chắn sẽ hữu ích. Tuy nhiên, vì những quy tắc này đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về đời sống thiêng liêng, cần lưu ý rằng tuy có thể mang lại lợi ích lớn lao, đôi khi chúng cũng có thể bị hiểu lầm. Vì vậy, anh chị em hãy đọc và suy ngẫm những quy tắc này cách cẩn trọng trong tâm tình cầu nguyện.
Nhóm quy tắc thứ hai này được xác định như sau:
Những quy tắc cùng nhằm mục đích ấy, nhưng giúp phân định thần khí cách tinh tế hơn. Những quy tắc này thích hợp hơn cho Tuần Thứ Hai.
Những quy tắc này giúp anh chị em hiểu sâu hơn về các tác động của Thiên Chúa trong tâm hồn mình, cũng như các tác động của thần dữ khi anh chị em tiến bước trên đường nên thánh. Cả các thần lành lẫn các thần dữ đều sử dụng những cách thức khác nhau để dẫn dắt anh chị em (hoặc làm anh chị em nản lòng) khi anh chị em ngày càng trưởng thành hơn về mặt thiêng liêng.
Trong Quy tắc Thứ nhất, Thánh Inhaxiô xác định ba tác động của các thần lành trên tâm hồn anh chị em khi anh chị em tiến bước trên đường nên thánh:
- Các ngài ban niềm hạnh phúc đích thực.
- Các ngài ban niềm vui thiêng liêng.
- Các ngài xua tan mọi nỗi buồn và xao động do kẻ thù gây ra.
Các thần dữ làm điều ngược lại khi chúng chống lại niềm hạnh phúc và sự an ủi do Thiên Chúa ban:
- Chúng đưa ra những lý lẽ ngụy biện.
- Chúng đưa ra những điều tinh vi xảo quyệt.
- Chúng liên tục đưa ra những điều lừa dối.
Nói cách khác, anh chị em hãy tìm kiếm và bước theo những niềm vui và hạnh phúc Thiên Chúa ban. Nếu một dòng suy nghĩ dẫn đến sự bối rối và xao động nội tâm, thì đó có lẽ là lối lý luận ngụy biện. Điều khó khăn là khi một người tiến bước trong đời sống thiêng liêng, những mưu chước lừa dối của thần dữ ngày càng trở nên tinh vi hơn. Vì vậy, anh chị em phải cố gắng phân định những lý lẽ sai lạc ngày càng tinh vi ấy bằng cách xem xét những ảnh hưởng của chúng trong nội tâm mình. Nhưng đồng thời, càng đến gần Thiên Chúa, anh chị em càng nhận được những điều tốt đẹp và khơi dậy tâm hồn mà Người thông truyền một cách tinh tế hơn.
Sự an ủi thiêng liêng “không có nguyên nhân” và “có nguyên nhân”
Trong Quy tắc Thứ hai và Thứ tám, Thánh Inhaxiô chỉ ra rằng đôi khi anh chị em có thể cảm nghiệm một sự an ủi thiêng liêng mà không biết nguyên nhân. Chẳng hạn, anh chị em có thể đột nhiên cảm nhận rõ ràng tình yêu của Thiên Chúa dành cho mình mà không có lý do hiển nhiên nào. Anh chị em bỗng cảm nhận hết sức rõ ràng sự gần gũi và tình yêu của Thiên Chúa. Cảm nghiệm ấy có thể chỉ kéo dài trong chốc lát, hoặc có thể suốt phần lớn thời gian trong ngày. Khi điều này xảy ra, Thánh Inhaxiô giải thích rằng loại an ủi này luôn đến từ Thiên Chúa, và anh chị em luôn có thể tin tưởng vào đó. Anh chị em nên hết sức chú tâm đến sự an ủi như thế.
Lý do là phần lớn những an ủi thiêng liêng anh chị em nhận được đều có một “nguyên nhân” rõ ràng và trực tiếp. Chẳng hạn, anh chị em có thể đang suy niệm một đoạn Kinh Thánh và nhận được một sự hiểu biết thiêng liêng đem lại an ủi. Hoặc anh chị em có thể chứng kiến một hành động bác ái anh hùng nào đó và được khơi dậy tâm hồn. Hoặc anh chị em có thể lắng nghe một bài giảng và nghe Thiên Chúa nói trực tiếp với tâm hồn mình. Trong mỗi trường hợp này, đều có một nguyên nhân trực tiếp: Kinh Thánh, hành động bác ái hoặc bài giảng. Thiên Chúa đã dùng những “nguyên nhân” này để nói với anh chị em và an ủi anh chị em bằng ân sủng của Người.
Khi một sự an ủi thiêng liêng có nguyên nhân, cần phải phân định cẩn thận trước khi đón nhận. Tuy nhiên, khi một sự an ủi thiêng liêng không có nguyên nhân, thì nên đón nhận ngay. Tại sao? Bởi vì đối với sự an ủi có nguyên nhân (chẳng hạn từ một bài suy niệm, bài giảng, hành động anh hùng, v.v.), thần dữ sẽ tìm cách đưa đến cho anh chị em những “an ủi” rất tinh vi và gây lầm lạc: bề ngoài có vẻ đến từ Thiên Chúa nhưng lại dẫn anh chị em đi sai đường theo một cách nào đó. Tuy nhiên, điều này chỉ áp dụng cho những an ủi có nguyên nhân rõ ràng. Chẳng hạn, một vị giảng thuyết có thể giảng một bài “truyền cảm hứng”, khiến anh chị em trở nên phấn khởi và đầy sức sống. Nhưng trong trường hợp này, hoàn toàn có thể sự hứng khởi ban đầu ấy dẫn anh chị em đến những suy nghĩ sai lạc rất tinh vi, do một mưu chước lừa dối tinh vi nào đó của thần dữ. Khi điều ấy xảy ra, sự phấn khởi đó không phải là một “an ủi thiêng liêng” đích thực; đó là một sự an ủi giả tạo đến từ thần dữ. Vì vậy, phải loại bỏ nó.
Tuy nhiên, Thánh Inhaxiô giải thích rằng thần dữ không thể ban những an ủi “không có nguyên nhân”. Thật vậy, ngay cả các thiên thần lành cũng không thể làm điều đó. Đấng duy nhất có thể ban sự an ủi thiêng liêng không có nguyên nhân là Thiên Chúa. Thiên Chúa và chỉ một mình Thiên Chúa mới có thể thông truyền cho tâm hồn anh chị em theo cách vượt trên ngôn từ hay khái niệm; điều này sẽ làm nảy sinh trong tâm hồn anh chị em một sự an ủi thiêng liêng rõ ràng đến từ Thiên Chúa mà không nhận thấy nguyên nhân nào. Khi điều này xảy ra, sự an ủi ấy luôn đến từ Thiên Chúa và luôn đáng được tin tưởng.
Còn đối với những “an ủi” mà thần dữ đem đến cho những người đang tiến bước trên đường nên thánh và trong đời sống nhân đức, nó thường xuất hiện như một “thiên thần ánh sáng”. Thánh Inhaxiô nói: “Nó bắt đầu bằng cách gợi lên những tư tưởng phù hợp với một tâm hồn đạo đức, rồi kết thúc bằng cách gợi lên những tư tưởng của chính nó (Linh Thao #332). Chẳng hạn, có thể anh chị em gặp phải sự khắc nghiệt xấu xa của một người khác, và thay vì tự tin sửa lỗi cho người ấy trong đức ái, thần dữ lại gợi ý: “hãy khiêm nhường, hãy mỉm cười và giơ má bên kia, đừng sửa lỗi cho người ấy, cứ khiêm nhường là được”. Và dù điều này nghe có vẻ tốt, nhưng nếu ý nghĩ gợi lên ấy đến từ thần dữ, thì người đón nhận nó sẽ dần hiểu sai ý nghĩa của việc “hãy khiêm nhường”, và điều đó có thể khiến họ cảm thấy chán nản và hèn nhát. Nhưng dĩ nhiên, điều ngược lại cũng có thể xảy ra. Thần dữ có thể gợi ý rằng anh chị em hãy đứng lên và quở trách người ấy nhân danh công lý.
Điểm cốt yếu là việc phân định thần loại ở mức độ tinh tế này quả thật rất tinh tế. Vì thế, anh chị em cần ngày càng ý thức hơn về những thúc đẩy rõ ràng và dịu dàng của Chúa Thánh Thần, đồng thời cũng nhận biết những thủ đoạn tinh vi của ác thần. Để làm được điều đó, hãy xem xét Quy tắc Năm và Sáu, là những quy tắc bàn về suy nghĩ của anh chị em.
“Suy nghĩ” và việc phân định thần loại
Thánh I-nhã ý thức rất rõ rằng, đặc biệt đối với những người đang lớn lên trong sự thánh thiện, mục tiêu của ác thần là dẫn anh chị em vào một lối suy nghĩ rối ren và sai lạc. Nó bắt đầu bằng cách gợi lên một điều có vẻ tốt lành và đạo đức, nhưng rồi từng chút một, nó làm cho tư tưởng của anh chị em trở nên rối loạn. Kết cục là anh chị em bị mắc kẹt trong mạng lưới những lời dối trá tinh vi của nó. Vì thế, Thánh I-nhã nhắc nhở tất cả chúng ta về những “tác dụng phụ” thiêng liêng, có thể nói như vậy, của việc suy nghĩ theo ý Thiên Chúa, trái ngược với việc bị những lời dối trá tinh vi của ác thần lừa gạt. Nếu tiến trình suy nghĩ của anh chị em là kết quả của một sự lừa dối nào đó do ác thần gây ra, thì tiến trình ấy có thể kết thúc bằng một hoặc nhiều kết quả sau đây:
- điều xấu
- sự chia trí
- điều kém tốt lành hơn điều linh hồn đã dự định làm trước đó
- sự suy yếu của linh hồn
- sự bất an trong linh hồn
- sự phá hủy niềm bình an, sự thanh thản và tĩnh lặng mà linh hồn đã có trước đó
- sự xáo trộn lan khắp tâm hồn
Thánh I-nhã nói rằng: “Những điều này là dấu hiệu rõ ràng cho thấy các tư tưởng ấy xuất phát từ thần dữ…” (#333). Nếu thực sự xem xét giáo huấn này, anh chị em sẽ thấy giáo huấn ấy không chỉ hết sức đơn giản mà còn sâu sắc và thiết thực. Hãy nhìn vào suy nghĩ của anh chị em. Nó dẫn anh chị em đến đâu? Nó gây ra những tác động nào trong tâm hồn anh chị em? “Kết cục” của dòng suy nghĩ này là gì? Đó có phải là vinh quang Thiên Chúa và sự thánh thiện của anh chị em không? Hay đó là một điều nào đó được liệt kê ở trên? Hoa trái của tiến trình suy nghĩ sẽ giúp anh chị em phân định xem thần nào đang “gợi hứng” cho anh chị em suy nghĩ như vậy.
Chẳng hạn, hãy tưởng tượng anh chị em đang phân định về khả năng nhận một công việc mới. Công việc hiện tại vẫn đang tốt đẹp, nhưng đột nhiên có một cơ hội mới xuất hiện. Khi suy nghĩ về điều này, anh chị em nhận thấy điều gì? Hãy cố gắng giữ sự khách quan bằng cách suy xét chính suy nghĩ của mình. Ví dụ, nếu suy nghĩ của anh chị em “kết thúc” ở chỗ xao lãng Thiên Chúa, quá chú tâm vào tiền bạc, mất bình an, bồn chồn, v.v., thì có lẽ anh chị em nên dừng lại và đưa suy nghĩ trở về với ý định tiếp tục công việc hiện tại. Rồi khi xem xét chính mình đang suy nghĩ về việc tiếp tục công việc hiện tại, nếu nhận thấy trong tâm hồn có sự bình an sâu xa, mãn nguyện, niềm vui và những điều tương tự, anh chị em có thể kết luận rằng lời mời nhận công việc mới này có lẽ không phải là điều Thiên Chúa đang kêu gọi anh chị em thực hiện.
Một khi anh chị em đã phân định đúng đắn và nhận ra một dòng suy nghĩ sai lạc mà mình đã bắt đầu đi theo, Thánh I-nhã khuyên anh chị em suy xét toàn bộ dòng suy nghĩ ấy từ đầu đến cuối, để có thể phân định xem mình đã bắt đầu đi chệch khỏi tiếng nói dịu dàng của Thiên Chúa ở đâu. Một lần nữa, hãy suy xét chính mình đang suy nghĩ. Hãy xem xét toàn bộ tiến trình suy nghĩ và chú tâm đến những hoa trái nội tâm của những suy nghĩ ấy. Thánh I-nhã nói rằng: “Mục đích của việc duyệt xét này là để, một khi đã hiểu và quan sát kỹ một kinh nghiệm như thế, chúng ta có thể đề phòng những mưu lừa dối thường dùng của kẻ thù trong tương lai” (#334).
Dù việc phân định ở mức độ này thường không liên quan đến một tội trọng nào, nhưng lại liên quan rất nhiều đến việc lớn lên trong sự hoàn thiện và sống trọn vẹn hơn thánh ý Thiên Chúa dành cho cuộc đời anh chị em. Anh chị em phải tìm kiếm một sự chú tâm sâu xa, sáng suốt, có suy xét và hết lòng đối với tiếng nói dịu dàng của Thiên Chúa, để chính tiếng Ngài dẫn dắt anh chị em, và để anh chị em có thể thường xuyên khước từ “thiên thần ánh sáng” khi nó tìm cách dẫn anh chị em đi lạc. Lúc khởi đầu, lối suy nghĩ sai lạc thường không lộ rõ ngay là sai lạc; nhưng càng để mình bị dẫn đi xa trên con đường ấy, anh chị em càng thấy rõ sự lừa dối.
Những kinh nghiệm tương phản
Trong Quy tắc Bảy, Thánh I-nhã giải thích những kinh nghiệm nội tâm khác biệt và tương phản giữa “những người tiến từ điều tốt đến điều tốt hơn” và “những người đi từ điều xấu đến điều xấu hơn”. Ngài viết:
Quy tắc Bảy. Điều thứ bảy: Nơi những người tiến từ điều tốt đến điều tốt hơn, thiên thần lành tác động đến linh hồn ấy cách ngọt ngào, nhẹ nhàng và dịu dàng, như giọt nước thấm vào miếng bọt biển; còn thiên thần dữ tác động cách gay gắt, ồn ào và gây bất an, như khi giọt nước rơi trên đá.
Còn nơi những người đi từ điều xấu đến điều xấu hơn, các thần nói trên tác động theo cách ngược lại.
Lý do là vì tâm thế của linh hồn trái ngược hoặc tương hợp với các thiên thần nói trên. Bởi lẽ, khi tâm thế ấy trái ngược, các vị đi vào một cách dễ nhận thấy, với tiếng động huyên náo và ồn ào; còn khi tương hợp, các vị đi vào trong thinh lặng như vào chính nhà mình, qua cánh cửa rộng mở.
Bước đầu tiên để áp dụng quy tắc này vào chính cuộc sống của anh chị em là phân định xem mình có đang tiến triển trong đời sống thiêng liêng hay trái lại, thực sự đang đi từ “điều xấu đến điều xấu hơn”. Việc thành thật kiểm điểm đời sống luân lý của mình sẽ rất quan trọng ở đây. Hy vọng rằng, khi đào sâu việc cầu nguyện hằng ngày và giữ vững đời sống luân lý, anh chị em sẽ có thể tìm nhận những chuyển động nội tâm ngọt ngào, nhẹ nhàng và dịu dàng. Hãy chú ý đến những chuyển động này và cố gắng nhận ra bàn tay Thiên Chúa đang hoạt động trong đó. Ngược lại, nếu cảm thấy những chuyển động nội tâm dữ dội, ồn ào và gây xáo trộn, anh chị em hãy quở trách chúng và đừng để chúng chi phối suy nghĩ của mình.
Tóm lược
Tiến trình phân định thần loại do Thánh Inhaxiô trình bày có thể không dễ nắm vững. Một phần là vì thánh nhân viết các quy tắc của ngài chủ yếu cho những vị linh hướng được đào tạo kỹ lưỡng và có nhiều kinh nghiệm hướng dẫn các linh hồn trong đời sống thiêng liêng. Vì thế, anh chị em đừng phân tích các quy tắc ấy quá mức, và hãy ý thức rằng đôi lúc anh chị em có thể cảm thấy bối rối. Nếu điều này xảy ra, hãy lùi lại một bước và cố gắng đừng đưa ra bất kỳ quyết định hấp tấp nào. Hãy giữ tâm hồn bình an, giữ sự bình tĩnh, suy ngẫm về những chân lý cao đẹp và đơn sơ của đức tin chúng ta, đồng thời hết sức tìm kiếm và làm theo thánh ý Thiên Chúa. Và nếu anh chị em thấy khó áp dụng phần giới thiệu rất vắn gọn này về bộ quy tắc thứ hai trong việc phân định thần loại, thì cứ tiếp tục suy niệm trong tâm tình cầu nguyện và cố gắng tránh phân tích nội tâm mình quá mức.
Chương Bảy: Xét mình tổng quát hằng ngày
