Teraz rozpoczyna się drugi zbiór reguł „rozeznawania duchów”. Święty Ignacy mówi, że reguły te są bardziej odpowiednie dla osób rozpoczynających drugi tydzień Ćwiczeń duchowych. Innymi słowy, reguły te są przeznaczone dla tych, którzy zasadniczo przezwyciężyli już wszelki ciężki grzech w swoim życiu i pragną żyć w głębszej komunii z naszym Panem. W tej części otrzymujemy osiem reguł. Pamiętaj, że to, co następuje, jest jedynie bardzo ogólnym omówieniem i wprowadzeniem do drugiego zbioru reguł rozeznawania duchów św. Ignacego. Najlepiej stosować te reguły na swojej drodze duchowej z pomocą dobrze przygotowanego kierownika duchowego. Dla tych, którzy nie mają dostępu do takiej osoby, niektóre z przedstawionych poniżej podstawowych zasad z pewnością okażą się przydatne. Ponieważ jednak reguły te opierają się na głębokim rozumieniu życia duchowego, należy zaznaczyć, że choć mogą przynieść wielki pożytek, bywają też niekiedy źle rozumiane. Czytaj je więc i rozważaj uważnie, w duchu modlitwy.
Ten drugi zbiór reguł określa się następująco:
Reguły służące temu samemu celowi, przy większym rozeznawaniu duchów. Są one bardziej odpowiednie na Drugi Tydzień.
Reguły te pozwalają głębiej zrozumieć działanie Boga w twojej duszy, a także działanie złego ducha, w miarę jak wzrastasz w świętości życia. Zarówno dobre, jak i złe duchy posługują się różnymi sposobami, by cię prowadzić (lub zniechęcać), w miarę jak dojrzewasz duchowo.
W pierwszej regule św. Ignacy wskazuje trzy sposoby działania dobrych duchów w twojej duszy, gdy wzrastasz w świętości:
- Dają prawdziwe szczęście.
- Dają duchową radość.
- Usuwają wszelki smutek i niepokój wywołane przez nieprzyjaciela.
Natomiast złe duchy czynią coś przeciwnego, walcząc ze szczęściem i pocieszeniem udzielanymi przez Boga:
- Podsuwają zwodnicze rozumowania.
- Podsuwają subtelne wywody.
- Nieustannie podsuwają oszustwa.
Innymi słowy, szukaj radości i szczęścia, które daje Bóg, i podążaj za nimi. Jeśli jakiś tok myślenia prowadzi do zamętu i wewnętrznego niepokoju, prawdopodobnie jest to zwodnicze rozumowanie. Trudność polega na tym, że wraz z postępem w życiu duchowym oszustwa złego ducha stają się coraz subtelniejsze. Dlatego musisz dokładać starań, by rozeznawać te coraz subtelniejsze i fałszywe rozumowania, przyglądając się ich skutkom w swoim wnętrzu. Jednocześnie jednak im bardziej zbliżasz się do Boga, tym subtelniejsze będą Jego piękne i niosące natchnienie sposoby przemawiania do ciebie.
Pocieszenie duchowe „bez przyczyny” a pocieszenie duchowe „z przyczyną”
W regułach drugiej i ósmej św. Ignacy wskazuje, że niekiedy możesz doświadczyć pocieszenia duchowego bez znanej przyczyny. Na przykład możesz nagle wyraźnie odczuć miłość Boga do ciebie bez żadnego dostrzegalnego powodu. Po prostu nagle bardzo wyraźnie odczuwasz bliskość i miłość Boga. Może to trwać tylko krótką chwilę albo przez znaczną część dnia. Święty Ignacy wyjaśnia, że gdy tak się dzieje, tego rodzaju pocieszenie zawsze pochodzi od Boga i zawsze możesz mu zaufać. Zwracaj baczną uwagę na takie pocieszenie.
Wynika to z faktu, że większość twoich pocieszeń duchowych ma wyraźną i bezpośrednią „przyczynę”. Na przykład możesz rozważać fragment Pisma Świętego i dojść do jakiegoś pocieszającego duchowego zrozumienia. Możesz też zobaczyć jakiś heroiczny czyn miłości i poczuć się nim zainspirowany. Możesz również słuchać kazania i usłyszeć, jak Bóg przemawia wprost do twojego serca. W każdym z tych przypadków istnieje bezpośrednia przyczyna: Pismo Święte, czyn miłości lub kazanie. Bóg posłużył się tymi „przyczynami”, by przemówić do ciebie i pocieszyć cię swoją łaską.
Kiedy pocieszenie duchowe ma przyczynę, trzeba je starannie rozeznać, zanim się je przyjmie. Kiedy jednak pocieszenie duchowe przychodzi bez przyczyny, należy przyjąć je natychmiast. Dlaczego? Ponieważ w przypadku pocieszenia mającego przyczynę (taką jak rozmyślanie, kazanie, heroiczny czyn itp.) zły duch będzie próbował podsuwać ci bardzo subtelne i zwodnicze „pocieszenia”, które na pierwszy rzut oka wydają się pochodzić od Boga, lecz w jakiś sposób sprowadzają cię na manowce. Dotyczy to jednak tylko pocieszeń mających wyraźną przyczynę. Na przykład kaznodzieja może wygłosić „inspirujące” kazanie, które wzbudzi w tobie zapał i doda ci energii. W takim przypadku jest jednak całkiem możliwe, że to początkowe natchnienie doprowadzi cię do jakiegoś bardzo subtelnego, błędnego myślenia wskutek subtelnego oszustwa złego ducha. Gdy tak się dzieje, ów zapał nie jest prawdziwym „pocieszeniem duchowym”; jest fałszywym pocieszeniem pochodzącym od złego ducha. Dlatego trzeba je odrzucić.
Święty Ignacy wyjaśnia jednak, że zły duch nie może udzielać pocieszeń „bez przyczyny”. W istocie nie mogą tego czynić nawet dobrzy aniołowie. Jedynym, który może udzielić pocieszenia duchowego bez przyczyny, jest Bóg. Bóg i tylko Bóg może przemawiać do twojego ducha w sposób wykraczający poza słowa i pojęcia, co wywoła w twojej duszy pocieszenie duchowe, które wyraźnie pochodzi od Boga i nie ma dostrzegalnej przyczyny. Gdy tak się dzieje, zawsze pochodzi ono od Boga i zawsze należy mu ufać.
Jeśli chodzi o „pocieszenia”, których zły duch udziela osobom wzrastającym w świętości życia i w cnocie, często przedstawia się on jako „anioł światłości”. Ignacy mówi: „Zaczyna od podsuwania myśli odpowiednich dla pobożnej duszy, a kończy na podsuwaniu własnych (Ćwiczenia duchowe #332). Na przykład być może spotykasz się z nikczemną szorstkością drugiej osoby i zamiast upomnieć ją z pewnością siebie i miłością, słyszysz podszept złego ducha: „zachowaj pokorę, uśmiechnij się i nadstaw drugi policzek, nie upominaj tej osoby, po prostu zachowaj pokorę”. I choć może to brzmieć dobrze, jeśli ta podsunięta myśl pochodzi od złego ducha, wówczas dana osoba będzie stopniowo błędnie rozumieć, co znaczy „zachować pokorę”, a to może doprowadzić ją do przygnębienia i poczucia tchórzostwa. Oczywiście może być też odwrotnie. Zły duch może podsuwać ci myśl, by wystąpić i zganić tę osobę w imię sprawiedliwości.
Najważniejsze jest to, że ten poziom subtelnego rozeznawania duchów jest właśnie taki — subtelny. Dlatego musisz coraz uważniej dostrzegać wyraźne i łagodne natchnienia Ducha Świętego, a także subtelne taktyki złego ducha. Aby to czynić, rozważ reguły piątą i szóstą, które dotyczą twojego myślenia.
„Myślenie” a rozeznawanie duchów
Święty Ignacy doskonale zdaje sobie sprawę z tego, że celem złego ducha — zwłaszcza w przypadku osób wzrastających w świętości — jest sprowadzenie cię na drogę chaotycznego i błędnego myślenia. Zaczyna od podsunięcia czegoś, co wydaje się dobre i cnotliwe, lecz stopniowo wprowadza zamęt w twoich myślach. Ostatecznie wpadasz w jego sieć subtelnych kłamstw. Dlatego Ignacy przypomina nam wszystkim o duchowych „skutkach ubocznych”, by tak rzec, myślenia zgodnego z zamysłem Boga, w przeciwieństwie do ulegania zwodniczym, subtelnym kłamstwom złego ducha. Jeśli twój tok myślenia jest wynikiem jakiegoś podstępu złego ducha, może zakończyć się jednym lub kilkoma z następujących skutków:
- zło
- rozproszenie
- mniejsze dobro niż to, które dusza wcześniej zamierzała uczynić
- osłabienie duszy
- niepokój w duszy
- zniszczenie pokoju, ukojenia i ciszy, którymi dusza cieszyła się wcześniej
- zamęt przenikający duszę
Święty Ignacy mówi, że „Te rzeczy są wyraźnym znakiem, że myśli pochodzą od złego ducha…” (#333). Jeśli naprawdę przyjrzysz się tej nauce, odkryjesz, że jest nie tylko wyjątkowo prosta, lecz także głęboka i praktyczna. Przyjrzyj się swojemu myśleniu. Dokąd cię prowadzi? Jakie skutki wywołuje w twojej duszy? Jaki jest „kres” tego toku myślenia? Czy jest nim chwała Boga i twoja świętość? Czy też coś z powyższej listy? Owoc twojego procesu myślowego pomoże ci rozeznać, który duch „inspiruje” cię do takiego myślenia.
Wyobraź sobie na przykład, że rozeznajesz możliwość podjęcia nowej pracy. W obecnej pracy dobrze ci się wiedzie, ale nagle pojawia się nowa możliwość. Co dostrzegasz, gdy o tym myślisz? Spróbuj spojrzeć na to obiektywnie, zastanawiając się nad swoim myśleniem. Jeśli na przykład twoje myślenie „kończy się” odwróceniem uwagi od Boga, nadmiernym skupieniem na pieniądzach, brakiem pokoju, wzburzeniem itp., warto się zatrzymać i powrócić myślami do możliwości pozostania w obecnej pracy. Następnie, gdy przyglądasz się swojemu myśleniu o pozostaniu w obecnej pracy, jeśli dostrzegasz w swojej duszy głęboki pokój, zadowolenie, radość i tym podobne, możesz dojść do wniosku, że ta propozycja nowej pracy być może nie jest tym, do czego Bóg cię wzywa.
Kiedy dokonasz dobrego rozeznania i rozpoznasz błędny tok myślenia, którym zaczęły podążać twoje myśli, święty Ignacy zaleca, by przyjrzeć się całemu temu tokowi od początku do końca, tak aby rozeznać, w którym momencie twoje myśli zaczęły oddalać się od łagodnego głosu Boga. Raz jeszcze: zastanów się nad swoim myśleniem. Rozważ cały swój proces myślowy i skup się na jego wewnętrznych owocach. Święty Ignacy mówi, że „Celem tego przeglądu jest to, abyśmy, zrozumiawszy takie doświadczenie i uważnie je rozpatrzywszy, mogli w przyszłości strzec się przed zwykłymi podstępami nieprzyjaciela” (#334).
Choć rozeznawanie na tym poziomie zazwyczaj nie dotyczy żadnego ciężkiego grzechu, w znacznej mierze dotyczy ono wzrastania w doskonałości i pełniejszego wypełniania woli Bożej w twoim życiu. Musisz dążyć do głębokiego, wyraźnego, rozważnego i płynącego z całego serca wsłuchiwania się w łagodny głos Boga, aby to Jego głos cię prowadził i aby można było stale odrzucać „anioła światłości”, gdy próbuje sprowadzić cię na manowce. Błędny początek myślenia zazwyczaj nie od razu okaże się błędny, lecz im dalej pozwolisz się prowadzić tą drogą, tym wyraźniejsze stanie się oszustwo.
Przeciwstawne doświadczenia
W regule siódmej święty Ignacy wyjaśnia różne i przeciwstawne doświadczenia wewnętrzne „tych, którzy postępują od dobrego ku lepszemu”, w porównaniu z doświadczeniami „tych, którzy postępują od złego ku gorszemu”. Stwierdza:
Reguła siódma. Siódma: U tych, którzy postępują od dobrego ku lepszemu, dobry anioł dotyka duszy słodko, lekko i łagodnie, jak kropla wody wsiąkająca w gąbkę; zły zaś dotyka jej gwałtownie, z hałasem i niepokojem, jak wtedy, gdy kropla wody spada na kamień.
Wspomniane zaś duchy w przeciwny sposób dotykają tych, którzy postępują od złego ku gorszemu.
Przyczyną tego jest to, że usposobienie duszy jest przeciwne lub podobne do usposobienia wspomnianych aniołów. Gdy bowiem jest przeciwne, wchodzą one w sposób wyczuwalny, ze zgiełkiem i hałasem; gdy zaś jest podobne, wchodzą w ciszy, jak do własnego domu, przez otwarte drzwi.
Pierwszym krokiem w zastosowaniu tej reguły we własnym życiu jest rozeznanie, czy postępujesz w życiu duchowym, czy też przeciwnie — rzeczywiście zmierzasz „od złego ku gorszemu”. Uczciwy przegląd twojego życia moralnego będzie tu miał ogromne znaczenie. Można mieć nadzieję, że w miarę pogłębiania codziennej modlitwy i trwania przy zasadach życia moralnego zdołasz wówczas wypatrywać wewnętrznych poruszeń, które są słodkie, lekkie i łagodne. Zwracaj uwagę na te poruszenia i staraj się dostrzegać w nich działającą rękę Boga. Jeśli natomiast odczuwasz wewnętrzne poruszenia, które są gwałtowne, hałaśliwe i niepokojące, odrzuć je stanowczo i nie pozwalaj im wpływać na twoje myślenie.
Podsumowanie
Opanowanie procesu rozeznawania duchów przedstawionego przez św. Ignacego może być trudne. Wynika to po części z tego, że swoje reguły napisał on przede wszystkim z myślą o dobrze przygotowanych kierownikach duchowych, którzy mają duże doświadczenie w prowadzeniu dusz w życiu duchowym. Dlatego nie analizuj ich nadmiernie i miej świadomość, że czasami mogą budzić w tobie poczucie zagubienia. Jeśli tak się stanie, nabierz dystansu i staraj się nie podejmować żadnych pochopnych decyzji. Zachowaj pokój serca i spokój, rozważaj piękne i proste prawdy naszej wiary i dokładaj wszelkich starań, by szukać woli Bożej i za nią podążać. A jeśli trudno ci zastosować w praktyce to bardzo krótkie wprowadzenie do drugiej serii reguł rozeznawania duchów, po prostu kontynuuj swoje modlitewne rozważania i staraj się unikać nadmiernego skupiania się na analizowaniu własnego wnętrza.
Rozdział siódmy: Codzienny ogólny rachunek sumienia
