Trở về Mục lục
Tôi là một Imago Dei
Anh chị em có biết mình là ai không? Câu hỏi ấy có vẻ lạ lùng, nhưng thật đáng suy ngẫm. Anh chị em là ai? Trong nơi sâu thẳm nhất của con người mình, anh chị em là ai? Điều gì làm nên con người của anh chị em?
Chúng ta thường xây dựng căn tính của mình từ những điều khác nhau và vô nghĩa: những gì chúng ta đã đạt được, diện mạo của chúng ta, bạn bè của chúng ta là ai, người khác nhìn nhận chúng ta thế nào, v.v. Nhưng nói cho đúng, những điều ấy chẳng có mấy ý nghĩa trước mắt Thiên Chúa. Điều quan trọng là Thiên Chúa nghĩ gì. Điều quan trọng là Ngài thấy ai khi nhìn vào anh chị em.
Khi Thiên Chúa nhìn vào anh chị em, Ngài thấy hai điều. Trước hết, quả thật, Ngài thấy tội lỗi của anh chị em—tất cả mọi tội lỗi. Ngài biết rõ từng yếu đuối và từng điều lệch lạc trong cuộc đời anh chị em. Không có gì ẩn giấu được trước mắt Thiên Chúa!
Nhưng anh chị em đừng sợ. Người còn thấy một điều khác nữa. Người thấy con người sâu thẳm của anh chị em và con người mà Người muốn anh chị em trở thành. Người nhìn anh chị em và thấy hình ảnh của chính Người. Người thấy vẻ đẹp và vinh quang của chính Người được phản chiếu nơi anh chị em. Người thấy một imago Dei, một hình ảnh của Thiên Chúa.
Nhưng không chỉ Thiên Chúa nhìn thấy chúng ta. Chúng ta cũng nhìn thấy chính mình. Và trong tâm hồn mình, chúng ta cũng phải thấy hình ảnh của Thiên Chúa. Chúng ta phải thấy rằng Thiên Chúa yêu thương chúng ta đến nỗi đã sai Con của Người là Chúa Giêsu đến ở cùng chúng ta. Và Người không chỉ ở cùng chúng ta, mà còn ngự trong chúng ta.
Khi khám phá ra Đức Kitô đang sống trong mình, chúng ta sẽ bắt đầu khám phá phẩm giá đích thực của mình và, nhờ khám phá ấy, bắt đầu sống như chúng ta phải sống.
Khởi đầu của đời sống luân lý là khám phá chúng ta là ai, là khám phá Đức Kitô đang sống trong chúng ta. Khi để Đức Kitô sống trong mình, chúng ta bắt đầu sống cuộc đời mà Người muốn chúng ta sống. Chúng ta bắt đầu sống ngay chính và thánh thiện. Qua cách sống ấy, chúng ta trở thành chính con người mà mình vốn đã là. Chúa Giêsu mặc khải chúng ta là ai, và chúng ta đón nhận cuộc sống ấy cách trọn vẹn hơn.
Các Mối Phúc
Phúc thay ai có tâm hồn nghèo khó, vì Nước Trời là của họ.
Phúc thay ai sầu khổ, vì họ sẽ được ủi an.
Phúc thay ai hiền lành, vì họ sẽ được Đất Hứa làm gia nghiệp.
Phúc thay ai khát khao nên người công chính, vì họ sẽ được thỏa lòng.
Phúc thay ai xót thương người, vì họ sẽ được Thiên Chúa xót thương.
Phúc thay ai có tâm hồn trong sạch, vì họ sẽ được nhìn thấy Thiên Chúa.
Phúc thay ai xây dựng hòa bình, vì họ sẽ được gọi là con Thiên Chúa.
Phúc thay ai bị bách hại vì sống công chính, vì Nước Trời là của họ.
Phúc thay anh em khi vì Thầy mà bị người ta sỉ nhục, bách hại và nói đủ điều xấu xa [sai sự thật] chống lại anh em. Anh em hãy vui mừng hớn hở, vì phần thưởng dành cho anh em ở trên trời thật lớn lao. Quả vậy, các ngôn sứ trước anh em cũng đã bị người ta bách hại như thế.
(Mt 5:3–12)
Nếu muốn khám phá chúng ta là ai và được mời gọi trở thành người như thế nào, chúng ta phải hiểu các Mối Phúc. Các Mối Phúc là đỉnh cao của đời sống luân lý Kitô giáo, là tầm cao không ngừng được nâng lên của đời sống ấy. Sống các Mối Phúc là sống trong Đức Kitô. Nhưng nói thì dễ hơn làm.
Các Mối Phúc đặt ra cho chúng ta một thách đố về tình yêu, cùng với phần thưởng vinh quang dành cho việc trung thành sống theo thách đố ấy. Có tâm hồn nghèo khó, sầu khổ (vì tội lỗi), hiền lành, khát khao sự công chính, v.v., là một ơn gọi cao cả. Và vui lòng chấp nhận sự bách hại không phải là điều dễ làm. Nhưng kết quả cuối cùng là chúng ta được hưởng Thiên Đàng, trở nên con cái Thiên Chúa cách trọn vẹn, được nhìn thấy Người và sống trước nhan Người mãi mãi! Phần thưởng ấy thật xứng đáng với cuộc chiến đấu.
Một mối phúc là một phúc lành. Đó là phúc lành của việc sống trọn vẹn trong ân sủng Thiên Chúa thay vì chỉ sống theo những ý tưởng riêng của mình. Đó là tìm kiếm một ơn gọi cao hơn và đón nhận ơn gọi ấy trong đức tin, thay vì được thấy tỏ tường mọi sự. Nói cách khác, để đón nhận các Mối Phúc, chúng ta cần Thiên Chúa ngỏ lời trong lòng mình, mặc khải cho chúng ta ý muốn nhiệm mầu và sâu xa của Người được tìm thấy trong sự khôn ngoan của các Mối Phúc, và ban cho chúng ta ân sủng cần thiết để sống các Mối Phúc ấy. Điều này đòi hỏi chúng ta quảng đại phó thác cho Thiên Chúa và tín thác vào sự khôn ngoan của Người. Nhưng khi một người tin vào sự khôn ngoan của các Mối Phúc và sống theo lời mời gọi cao cả của các Mối Phúc ấy, thì ân sủng và niềm vui tuôn đổ, tràn ngập người ấy. Một “phúc lành” lớn lao tràn ngập người sống theo ân sủng này.
Trong Quyển Một của bộ sách này, chúng ta đã bàn về niềm khao khát hạnh phúc mà tất cả chúng ta đều có. Các Mối Phúc là sự hoàn tất viên mãn của niềm khao khát ấy. Khi sống các Mối Phúc, chúng ta khám phá ra rằng Thiên Chúa, và chỉ một mình Thiên Chúa, mới làm chúng ta thỏa lòng, và việc sống hiệp thông với Người thật xứng đáng với mọi gian nan hay cuộc chiến đấu mà chúng ta phải chịu đựng trong đời. Nhưng để tin điều này, chúng ta cần ân sủng dồi dào! Cần có hồng ân đức tin và sự hiểu biết. Cần có sự tác động đặc biệt của Thiên Chúa trong cuộc đời chúng ta.
Có thể nói rất nhiều về các Mối Phúc, nhưng lúc này, anh chị em hãy cố gắng dành chút thời gian suy ngẫm về các Mối Phúc và tìm hiểu rằng đó là đỉnh cao của đời sống luân lý Kitô giáo. Hãy ghi khắc chân lý ấy trong tâm trí và cố gắng đừng quên.
Những hệ quả của tự do
Để sống một cuộc đời thấm nhuần các Mối Phúc, chúng ta cần sống trong tự do đích thực. Đồng thời, sống các Mối Phúc cũng dẫn đến tự do đích thực ấy. Đây là một dạng tác động tuần hoàn trong cuộc đời chúng ta. Tự do đích thực mở lòng chúng ta đón nhận các Mối Phúc, và các Mối Phúc làm cho chúng ta được tự do hơn để khám phá và sống các Mối Phúc ấy.
Xét cho cùng, tự do có nghĩa là gì? Chúng ta rất thường gắn “tự do” với “ý chí tự do”. Chúng ta nghĩ mình được tự do khi làm bất cứ điều gì mình muốn, bất cứ lúc nào mình muốn, vì mình muốn làm như thế. Nhiều nền văn hóa ngày nay rất chú trọng đến tự do và quyền của con người. Nhưng sự chú trọng ấy rất dễ dẫn đến một nhận thức sai lầm về bản chất đích thực của tự do.
Vậy tự do là gì? Tự do đích thực không phải là khả năng làm bất cứ điều gì chúng ta muốn; đúng hơn, đó là khả năng thực hiện điều chúng ta phải làm. Tự do đích thực được tìm thấy trong việc ý thức lựa chọn thi hành ý muốn của Thiên Chúa và, khi đón nhận ý muốn ấy, sống phù hợp với phẩm giá của chúng ta.
Quả thật, Thiên Chúa đã ban cho chúng ta ý chí tự do. Chúng ta có trí khôn để nhận biết chân lý và ý chí để yêu mến điều thiện. Vì thế, chúng ta được phú ban khả năng nhận biết và tự mình đưa ra những chọn lựa luân lý, điều mà ngay cả những loài động vật cao cấp nhất cũng không có. Những khả năng này là các hồng ân thánh thiêng, chạm đến cốt lõi căn tính của chúng ta. Trí khôn và ý chí làm cho chúng ta khác biệt với mọi loài thụ tạo. Nhưng cần phải làm sáng tỏ điểm này: chỉ khi sử dụng trí năng và ý chí tự do của mình cách đúng đắn, chúng ta mới đạt được sự tự do đích thực của con người. Và điều ngược lại cũng đúng. Khi dùng ý chí tự do để chọn theo tội lỗi, chúng ta trở thành nô lệ của tội lỗi, và phẩm giá của chúng ta bị tổn hại nghiêm trọng.
Khi phải đưa ra một quyết định luân lý, có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến việc xác định tính luân lý của chọn lựa ấy. Sách Giáo lý nêu ra năm yếu tố có thể làm tăng hoặc giảm mức độ quy trách nhiệm của chúng ta đối với những gì mình làm: 1) Sự thiếu hiểu biết; 2) Sự cưỡng ép; 3) Sợ hãi; 4) Các yếu tố tâm lý; 5) Các yếu tố xã hội. Mỗi yếu tố này đều có thể khiến chúng ta hoang mang, do đó cản trở khả năng hành động đúng đắn của chúng ta.
Chẳng hạn, hãy hình dung một tình huống trong đó một người có hành vi trái luân lý do chịu một tác động nằm ngoài khả năng kiểm soát của họ. Có lẽ họ quá sợ hãi đến mức phản ứng theo nỗi sợ ấy và hành động trái với luật luân lý. Sợ hãi có thể dễ dàng làm một người hoang mang và lầm lạc, dẫn đến những chọn lựa luân lý sai lầm. Hoặc hãy lấy ví dụ về một người chưa bao giờ được giải thích rõ ràng về ý muốn của Thiên Chúa. Thay vào đó, suốt đời họ được nuôi dưỡng trong một môi trường “rao giảng” một giá trị luân lý trái ngược nào đó. Họ thực sự không biết chân lý luân lý và vì thế cũng không biết rằng một số hành động của mình trái với luật luân lý.
Trong cả hai tình huống này, một người có thể hành động trái với ý muốn của Thiên Chúa. Nhưng đồng thời, vì những yếu tố nằm ngoài khả năng kiểm soát của mình, họ có thể không phải chịu hoàn toàn trách nhiệm về những chọn lựa sai lầm ấy. Sau cùng, chỉ một mình Thiên Chúa biết mọi chi tiết, và chính Người sẽ phân định mọi sự.
Nếu muốn được tự do đích thực và muốn đưa ra những chọn lựa tốt lành trong cuộc sống, chúng ta phải nỗ lực thoát khỏi những áp lực và cám dỗ mà các yếu tố này gây ra cho mình. Nói cách khác, chúng ta phải cố gắng ý thức đầy đủ về những quyết định luân lý đang đặt ra trước mắt, thoát khỏi sự thiếu hiểu biết, sợ hãi và cưỡng ép, đồng thời hiểu rõ và vượt qua mọi ảnh hưởng tâm lý hoặc xã hội có thể làm lu mờ khả năng quyết định của chúng ta.
Những vấn đề này sẽ được bàn thêm trong các chương tiếp theo. Lúc này, điều quan trọng là hiểu rằng đôi khi chúng ta không phải chịu hoàn toàn trách nhiệm về những quyết định sai lầm của mình, dù tự bản thân quyết định sai lầm ấy vẫn giữ nguyên tính chất luân lý là tốt hay xấu. Chúng ta cần ý thức đầy đủ về những yếu tố tác động đến việc đưa ra quyết định luân lý của mình, rồi chọn điều thiện thay vì điều ác. Qua những chọn lựa tốt lành, chúng ta cảm nghiệm và gia tăng sự tự do đích thực mà mình được mời gọi có được, đồng thời cũng lớn lên trong phẩm giá đã được ban cho chúng ta là những người con yêu dấu của Thiên Chúa.
Đưa ra những chọn lựa luân lý
Vậy chọn lựa luân lý là gì? Có lẽ đây là một câu hỏi quá nặng tính triết học, nhưng lại là một câu hỏi quan trọng, với những hệ quả rất thực tế và thiết thực. Khi hiểu được những đặc tính căn bản của một chọn lựa luân lý, chúng ta sẽ có nhiều khả năng đưa ra những chọn lựa đúng đắn hơn trong chính cuộc sống của mình.
Sách Giáo lý dạy rằng có ba nguồn căn bản làm nên tính luân lý của các hành vi nhân linh. Chúng ta sẽ xem xét kỹ lưỡng ba nguồn này, vì điều quan trọng là hiểu được điều Hội Thánh đang giảng dạy ở đây.
Tính luân lý của các hành vi nhân linh tùy thuộc vào:
—đối tượng được lựa chọn;
—mục đích nhắm tới hay ý hướng;
—các hoàn cảnh của hành động.
Đối tượng, ý hướng và hoàn cảnh tạo nên các “nguồn”, hay các yếu tố cấu thành tính luân lý của các hành vi nhân linh. (#1750)
Anh chị em đừng để mình bị rối trước những thuật ngữ này. Chúng ta hãy phân tích từng yếu tố của một hành vi luân lý, để anh chị em có thể hiểu rõ hơn những hành động của chính mình cùng tính luân lý của chúng. Điều này sẽ đặc biệt hữu ích ở phần sau của cuốn sách, khi chúng ta bàn đến những vấn đề luân lý cụ thể.
Đối tượng được lựa chọn: “Đối tượng được lựa chọn” chỉ “việc” cụ thể mà chúng ta chọn làm. Một số đối tượng chúng ta lựa chọn luôn là sai trái. Chúng ta gọi đó là những hành động “tự bản chất là xấu”. Chẳng hạn, giết người (cố ý tước đoạt mạng sống của một người vô tội) luôn là sai trái. Những ví dụ khác có thể kể đến là phạm thượng và ngoại tình. Không có lý do luân lý nào có thể biện minh cho một hành vi có đối tượng tự bản chất là xấu.
Tương tự, một số hành động có thể được xem là luôn tốt về mặt luân lý do chính bản chất của chúng. Chẳng hạn, một hành vi có đối tượng là lòng thương xót hay sự tha thứ thì luôn là tốt.
Tuy nhiên, dĩ nhiên không phải mọi hành động của con người đều là những hành vi luân lý. Chẳng hạn, ném một quả bóng là hành động trung tính về mặt luân lý, trừ khi hoàn cảnh (như chúng ta sẽ thấy dưới đây) là anh chị em đang ném quả bóng vào cửa sổ nhà hàng xóm với ý hướng làm vỡ cửa sổ ấy. Nhưng tự bản thân hành vi ném bóng thì không tốt cũng không xấu; đó là lý do tại sao chúng ta còn cần phải xét đến ý hướng và hoàn cảnh.
Vậy, điều quan trọng nhất cần lưu ý khi xem xét một hành vi là có những đối tượng tự chúng vốn đã xấu và không bao giờ được thực hiện. Một số đối tượng tự bản chất là tốt, chẳng hạn như những hành vi đức tin, đức cậy và đức mến. Còn một số hành động — thực ra là phần lớn các hành động — thì trung tính về mặt luân lý.
Ý hướng: Ý hướng thúc đẩy một hành động đóng vai trò quan trọng trong việc xác định hành động ấy tốt hay xấu về mặt luân lý. Một ý hướng xấu có thể biến một hành động có vẻ tốt thành một hành động xấu. Chẳng hạn, hãy hình dung một người quyên góp tiền cho một mái ấm trẻ em. Đây có vẻ là một hành động tốt. Nhưng nếu khoản quyên góp ấy do một chính trị gia trao tặng chỉ nhằm thu hút sự ủng hộ và lời khen ngợi của công chúng, thì khi được xem xét về mặt luân lý, hành động bề ngoài có vẻ tốt ấy lại trở thành một hành động ích kỷ, lệch lạc và tội lỗi.
Hơn nữa, một đối tượng tự bản chất là xấu không bao giờ có thể trở thành điều tốt nhờ ý hướng tốt của người hành động. Chẳng hạn, trực tiếp nói dối là chọn một đối tượng xấu. Người ta không bao giờ đạt được một mục đích tốt bằng cách chọn một đối tượng xấu. Vì thế, nói dối vẫn là có tội, ngay cả khi được thực hiện với một ý hướng có vẻ tốt. “Mục đích không biện minh cho phương tiện.”
Hoàn cảnh: Những hoàn cảnh bao quanh một hành vi luân lý cũng quan trọng. Tự chúng, các hoàn cảnh không thể làm cho một hành vi trở thành tốt hay xấu, nhưng có thể ảnh hưởng đến trách nhiệm luân lý của người hành động. Chẳng hạn, nếu một người nói dối, đó là một hành động sai trái. Tuy nhiên, nếu người ấy đang vô cùng sợ hãi và nói dối để cứu mạng mình, thì rất có thể trách nhiệm luân lý của họ đối với lời nói dối ấy sẽ nhẹ hơn nhiều so với một người nói dối mà chẳng có lý do gì. Sự sợ hãi tột độ và những hoàn cảnh tương tự không làm cho việc nói dối trở nên tốt, hay thậm chí trung tính về mặt luân lý. Hoàn cảnh không bao giờ thay đổi đối tượng của hành vi. Nhưng hoàn cảnh có thể ảnh hưởng đến mức độ trách nhiệm của một người đối với một hành động.
Tuy nhiên, hoàn cảnh không chỉ làm giảm tội lỗi. Chúng còn có thể góp phần làm tăng tính tốt lành về mặt luân lý của một hành động. Chẳng hạn, hãy xét việc nói sự thật. Giả sử một người vô cùng sợ hãi, nhưng bất chấp nỗi sợ, họ vẫn nói sự thật một cách can đảm và đầy nhân đức. Hành vi thành thật ấy trở nên đáng quý hơn về mặt nhân đức chính nhờ những hoàn cảnh khó khăn.
Hy vọng phần suy tư ngắn gọn này về ba nguồn của tính luân lý giúp anh chị em hiểu rõ hơn việc đưa ra những quyết định luân lý. Nếu vẫn cảm thấy hơi khó hiểu, anh chị em đừng lo. Lúc này, chỉ cần cố gắng nắm bắt những nguyên tắc căn bản. Mọi sự sẽ trở nên sáng tỏ hơn nhiều khi chúng ta xem xét những ví dụ cụ thể ở phần sau của cuốn sách này.
Điều Thiện so với điều thiện
Ở đây, có lẽ sẽ hữu ích nếu phân biệt giữa điều mà chúng ta có thể gọi là “Tốt” và “tốt”. Thoạt đầu, sự phân biệt này có vẻ lạ lùng, nên xin được giải thích.
Trước hết, chúng ta có thể định nghĩa điều Tốt (với chữ “T” viết hoa) là bất cứ điều gì và tất cả những gì thuộc về kế hoạch của Thiên Chúa dành cho cuộc đời chúng ta. Theo nghĩa này, điều Tốt cũng là điều thực sự có ích cho chúng ta theo ý định và ý muốn của Thiên Chúa.
Thứ hai, chúng ta có thể dùng ngôn ngữ mang tính triết học hơn để nói về điều “tốt” (với chữ “t” viết thường), khi đề cập đến bất cứ điều gì thu hút tâm trí, ý chí, ước muốn, cảm xúc hay đam mê của chúng ta. Đôi khi, những điều tốt này không thuộc về kế hoạch của Thiên Chúa, và vì thế không thực sự là điều Tốt.
Nghe có vẻ khó hiểu phải không? Thật ra không phải vậy; đây chỉ là một sự phân biệt mang tính triết học mà chúng ta cần để hiểu bản thân và kế hoạch của Thiên Chúa dành cho cuộc đời mình.
Xin đưa ra một ví dụ về điều “tốt” nhưng lại không phải là điều “Tốt” cho chúng ta. Hãy xét một người rất muốn uống cho say. Tại sao họ lại muốn và chọn điều ấy? Vì họ lầm tưởng rằng đó là điều “tốt” cho mình ngay lúc ấy. Tất cả chúng ta đều biết điều đó không thực sự là điều “Tốt” và không thuộc về kế hoạch của Thiên Chúa dành cho họ; tuy nhiên, trong trường hợp này, họ vẫn chọn như vậy vì những đam mê, ước muốn hay cảm xúc lấn át lý trí và khiến họ chọn điều có hại.
Một ví dụ khác ít rõ ràng hơn có thể là việc tập thể dục. Giả sử một người thường xuyên tập thể dục, nhưng theo thời gian lại trở nên ám ảnh với việc ấy. Họ bắt đầu thực hiện quá mức một điều vốn có thể là điều “Tốt”. Trong trường hợp này, việc tập thể dục là điều “tốt”, nhưng không phải là điều “Tốt”. Anh chị em đã hiểu chưa? Nếu chưa, cũng đừng vội lo. Hãy đọc tiếp, và hy vọng điều này sẽ trở nên dễ hiểu hơn.
Đam mê, cảm giác và cảm xúc
Khi tạo dựng chúng ta, Thiên Chúa đã ban cho chúng ta những đam mê, cảm giác và cảm xúc. Những yếu tố này của linh hồn là bình thường và tốt trong chừng mực chúng là một phần làm nên con người chúng ta. Nhưng những khuynh hướng ham muốn này có thể dẫn đến những hành động xấu hoặc tốt, tùy theo điều mà chúng gắn bó.
Những khuynh hướng ham muốn thuộc đời sống tinh thần này được tạo nên để hướng về điều tốt và xa lánh điều xấu. Tuy nhiên, chúng dễ bị lừa dối. Một đam mê rất có thể bị thu hút bởi điều mà nó cho là tốt nhưng thực ra lại là xấu. Chẳng hạn, giả sử một người khao khát giàu có. Trong tâm trí, họ đã lầm tin rằng của cải là lời giải cho những vấn đề của mình. Rồi họ gặp một cơ hội làm giàu nhanh chóng, nhưng cơ hội ấy lại bao hàm sự lừa dối và ác ý. Hoàn toàn có thể đam mê của cải sẽ thúc đẩy họ hành động một cách gian dối và đầy ác ý, bởi ước muốn tự nhiên là kiếm tiền bằng công sức lao động đã bị bóp méo thành việc kiếm tiền bất chấp phương tiện được sử dụng.
Hoặc có lẽ một ví dụ rõ ràng hơn là đam mê yêu đương. Rất thường khi, lý do một người đã kết hôn ngoại tình là vì họ đã để đam mê yêu đương tự nhiên lấn át lý trí của mình và chọn ngoại tình dù đó là điều tội lỗi.
Những đam mê là những sức mạnh lớn lao. Nhưng rốt cuộc, những đam mê có thể được dùng để làm điều tốt khi chúng ta lấy Thiên Chúa và ý muốn của Ngài làm điều tốt mà mình tìm kiếm. Nếu làm như vậy, chúng ta sẽ “say mê” Thiên Chúa và thánh ý Ngài. Khi ấy, chúng ta “tha thiết” chọn Thiên Chúa, khao khát làm đẹp lòng Ngài và bày tỏ tình yêu dành cho Ngài một cách nồng nàn thánh thiện.
Cảm giác và cảm xúc có liên hệ mật thiết với các đam mê và tuân theo những nguyên tắc căn bản tương tự. Chìa khóa để hiểu những khía cạnh này trong nhân cách của chúng ta là nhận ra rằng bất cứ điều gì được chọn lựa trước tiên trong tâm trí thì các đam mê, ước muốn, cảm giác và cảm xúc của chúng ta rồi cũng sẽ đi theo điều ấy. Chúng có thể không đi theo ngay lập tức, nhưng với thời gian, chúng sẽ đi theo. Và con người đạt tới sự hoàn thiện khi toàn thể con người mình (trí khôn, linh hồn, trái tim và sức lực) cùng hướng về chân, thiện, nhất và mỹ. Nghĩa là hướng về Thiên Chúa.
Lương tâm
Lương tâm con người là một hồng ân cao quý của Thiên Chúa! Đó là cốt lõi thầm kín trong chúng ta, là cung thánh nơi phần sâu thẳm nhất của con người chúng ta gặp gỡ Thiên Chúa. Một trong những đoạn văn được trích dẫn nhiều nhất của Công đồng Vaticanô II nằm trong văn kiện mang tên Gaudium et Spes. Đoạn văn ấy đưa ra một mô tả rất đẹp về lương tâm:
Tận đáy lương tâm, con người khám phá ra một lề luật mà chính mình không đặt ra, nhưng phải tuân theo. Tiếng nói của lề luật ấy luôn kêu gọi con người yêu mến và làm điều thiện, tránh điều ác, và vang lên trong tâm hồn vào đúng lúc… Bởi vì con người có trong tâm hồn một lề luật do Thiên Chúa ghi khắc… Lương tâm là cốt lõi thầm kín nhất và là cung thánh của con người. Nơi đó, con người ở một mình với Thiên Chúa, và tiếng nói của Người vang vọng trong nơi sâu thẳm nhất của họ. (GS 16)
Lương tâm là nơi sâu kín nhiệm mầu trong chúng ta, nơi chúng ta đưa ra những quyết định luân lý. Đó là nơi có thể trở nên hết sức rối loạn và méo mó, nhưng lý tưởng mà nói, đó là nơi tràn đầy bình an, sáng suốt và niềm vui. Lý tưởng mà nói, đó là nơi chúng ta phân tích những quyết định luân lý của mình, hiểu rõ những quyết định ấy, để Thiên Chúa và lý trí con người của chúng ta giữ vai trò chủ đạo, rồi tự do chọn điều thiện hảo và ngay chính. Khi điều này xảy ra, phần thưởng là sự bình an sâu xa và sự khẳng định phẩm giá của mỗi người. Sau cùng, chính lương tâm chịu trách nhiệm về cả những hành vi tốt lẫn những hành vi xấu.
Lương tâm cũng là nơi sâu kín trong chúng ta, nơi lề luật của Thiên Chúa tiếp xúc với việc chúng ta đưa ra những quyết định cụ thể. Đó là nơi chúng ta có thể phân tích những hành vi mình đang cân nhắc cũng như những hành vi mình đã thực hiện, dưới ánh sáng luật luân lý của Thiên Chúa.
Đối với những quyết định chúng ta đang cân nhắc, lương tâm là nơi mà chúng ta hy vọng chân lý sẽ chiếm ưu thế và nhờ đó hướng hành động của chúng ta về điều thiện. Còn đối với những hành vi trong quá khứ, nếu lương tâm phán đoán rằng những hành vi ấy là tội lỗi, thì lương tâm thôi thúc chúng ta sám hối và tìm kiếm lòng thương xót cùng ơn tha thứ của Thiên Chúa. Đó không hẳn là nơi chúng ta ngập tràn cảm giác tội lỗi và hối hận; đúng hơn, đó là nơi chúng ta nhìn rõ tội lỗi của mình và dâng chúng lên lòng thương xót của Thiên Chúa, với niềm hy vọng được tha thứ và chữa lành.
Như chúng ta đọc trong đoạn văn trên của Công đồng Vaticanô II, lương tâm là một cung thánh nội tâm. Khi so sánh với một nhà thờ, chúng ta nên nhìn lương tâm như một nơi tương tự cung thánh nằm trong toàn bộ không gian rộng lớn hơn của ngôi thánh đường. Trước đây, có một hàng rào bàn thờ phân định cung thánh. Hàng rào bàn thờ cho thấy cung thánh là một không gian đặc biệt thánh thiêng, nơi Thiên Chúa hiện diện một cách sâu đậm độc đáo. Dù có hay không có hàng rào bàn thờ phân định ranh giới, cung thánh thông thường vẫn là nơi lưu giữ Mình Thánh Chúa và là nơi đặt bàn thờ thánh. Tương tự như vậy, chúng ta nên hiểu lương tâm mình là một cung thánh nằm trong không gian rộng lớn hơn của toàn thể con người hay nhân cách chúng ta. Tại đó, trong cung thánh ấy, chúng ta gặp gỡ Thiên Chúa cách sâu đậm hơn so với những khía cạnh khác của bản thân. Chúng ta lắng nghe Người, yêu mến Người và tự do vâng phục Người. Lương tâm là cốt lõi sâu thẳm nhất của chúng ta, là bộ máy vận hành đời sống luân lý, nơi chúng ta là “chính mình” nhất.
Lương tâm phải được tôn trọng. Chẳng hạn, hãy nghĩ đến Bí tích Hòa Giải, trong đó người xưng tội mời linh mục bước vào cung thánh lương tâm mình để nhìn thấy tội lỗi của mình và, trong tư cách của Đức Kitô, tha thứ tội lỗi ấy. Hội Thánh đặt trên linh mục nghĩa vụ nghiêm trọng phải giữ “ấn tín giải tội” thánh thiêng. “Ấn tín” này có nghĩa là linh mục bị cấm tiết lộ những tội mình đã nghe, trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Điều này có nghĩa gì? Điều này có nghĩa là lương tâm của một người khác, nơi linh mục được mời bước vào qua việc xưng tội, là một không gian riêng tư, kín đáo và thánh thiêng đến nỗi không ai khác được bước vào không gian ấy qua việc linh mục tiết lộ những gì ngài đã thấy và nghe khi bước vào đó. Không ai có quyền dùng sự cưỡng ép hay thao túng để nhìn vào lương tâm của người khác. Thay vào đó, là Kitô hữu, chúng ta phải nhìn nhận tính thánh thiêng của cung thánh nội tâm nơi mỗi người và đối xử với cung thánh ấy bằng lòng tôn trọng cao nhất.
Tính thánh thiêng của lương tâm cũng phải được tôn trọng khi một người lớn lên trong đức tin. Việc lớn lên trong đức tin và hoán cải phải được chăm lo với sự thận trọng cao nhất. Chẳng hạn, khi các Kitô hữu rao giảng Tin Mừng, điều thiết yếu là chúng ta phải bảo đảm rằng mình đang tôn trọng lương tâm của người khác. Một nguy cơ phải tránh là điều chúng ta gọi là “chiêu dụ tín đồ”. Chiêu dụ tín đồ là một hình thức gây áp lực hoặc thao túng người khác để họ theo đạo. Điều này có thể được thực hiện bằng cách gây sợ hãi, đối xử khắc nghiệt, đe dọa và những cách tương tự. Vì lý do ấy, người rao giảng Tin Mừng phải cẩn trọng để việc “hoán cải” không xảy ra do một hình thức cưỡng ép nào đó. Một ví dụ điển hình là bài giảng cực đoan về “lửa và diêm sinh”, khiến người yếu đuối về tinh thần “hoán cải” vì sợ Hỏa ngục. Dĩ nhiên, chúng ta phải biết sợ Hỏa ngục, nhưng ân sủng và ơn cứu độ phải được trao ban cho con người, trong lương tâm họ, trước hết và trên hết như một lời mời gọi yêu thương. Chỉ bằng cách này, sự hoán cải mới thực sự là một cuộc hoán cải của con tim
Là Kitô hữu và là con người, chúng ta có bổn phận luân lý phải đào luyện lương tâm mình cho phù hợp với chân lý. Việc đào luyện lương tâm diễn ra khi chúng ta mở lòng đón nhận lý trí con người và tất cả những gì Thiên Chúa mạc khải cho chúng ta trong sâu thẳm tâm hồn. Điều này không khó như thoạt nghe có vẻ như vậy. Nếu suy ngẫm về điều này, anh chị em sẽ thấy nó hết sức hợp lý và hoàn toàn có cơ sở. Vậy xin anh chị em đọc tiếp.
Trước hết, lý trí con người phân định điều gì là đúng và điều gì là sai ở bình diện căn bản nhất. Luật tự nhiên là luật mà Thiên Chúa đã ghi khắc trong lương tâm chúng ta. Luật ấy vốn hiện hữu ở đó, sẵn sàng để chúng ta hiểu và đón nhận. Chẳng hạn, chúng ta biết rằng trộm cắp, nói dối, giết người và những điều tương tự là sai trái. Làm sao chúng ta biết được? Chúng ta biết vì có những điều mà anh chị em không thể không biết. Những luật luân lý như thế được ghi khắc trong lương tâm chúng ta. Nhưng anh chị em hỏi: làm sao mình biết được? Anh chị em tự nhiên biết như vậy! Thiên Chúa đã dựng nên chúng ta như thế. Luật luân lý tự nhiên cũng có thực như định luật hấp dẫn. Dù anh chị em có thừa nhận sự hiện hữu của luật ấy hay không, nó vẫn tác động đến cách hành xử của anh chị em. Nó hiện diện khắp nơi. Điều ấy thật hợp lý.
Ngoài luật tự nhiên được ghi khắc nơi mọi người, còn có luật Thiên Chúa ban qua mạc khải. Sự mạc khải này nói đến ý muốn của Thiên Chúa mà chúng ta có thể nhận biết khi lắng nghe tiếng Ngài trong lòng mình, qua việc đọc Kinh Thánh hoặc học hỏi giáo huấn của Hội Thánh, hay qua sự khôn ngoan của các thánh. Nhưng cuối cùng, khi Lời Thiên Chúa được trình bày cho chúng ta qua một trong những nguồn bên ngoài ấy, chúng ta phải đón nhận Lời ấy vào nội tâm bằng cách để Lời ấy cũng ngỏ với tâm hồn mình. Kinh nghiệm này có thể là một “khoảnh khắc bừng sáng”, tương tự như khi chúng ta khám phá ra luật tự nhiên nơi mình. Chỉ khác là lần này, “bóng đèn” ấy chỉ tỏa sáng cho những ai có ân huệ đặc biệt là đức tin.
Vấn đề là chúng ta rất thường để cho nhiều ảnh hưởng khác nhau làm mình hoang mang và khiến lương tâm mình lầm lạc. Những nguyên nhân phổ biến nhất khiến lương tâm rối loạn là các đam mê vô trật tự, nỗi sợ hãi, những lập luận phi lý, thói quen phạm tội và sự thiếu hiểu biết về chân lý. Đôi khi, ngay cả một quan niệm sai lầm về tình yêu cũng có thể khiến chúng ta lẫn lộn. Sách Giáo lý xác định những điều sau đây là các nguồn gốc thường gặp của một lương tâm sai lầm:
Không biết Đức Kitô và Tin Mừng của Người, gương xấu của người khác, nô lệ các đam mê của mình, khẳng định một quan niệm sai lầm về tính tự trị của lương tâm, khước từ quyền bính và giáo huấn của Hội Thánh, thiếu hoán cải và thiếu đức mến: những điều này có thể là nguồn gốc của những sai lầm trong phán đoán về cách hành xử luân lý. (#1792)
Tuy nhiên, khi một người cố gắng để có một lương tâm được đào luyện đúng đắn, người ấy có bổn phận phải tuân theo lương tâm đó và hành động phù hợp với lương tâm.
Dẫu vậy, cũng cần chỉ ra hai trường hợp lương tâm có thể sai lầm. Một là lương tâm sai lầm mà đương sự có lỗi (có tội), và hai là lương tâm sai lầm mà đương sự không có lỗi (bản thân không mắc tội, dù lương tâm vẫn nhận thức sai).
Lương tâm sai lầm: Tôi có tội không?
Đôi khi, như đã giải thích ở trên, người ta đưa ra những lựa chọn sai lầm mà lại tin rằng mình đang lựa chọn đúng. Vậy họ có mắc tội không nếu đưa ra một lựa chọn sai lầm mà vẫn tin đó là lựa chọn đúng? Chẳng hạn, chúng ta biết rằng phá thai tự bản chất là điều xấu, nghĩa là việc tước đoạt mạng sống vô tội của một đứa trẻ trong lòng mẹ luôn là điều sai trái. Nhưng còn một người thành thật tin rằng phá thai là chính đáng trong một số hoàn cảnh thì sao? Giả sử một phụ nữ mang thai ngoài hôn nhân và việc mang thai sẽ cản trở việc học đại học của cô. Trong hoàn cảnh ấy, phá thai có phải là điều chính đáng không?
Câu trả lời rõ ràng là “không”. Phá thai không bao giờ là điều tốt, và hành vi ấy tự nó luôn là điều sai trái. Điều quan trọng là phải xem xét chính hành vi phá thai sai trái ấy, nhưng cũng cần xem xét trách nhiệm luân lý hay việc bản thân những người thực hiện hành vi ấy có mắc tội hay không. Xin anh chị em đọc kỹ điều này để tránh hiểu lầm. Nếu không cẩn thận, chúng ta dễ rơi vào điều được gọi là “thuyết tương đối luân lý”. Chẳng hạn, thuyết tương đối luân lý cho rằng phá thai có thể là sai đối với tôi nhưng lại có thể không sai đối với anh chị em. Đó là một cách hiểu sai. Có thể đúng khi nói rằng một số người phải chịu trách nhiệm luân lý lớn hơn về tội ấy, trong khi những người khác, do sự thiếu hiểu biết không do lỗi của mình, có thể thực hiện một hành vi xấu về mặt khách quan nhưng bản thân không phải chịu trách nhiệm về hành vi đó. Nghĩa là họ làm một điều xấu, nhưng không phạm tội. Một lần nữa, xin anh chị em cố gắng hiểu thật kỹ điều này. Sau đây là một ví dụ:
Trước hết, hãy xét trường hợp một thiếu nữ lớn lên trong một gia đình hoàn toàn không thực hành bất cứ đức tin nào. Không do lỗi của mình, cô chưa bao giờ nghe ai nói rằng phá thai là sai trái. Giả sử cả cha lẫn mẹ cô đều là bác sĩ thường xuyên thực hiện các ca phá thai, và họ thoải mái nói về niềm xác tín rằng mình đang làm điều tốt và giúp đỡ phụ nữ. Cô gái này nghe những điều ấy suốt đời và chưa bao giờ được nghe lập luận ngược lại. Xin nhắc lại, không do lỗi của mình, cô chưa bao giờ được biết rằng phá thai là sai trái.
Trong bối cảnh ấy, giả sử cô mang thai ngoài hôn nhân ngay trước khi lên đường đi học đại học. Cha mẹ cô biết chuyện, mỉm cười và nói với cô rằng mọi chuyện sẽ ổn, và họ sẽ đưa cô đến phòng khám vào thứ Hai để giúp cô giải quyết vấn đề này. Cô đồng ý và phá thai, nghĩ rằng mình đang làm điều đúng đắn.
Ở đây, điều quan trọng cần nêu rõ là chỉ Thiên Chúa mới biết lòng cô ấy, và chỉ Thiên Chúa mới biết liệu cô ấy có tiến hành phá thai trong khi thực sự tin rằng đó là điều tốt hay không. Phải nói rằng, xét về mặt khách quan, cô ấy đã đưa ra một quyết định sai lầm. Hành vi phá thai tự bản chất là xấu và sai trái về mọi mặt. Nhưng vấn đề ở đây là liệu cá nhân cô ấy có phạm tội khi lựa chọn như vậy hay không, hay cô ấy đã lựa chọn sai mà không do lỗi của mình. Trong thời đại ngày nay, thật khó tin rằng có người chưa từng được biết đến sự thật về tính chất xấu xa của việc phá thai. Tuy nhiên, trong ví dụ này, để tiện lập luận, chúng ta hãy giả sử rằng cô ấy thực sự không biết đó là điều sai trái và thực sự chưa bao giờ được biết đến sự thật rằng thai nhi là một con người. Hơn nữa, trong khuôn khổ ví dụ này, chúng ta hãy giả sử rằng cô ấy chân thành tin việc phá thai trong trường hợp này là tốt và đúng đắn. Trong những hoàn cảnh ấy, cá nhân cô ấy có phạm tội không? Có thể là không. Cô ấy có làm một việc sai trái không? Có. Phá thai là hành vi sai trái, nhưng trong trường hợp này, có thể cô ấy không phải chịu trách nhiệm về hành vi ấy trước mặt Thiên Chúa.
Điều này cho chúng ta thấy rằng một người có thể làm một việc sai trái mà không phải chịu trách nhiệm cá nhân về hành vi ấy. Một lần nữa, điều này chỉ áp dụng cho trường hợp một người có lương tâm được hiểu biết không đúng và vì thế trở nên sai lạc, mà không do lỗi của chính mình.
Tuy nhiên, nếu cô ấy đã lơ là trong việc tìm kiếm sự thật, nếu cô ấy đã được trình bày sự thật mà từ chối nhìn nhận, hoặc nếu có những yếu tố khác do chính lỗi của cô ấy dẫn đến quyết định sai lầm, thì cô ấy phải chịu một phần trách nhiệm về việc phá thai. Có thể mức độ có lỗi của cô ấy rất nhẹ, hoặc cũng có thể rất nặng. Chỉ Thiên Chúa mới biết lòng người. Nhưng mục đích của chúng ta ở đây là cố gắng hiểu sự khác biệt giữa một hành vi sai trái và lỗi cá nhân đối với hành vi ấy.
Một điểm quan trọng cần bổ sung vào phần giải thích này là tất cả chúng ta đều có bổn phận cá nhân phải tìm kiếm sự thật, đồng thời đào luyện và trang bị hiểu biết đúng đắn cho lương tâm mình. Việc lơ là tìm kiếm sự thật khiến chúng ta phải chịu trách nhiệm về một lương tâm được hiểu biết không đúng. Dẫu vậy, Thiên Chúa biết những hoàn cảnh riêng của chúng ta và sẽ phán xét theo những hoàn cảnh ấy.
Tăng trưởng trong nhân đức và các ơn Chúa Thánh Thần
Thiên Chúa đã ban cho chúng ta bốn ân huệ tuyệt vời để sống một đời sống luân lý tốt lành và đạt tới sự thánh thiện. Những ân huệ này sẽ trợ giúp lương tâm chúng ta, để chúng ta đưa ra những quyết định tốt lành trong cuộc sống và phân biệt đúng sai. Những ân huệ ấy là: 1) bốn nhân đức nhân bản; 2) ba nhân đức đối thần; 3) bảy ơn Chúa Thánh Thần; và 4) mười hai hoa quả của Chúa Thánh Thần.
Bốn nhân đức nhân bản:
Chúng ta bắt đầu với bốn nhân đức nhân bản: khôn ngoan, công bằng, can đảm và tiết độ. Bốn nhân đức này, vốn là những nhân đức “nhân bản”, “là những khuynh hướng bền vững của lý trí và ý chí, điều khiển các hành vi của chúng ta, điều chỉnh các đam mê và hướng dẫn cách ứng xử của chúng ta cho phù hợp với lý trí và đức tin” (GLHTCG số 1834). Điểm khác biệt chủ yếu giữa bốn “nhân đức nhân bản” và ba “nhân đức đối thần” là các nhân đức nhân bản được thủ đắc nhờ nỗ lực của chính con người chúng ta. Chúng ta nỗ lực để đạt được các nhân đức ấy, và với lý trí cùng ý chí của mình, chúng ta có khả năng vun trồng chúng nơi bản thân. Trái lại, các nhân đức đối thần chỉ có được nhờ ân sủng Thiên Chúa ban, và vì thế được chính Ngài phú ban vào tâm hồn. Chúng ta hãy cùng tìm hiểu từng nhân đức nhân bản này.
Khôn ngoan: Nhân đức khôn ngoan là ân huệ chúng ta sử dụng để đem những nguyên tắc luân lý tổng quát hơn mà Thiên Chúa ban cho chúng ta áp dụng vào các hoàn cảnh cụ thể trong đời sống thực tế. Đức khôn ngoan áp dụng luật luân lý vào đời sống hằng ngày của chúng ta. Nhân đức này nối kết luật nói chung với những hoàn cảnh riêng trong cuộc sống của chúng ta. Đức khôn ngoan cũng được coi là “Mẹ của mọi nhân đức”, vì hướng dẫn tất cả các nhân đức khác. Đây là một nhân đức mang tính nền tảng, trên đó các nhân đức khác được xây dựng, giúp chúng ta đưa ra những phán đoán và quyết định đúng đắn về mặt luân lý. Đức khôn ngoan củng cố chúng ta để hành động phù hợp với thánh ý Thiên Chúa. Đức khôn ngoan trước hết là sự vận dụng lý trí, giúp lương tâm chúng ta đưa ra những phán đoán thực hành đúng đắn.
Công bằng: Mối tương quan của chúng ta với Thiên Chúa và tha nhân đòi hỏi chúng ta phải dành cho các vị tình yêu và sự tôn trọng chính đáng mà chúng ta có bổn phận phải dành cho họ. Cũng như đức khôn ngoan, đức công bằng giúp chúng ta áp dụng cách cụ thể những nguyên tắc luân lý về lòng tôn kính xứng hợp đối với Thiên Chúa và sự tôn trọng đúng mực đối với tha nhân vào những hoàn cảnh cụ thể. Công bằng đối với Thiên Chúa hệ tại ở việc tôn kính và thờ phượng Ngài cách xứng hợp. Điều đó bao hàm việc biết Thiên Chúa muốn chúng ta tôn kính và thờ phượng Ngài như thế nào ngay tại đây và lúc này. Tương tự, công bằng đối với tha nhân được biểu lộ qua việc đối xử với họ phù hợp với các quyền và phẩm giá của họ. Đức công bằng biết chúng ta phải dành cho tha nhân tình yêu và sự tôn trọng nào trong những giao tiếp hằng ngày.
Can đảm: Nhân đức này tạo nên sức mạnh để bảo đảm “sự vững vàng trong những khó khăn và sự kiên trì theo đuổi điều thiện” (GLHTCG số 1808). Nhân đức này trợ giúp chúng ta theo hai cách. Thứ nhất, đức can đảm giúp chúng ta chọn điều thiện ngay cả khi điều đó đòi hỏi sức mạnh lớn lao. Chọn điều thiện không phải lúc nào cũng dễ dàng. Đôi khi, điều đó đòi hỏi sự hy sinh lớn lao và cả đau khổ nữa. Đức can đảm đem lại sức mạnh chúng ta cần để chọn điều thiện ngay cả khi gặp khó khăn. Thứ hai, nhân đức này còn giúp chúng ta tránh điều ác. Cũng như việc chọn điều thiện có thể khó khăn, việc tránh điều ác và cám dỗ cũng có thể khó khăn như vậy. Đôi khi, những cám dỗ có thể rất mạnh mẽ và dường như lấn át chúng ta. Người có đức can đảm có thể đương đầu với cám dỗ hướng về điều ác ấy và tránh được nó.
Đức tiết độ: Trong thế giới này có nhiều điều đáng khao khát và hấp dẫn. Một số điều ấy không nằm trong ý muốn của Thiên Chúa dành cho chúng ta. Đức tiết độ “điều hòa sức lôi cuốn của các thú vui và giúp giữ sự quân bình trong việc sử dụng các của cải thụ tạo” (GLHTCG số 1809). Nói cách khác, nhân đức này giúp chúng ta tự chủ và giữ mọi ước muốn cũng như cảm xúc trong chừng mực. Những ước muốn, đam mê và cảm xúc có thể là những sức mạnh rất lớn. Chúng lôi kéo chúng ta theo nhiều hướng. Lý tưởng nhất là chúng thúc đẩy chúng ta đón nhận ý muốn của Thiên Chúa và mọi điều tốt lành. Nhưng khi chúng gắn bó với những gì không phải là ý muốn của Thiên Chúa, đức tiết độ điều hòa những khía cạnh nhân tính ấy nơi thân xác và linh hồn chúng ta, giữ chúng trong chừng mực và dưới sự kiểm soát, để chúng không làm chủ chúng ta.
Như đã đề cập ở trên, bốn nhân đức này có được nhờ nỗ lực và sự rèn luyện của con người. Tuy nhiên, chúng cũng có thể được đưa vào trong ân sủng của Thiên Chúa và mang tính chất siêu nhiên. Chúng có thể được nâng lên một tầm mức mới và củng cố chúng ta vượt xa những gì chúng ta có thể đạt được chỉ bằng nỗ lực của con người. Điều này được thực hiện nhờ cầu nguyện và phó thác cho Thiên Chúa.
Ba nhân đức đối thần:
Bốn nhân đức nhân bản chưa đủ để sống đời Kitô hữu cách trọn vẹn và thánh thiện. Chúng ta cần hơn thế nữa. Chúng ta cần những ân huệ siêu nhiên từ Thiên Chúa, được gọi là các nhân đức đối thần. Đó là đức tin, đức cậy và đức mến. Các nhân đức này là “siêu nhiên” vì tự sức mình, chúng ta không thể có được. Chúng được chính Thiên Chúa trực tiếp phú ban vào linh hồn khi chúng ta mở lòng đón nhận, và chúng làm sinh động cũng như biến đổi các nhân đức nhân bản đã nói ở trên, đưa các nhân đức ấy lên tầm mức siêu nhiên mới này. Các nhân đức đối thần giúp người Kitô hữu sống phù hợp với tư tưởng và ý muốn của Thiên Chúa trong mọi sự. Đặc biệt, chúng giúp chúng ta sống đời Kitô hữu ở một mức độ vượt quá khả năng tự nhiên của con người. Đây là điều then chốt, vì chúng ta không thể nào sống đời Kitô hữu thánh thiện chỉ bằng nỗ lực riêng.
Đức tin: Nhân đức này là “nhân đức đối thần, nhờ đó chúng ta tin vào Thiên Chúa và tin tất cả những gì Ngài đã phán và mặc khải cho chúng ta, cũng như những gì Hội Thánh đề nghị chúng ta tin” (GLHTCG số 1814). Đức tin là một nhân đức rất dễ bị hiểu lầm. Người ta có thể nghĩ rằng đức tin chỉ là tin những điều chúng ta không thể biết. Hoặc thậm chí là một kiểu suy nghĩ theo điều mình mong ước. Nhưng đức tin còn hơn thế rất nhiều. Đức tin là BIẾT Thiên Chúa và tất cả những gì Thiên Chúa mặc khải. Đó là một dạng giác quan thứ sáu mà chúng ta có ở bình diện thiêng liêng, giúp chúng ta nhận biết vượt quá khả năng tự nhiên của con người. Thiên Chúa phú ban cho chúng ta một sự hiểu biết nào đó về chính Ngài và ý muốn của Ngài, và chúng ta ưng thuận tin vào điều ấy. Khi điều này xảy ra, nó làm nảy sinh trong chúng ta một sự xác tín đích thực. Nói cách khác, nó tạo nên một niềm xác tín vững chắc về chân lý mà tự sức mình, chúng ta không bao giờ có thể đạt tới. Thực ra, cuối cùng nó làm nảy sinh một niềm xác tín và sự hiểu biết sâu xa đến mức chúng ta có thể tin ở một bình diện vượt trên mọi sự hiểu biết của con người. Chẳng hạn, không ai phủ nhận rằng 2+2=4. Chúng ta biết điều này nhờ lý trí con người. Đức tin là một sự hiểu biết sâu xa hơn và đem lại một niềm xác tín còn mạnh mẽ hơn cả tri thức toán học của con người hay những gì chúng ta biết nhờ nhìn, ngửi, sờ, nghe và cảm nhận bằng khứu giác. Nhờ đức tin, chúng ta biết vì Thiên Chúa mặc khải chân lý cho chúng ta và chính Ngài bảo đảm chân lý ấy. Vì thế, niềm xác tín và sự chắc chắn này là hình thức hiểu biết sâu xa nhất mà chúng ta có thể có.
Đức cậy: Như đã suy niệm trong quyển thứ nhất, tất cả chúng ta đều khao khát hạnh phúc. Khát vọng ấy nằm trong bản tính của chúng ta. Chúng ta không thể rũ bỏ khát vọng này. Đức cậy là nhân đức đối thần giúp chúng ta thực hiện khát vọng ấy phù hợp với ý muốn của Thiên Chúa. Nhân đức này giúp chúng ta luôn hướng mắt về Nước Trời và tất cả những gì Thiên Chúa muốn cho chúng ta. Đức cậy hướng chúng ta đến hạnh phúc vĩnh cửu và giúp những ước muốn của chúng ta vượt qua những điều tạm bợ của thế gian này để vươn tới những thực tại vĩnh cửu của Nước Thiên Chúa. Đức cậy giúp chúng ta cậy dựa vào quyền năng và sức mạnh của Chúa Thánh Thần để ở lại trong ân sủng của Thiên Chúa và sống theo đức tin đã được ban cho chúng ta. Nói cách khác, đức cậy là một ân huệ siêu nhiên giúp chúng ta nhận ra khả năng đời mình được thành toàn khi nhìn thấy đích đến của đời sống Kitô hữu. Chúng ta thấy ý muốn của Thiên Chúa, thấy những phúc lành gắn liền với ý muốn của Ngài, và biết rằng nhờ Ngài trợ giúp, chúng ta có thể đạt được những điều ấy. Sự hiểu biết siêu nhiên này ban cho chúng ta sức mạnh và nghị lực để theo đuổi điều mà chúng ta không bao giờ có thể theo đuổi chỉ bằng khả năng con người của mình.
Đức mến: Không có đức mến, chúng ta chẳng có gì (1 Côrintô 13). Đức mến là ân sủng chúng ta cần để yêu mến Thiên Chúa hết lòng, hết tâm trí, hết linh hồn và hết sức lực, cũng như để yêu thương người thân cận. Đức mến được biểu lộ trong đời sống chúng ta khi cả đức tin lẫn đức cậy đều sống động và hoạt động. Đức tin chủ yếu là một hành vi của trí năng, đức cậy đặc biệt là một hành vi của ý chí, và sự kết hợp ấy làm nảy sinh tình yêu tinh tuyền và thánh thiện mà chúng ta gọi là đức mến. Đức mến là sự chu toàn mọi lề luật của Thiên Chúa. Đó là một ân huệ siêu nhiên, nhờ đó chúng ta có thể vượt qua tất cả những gì ngăn cản chúng ta đạt tới sự trọn lành và thánh thiện. Thật vậy, đức mến và sự thánh thiện đồng nghĩa với nhau. Nếu một người đầy tràn đức mến, người ấy là người thánh thiện. Khi đức mến nên trọn hảo, linh hồn cũng nên trọn hảo. Đây là nhân đức cao trọng nhất trong mọi nhân đức!
Đức mến không chỉ là làm những việc tử tế. Trước hết và trên hết, đó là một hành vi hướng về Thiên Chúa. Đức mến đối với Thiên Chúa nên trọn hảo có nghĩa là toàn thể con người chúng ta được thiêu đốt bởi lòng yêu mến Thiên Chúa. Chúng ta được nung nấu bởi lòng yêu mến Ngài và được ban cho một sức thôi thúc mãnh liệt để tìm kiếm Ngài và yêu mến Ngài trên hết mọi sự. Trong đức mến, chúng ta khám phá ý muốn của Ngài và có thể thực thi ý muốn ấy vì chúng ta muốn thực thi.
Khi chúng ta ngày càng yêu mến sâu xa Thiên Chúa và thánh ý Ngài, chúng ta cũng sẽ được tình yêu dành cho tha nhân chiếm trọn. Chúa Thánh Thần sẽ hướng dẫn chúng ta đến với những người mà Thiên Chúa muốn chúng ta trao tặng một ân huệ đặc biệt từ ân sủng, tình yêu và lòng thương xót của Ngài. Chúng ta sẽ khao khát bày tỏ lòng thương xót và sẽ tìm được niềm mãn nguyện lớn lao khi trao cho người khác tất cả những gì Thiên Chúa muốn chúng ta trao ban. Đức mến sẽ nâng đỡ và làm chúng ta được đầy tràn hơn bất cứ điều gì khác trong cuộc sống.
Các ơn Chúa Thánh Thần: Các ơn Chúa Thánh Thần là những hồng ân Thiên Chúa ban mà tất cả chúng ta đều được mời gọi đón nhận cách trọn vẹn. Các ơn này giúp chúng ta trên con đường nên thánh của người Kitô hữu. Thật vậy, đó là những hồng ân thiết yếu mà chúng ta phải nỗ lực tìm kiếm trong cuộc sống. Mỗi ơn ấy phải hiện diện trong tâm hồn người Kitô hữu khao khát sự trọn lành. Đó là những tâm thế bền vững nơi chúng ta, giúp chúng ta biết bước theo những thúc đẩy và sự hướng dẫn của Chúa Thánh Thần trong cuộc sống. Đó là bảy cách chúng ta mở lòng và đón nhận Chúa Thánh Thần. Bảy ơn Chúa Thánh Thần là:
Ơn khôn ngoan
Ơn thông minh
Ơn lo liệu
Ơn sức mạnh
Ơn suy biết
Ơn đạo đức
Ơn kính sợ Chúa
Để tìm hiểu chi tiết hơn về từng ơn, xin xem Quyển Hai của bộ sách này, trong chương về Bí tích Thêm Sức.
Hoa trái của Chúa Thánh Thần: Cũng như cây táo sinh ra những quả táo, Chúa Thánh Thần sống trong tâm hồn chúng ta cũng sinh ra những hoa trái thiêng liêng. Theo truyền thống, có mười hai hoa trái, đó là: bác ái, hoan lạc, bình an, nhẫn nhục, nhân từ, tốt lành, quảng đại, hiền hòa, trung tín, nết na, tiết độ, khiết tịnh. Những hoa trái này là các phúc lành phát sinh từ việc sống một đời sống luân lý tốt lành trong Đức Kitô!
Tội lỗi: Điều tốt, điều xấu và điều xấu xa
Có lẽ câu hỏi đầu tiên của anh chị em sau khi đọc tiêu đề của phần này là: “Tội lỗi thì có thể có điều gì tốt?” Hẳn nhiên, chúng ta nhận ra tội lỗi là “xấu”, thậm chí là “xấu xa”, nhưng làm sao nó có thể là “tốt” được?
Câu trả lời thật đơn giản. Quyền năng toàn năng của Thiên Chúa đúng là như thế: TOÀN NĂNG! Vì vậy, Người có thể đón lấy ngay cả tội lỗi của chúng ta và biến đổi nó. Điều này không có nghĩa là tự bản chất tội lỗi là tốt; đúng hơn, điều đó có nghĩa là Thiên Chúa có thể biến đổi tội lỗi trong cuộc sống chúng ta. Người có thể làm nảy sinh điều tốt lành từ bất cứ điều gì, và cách thức chính yếu Người thực hiện điều này là qua lòng thương xót của Người.
Thánh Phaolô đã nói trong thư gửi tín hữu Rôma: “ở đâu tội lỗi đã lan tràn, ở đó ân sủng càng chứa chan gấp bội” (Rm 5:20). Thiên Chúa đã thấy tình trạng sa ngã của chúng ta, Người thấy tội lỗi của chúng ta, và đáp lại, trước hết và trên hết, Người trao ban lòng thương xót và ân sủng. Người mong muốn tha thứ cho chúng ta và giao hòa với chúng ta. Và chính ân sủng này, được ban vì tội lỗi của chúng ta, là điều “tốt” vượt quá mọi điều chúng ta có thể hiểu thấu.
Với nhận thức nền tảng này về điều tốt lành mà Thiên Chúa có thể làm nảy sinh từ tội lỗi, giờ đây chúng ta hãy xem xét những khía cạnh “xấu” và “xấu xa” của tội lỗi.
Tội lỗi là một sự xúc phạm đến lý trí, chân lý và lương tâm ngay thẳng; đó là sự thiếu sót trong tình yêu đích thực đối với Thiên Chúa và tha nhân, do sự quyến luyến lệch lạc với một số điều tốt gây nên. (GLHTCG #1849)
Tội lỗi, xét như một “sự xúc phạm”, là một hành động chúng ta thực hiện hoặc một sự bỏ sót điều chúng ta phải làm. Đó là một hành động trái với “lý trí, chân lý và lương tâm ngay thẳng”. Nhận định này rất hữu ích, vì nó cho chúng ta thấy rằng khi một người phạm tội, người ấy đang hành động cách dại dột và trái với thực tại. Để cố ý thực hiện trọn vẹn bất kỳ hành vi tội lỗi nào, người ấy phải chối bỏ chân lý trong lương tâm mình.
Tội lỗi cũng là hậu quả của “sự quyến luyến lệch lạc với một số điều tốt”. Điều này có nghĩa là tội lỗi phát sinh từ việc gắn bó với một “điều tốt” cách vô trật tự. Thoạt nghe, điều này có vẻ lạ lùng. Gắn bó với một điều “tốt” thì làm sao lại có thể là sai?
Để hiểu đúng điều này, chúng ta phải hiểu “điều tốt” là gì. Theo nghĩa này, điều tốt là bất cứ điều gì mà trí khôn và ý chí chúng ta nhận biết là tốt. Chúng ta có thể xem thức ăn là tốt, một công việc mới là tốt hoặc tiền bạc là tốt. Thật vậy, tự bản chất, những điều ấy đều tốt. Vấn đề là chúng ta có thể trở nên quyến luyến với những điều ấy, hay với bất kỳ điều tốt nào, một cách vô trật tự và do đó mang tính tội lỗi.
Chẳng hạn, nếu một người cướp ngân hàng, rất có thể người ấy làm như vậy vì xem kết quả của vụ cướp — tiền bạc — là điều tốt. Tiền bạc, tự bản chất, là một điều tốt. Tự nó không có gì sai trái. Nhưng người ta có thể ham muốn tiền bạc cách vô trật tự. Trong trường hợp đó, sự quyến luyến vô trật tự với tiền bạc có thể khiến một người chọn tiền bạc thay vì chân lý luân lý rằng chúng ta không được trộm cắp. Người ấy chọn trộm cắp vì lương tâm bị lẫn lộn và lầm tưởng tiền bạc là điều tốt lớn hơn. Đây là hậu quả của sự quyến luyến không lành mạnh với tiền bạc.
Điều tương tự cũng có thể được nói về thức ăn. Thức ăn tự bản chất là tốt. Nhưng khi một người ham muốn thức ăn đến mức nghiêm trọng và vô trật tự, thức ăn có thể dẫn người ấy đến tội mê ăn uống. Như vậy, sự quyến luyến quá mức với thức ăn là có tội.
Tội lỗi hủy hoại hạnh phúc của chúng ta khi khiến chúng ta quyến luyến cách vô trật tự với những điều tốt mà mình khao khát. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là không ai chọn quyến luyến quá mức với một điều gì đó nhằm làm cho mình trở nên khốn khổ. Dĩ nhiên, trong thâm tâm, họ có thể nhận ra thực tế này, nhưng hiếm khi có ai chọn một sự quyến luyến vô trật tự với điều gì đó vì biết rằng điều ấy là sai. Họ chọn như vậy vì bị lừa dối và lẫn lộn, đồng thời đã để cho ý chí của mình trở nên suy yếu và bị chi phối, thậm chí bị lệ thuộc đến mức nghiện ngập.
Những cách mô tả tội lỗi: Theo truyền thống, tội lỗi đã được phân loại theo nhiều cách khác nhau. Dưới đây là một số loại phổ biến nhất.
Các tội thuộc tinh thần: Đây là những tội xấu xa nhất và gây tổn hại nhiều nhất. Đó là những tội như kiêu ngạo (lấy mình làm trung tâm), phạm thượng (bất kính đối với Thiên Chúa hoặc Hội Thánh của Người) và bội giáo (trực tiếp chối bỏ đức tin).
Các tội xác thịt: Đây là những tội thuộc về xác thịt. Thư Galát 5:19–21 liệt kê các tội xác thịt: “Những việc do xác thịt gây ra thì đã rõ: gian dâm, ô uế, phóng đãng, thờ ngẫu tượng, phù phép, hận thù, tranh chấp, ghen tuông, những cơn giận dữ bộc phát, những hành vi ích kỷ, bất hòa, bè phái, những sự đố kỵ, chè chén say sưa, trác táng và những điều tương tự.”
Tội do hành vi và tội do thiếu sót: Những tội nghiêm trọng hơn của chúng ta thường là những điều chúng ta chủ động và cố ý làm: tội do hành vi. Chúng ta thực hiện một hành vi xúc phạm đến Thiên Chúa hoặc tha nhân. Nhưng cũng có những tội do “thiếu sót”, nghĩa là chúng ta đã không làm điều đáng lẽ phải làm. Chúng ta đã thiếu sót trong việc thực hành nhân đức, lòng thương xót, lòng nhân hậu hoặc những điều tương tự. Đây là sự chểnh mảng về phía chúng ta và vẫn là tội.
Những bất toàn thiêng liêng: Có liên hệ với các tội do thiếu sót là những bất toàn thiêng liêng. Đây là những tội chỉ hệ tại ở việc thiếu lòng yêu mến trọn hảo. Chúng vẫn là tội, nhưng thuộc về sự thiếu lòng yêu mến trọn hảo hơn là một điều chúng ta chủ động làm. Chúng ta sẽ luôn tìm thấy những bất toàn thiêng liêng trong đời sống mình, nhất là sự thiếu trọn hảo trong đức tin, đức cậy và đức mến.
Những tội nghịch với nhân đức: Một cách phân biệt khác về tội là xét những phương diện chúng ta chưa sống nhân đức cách trọn hảo. Nhân đức thường được định nghĩa là “trung dung giữa các thái cực”. Vì thế, nếu chúng ta thái quá hoặc bất cập trong một lĩnh vực nào đó của đời sống, thì rất có thể chúng ta đang thiếu nhân đức. Sự thiếu nhân đức này cũng là một hình thức của tội.
Đối tượng của tội: Theo truyền thống, có ba đối tượng mà tội của chúng ta xúc phạm đến: Thiên Chúa, tha nhân hoặc chính mình. Chúng ta có thể phạm tội trực tiếp chống lại Thiên Chúa qua sự bất tuân và những tội thiêng liêng khác. Chúng ta phạm tội với tha nhân mỗi khi thiếu đức ái. Nhưng chúng ta cũng có thể phạm tội chống lại chính mình hoặc nơi chính mình qua những tội như mê ăn uống, thủ dâm, tự thương hại, v.v. Hiểu được ba đối tượng có thể có của tội sẽ giúp ích rất nhiều cho việc thắng vượt tội lỗi.
Tội trọng và tội nhẹ: Sự phân biệt phổ biến nhất về tội là giữa tội trọng và tội nhẹ. Điều này sẽ được trình bày thêm ở phần dưới; nhưng lúc này, chỉ cần nói rằng tội trọng là những tội có tính chất nghiêm trọng nhất, hoàn toàn cắt đứt mối tương quan của chúng ta với Thiên Chúa. Tội nhẹ là mọi loại tội khác chưa đến mức là tội trọng.
Tư tưởng, lời nói hoặc việc làm: Một cách phân biệt truyền thống cuối cùng là xác định tội nằm ở đâu. Chúng ta có thể phạm tội chỉ trong tư tưởng. Sau đó, tư tưởng cũng có thể trở thành tội trong lời nói hoặc hành động của chúng ta. Một lần nữa, việc xác định được mình đang mắc loại tội nào là điều hữu ích.
Mức độ nghiêm trọng của tội
Cách phân biệt tội thông thường nhất là phân biệt giữa tội trọng và tội nhẹ. Điều quan trọng là biết sự khác biệt và những hậu quả mà mỗi loại tội gây ra cho chúng ta. Biết được sự khác biệt này cũng quan trọng để chúng ta biết cách thắng vượt từng loại tội ấy.
Tội nhẹ: Về cơ bản, tội nhẹ là bất cứ tội nào chưa đạt đến mức nghiêm trọng của tội trọng. Nếu đó là tội mà không phải là tội trọng, thì đó là tội nhẹ. Tội nhẹ có thể là tội do hành vi hoặc tội do thiếu sót. Chúng cũng có thể là những bất toàn thiêng liêng. Cách tốt nhất để hiểu tội nhẹ là xem xét nó trong tương quan với tội trọng. Một lần nữa, nếu tội của chúng ta không phải là tội trọng, thì nó thuộc mức độ tội nhẹ.
Tội nhẹ không có sức cắt đứt hoàn toàn mối tương quan của chúng ta với Thiên Chúa. Nhưng chúng có tác động làm tổn hại mối tương quan ấy và gây thương tổn cho chính linh hồn chúng ta. Các tội nhẹ có thể chồng chất lên nhau, dẫn đến những tội nhẹ khác. Tuy nhiên, một ngàn tội nhẹ không bao giờ có thể ngang bằng với một tội trọng. Tội trọng thuộc về một phạm trù hoàn toàn khác. Dẫu vậy, cũng cần lưu ý rằng các tội nhẹ, nhất là khi gia tăng về số lượng, có thể làm chúng ta suy yếu đến mức dễ sa vào tội trọng hơn.
Các tội nhẹ được tha trong Bí tích Hòa Giải, nhưng cũng có thể được tha nhờ cầu nguyện, rước lễ và thực lòng ăn năn tội. Tuy nhiên, Bí tích Hòa Giải là nơi lý tưởng để lãnh nhận ơn tha thứ các tội nhẹ, vì Bí tích này ban thêm một ân sủng đặc biệt cho phương diện mà chúng ta cần đến nhất.
Tội trọng: Tội trọng là tội nghiêm trọng nhất, và hậu quả của nó phải được hiểu qua chính tên gọi của nó: tội gây chết. “Gây chết” nghĩa là đưa đến cái chết; vì thế, tội trọng hoàn toàn giết chết ân sủng của Thiên Chúa trong tâm hồn chúng ta. Nó khiến chúng ta chết về mặt thiêng liêng, không còn đức mến và đức cậy.
Điều đáng chú ý là tội trọng không nhất thiết hủy diệt đức tin trong đời sống chúng ta. Chắc chắn nó tấn công và làm đức tin của chúng ta rối loạn, nhưng người ta vẫn có thể có đức tin khi đang ở trong tình trạng tội trọng. Thực ra, chính khả năng tin vẫn còn tồn tại ấy có thể giúp một người ăn năn tội trọng và trở về với Thiên Chúa.
Tuy nhiên, dù đức tin không nhất thiết bị tội trọng hủy diệt hoàn toàn, thì đức cậy và đức mến lại bị hủy diệt hoàn toàn. Linh hồn ở trong tình trạng tội trọng mà không ăn năn thì không thể trông cậy vào Thiên Chúa bằng bất cứ cách nào, cũng không có khả năng thực thi đức ái phát sinh từ ơn thánh hóa.
Việc tìm hiểu tội trọng có vẻ hơi mang tính chuyên môn và khó hiểu trên bình diện thực tế. Tuy nhiên, điều quan trọng là hiểu bản chất của tội trọng (như đã giải thích ở trên), cũng như những điều kiện để một người phạm tội trọng. Các điều kiện ấy như sau:
Chất liệu nặng: Để một tội là tội trọng, điều kiện đầu tiên là hành vi đã thực hiện phải nghiêm trọng. Đôi khi điều này có thể khó phân định đối với một số tội, nhưng với những tội khác thì lại rõ ràng. Bất cứ sự vi phạm nghiêm trọng nào đối với Mười Điều Răn đều phải được coi là chất liệu nặng. Sau đây là một vài ví dụ rõ ràng: giết người, bạo lực, phóng hỏa, trộm cắp, ngoại tình, gian dâm, phá thai, phạm thượng, bội giáo, v.v. Đây là một số hành vi nghiêm trọng nhất mà một người có thể thực hiện. Đúng là tất cả những hành vi này đều có thể được thực hiện ở mức độ nhẹ hơn, nhưng để xét chúng là nghiêm trọng, chúng ta nên nghĩ đến việc những hành vi ấy được thực hiện ở mức độ nghiêm trọng nhất.
Biết rõ đầy đủ: Điều kiện cần thiết thứ hai của tội trọng là một người thực hiện hành vi nghiêm trọng với sự hiểu biết đầy đủ rằng đó là điều sai trái nghiêm trọng. Hãy lưu ý rằng từ “đầy đủ” được dùng ở đây để xác định mức độ hiểu biết của người ấy. Không chỉ là nghi ngờ điều đó sai trái, hay thậm chí khá chắc chắn; đúng hơn, phải có sự hiểu biết trọn vẹn về tính chất nghiêm trọng và mức độ nặng nề của hành vi. “Đầy đủ” nghĩa là 100%. Thiên Chúa biết liệu chúng ta có biết mức độ nghiêm trọng của tội hay không, và Người biết liệu chúng ta có thiếu hiểu biết hay không. Hy vọng rằng, nếu thành thật với chính mình, chúng ta cũng sẽ có thể nhìn nhận mức độ hiểu biết của mình và thừa nhận khi nào mình thực sự biết rõ đầy đủ.
Sự ưng thuận hoàn toàn: Một lần nữa, hãy lưu ý ở đây việc dùng từ “hoàn toàn” để xác định mức độ ưng thuận. Chỉ thực hiện hành vi ấy thôi thì chưa đủ; hành vi ấy còn phải được thực hiện một cách hoàn toàn tự do, bằng ý chí tự do của chính mình. Xin nhắc lại, “hoàn toàn” có nghĩa là được thực hiện cách tự do, với 100% ý chí tự do của anh chị em. Bất cứ mức độ nào dưới 100% đều không đáp ứng điều kiện để thành tội trọng.
Với sự hiểu biết căn bản về ba điều kiện này của tội trọng, chúng ta cũng có thể thấy rằng bất cứ sự thiếu hụt nào nơi một trong ba điều kiện ấy đều lập tức làm giảm trách nhiệm cá nhân mà một người có thể phải chịu; do đó, tội ấy chỉ còn là tội nhẹ. Điều đó không có nghĩa là tội ấy bớt sai trái đi chút nào, mà chỉ có nghĩa là chúng ta có thể không phải chịu trách nhiệm cá nhân ở cùng mức độ về điều mình đã làm; do đó, có thể chúng ta chưa hoàn toàn cắt đứt, đến mức 100%, mối tương quan của mình với Thiên Chúa.
Lúc này, hiểu được những nguyên tắc căn bản này về tội lỗi là đủ. Ở phần sau của cuốn sách này, khi xem xét những tội cụ thể, chúng ta sẽ dùng ba điều kiện này để giúp làm nổi bật sự khác biệt giữa tội trọng và tội nhẹ trên bình diện thực hành.
Chương tiếp theo: Chương 2 – Luật, xã hội, ân sủng và ơn cứu độ
Cũng có bản sách điện tử & sách bìa mềm
Amazon.com – Google Play – iTunes – Barnes and Noble
