आपली धन्य माता, देवदूत आणि सर्व संत ज्या गौरवाचा अनुभव घेतात, त्यात सहभागी होण्यासाठी या जीवनात आपल्याला ज्या वाटेने चालण्याचे आवाहन आहे, ती वाट समजून घ्यायला हवी. अनेक संतांनी या प्रवासाविषयी लिहिले आहे. या पुस्तकात पुढे आपण त्यांपैकी काही लेखनांचा विचार करू. त्यांत आध्यात्मिक वाढीचे तीन टप्पे स्पष्ट केले आहेत. परंपरेने त्यांना शुद्धीकरणाचा मार्ग, प्रकाशप्राप्तीचा मार्ग आणि मीलनाचा मार्ग असे म्हणतात. या नावांवरून सूचित होते त्याप्रमाणे, हे तीन मार्ग पावित्र्याच्या शिखराकडे सतत चढत जाणाऱ्या ख्रिस्ती जीवनप्रवासाचे वर्णन करतात. गंभीर पापांवर आणि पापी सवयींवर मात करण्यासाठी चाललेल्या आध्यात्मिक संघर्षात सुरुवातीला जे शुद्धीकरण घडते, त्याचे वर्णन शुद्धीकरणाचा मार्ग करतो. आपली इंद्रिये आणि अव्यवस्थित वासना शुद्ध झाल्यावर देवाकडून मिळणाऱ्या अंतःकरणातील प्रकाशाचे वर्णन प्रकाशप्राप्तीचा मार्ग करतो. देवाशी मीलन होण्यात जी आध्यात्मिक परिपूर्णता आहे, तिच्यासाठी आपल्याला पाचारण केले आहे; ती प्राप्त झाल्यावर काय घडते, हे मीलनाचा मार्ग स्पष्ट करतो. त्यानंतर आपण या लेखनांचा संबंध स्वर्गातील शाश्वत श्रेणीव्यवस्थेशी जोडून पाहू. देवदूत आणि संत आताही त्या व्यवस्थेत सहभागी आहेत आणि तीच व्यवस्था सदासर्वकाळ देवाचे एकमेव नगर बनून राहील. ही स्वर्गीय श्रेणीव्यवस्था आणि तिच्यातील गौरवाच्या विविध पातळ्या समजून घेतल्यावर, शाश्वत गौरवात शक्य तितक्या पूर्णपणे सहभागी होण्यासाठी पावित्र्याचे सर्वोच्च शिखर गाठण्याचा प्रयत्न करण्यास आपल्याला आमंत्रण मिळते.
तर, प्रथम आपण देवदूतांविषयी जाणून घेऊया. पुढे सविस्तर स्पष्ट केल्याप्रमाणे, देवदूतांच्या गणांची स्वाभाविक रचना आपल्या मानवी जीवनप्रवासाचा नकाशा देते. हे देवदूत त्या प्रवासात आपल्याला मदत करतातच, पण त्यांच्या स्वतःच्या स्वरूपातून ते आपल्याला मार्ग आणि अंतिम ध्येयही दाखवतात.
संत थॉमस अक्विनास: आपले मार्गदर्शक
संत थॉमस अक्विनास यांनी ख्रिस्तसभेला दिलेल्या देणग्यांपैकी एक म्हणजे देवदूतांचे स्वरूप आणि भूमिका यांचे त्यांनी केलेले स्पष्टीकरण. सुम्मा थिओलॉजिका (पहिला भाग, प्रश्न 50–64) या ग्रंथात अक्विनास देवदूतांचे मूलद्रव्य, बुद्धी, इच्छाशक्ती आणि उत्पत्ती यांविषयी लिहितात. पूर्वी उल्लेख केलेल्या पाचव्या किंवा सहाव्या शतकातील सिरियन संन्यासी छद्म-डायोनिसियस अरिओपागाइट यांच्या धर्मशास्त्रीय विचारांचा आधार घेऊन, अक्विनास संपूर्ण पवित्र शास्त्रावरून असा निष्कर्ष काढतात की स्वर्गात देवदूतांचे नऊ वेगवेगळे गण श्रेणीनुसार रचलेले आहेत. प्रत्येकी तीन गणांच्या तीन गटांत विभागलेल्या या रचनेला ‘स्वर्गीय श्रेणीव्यवस्था’ असे म्हणतात. संत थॉमस यांची मूलभूत तत्त्वज्ञानविषयक तत्त्वे आणि त्यांची परिभाषा नीट समजल्याशिवाय त्यांची शिकवण समजणे कठीण जाऊ शकते. त्यांनी मानवी विवेकावर आधारलेली ॲरिस्टॉटलची तत्त्वज्ञानविषयक परिभाषा आणि तर्कपद्धती स्वीकारली. त्यांना त्यांनी ख्रिस्ती प्रकटीकरणाची जोड दिली, कारण त्या प्रकटीकरणातून मिळणारे ज्ञान मानवी विवेकाला स्वाभाविकपणे प्राप्त होणाऱ्या ज्ञानाच्या पलीकडचे आहे. अशा रीतीने त्यांनी पद्धतशीरपणे धर्मशास्त्रीय निष्कर्ष काढले. येथे आपण ते काय शिकवतात, यावरच लक्ष केंद्रित करू; त्या निष्कर्षापर्यंत ते कसे पोहोचले, यावर नाही. ‘संत थॉमस या निष्कर्षापर्यंत कसे पोहोचले?’ असा प्रश्न तुम्हाला पडला, तर त्याच्या स्पष्टीकरणासाठी तुम्हाला मूळ सुम्मा ग्रंथच पाहावा लागेल.
देवदूतांची उत्पत्ती
केवळ देवच अनादी आहे; त्याने देवदूतांना निर्माण केले. अक्विनास यांच्या मते, देवाने विश्व निर्माण केले त्याच वेळी, एकाच निर्णायक दैवी सृजनकृतीत देवदूतांनाही निर्माण केले असावे. असे मानण्याचे एक कारण म्हणजे काही देवदूतांची निर्मिती भौतिक जगाचे नियमन करण्यासाठी आणि पृथ्वीवरील त्यांच्या तात्पुरत्या वास्तव्यात मानवांची सेवा करण्यासाठी झाली. “पवित्र शास्त्र ज्यांना सामान्यतः ‘देवदूत’ म्हणते, अशा आध्यात्मिक, देहरहित जीवांचे अस्तित्व हे श्रद्धेचे एक सत्य आहे. पवित्र परंपरेतील एकमत जितके स्पष्ट आहे, तितकीच पवित्र शास्त्राची साक्षही स्पष्ट आहे” (कॅथलिक ख्रिस्तसभेची धर्मशिक्षणसंहिता #328).
देवदूतांची निर्मिती एम्पिरियन स्वर्गात (सर्वोच्च स्वर्गात) पावन करणाऱ्या कृपेच्या अवस्थेत झाली; तरीही निर्मितीच्या क्षणापासूनच त्यांना देवाचे परमानंदमय दर्शन घडले नाही. त्याऐवजी, ज्यांनी देवावर प्रेम करून त्याच्या कृपेला प्रतिसाद दिला, ते लगेचच त्या परमानंदमय दर्शनास पात्र ठरले. हे दर्शन त्यांची प्रेममय इच्छा देवाच्या इच्छेशी सदासर्वकाळ अनुरूप करते. ही देवाच्या इच्छेशी अनुरूप करणारी कृपा कायमस्वरूपी आहे. देवावर प्रेम करण्याच्या आणि त्याच्या परिपूर्ण इच्छेचा स्वीकार करण्याच्या आपल्या पहिल्याच कृतीने त्यांना या कृपेस पात्र ठरावे लागले.
देवदूतांच्या स्वरूपानुसार, देवाच्या गौरवात सहभागी होण्यासाठी प्रत्येक देवदूताची निर्मिती झाली. या सहभागाची स्पष्टता आणि उत्कटता प्रत्येकाच्या बाबतीत वेगवेगळी असली, तरी प्रत्येक देवदूत पूर्णपणे आनंदी आणि तृप्त आहे. देवाच्या परमानंदमय दर्शनामुळे त्यांना आपल्या बुद्धीने देवाचे मूलस्वरूप स्पष्टपणे जाणता येते आणि आपल्या इच्छाशक्तीने दैवी प्रेमात उत्कटतेने सहभागी होता येते. यामुळे त्यांना पाप करणे शक्य नसते. ते सदासर्वकाळ देवावरच स्थिर राहतात, त्याच्यावर निरंतर प्रेम करतात आणि त्याच्या इच्छेनुसार सेवा करतात.
एक तृतीयांश देवदूतांनी आपल्या पहिल्याच निवडीत देवावर प्रेम करण्यास नकार दिला. त्यामुळे ते देवाच्या परमानंदमय दर्शनास कधीच पात्र ठरले नाहीत आणि त्यांच्या आत्म्यातील पावन करणारी सर्व कृपा त्यांनी गमावली. परिणामी, त्यांना स्वर्गातून हाकलून देण्यात आले. तरीही त्यांच्याकडे त्यांच्या स्वाभाविक शक्ती आहेत, मात्र आता त्यांना कृपेचे साहाय्य नाही (पाहा: प्रकटीकरण 12). हे दुरात्मे आता गर्व आणि मत्सर ही दोन पापे करू शकतात आणि त्यांत पूर्णपणे बुडालेले आहेत. ही आध्यात्मिक पापे आहेत; ती करण्यासाठी शरीराची गरज नसते.
देवाचा ‘प्रकाशवाहक’ लुसिफर हा सेराफिम देवदूतांपैकी एक असावा. पतित देवदूतांमध्ये तो सर्वांत उच्च श्रेणीचा असल्याने त्याला आता सैतान म्हटले जाते. या नावाचा अर्थ ‘विरोधक’ किंवा ‘आरोप लावणारा’ असा आहे. संत थोमस अक्विनास असा तर्क मांडतात की, लुसिफरची निर्मिती झाली तेव्हाच त्याला माहीत होते की तो देव होऊ शकत नाही, कारण त्याला स्वतःचा स्वभाव बदलता येत नव्हता. पण त्याला ‘देवासारखे’ व्हायचे होते: स्वतःच्या नैसर्गिक सामर्थ्याने सृष्टी निर्माण करावी, स्वतःच्या बळावर परम धन्यता प्राप्त करावी आणि खालच्या श्रेणीतील देवदूतांवर स्वतःच्या इच्छेनुसार शासन करावे, अशी त्याची इच्छा होती. देवाला नाकारून लुसिफरने पवित्रीकरण करणारी कृपाही नाकारली. त्याचे उच्च स्थान आणि त्याचे पापमय उदाहरण पाहून खालच्या श्रेणीतील देवदूतांनीही त्याच्यासारखी निवड केली असावी. देवदूतांचा स्वभाव असा आहे की त्यांनी इच्छाशक्तीने एकदा घेतलेला निर्णय परत घेता येत नाही. कारण त्यांच्या श्रेष्ठ बुद्धीला त्या निर्णयाशी संबंधित सर्व ज्ञान एकाच वेळी पूर्ण स्पष्टतेने आकलन करता येते. ते आपल्या निर्णयांचा ‘पुनर्विचार’ करत नाहीत; त्यांचे निर्णय अंतिम असतात. त्यामुळे ते गर्वाच्या पापातच बुडून राहतात आणि मत्सरापोटी मानवाच्या तारणात अडथळा आणण्यासाठी आपल्या नैसर्गिक सामर्थ्यांचा अथक वापर करतात. हे करताना ते स्वार्थी आध्यात्मिक दुःखात आणि स्वतःचीच कीव करण्यात गुंतलेले असतात; त्या अवस्थेतून ते कधीही पश्चात्ताप करून फिरणार नाहीत.
देवदूतांचे मूलस्वरूप
देवदूत हे शुद्ध आत्मिक जीव आहेत. म्हणजेच, मानवांप्रमाणे ते शरीर आणि आत्मा यांच्या संयोगाने बनलेले नाहीत. ‘देवदूत’ हा शब्द त्यांचे स्वरूप सांगण्यापेक्षा त्यांचे कार्य सांगतो. स्वरूपतः ते बुद्धी आणि इच्छाशक्ती असलेले आत्मिक जीव आहेत. त्यांचे कार्य देवाचे दूत, म्हणजे त्याचे संदेशवाहक, म्हणून सेवा करणे हे आहे. देवदूतांच्या श्रेणींमध्ये सर्वांत खालच्या श्रेणीतील रक्षक देवदूतांना ‘देवदूत’ ही संज्ञा सर्वांत नेमकेपणाने लागू होते, कारण संदेशवाहक म्हणून सेवा करणे हेच त्यांचे एकमेव कार्य आहे. उच्च श्रेणींतील देवदूतही काही प्रसंगी संदेशवाहकाचे कार्य करतात; म्हणून त्यांनाही देवदूत म्हणणे योग्य आहे.
दानीएल संदेष्ट्याला झालेल्या एका दर्शनात देवाच्या सिंहासनाभोवतीचे दृश्य असे उलगडले: “हजारो हजार त्याची सेवा करत होते आणि दहा हजारांच्या असंख्य तुकड्या त्याच्यासमोर उभ्या होत्या” (दानीएल 7:10). येथे एका तुकडीचा अर्थ 10,000 असा आहे. म्हणजे दानीएलने देवदूतांच्या अशा दहा-दहा हजारांच्या हजारो तुकड्या पाहिल्या. संत थोमस अक्विनास म्हणतात की देवदूत “अतिशय मोठ्या संख्येने अस्तित्वात आहेत; त्यांची संख्या भौतिक वस्तूंच्या कोणत्याही समुदायाच्या संख्येपेक्षा कितीतरी अधिक आहे.” दुसऱ्या शब्दांत, मानवांपेक्षा देवदूत कितीतरी अधिक असावेत, असा त्यांचा तर्क आहे. याचे एक कारण असे की देवदूतांच्या संख्येवर कोणतीही भौतिक मर्यादा नाही. म्हणून देवाने आपल्या अमर्याद सर्जनशीलतेतून आणि चांगुलपणातून ते अतिशय मोठ्या संख्येने निर्माण केले असावेत. शिवाय, देवदूत पूर्णपणे आत्मिक जीव असल्याने ते भौतिक वस्तूंपेक्षा अधिक परिपूर्ण आहेत, कारण त्यांच्यात सनातन ईश्वरी स्वरूपाचे अधिक स्पष्ट प्रतिबिंब दिसते. एखादी गोष्ट जितकी अधिक परिपूर्ण, तितक्या अधिक संख्येने देव ती निर्माण करतो.
एकाच मानवजातीमध्ये अनेक वेगवेगळ्या व्यक्ती असतात. प्रत्येक माणसाच्या भौतिक स्वरूपातील वैशिष्ट्यांमुळे तो इतरांपेक्षा वेगळा असतो. याउलट, प्रत्येक देवदूत स्वरूपतः पूर्णपणे आत्मिक असल्याने तो स्वतःच एक स्वतंत्र जाती आहे आणि त्या जातीचा तो एकमेव सदस्य आहे. म्हणून जितके देवदूत आहेत तितक्याच त्यांच्या जाती आहेत. याशिवाय, प्रत्येक देवदूताची जाती अविनाशी आहे. म्हणजे देवदूत मरू शकत नाहीत, आजारी पडू शकत नाहीत किंवा कोणत्याही प्रकारे क्षय पावू शकत नाहीत.
फादर रेजिनाल्ड गारिगू-लाग्रांज, ओ. पी., आपल्या वास्तव — संत थोमस अक्विनास यांच्या विचारांचा समन्वय या ग्रंथात हे असे स्पष्ट करतात: “देवदूत पूर्णपणे आत्मिक असतील, तर त्यांच्यात व्यक्तिभेद घडवणारे कोणतेही तत्त्व आढळणार नाही; म्हणजेच, एकाच जातीच्या अनेक व्यक्ती असणे शक्य करणारे कोणतेही तत्त्व त्यांच्यात आढळणार नाही. द्रव्यात साकार न झालेले रूप एकमेवच असते, असे ते संत थोमस यांच्या मताशी सहमत होऊन म्हणतात. उदाहरणार्थ, शुभ्रता ही या किंवा त्या शुभ्र वस्तूत साकार झालेली नाही अशी कल्पना केली, तर ती एक आणि अद्वितीय असेल” (प्रकरण 23). दुसऱ्या शब्दांत, काटेकोर अर्थाने अनेक वस्तूंना ‘शुभ्र’ म्हणता येते, पण ते केवळ ‘शुभ्रता’ ही अभौतिक संकल्पना भौतिक वस्तूंमध्ये साकार होते म्हणून. शुभ्रता जिच्यात साकार होऊ शकेल अशी कोणतीही भौतिक वस्तू नसेल, तर एकच अभौतिक ‘शुभ्रता’ अस्तित्वात असू शकते. देवदूतांच्या बाबतीतही असेच आहे. ते पूर्णपणे आत्मिक असल्याने ज्याला त्यांचे ‘अभौतिक रूप’ म्हणतात, ते केवळ एका देवदूतातच असू शकते. त्यामुळे प्रत्येक देवदूत आपल्या जातीचा एकमेव सदस्य असतो.
पवित्र शास्त्रात आपण वाचतो की देवदूतांनी काही प्रसंगी देहाचे रूप धारण केले आहे. असे रूप धारण करणे ही पूर्णपणे त्यांच्या देवदूतीय सामर्थ्याची अभिव्यक्ती आहे. देवदूत प्रत्यक्षात माणूस होत नाही किंवा त्याचे रूपांतर जिवंत देहात होत नाही. त्याच्यावर सोपवलेले कार्य पूर्ण करण्यापुरतेच ते रूप तात्पुरते असते. जुन्या करारात देवदूत प्रकट झाल्याचे काही प्रसंग आहेत. देवदूत अब्राहामाला प्रकट झाले आणि नंतर त्यांनी सदोम व गमोरा या नगरांचा नाश केला (उत्पत्ती 18). याकोबाने एका देवदूताशी कुस्ती केली (उत्पत्ती 32:22–32). शद्रख, मेशख आणि अबेदनेगो यांचे ज्वाळांपासून रक्षण करण्यासाठी एक देवदूत धगधगत्या भट्टीत त्यांच्यासोबत प्रकट झाला (दानीएल 3). नव्या करारात प्रमुख देवदूत गाब्रिएल धन्य कुमारी मरियेला प्रकट झाला (लूक 1:26–38). संत योसेफांना तीन स्वप्नांत देवदूतांचे दर्शन झाले (मत्तय 1:20–24; 2:13, 19–20). येशूच्या पुनरुत्थानानंतर रिकाम्या थडग्याजवळ देवदूत प्रकट झाले (मत्तय 28:1–7; मार्क 16:1–7; लूक 24:1–7; योहान 20:1–2, 11–13). एका देवदूताने संत पेत्रांची तुरुंगातून सुटका केली (प्रेषितांची कृत्ये 12:6–11).
देवदूत हे आध्यात्मिक जीव आहेत. त्यांना भौतिक मर्यादा किंवा काळाचे बंधन नसले, तरी ते भौतिक जगात एखाद्या विशिष्ट वेळी कार्य करू शकतात. ते एखाद्या ठिकाणी उपस्थित राहून आपल्या देवदूतीय सामर्थ्याने तेथे कार्य करू शकतात. ही उपस्थिती देहधारी किंवा भौतिक स्वरूपाची नसते; ती त्यांच्या देवदूतीय सामर्थ्याशी आणि त्यांच्यावर सोपवलेल्या कार्याशी निगडित असते. शिवाय, केवळ इच्छेने ते क्षणार्धात एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाऊ शकत असले, तरी भौतिक जगात एकाच वेळी अनेक ठिकाणी उपस्थित राहून कार्य करू शकत नाहीत. एका वेळी ते एकाच ठिकाणी उपस्थित राहून कार्य करू शकतात. उदाहरणार्थ, योद्धा देवदूतांच्या ‘सामर्थ्ये’ या श्रेणीतील एखादा देवदूत एका विशिष्ट क्षणी रशियातील एखाद्या व्यक्तीच्या जीवनात चाललेल्या आध्यात्मिक संघर्षात प्रत्यक्ष लढत असेल, तर नेमक्या त्याच क्षणी तो कॅनडातील एखाद्या व्यक्तीच्या जीवनात चाललेल्या आध्यात्मिक संघर्षात लढू शकत नाही. म्हणूनच इतक्या प्रचंड संख्येने देवदूतांची आवश्यकता आहे.
देवदूतांची बुद्धी
देवदूतांचे ज्ञान मानवी ज्ञानापेक्षा वेगळे असते. भौतिक जगाशी संपर्क येताना मनुष्य पाच ज्ञानेंद्रियांद्वारे [दृष्टी, श्रवण, चव, गंध आणि स्पर्श] शिकतो. अनुभवांतून तो अमूर्त संकल्पना तयार करतो, त्यांवर विचार करतो आणि तर्काच्या साहाय्याने आपले विचार सुसूत्र करतो. या प्रक्रियेसाठी प्रयत्न आणि वेळ लागतो. उदाहरणार्थ, झाड म्हणजे काय हे मनुष्याला समजते, कारण त्याने अनेक झाडे पाहिलेली असतात आणि त्यांना स्पर्श केलेला असतो. पाहिलेल्या प्रत्येक झाडाची तो एक अमूर्त संकल्पना तयार करतो आणि ती स्मरणात ठेवतो. नंतर दुसरे एखादे झाड दिसले की, तो ‘झाड’ ही अमूर्त संकल्पना त्या विशिष्ट झाडाला लावून हेही एक झाड आहे, असा निष्कर्ष काढतो.
देवदूत शिकत नाहीत; त्यांच्या निर्मितीच्या क्षणीच त्यांना त्यांचे संपूर्ण ज्ञान थेट देवाकडून मिळते. त्यामुळे त्यांना तर्कप्रक्रियेतून जावे लागत नाही. त्यांना जे माहीत असते ते थेट माहीत असते आणि त्या ज्ञानानुसार ते कृती करतात. इंद्रियांद्वारे त्यांना बोध होत नसल्यामुळे, भौतिक जगाची त्यांना मनुष्याप्रमाणे ओळख होत नाही. तरीही त्यांना भौतिक जगाचे सहजज्ञान थेट देवाकडून आणि मानवी कृतींच्या निरीक्षणातून मिळते.
प्रत्येक देवदूताला कोणते ज्ञान द्यायचे हे देव ठरवतो. त्या देवदूताला त्याच्यावर सोपवलेले कार्य पूर्ण करण्यासाठी जे ज्ञान आवश्यक असते, नेमके तेच त्याला मिळते. उच्च श्रेणीतील देवदूत देवाच्या अधिक निकट असल्यामुळे, खालच्या श्रेणीतील देवदूतांपेक्षा त्यांना दैवी सत्ये अधिक स्पष्टपणे समजतात. त्यांना अधिक सत्ये दिली जात नाहीत. फरक ज्ञानाच्या प्रमाणात नसून त्याच्या गुणवत्तेत आहे.
देवदूतांना स्वतःच्या देवदूतीय स्वरूपाची स्पष्ट जाणीव असते आणि त्यातूनच त्यांना इतर प्रत्येक देवदूताचीही ओळख असते. ते देवाच्या प्रतिमेत घडवलेले असल्यामुळे, या आत्मज्ञानातून त्यांना देवाविषयी स्वाभाविक ज्ञानही लाभते. याशिवाय, देव प्रत्येक देवदूताच्या बुद्धीत आपल्या देवत्वाचे ज्ञान थेट ओततो. अशा प्रकारे देव आपल्या कृपेने त्या देवदूताला दैवी रहस्ये आणि देवाची इच्छा यांचे अधिक सखोल ज्ञान देतो; ही सखोलता प्रत्येक देवदूताच्या बाबतीत कमी-अधिक असते.
देवदूतांना भविष्य माहीत नसते आणि आपल्या इच्छेविरुद्ध ते आपल्या मनातलेही जाणू शकत नाहीत. मात्र, मनात हेतू धरून आणि जाणीवपूर्वक इच्छाशक्तीचा वापर करून आपण प्रार्थनेतून त्यांच्याशी संवाद साधू शकतो. त्यांच्या प्रगल्भ बुद्धीमुळे ते आपल्या निरीक्षणांच्या आधारे आपण काय करू याचा अंदाज बांधू शकतात. जशी एखादी पत्नी आपल्या पतीच्या सवयी ओळखू लागते आणि एखाद्या प्रसंगी तो काय करेल याचा अंदाज बांधते, तशी क्षमता देवदूतांमध्ये कितीतरी अधिक असते. तरीही सर्व काही केवळ देवालाच माहीत असते. देवाला तसे वाटले, तर तोच एखाद्या देवदूताला भविष्य उघड करून दाखवू शकतो.
देवदूतांकडे तीन प्रकारचे ज्ञान असते: स्वाभाविक ज्ञान, देवाने त्यांच्या बुद्धीत थेट ओतलेले ज्ञान आणि परमानंददायी ज्ञान. त्यांचे स्वाभाविक ज्ञान त्यांच्या देवदूतीय स्वरूपातून येते आणि ते सृष्टीतील गोष्टींचे मूलस्वरूप व तत्त्वे समजून घेण्यापुरते मर्यादित असते. या ज्ञानाच्या साहाय्याने ते एकाच विषयाशी संबंधित अनेक सत्ये एकाच वेळी, एका अखंड चित्राप्रमाणे समजून घेऊ शकतात. मनुष्याप्रमाणे टप्प्याटप्प्याने तर्क करून निष्कर्षापर्यंत पोहोचण्याची गरज न पडता, त्यांना संपूर्ण चित्र तत्क्षणी उमगते. मनुष्य क्रमाने विचार करतो; याउलट देवदूतांना तत्त्वे आणि निष्कर्ष बुद्धीच्या एकाच कृतीत उमगतात. म्हणूनच ते आपले मत कधीच बदलत नाहीत.
दुसरे म्हणजे, देव देवदूतांच्या बुद्धीत थेट ज्ञान ओततो आणि त्यांना दैवी रहस्यांचा अधिक खोल बोध देतो. हे ज्ञान सृष्टीविषयीच्या त्यांच्या स्वाभाविक आकलनापलीकडचे असते. मात्र, देवाला स्वतःच्या दैवी स्वरूपाचे आणि भविष्याचे जे संपूर्ण ज्ञान असते, ते त्यात समाविष्ट नसते. देवाने त्यांच्या बुद्धीत ओतलेले हे ज्ञान देवदूतांना तत्क्षणी आणि पूर्णपणे उपलब्ध असते व ते त्यानुसार कृती करू शकतात.
तिसरे म्हणजे, परमानंददायी ज्ञान हे देवाच्या मूलस्वरूपाचे प्रत्यक्ष, अखंड आणि अनुभूतीतून मिळणारे दर्शन आहे. ते स्वाभाविक ज्ञान आणि देवाने बुद्धीत थेट ओतलेले ज्ञान या दोन्हींपलीकडचे आहे. हे ज्ञान म्हणजे बुद्धीला केवळ माहिती मिळणे नव्हे; तो दैवी जीवनातील गाढ सहभाग आहे. देवदूतांच्या वेगवेगळ्या श्रेणींच्या स्वरूपानुसार या सहभागाची स्पष्टता आणि तीव्रता कमी-अधिक असते. हे परमानंददायी दर्शन त्यांच्या शाश्वत आनंदाचा आणि देवाशी असलेल्या ऐक्याचा स्रोत आहे. त्यांच्या अस्तित्वाची अंतिम परिपूर्ती म्हणून ते त्यांना दिले जाते.
देवदूतांची इच्छाशक्ती
देवदूतांना बुद्धी असल्यामुळे त्यांना इच्छाशक्तीही असते. बुद्धी असली की इच्छाशक्तीही असणे आवश्यक आहे; मात्र बुद्धी आणि इच्छाशक्ती या एकमेकींपासून भिन्न आहेत. बुद्धी एखादी गोष्ट चांगली आहे हे ओळखते आणि ती निवडण्यासाठी इच्छाशक्तीपुढे ठेवते. माणूस आपल्या स्वतंत्र इच्छेने निर्णय घेतो, तेव्हा त्याच्या इच्छा किंवा भावना अनेकदा त्या निर्णयांवर प्रभाव टाकतात. काय चांगले आणि काय वाईट याबद्दल माणसाचा गोंधळ होऊ शकतो. त्यामुळे त्याला तर्क करून सारासार विचार करावा लागतो. देवदूतांना अशा विचारप्रक्रियेची गरज नसते. काय चांगले आणि काय वाईट हे त्यांना स्पष्टपणे माहीत असते आणि ते तत्क्षणी चांगल्याची निवड करतात.
स्वतंत्र इच्छाशक्तीमुळे प्रेम किंवा द्वेष करणे शक्य होते. सृष्टीतील प्रत्येक जीव स्वतःवर प्रेम करतो आणि स्वतःसाठी सर्वोत्तम ते मिळवू पाहतो. माणसाची विचारसरणी सदोष असली की त्याच्या मनात गोंधळ निर्माण होतो आणि स्वतःवरील अयोग्य प्रेमामुळे तो स्वतःच्या हिताचे नसलेले काहीतरी निवडतो. पण चांगल्या देवदूतांच्या विचारांत कोणताही दोष नसतो. ते स्वतःवर आणि इतर प्रत्येक देवदूतावर परिपूर्ण प्रेम करतात. देवाच्या परिपूर्णतेचे दर्शन घेत असताना ते केवळ चांगले तेच करतात. स्वतःसाठी चांगले ते निवडण्यात त्यांचा स्वार्थ नसतो. उलट, ते सर्व गोष्टींपेक्षा देवाला आणि त्याच्या इच्छेला प्राधान्य देतात, कारण त्यांना करता येणारी ती सर्वोत्तम निवड आहे. पतित देवदूत, म्हणजेच दुरात्मे, दैवी ज्ञानापासून पूर्णपणे तुटलेले आहेत. म्हणून त्यांच्या निवडी त्यांच्या गर्वातून आणि मत्सरातून उद्भवणाऱ्या सदोष विचारांवर आधारलेल्या असतात.
देवदूत एकमेकांवर कसा प्रभाव टाकतात
उच्च श्रेणीतील देवदूतांच्या गणांना दैवी सत्यांचा बोध अधिक स्पष्टपणे आणि अधिक उत्कटतेने होतो. म्हणून त्यांचे प्रेमही अधिक उत्कट असते. त्या उत्कट प्रेमापोटी ते दैवी सत्याचे त्यांना झालेले अधिक स्पष्ट ज्ञान खालच्या श्रेणीतील देवदूतांना देतात. खालच्या श्रेणीतील देवदूत हे ज्ञान ग्रहण करतात; पण त्यांच्या स्वभावाच्या मर्यादांमुळे दिलेले ज्ञान त्यांना पूर्णपणे ग्रहण करता येत नाही. जसे एका माणसाला आपले संपूर्ण ज्ञान दुसऱ्याला देता येत नाही, तसेच येथेही आहे. तरीही, त्यांच्या स्वभावाला अनुरूप असे सर्व ज्ञान त्यांना मिळते आणि त्यात त्यांना पूर्ण समाधान व आनंद मिळतो. असे ज्ञान दिल्याने खालच्या श्रेणीतील देवदूताची इच्छाशक्ती बदलता येत नाही. एखादी लहानशी मेणबत्ती तेजस्वी सूर्याचा प्रकाश वाढवू शकत नाही, तसेच खालच्या श्रेणीतील देवदूत उच्च श्रेणीतील देवदूतांच्या ज्ञानात भर घालू शकत नाहीत.
एका अर्थाने देवदूत एकमेकांशी बोलतात, पण माणसांसारखे शब्द उच्चारून नव्हे. त्यांचे ‘बोलणे’ म्हणजे एका बुद्धीकडून दुसऱ्या बुद्धीशी साधलेला थेट संवाद. देवाची आराधना करताना आणि त्याची इच्छा जाणून घेताना देवदूत त्याच्याशी बोलतात. देवदूतांचा सर्व संवाद निव्वळ आध्यात्मिक असल्यामुळे तो तत्क्षणी घडतो; स्थळ किंवा काळ यांचा त्याला कोणताही अडथळा येत नाही. केवळ तसा संकल्प करून देवदूत एखाद्या देवदूताशी, अनेक देवदूतांशी किंवा सर्वांशी बोलण्याची निवड करू शकतात; पण त्यांना एकमेकांच्या मनातले विचार वाचता येत नाहीत.
देवदूत मानवांवर आणि सृष्टीवर कसा प्रभाव टाकतात
देवदूत हे निव्वळ आध्यात्मिक जीव असल्यामुळे सृष्टीच्या श्रेणीक्रमात ते देवाच्या अधिक जवळ आहेत. शरीर आणि आत्मा यांनी बनलेल्या माणसांपेक्षा त्यांचे स्थान उच्च आहे. संत थॉमस अक्विनास यांच्या मते, देवदूत ज्या अदृश्य आध्यात्मिक जगाचे घटक आहेत, ते जग दृश्यमान भौतिक जगापेक्षा उच्च आणि अधिक परिपूर्ण आहे. आपल्या उच्चतर स्वभावामुळे चांगले देवदूत या भौतिक जगाचे संचालन करतात, तर दुरात्मे त्याचा नाश करण्याचा प्रयत्न करतात. देवाच्या इच्छेशिवाय भौतिक जगात काहीही घडत नाही आणि देवदूत त्याची इच्छा पूर्ण करण्याचे साधन म्हणून कार्य करतात. उदाहरणार्थ, ऋतूंचे नैसर्गिक चक्र देवदूतांच्या निर्देशनाखाली चालते. चमत्कार घडवणे त्यांच्या स्वाभाविक सामर्थ्याच्या पलीकडे असल्यामुळे ते स्वतः चमत्कार करू शकत नाहीत. मात्र, एखादा चमत्कार घडावा अशी देवाची आज्ञा असेल, तर देव तो चमत्कार देवदूतांच्या माध्यमातून घडवतो. संत थॉमस अक्विनास यांच्या मते, हे कार्य ‘सामर्थ्ये’ या देवदूतगणामार्फत होते. नैसर्गिक जगाच्या संचालनाची जबाबदारी या गणावर सोपवलेली आहे.
देवदूत मानवी इच्छाशक्तीवर थेट प्रभाव टाकू शकत नाहीत; पण आवश्यक सत्यांचा बोध करून देऊन ते मानवी बुद्धीवर प्रभाव टाकू शकतात. ते माणसाच्या कल्पनाशक्तीत एखादी कल्पना रुजवू शकतात, त्याच्या सहजप्रवृत्ती आणि इच्छांवर प्रभाव टाकू शकतात, तसेच त्याच्या मनात तीव्र आवेग आणि भावना जागवू शकतात. चांगले देवदूत आणि दुरात्मे या दोघांनाही हे करता येते. संवाद साधण्यासाठी ते माणसाला प्रतिमाही दाखवू शकतात किंवा त्याच्या इतर ज्ञानेंद्रियांवर प्रभाव टाकू शकतात.
एखादे विशिष्ट कार्य पूर्ण करण्यासाठी देवदूताला पाठवले जाते, तेव्हा ती आज्ञा खुद्द देवाकडून येते. अशा रीतीने ‘पाठवले’ गेलेले देवदूत या जगातील एखाद्या व्यक्तीच्या बाबतीत किंवा एखाद्या ठिकाणी कार्य करतात, किंवा एखाद्या दुष्ट आत्म्याविरुद्ध कार्य करतात. अशा प्रकारे ते त्यांच्यावर सोपवलेले कर्तव्य पार पाडतात. देवदूतांच्या नऊ गणांची एक श्रेणीरचना आहे. या नऊ गणांची नावे पवित्र शास्त्रातून आली आहेत. छद्म-डायोनिसियस अरिओपागाइट यांनी या नऊ गणांचा पुढील क्रम लावला आणि संत थॉमस अक्विनास यांनी तो स्वीकारला: सेराफिम, केरुबिम, सिंहासने, अधिपत्ये, सामर्थ्ये, शक्ती, प्रमुख सत्ताधारी, प्रधान देवदूत आणि पालक देवदूत. या नऊ गणांपैकी केवळ खालच्या पाच गणांनाच देव कार्यासाठी पाठवतो, असे अक्विनास यांचे मत आहे. सर्वोच्च तीन गण—सेराफिम, केरुबिम आणि सिंहासने—मानवांशी किंवा जगाशी थेट संबंध ठेवत नाहीत. ते देवाच्या चिंतनात पूर्णपणे मग्न असतात; मात्र कार्यासाठी पाठवलेल्या देवदूतांना मदत व्हावी म्हणून ते आपले ज्ञान त्यांना देतात. अधिपत्ये या गणालाही थेट पाठवले जात नाही, कारण तो खालच्या पाच गणांचे संचालन करतो आणि त्यांच्या कार्यांचा समन्वय साधतो. सैन्यात एखादा सेनाधिकारी आपल्या हाताखालच्या सैनिकांना आज्ञा देऊन सर्वोच्च सेनापतीची इच्छा अमलात आणतो, तसेच हे आहे.
देवदूतांचे संरक्षण आणि दुष्ट आत्म्यांचे हल्ले
अक्विनास यांच्या मते, जन्माच्या क्षणापासून प्रत्येक व्यक्तीसाठी एक पालक देवदूत नेमला जातो. पृथ्वीवरील जीवनात तो त्या व्यक्तीचे रक्षण करतो आणि तिला मार्गदर्शन करतो, जेणेकरून ती देवाच्या इच्छेनुसार जगण्याकडे हळूहळू वाटचाल करू शकेल. पालक देवदूत हे कार्य निष्ठेने आणि अविचलपणे पार पाडतात. आईचा पालक देवदूत तिच्या गर्भातील बाळाचेही रक्षण करतो.
देव माणसांना कसोटींना आणि संकटांना सामोरे जाऊ देतो. यातून त्यांना आध्यात्मिक वाढीची आणि देवाच्या प्रबंधावर अधिक भरवसा ठेवण्याची संधी मिळते. दुष्ट आत्मे माणसांना पाप करण्यास चिथावणी देतात किंवा भुरळ घालतात; अशा प्रकारे मोह उद्भवतात. देव दुष्ट आत्म्यांना असे मोह घालण्याची मुभा देतो, पण त्यांना प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक कृपाही देतो. त्यामुळे माणसांना आध्यात्मिक पुण्य आणि बळ मिळू शकते. म्हणून मोहांवर मात केली, तर शेवटी ते आपल्या हिताचे ठरू शकतात.
पतित देवदूतांमध्ये सर्वांत उच्च स्थान असलेला सैतान मत्सरापोटी अशा अनेक मोहांची जुळवाजुळव करतो. आदाम आणि हव्वा यांना मोहात पाडून मानवजातीच्या जीवनात पाप येण्यास त्याने महत्त्वाची भूमिका बजावली, तरी प्रत्येक व्यक्तीचे पाप तिने स्वतःच्या इच्छेने केलेल्या निवडीतून घडते. शिवाय, आपण मानव आदिपापाच्या अवस्थेत असल्यामुळे, काही पापे केवळ दुष्ट आत्म्यांच्या प्रभावामुळे नव्हे, तर अधिक थेटपणे आपल्या स्वतःच्या पतित स्वभावातून घडतात. दुष्ट आत्मे वारंवार मोह घालतात; पण दैवी कृपेमुळे आपल्याला त्या मोहांचा प्रतिकार करण्याचे बळ मिळते आणि सद्गुण जोपासत गेल्याने कालांतराने त्यांच्यावर मात करता येते.
पुढे: चौथे प्रकरण—स्वर्गीय श्रेणीरचना

मऊ मुखपृष्ठाची आवृत्ती – किंडल ई-पुस्तक – गूगल प्ले – ॲपल बुक्स – आणखी पर्याय!
