मराठी

प्रकरण तिसरे: मनोप्रार्थना

आपल्या आध्यात्मिक साधना या ग्रंथात इग्नेशियस ठिकठिकाणी प्रार्थनेच्या विविध पद्धती सुचवतात. त्यांनी प्रार्थनेच्या किमान पाच वेगवेगळ्या पद्धती सांगितल्या असल्या, तरी पवित्र शास्त्राच्या आधारे प्रार्थना करण्याच्या त्यांच्या दृष्टिकोनाचा गाभा खालील तीन पद्धतींत दिसून येतो.

मनन: पहिल्या आठवड्यातील सुरुवातीच्या साधनांच्या आरंभी इग्नेशियस ‘मनन’ म्हणजे काय, हे थोडक्यात सांगतात. मनन करताना कल्पनाशक्तीच्या साहाय्याने प्रसंगाची ‘दृश्यरचना’ डोळ्यांसमोर उभी करावी आणि त्या मननाला अनुरूप अशी ‘इच्छा’ अंतःकरणात अनुभवावी, असे ते स्पष्ट करतात. श्रद्धासिद्धान्त आणि आध्यात्मिक संकल्पना यांचा विचार करणे, प्रार्थनापूर्वक तर्क करून श्रद्धेविषयी निष्कर्षापर्यंत पोहोचणे किंवा शुभवर्तमानातील घटनांवर विचार करणे, हे सर्व जाणीवपूर्वक करता येते. मनन ही मनाची साधना आहे. त्यात आपण आपल्या श्रद्धेतील एखाद्या सत्याचा बुद्धी आणि कल्पनाशक्ती यांच्या साहाय्याने विचार करतो, त्यावर चिंतन करतो आणि त्याचा अर्थ खोलवर समजून घेतो. उदाहरणार्थ, ख्रिस्ताच्या जन्मावर मनन करताना येशूच्या जन्मस्थळाचे तपशील कल्पनेने डोळ्यांसमोर आणण्याचा तुम्ही प्रयत्न करता. ‘बेथलेहेम’ या नावाचा अर्थ ‘भाकरीचे घर’ असा का आहे, यावर तुम्ही विचार करू शकता किंवा येशूचा जन्म गव्हाणीत का झाला, यावर मनन करू शकता. 

चिंतन: इग्नेशियस आपल्या साधनेच्या दुसऱ्या आठवड्यापासून ‘चिंतन’ हा शब्द वापरतात. मात्र क्रूसाचे संत योहान आणि इतर थोर गूढानुभवी संत ज्याला ‘ईश्वरदत्त चिंतन’ म्हणतात, त्या अर्थाने ते हा शब्द वापरत नाहीत. इग्नेशियस यांच्या मते, चिंतन हा मनाने करायच्या प्रार्थनेचा आणखी एक प्रकार आहे आणि तो मननासारखाच आहे. चिंतनात व्यक्ती शुभवर्तमानातील प्रसंगाकडे भक्तिभावाने आणि आस्थेने पाहते. त्या वेळी ती ‘विचार’ कमी करते आणि तो प्रसंग अधिक अनुभवते. ख्रिस्ताच्या जन्माचेच उदाहरण पुढे घेऊ. राहायला एक खोली मिळावी म्हणून योसेफने उतारशाळेच्या मालकाला कोणत्या शब्दांत विनवणी केली असेल, ‘सगळं नीट होईल’ असे सांगून मरियेने आपल्या पतीला कसा धीर दिला असेल, किंवा ‘येशूचा जन्म होताना मी तुझ्या जवळच असेन’ असे सांगून योसेफने मरियेला कसा दिलासा दिला असेल, याची कल्पना करता येते. आपल्या मनातील जिव्हाळा, भावना, भावावेश, इच्छा इत्यादी जागृत होतात आणि आत्म्यात होणाऱ्या विविध हालचालींकडे आपण विशेष लक्ष देतो. शुभवर्तमानातील दृश्य, व्यक्ती, घटना आणि स्थळे यांकडे तुम्ही प्रेमाने आणि कल्पनाशक्तीच्या साहाय्याने पाहता, तेव्हा तुम्ही त्या प्रसंगात खऱ्या अर्थाने सहभागी होता.

इंद्रियांचा उपयोग: या प्रकारच्या प्रार्थनेतही मन आणि कल्पनाशक्ती यांचा उपयोग होतो. मात्र तर्काने एखाद्या निष्कर्षापर्यंत पोहोचण्यापेक्षा मननातून आलेल्या इंद्रियानुभवांवर इथे अधिक भर असतो. श्रद्धेच्या एखाद्या रहस्याविषयी विचार करून ‘निष्कर्ष’ काढण्यापेक्षा, शुभवर्तमानातील प्रसंगात मौनात आणि प्रेमाने आपल्या प्रभूबरोबर केवळ ‘असण्यातून’ मिळणाऱ्या आध्यात्मिक फळाकडे अधिक लक्ष दिले जाते. पुन्हा ख्रिस्ताच्या जन्माचे उदाहरण घेऊ. गोठ्यात कसा वास येत असेल, याची कल्पना करा. मध्यरात्री जनावरांचे कोणते आवाज ऐकू येत होते? वाळलेल्या गवताचा स्पर्श कसा होता? आणि नुकतेच आई-वडील झालेल्या मरिया व योसेफ यांच्या मनात या सगळ्याबद्दल काय विचार आले असतील?

विशेष म्हणजे, जे साधक ३० दिवसांचे मार्गदर्शित आध्यात्मिक शिबिर करताना आध्यात्मिक साधना या ग्रंथातील रूपरेषा काटेकोरपणे पाळतात, त्यांना संत इग्नेशियस अनेकदा रात्री, जास्त थकवा जाणवत असताना, इंद्रियांचा उपयोग करून प्रार्थना करण्यास सुचवतात. संध्याकाळी, दिवसातील चौथ्या पवित्र प्रार्थना-तासात, शांत बसून दिवसभरातील मननांतून तोवर मिळालेले सर्व फळ श्रवण, दृष्टी, चव, गंध आणि स्पर्श यांद्वारे अनुभवावे, असे ते सुचवतात. अशा रीतीने, जेव्हा ही प्रार्थना नेमक्या अर्थाने इंद्रियांचा उपयोग करून केली जाते, तेव्हा साधक पवित्र शास्त्रातील प्रसंग आणि त्याआधी मनन व चिंतन करताना प्रार्थनेत जे अनुभवले, ते केवळ इंद्रियांद्वारे अनुभवतो.

 

सारांश

प्रार्थनेच्या या तीन प्रकारांमध्ये अगदी काटेकोर भेद करणे काहीसे कृत्रिम वाटू शकते. तरीही ते समजून घेणे उपयुक्त आहे. मुळात या तिन्ही पद्धतींत कल्पनाशक्तीच्या साहाय्याने मनाची साधना केली जाते. मात्र त्यांत प्रामुख्याने तर्काधारित विचारापासून अधिक भावपूर्ण अनुभवाकडे होणारी वाटचाल दिसते. 

पहिल्या आठवड्यासाठी आध्यात्मिक साधना या ग्रंथात मननाची ओळख करून दिली जाते आणि इतर पद्धतींपेक्षा त्याचा अधिक वापर केला जातो. कारण पापाच्या बाबतीत विचारपूर्वक स्पष्ट ठराव करणे महत्त्वाचे आहे, आणि हे मननाचे एक फळ आहे. मात्र पहिल्या आठवड्यातील नरकावरील मनन हा याला अपवाद आहे. त्यात हे भयावह वास्तव पाहण्यासाठी, स्पर्शाने जाणण्यासाठी, ऐकण्यासाठी, त्याची चव चाखण्यासाठी आणि वास घेण्यासाठी इंद्रियांचा उपयोग केला जातो. पण पुढचे आठवडे सरत जातात आणि तुम्ही आपल्या प्रभूशी अधिक गाढ जवळीक साधण्याचा प्रयत्न करता, तेव्हा तर्काधारित मननाने प्रभूशी अधिक भावपूर्ण भेटीस जागा दिली पाहिजे. त्यामुळे बुद्धीला समजणाऱ्या संकल्पना आणि बोधवचने यांच्या पलीकडे जाऊन, प्रार्थनेत प्रभूशी होणारा अधिक गाढ संवाद स्वीकारण्यास तुमचा आत्मा तयार होतो.

उदाहरणार्थ, पहिल्या आठवड्यात तुम्ही साधक म्हणून स्वतःच्या पापांवर मनन करता, तेव्हा क्रूसाचे तारणदायी सामर्थ्य बुद्धीने समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. येशूने जे काही केले ते विचारपूर्वक समजून घेणे आणि त्याच्या तारणदायी दुःखभोगांचा आपल्या स्वतःच्या पापांशी असलेला संबंध जाणीवपूर्वक लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे. अशा आध्यात्मिक विचारप्रक्रियेमुळे क्रूसावर आपल्याला देण्यात आलेली देवाची दया स्वीकारण्यास तुम्हाला मदत होते. त्यामुळे त्या दयेचा परिणाम थेट तुमच्या स्वतःच्या पापांवर होऊ देण्यास तुम्ही तयार होता.

मात्र, आध्यात्मिक साधनेच्या तिसऱ्या आठवड्यात प्रवेश केल्यावर तुम्ही ख्रिस्ताच्या क्रूसाच्या रहस्याचे थेट ‘चिंतन’ करण्यासाठी अधिक वेळ देता. तेव्हा क्रूसाकडे प्रेमाने पाहत राहणे हेच तुमचे मुख्य ध्येय बनते. या टप्प्यावर आपला प्रभू जिथे आहे तिथे त्याच्यासोबत असावे, दुःखभोग आणि मृत्यू यांत त्याने जे काही सोसले ते अनुभवावे आणि त्याच्यासोबत त्या सर्वांना सामोरे जावे, एवढीच आस ठेवा. क्रूसावर मिळवलेल्या कृपेचा आपल्या वैयक्तिक पापांशी काय संबंध आहे, हे तर्काने समजून घेणे हा ख्रिस्ताच्या दुःखभोगांच्या चिंतनाचा मुख्य हेतू नाही. त्याऐवजी, त्याच्यासोबत तिथे असणे, त्याचे दुःख अनुभवणे, आपल्या उपस्थितीने त्याला दिलासा देणे आणि आपल्या आत्म्याच्या गाभ्यात त्या दुःखात सहभागी होणे, हेच त्या चिंतनाचे स्वरूप आहे. अशा रीतीने बौद्धिक विचारमंथन आणि तर्काने काढलेले आध्यात्मिक निष्कर्ष यांची जागा ख्रिस्ताच्या दुःखभोगांच्या अधिक अंतर्मुख आणि भावपूर्ण अनुभवाला मिळते. हा अनुभव तुम्हाला खुद्द येशूशी अधिक गाढ ऐक्याकडे नेतो.

 

ईश्वरदत्त चिंतनाची ओळख (एक पूरक नोंद)

संत इग्नेशियस ‘ईश्वरदत्त चिंतन’ या पारंपरिक विषयाची चर्चा करत नाहीत. तरीही प्रार्थनेचा हा प्रकार समजून घेणे उपयुक्त आहे. आधी म्हटल्याप्रमाणे, ‘ईश्वरदत्त चिंतन’ हे संत इग्नेशियस यांनी वर्णन केलेल्या ‘चिंतना’सारखे नाही. ‘ईश्वरदत्त’ चिंतन हा प्रार्थनेचा अधिक गहन प्रकार आहे. तो तुम्ही जाणीवपूर्वक केलेल्या कोणत्याही मानसिक प्रयत्नापलीकडे जातो. या प्रार्थनेला दिशा देणारा आणि ती टिकवून ठेवणारा केवळ देव स्वतः असतो. ईश्वरदत्त चिंतनात शुभवर्तमानाशी आणि ख्रिस्ताच्या जीवनाशी होणारी भेट केवळ भावनांच्या व इंद्रियांच्या पातळीवरची राहत नाही; ती पूर्णपणे आध्यात्मिक स्वरूपाची असते. या चिंतनात देव स्वतः प्रार्थनेत प्रवेश करतो आणि तिची सूत्रे हाती घेतो. तुम्हाला फक्त त्याला तसे करू द्यायचे असते. या गहन प्रार्थनेत तुमचा एकमेव योग्य प्रतिसाद म्हणजे देवाच्या उपस्थितीकडे आध्यात्मिक पातळीवर शांतपणे लक्ष देणे. 

ईश्वरदत्त चिंतनाविषयी क्रूसाचे संत योहान या आणखी एका महान गूढानुभवी संतांची शिकवण थोडक्यात पाहणे उपयुक्त ठरेल. ते सांगतात की सुरुवातीला ही प्रार्थना इंद्रियांचे ‘शुद्धीकरण’ करते. याचा अर्थ असा की इंद्रियांशी निगडित, खोलवर रुजलेल्या आसक्तींपासून देव तुम्हाला मुक्त करतो आणि अशा रीतीने तुमच्या आत्म्याचे खोलवर शुद्धीकरण करतो. मात्र, तुमच्या आत्म्याचे शुद्धीकरण प्रथम तुम्ही प्रार्थनापूर्वक आणि जाणीवपूर्वक केलेल्या कृतींतून सुरू झाले पाहिजे. आत्मसंयमासाठी स्वतःच्या इच्छांना नकार देणे आणि देहदमन करणे ही अशा कृतींची उदाहरणे आहेत. तरीही, शेवटी तुमचे स्वतःचे प्रयत्न अपुरे पडतात. म्हणून ही प्रक्रिया पूर्ण होण्यासाठी चिंतनाद्वारे होणाऱ्या शुद्धीकरणाची गरज असते. उदाहरणार्थ, पैशाची आसक्ती (लोभाचे पाप) आपल्या आत्म्यातून दूर करण्यासाठी तुम्ही जाणीवपूर्वक प्रयत्न केले असतील, तरीही तुमच्या लक्षात येईल की अधिक खोलवर रुजलेली आसक्ती अजून शिल्लक आहे आणि केवळ इच्छाशक्तीच्या जोरावर तुम्ही तिच्यापासून मुक्त होऊ शकत नाही. पैशाच्या मोहाशी जोडलेल्या खोलवरच्या भावना आणि इच्छा तुम्हाला स्वतःच्या बळावर सोडता येतीलच असे नाही. म्हणून ईश्वरदत्त ‘शुद्धीकारक चिंतन’ आवश्यक ठरते. या प्रकारच्या प्रार्थनेत देव तुमच्या अंतःकरणात प्रवेश करून तुमच्या इच्छा शुद्ध करतो आणि भौतिक वस्तूंविषयी उरलेली सर्व आसक्ती दूर करतो. तुम्हाला फक्त त्याला तसे करू द्यायचे असते. हेच प्रत्येक प्रमुख पापाच्या बाबतीत खरे आहे. सुरुवातीला या पापांवर मात करण्याचा जाणीवपूर्वक निर्णय तुम्हाला घ्यावा लागतो. पण शेवटी, खोल आध्यात्मिक शुद्धीकरणाद्वारे या पापांकडे असलेली उरलीसुरली ओढही केवळ देवच दूर करू शकतो.

‘शुद्धीकारक चिंतनाच्या’ टप्प्यापलीकडे, सातत्याने लाभणाऱ्या ईश्वरदत्त चिंतनाद्वारे देव त्या व्यक्तीला स्वतःवरील अधिक निर्मळ प्रेमाकडे ओढू लागतो. हा प्रार्थनेचा आदर्श प्रकार आहे. तो तर्काधारित मनन किंवा मनाच्या कोणत्याही अभ्यासापेक्षा कितीतरी पुढे जातो. या प्रार्थनेत देवाकडून लाभणाऱ्या श्रद्धा, आशा आणि प्रीती या देणग्यांद्वारे आत्मा देवाशी ऐक्याकडे ओढला जातो. मग हे सद्गुण तुम्हाला अशा गाढ ऐक्याकडे नेतात की केवळ मननाने ते साधता येत नाही. देवाविषयीचे तर्काधारित विचार, प्रतिमा आणि कल्पना यांची जागा हळूहळू अधिक निर्मळ ज्ञान घेते. बुद्धीला लाभणारे हे ‘नवे’ ज्ञान आता देवाविषयीचे ज्ञान नसते; तर देवानेच दिलेले, त्याच्या मूळ स्वरूपातील देवाचेच ज्ञान असते. ही शुद्ध श्रद्धा आहे आणि ती संकल्पनांच्या पलीकडे जाते. शिवाय, देव आशेचा सद्गुण देतो, तशी स्मृती हळूहळू शुद्ध होते. असे घडत असताना, देव चांगला आहे किंवा तो विश्वास ठेवण्यास योग्य आहे, अशा तर्काने काढलेल्या निष्कर्षांवर तुमची देवावरील आशा अवलंबून राहत नाही. उलट, तुमची आशा आणि तुमच्या जीवनाची दिशा यांना देवाच्या परमशुद्ध आध्यात्मिक स्वरूपात, खुद्द देवातच आधार मिळतो. शेवटी, अमुक एखादी चांगली कृती का करावी, याविषयी तर्काने काढलेला निष्कर्ष नव्हे, तर खुद्द देव तुमच्या इच्छाशक्तीला प्रेरणा देऊ लागतो. देव तुमच्या इच्छाशक्तीची सूत्रे हाती घेतो आणि स्वतःवरील व इतरांवरील प्रेम थेट तुमच्या अंतःकरणात ओततो.

प्रार्थनेचे हे स्वरूप समजून घेणे कठीण असले, तरी प्रार्थनेचे हे अधिक गहन स्वरूप आध्यात्मिक जीवनाचे अंतिम ध्येय आहे, हे लक्षात ठेवणे उपयुक्त आहे. ही देणगी देण्याचे देव ठरवतो, तेव्हा तो ठरवेल त्या वेळी ती स्वीकारू देण्यापलीकडे तुम्ही काही करू शकत नाही. देवाने बहाल केलेल्या चिंतनशील प्रार्थनेविषयी सर्वांत उपयुक्त व्यावहारिक सल्ला असा आहे: तुमच्या आकलनापलीकडच्या एका गहन रीतीने देव तुमच्या आत्म्यात कार्य करीत आहे, असे तुम्हाला जाणवले, तर शांतपणे त्याला तुमच्यात कार्य करू देण्याचा प्रयत्न करा. त्याच्याकडे सूत्रे सोपवा आणि तुमच्या अंतरंगात जे केवळ तोच करू शकतो ते त्याला करू द्या. तुम्हाला पुन्हा ध्यानाकडे वळता येत असेल, तर तसे करा. पण देव तुम्हाला अधिक खोलवर नेत आहे, असे जाणवले, तर त्याच्या या अधिक गहन कार्याला सहजपणे संमती द्या आणि सूत्रे त्याच्याकडे सोपवा.

अनुक्रमणिका

प्रकरण चौथे: आपल्या सदसद्विवेकबुद्धीचे परीक्षण