मराठी

प्रकरण चौथे: आपल्या सदसद्विवेकबुद्धीचे परीक्षण

या पुस्तकाच्या तिसऱ्या भागातील तीन सदसद्विवेकबुद्धीच्या परीक्षांचा उद्देश तुम्हाला अंतःकरण शुद्ध करण्याची एक उत्तम संधी देणे हा आहे. स्वतःच्या पापांची जाणीव होताना ही प्रक्रिया आध्यात्मिकदृष्ट्या थोडी ‘वेदनादायक’ ठरू शकते. पण आपल्या पापांची अशी ‘वेदनादायक जाणीव’ होणे चांगले आहे. खरे तर, ते फारच चांगले आहे. सुरुवातीला कदाचित ते सुखद वाटणार नाही; पण या वेदनादायक जाणिवेतून गेल्यावर आणि अखेरीस तुमचे अंतःकरण शुद्ध झाल्यावर तुम्हाला सुखद वाटेल. ही वेदना सदसद्विवेकबुद्धीच्या परीक्षेमुळे नव्हे, तर पापामुळे होते. म्हणून आपल्या पापांची ‘वेदनादायक जाणीव’ होईल, हे आधीच लक्षात ठेवा; त्यामुळे तुम्ही त्यासाठी अधिक तयार असाल.

संत इग्नेशियस यांनी सदसद्विवेकबुद्धीच्या परीक्षेची सविस्तर पद्धत दिली नसली, तरी त्यांनी आपले लक्ष सात प्रमुख पापांकडे आणि दहा आज्ञांकडे वेधले. म्हणून या पुस्तकाच्या तिसऱ्या भागात दिलेल्या पहिल्या दोन परीक्षा सात प्रमुख पापे आणि दहा आज्ञा यांवर आधारलेल्या पारंपरिक पद्धतीने मांडल्या आहेत. 

या परीक्षा काळजीपूर्वक आणि प्रामाणिकपणे करताना घाई करू नका. एखादे पाप ठळकपणे तुमच्या लक्षात आले, तर थोडा वेळ थांबून त्यावर विचार करा. निराश होऊ नका; उलट, तुम्हाला सत्य दिसत आहे, याची स्वतःला आठवण करून द्या. या जाणिवेतून दिलासा मिळू द्या. अपराधाची जाणीव उपयोगी ठरू शकते, पण तिला सुरुवातीपासूनच देवाच्या दयेचा आधार असेल तरच. नुसतेच अपराधी वाटत राहिल्याने मनाला अपायकारक खिन्नता, पापाविषयी अतिरेकी शंका, सत्य नाकारणे, गोंधळ अशा गोष्टी उद्भवतात. उलट, अपराधाची जाणीव होताक्षणीच देवाची दया आणि तुम्हाला सर्व पापांपासून शुद्ध करण्याची त्याची इच्छा लक्षात यावी, हे उद्दिष्ट आहे. हे सगळे असह्य वाटले, तर तिथेच थांबा आणि पुन्हा इतर प्रकारच्या प्रार्थनेकडे वळा. पण जोपर्यंत आनंद आणि स्वातंत्र्य अनुभवत तुम्ही या परीक्षा काळजीपूर्वक, प्रामाणिकपणे आणि पूर्णपणे करू शकत नाही, तोपर्यंत त्यांच्याकडे पुन्हा पुन्हा वळत राहा. आपल्या दयाळू देवाचे आभार माना, कारण त्याचे प्रेम अधिक खोलवर अनुभवण्याच्या आड येणाऱ्या गोष्टी तो तुम्हाला दाखवत आहे.

तिसऱ्या भागातील सदसद्विवेकबुद्धीची तिसरी परीक्षा श्रद्धा, आशा आणि प्रीती या सद्गुणांमधील उणिवांवर लक्ष केंद्रित करते. आधीच्या परीक्षा पूर्णपणे केल्याशिवाय ही परीक्षा करू नका. श्रद्धा, आशा आणि प्रीती यांविषयीच्या या परीक्षेत गंभीर पापांवर नव्हे, तर तुमच्यातील उणिवांवर लक्ष दिले जाईल.

पापांचे साधारणपणे तीन स्तर मानता येतात: 1) मरणकारक पाप, 2) चुकीची कृती केल्याने घडणारी क्षम्य पापे आणि 3) आध्यात्मिक उणिवा (किंवा करणे योग्य होते ते न केल्याने घडणारी क्षम्य पापे). पवित्र शास्त्रातील हे वचन आठवा: “म्हणून तुमचा स्वर्गीय पिता जसा परिपूर्ण आहे, तसे तुम्हीही परिपूर्ण असले पाहिजे” (मत्तय 5:48, RSV-CE). तुमचे जीवन खरोखर पवित्र व्हावे असे वाटत असेल, तर तुम्ही परिपूर्णतेसाठी झटले पाहिजे. त्यासाठी आपल्या सद्गुणांमधील प्रत्येक उणीव ओळखून ती दूर केली पाहिजे. 

धीर सोडू नका. स्वतःच्या पापांना सामोरे जाताना खचून जाणे सहज शक्य आहे. ‘तुम्ही काही कामाचे नाही, पापावर कधीच मात करू शकणार नाही, तेव्हा प्रयत्न सोडून द्या,’ असे सांगणारे हे त्या दुष्टाचे आणखी एक खोटे आहे. हे सगळे खोटे आहे. सत्य हे आहे की परिपूर्णतेचा ध्यास घेणे म्हणजे जीवनात आमूलाग्र बदल घडवणे; त्यासाठी मोठा त्याग, प्रामाणिकपणा आणि देवाला शरण जाणे आवश्यक आहे. पण हे शक्य आहे आणि त्यासाठी केलेले प्रयत्न सार्थकी लागतात. निराशेच्या उलट आहे ती आशा. तुम्हाला यावर विश्वास बसो वा न बसो, तुम्ही हे काळजीपूर्वक, जाणीवपूर्वक, दृढ निश्चयाने आणि मनापासून केले, तर तुम्ही या जीवनातच संत होऊ शकता, अशी आशा आणि खात्री बाळगा. तुम्हाला फक्त हाच मार्ग पत्करायचा आहे, असा निर्णय घ्यायचा आहे आणि त्या मार्गावर पहिले पाऊल टाकण्यासाठी देवाच्या कृपेवर पूर्णपणे विसंबून राहायचे आहे, विशेषतः पापस्वीकाराच्या वेळी.

 

सर्वसाधारण पापस्वीकार

किमान पहिल्या दोन सदसद्विवेकबुद्धीच्या परीक्षा (सात प्रमुख पापे आणि दहा आज्ञा यांवरील) काळजीपूर्वक पूर्ण केल्यावर तुम्ही सर्वसाधारण पापस्वीकाराची तयारी करू शकता. पहिल्या आठवड्याच्या शेवटी असा पापस्वीकार करावा, असे संत इग्नेशियस सुचवतात. सर्वसाधारण पापस्वीकाराला बराच वेळ लागू शकतो; म्हणून त्यासाठी धर्मगुरूंची भेट आधीच ठरवणे उत्तम. भूतकाळातील सर्व पापांबद्दल सल्ला घेणे हा याचा उद्देश नाही. ती पापे साधेपणाने कबूल करणे, अद्याप कबूल न केलेल्या पापांचे ओझे उतरवणे आणि भूतकाळातील प्रत्येक गंभीर पाप पुन्हा एकदा शब्दांत कबूल करणे, हाच उद्देश आहे.

प्रत्यक्ष तयारी करताना एक यादी, अगदी लांबलचक यादी, तयार करणे उपयोगी ठरू शकते. उद्देश साधा आहे: आजवरच्या संपूर्ण आयुष्यातील सर्व पापांचा नीट आढावा घेणे आणि एकाच पापस्वीकारात ती सांगणे. प्रत्येक पाप आठवणे आणि सांगणे अशक्य असले, तरी भूतकाळातील सर्व गंभीर पापे आणि सध्या ज्या कमी गंभीर पापांशी तुमचा संघर्ष चालू आहे ती सर्व आठवून सांगण्याचे ध्येय ठेवा. हे करण्याची एखादी ठरावीक योग्य किंवा चुकीची पद्धत नाही. तुमच्या आयुष्यातील सर्व पापांच्या बाबतीत देवाच्या कृपेला आणि दयेला वाव मिळावा, या हेतूने तुम्हाला जमेल तितके करा.

एखाद्या धर्मगुरूंशी संपर्क साधा. तुम्हाला सर्वसाधारण पापस्वीकार करायचा आहे, असे त्यांना सांगा आणि तो ऐकण्यास ते तयार आहेत का, हे विचारा. ते तयार असतील, तर वेळ ठरवा आणि शक्य तितक्या लवकर पापस्वीकार करा. पापस्वीकार झाल्यावर ओझे उतरल्याचा दिलासा आणि मोकळेपणा स्वतःला अनुभवू द्या.

 

सदसद्विवेकबुद्धीची नियमित परीक्षा करण्याचा सराव

तुमचा सर्वसाधारण पापस्वीकार पूर्ण झाल्यावर, पूर्वीच्या पापांची आठवण करण्याचे एकमेव कारण म्हणजे देवाच्या दयेबद्दल त्याचे आभार मानणे. मात्र, आध्यात्मिक शुद्धीकरणाच्या अशा मोठ्या प्रयत्नानंतर, असे म्हणता येईल की, ‘सतत निगा राखणे’ आवश्यक आहे, हेही लक्षात ठेवा. म्हणून सात प्रधान पापे किंवा दहा आज्ञा यांच्या आधारे नियमितपणे, शक्यतो आठवड्यातून किमान एकदा, सदसद्विवेकबुद्धीचे परीक्षण करणे आवश्यक आहे. याशिवाय, दररोज आपल्या सदसद्विवेकबुद्धीचे थोडक्यात परीक्षण करणेही महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून एखादे हलके पाप घडताच त्याची दखल घेऊन तुम्हाला लगेच योग्य ती पावले उचलता येतील. एखाद्या हलक्या पापाकडे जितका जास्त काळ दुर्लक्ष कराल, तितकी त्याची तुमच्यावर पकड बसण्याची आणि त्याने तुम्हाला चुकीच्या मार्गाला नेण्याची शक्यता वाढते. म्हणून त्या दिवशी घडलेल्या पापांचे रोज परीक्षण करणे अत्यावश्यक आहे. याच कारणासाठी तिसऱ्या भागात सुचवलेल्या संध्याकाळच्या प्रार्थनेत या परीक्षणाचा समावेश केला आहे.

सदसद्विवेकबुद्धीच्या परीक्षणाचा तक्ता

प्रकरण पाचवे: आत्म्यांचा विवेक—पहिला भाग