संत इग्नेशियस यांनी आपल्या आध्यात्मिक साधना या ग्रंथाच्या शेवटच्या परिशिष्टात दानवाटपाचे सात नियम दिले आहेत. हे नियम विशेषतः अशांसाठी आहेत, जे चर्चमध्ये एखादे पद सांभाळतात आणि ज्यांच्यावर त्या पदाच्या सेवाकार्याचा भाग म्हणून दान वाटण्याची (पैसे आणि जीवनावश्यक वस्तू देण्याची) जबाबदारी आहे. मात्र, शेवटच्या नियमात ते हेही स्पष्ट करतात की आपल्या संपत्तीचा उदारपणे वाटा देण्याचे आवाहन ज्यांना आहे, त्या प्रत्येकालाही हे नियम तितकेच लागू होतात. थोडक्यात, अगदी मूलभूत गरजा भागवून ज्यांच्याकडे पैसा आणि मालमत्ता उरते, अशा सर्वांचा यात समावेश होतो.
पुढे दिलेले पहिले चार नियम हा या विषयावरील संत इग्नेशियस यांच्या शिकवणीचा गाभा आहे. शेवटचे तीन नियम ही शिकवण अधिक स्पष्ट करतात आणि तिचा व्यापक संदर्भ दाखवतात.
पहिला नियम. पहिली गोष्ट अशी: मी नातेवाईकांना, मित्रांना किंवा ज्यांच्याविषयी मला आपुलकी आहे अशा व्यक्तींना दान वाटत असेन, तर मी चार गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात. ‘निवड’ या विषयात त्यांपैकी काहींचा उल्लेख आधीच केला आहे.
पहिली गोष्ट अशी की, जे प्रेम मला दान देण्यास प्रवृत्त करते ते वरून, आपला प्रभू परमेश्वर याच्या प्रेमातून आलेले असावे. अशा व्यक्तींवर माझे प्रेम कमी असो वा अधिक, ते परमेश्वरासाठी आहे, हे मला प्रथम माझ्या अंतःकरणात जाणवावे. आणि त्यांच्यावर माझे अधिक प्रेम का आहे, याचे कारण पाहता त्यात परमेश्वर दिसून यावा.
तुमचे शेजाऱ्यावरचे प्रेम हे देवावरच्या प्रेमातून वाहते आणि त्याच प्रेमात त्याची मुळे आहेत. दुसऱ्या व्यक्तीवर प्रेम असल्यामुळे तुम्ही तिला काही देता, ते आध्यात्मिक असो, भौतिक असो किंवा माणूस म्हणून तुम्ही देऊ शकणारी इतर कोणतीही देणगी असो, ते देताना देव हाच तुमचा अंतिम हेतू आणि प्रेरणेचा स्रोत असावा. इतरांवरील प्रेमात देवावरील प्रेम आढळते. या नियमाच्या शेवटी आलेल्या ‘परमेश्वर दिसून यावा’ या शब्दांतून स्पष्ट होते की, प्रेमाने केलेली सेवाकार्ये ही देवाची उपस्थिती जगात आणण्याचा मार्ग आहे, असे इग्नेशियस मानत होते. प्रेमसेवा ही आपला प्रभू ख्रिस्त याच्या देहधारणेचे कार्य पुढे चालू ठेवण्याचा आणि देवाचे सर्वाधिक गौरव करण्याचा मार्ग आहे. देवाचे गौरव करणे हेच जीवनाचे अंतिम ध्येय आणि प्रयोजन आहे.
दुसरा नियम. दुसरी गोष्ट अशी: मी कधीही पाहिलेले नाही आणि ज्याच्याशी माझी ओळखही नाही, अशा एका माणसाला मी कल्पनेत माझ्यासमोर उभे करावे. तो आपल्या सेवाकार्यात आणि जीवनस्थितीत पूर्णत्वाला पोहोचावा, अशी इच्छा मी बाळगावी. आपला प्रभू परमेश्वर याचे अधिक गौरव व्हावे आणि त्या माणसाच्या आत्म्याची अधिक परिपूर्णता साधावी म्हणून त्याने दान वाटताना योग्य तो समतोल राखावा, असे मला वाटेल. मग त्याच्यासाठी जो नियम आणि जे प्रमाण मला योग्य वाटेल, तेच मी स्वतः पाळावे—ना त्याहून अधिक, ना कमी.
किती सुंदर आध्यात्मिक साधना आहे ही! अलिप्तता आणि वस्तुनिष्ठता हा या साधनेचा गाभा आहे. या नियमात संत इग्नेशियस यांच्या शिकवणीतील अनेक तत्त्वांचा उपयोग केला आहे.
पहिले म्हणजे, यात कल्पनाशक्तीच्या साहाय्याने प्रसंग डोळ्यांसमोर उभा केला जातो.
दुसरे म्हणजे, यात तुमच्यासमोर असा एक माणूस उभा केला जातो, ज्याने सर्व काही ‘आपला प्रभू परमेश्वर याच्या अधिक गौरवासाठी’ आणि ‘स्वतःच्या आत्म्याच्या अधिक परिपूर्णतेसाठी’ करावे, अशी तुमची इच्छा आहे.
तिसरे म्हणजे, यात आध्यात्मिक समभावाचे तत्त्व वापरले आहे. मी कमी किंवा जास्त, हे किंवा ते, यांपैकी कशालाही प्राधान्य देत नाही. उलट, माझ्या निर्णयावर माझ्या स्वतःच्या आवडीनिवडींचा प्रभाव पडू नये, म्हणून कशाकडेही माझा विशेष कल नसावा असा प्रयत्न करतो.
चौथे म्हणजे, कसे वागावे हे ठरवण्यासाठी या वस्तुनिष्ठतेचा उपयोग केला जातो. त्याने जो नियम पाळावा असे मला वाटते आणि देवाच्या गौरवासाठी जे प्रमाण योग्य आहे असे मला वाटते, तेच मी स्वतः पाळीन.
एखाद्या प्रसंगी नेमके काय करावे, हे ठरवत असाल—उदाहरणार्थ, आपल्या संपत्तीतून काही द्यावे का, किंवा आपला वेळ आणि कौशल्य द्यावे का—तर कल्पनाशक्तीच्या साहाय्याने हे ध्यान करून पाहा. त्यातून जो निष्कर्ष निघेल, त्यानुसार निर्णय घ्या.
तिसरा नियम. तिसरी गोष्ट अशी: मी मृत्यूच्या उंबरठ्यावर आहे अशी कल्पना करून, माझ्यावर सोपवलेली व्यवस्था सांभाळताना मी कोणती पद्धत आणि कोणते प्रमाण पाळले असते, तर त्या क्षणी मला बरे वाटले असते, याचा विचार करावा. त्यानुसार स्वतःला शिस्त लावावी आणि प्रत्यक्ष दान वाटताना तीच पद्धत व तेच प्रमाण पाळावे.
चौथा नियम. चौथी गोष्ट अशी: न्यायाच्या दिवशी माझी स्थिती कशी असेल हे डोळ्यांसमोर आणावे. त्या दिवशी मागे वळून पाहताना, मी या पदाचा कसा उपयोग केला असता आणि माझ्यावर सोपवलेली व्यवस्था कशी सांभाळली असती, तर मला बरे वाटले असते, याचा नीट विचार करावा. त्या दिवशी जो नियम पाळला असता असे मला वाटेल, तोच आज पाळावा.
इथेही कल्पनाशक्तीचा उपयोग करून या साधनेवर प्रार्थनापूर्वक चिंतन करा. मृत्यूच्या उंबरठ्यावर असताना, मी घेतलेल्या कोणत्या निर्णयाबद्दल माझ्या मनाला सर्वाधिक शांतता लाभेल? जीवनातले अनेक निर्णय घेताना ही साधना उपयोगी ठरते. मात्र, मृत्यूशय्येवर असताना माणूस अधिक प्रार्थनाशील होईल आणि सर्व सांसारिक महत्त्वाकांक्षांपासून अधिक अलिप्त असेल, असे या साधनेत गृहीत धरले आहे. दुर्दैवाने, नेहमीच तसे घडत नाही. काही जण आपण मागे काय ठेवून जात आहोत आणि आयुष्यात काय मिळवले, यांनाच अखेरपर्यंत धरून राहतील, अशी कल्पना करता येते. पण जो माणूस सतत देवाच्या प्रेमाचा आणि गौरवाचा शोध घेत असतो, त्याला मृत्यूशय्येवर नम्रतेचा अनुभव येतो आणि अनेक गोष्टींचे खरे महत्त्व उमगते.
आपण आपल्या मृत्यूशय्येवर आहोत अशी कल्पना करूनही, कसे जगणे सर्वांत योग्य आहे आणि कशाने देवाचा सर्वाधिक गौरव होतो, हे स्पष्टपणे पाहण्याची पुरेशी प्रेरणा तुम्हाला मिळत नसेल, तर चौथ्या नियमात सुचवलेले चिंतन करून पाहा आणि न्यायाच्या दिवसाचा विचार करा. अशा रीतीने न्यायाच्या दिवसाकडे लक्ष दिल्याने उरलेली स्वार्थी महत्त्वाकांक्षा किंवा लौकिक कीर्ती मिळवण्याची धडपड दूर करण्यास मदत होते. कल्पनेच्या साहाय्याने केलेल्या या ध्यानात तुमच्यासमोर फक्त देवाचा दृष्टिकोन राहतो. देवाला काय वाटते? हा किंवा तो स्वार्थाचा मार्ग स्वीकारण्यात आपले बरोबर होते, हे तुम्ही देवाला पटवून देऊ शकणार नाही. न्यायाच्या दिवशी तुम्ही केलेल्या प्रत्येक निवडीचा आणि प्रत्येक कृतीचा संपूर्ण हिशेब तुम्हाला द्यावा लागेल. या दृष्टिकोनामुळे स्वतःशी आणि जीवनात घेतलेल्या निर्णयांबद्दल पूर्णपणे प्रामाणिक राहण्याची भरपूर प्रेरणा मिळते. या संदर्भात, तुमच्या भौतिक संपत्तीचा वापर कसा करायचा, याबद्दलच्या निर्णयांनाही हे लागू होते.
पाचवा नियम. पाचवा नियम असा: एखाद्या व्यक्तीला काही जणांकडे विशेष ओढ वाटत असेल आणि त्यांनाच दान द्यावेसे वाटत असेल, तर तिने थोडे थांबून वर सांगितलेल्या चार नियमांवर नीट चिंतन करावे आणि त्या नियमांच्या आधारे आपल्या ओढीची परीक्षा घ्यावी. त्या नियमांनुसार ही अयोग्य ओढ पूर्णपणे दूर केल्याशिवाय तिने दान देऊ नये.
हा नियम पहिल्या चार नियमांकडे पुन्हा वळून त्यांवर नव्याने चिंतन करण्याचे आमंत्रण देतो. या वेळी संत इग्नेशियस तुम्हाला आध्यात्मिक प्रेरणांचे विवेकपरीक्षण करण्यासाठी त्यांनी आधी शिकवलेल्या तत्त्वांच्या आधारे त्या नियमांचा पुन्हा विचार करण्यास सांगतात. पहिल्या चार नियमांत सुचवलेले चिंतन पुन्हा करा आणि तुमच्या आत्म्यात होणाऱ्या हालचालींकडे आणखी बारकाईने लक्ष द्या. या चिंतनात कल्पनाशक्तीचा उपयोग करताना तुम्हाला कुठे आध्यात्मिक दिलासा जाणवतो? देवाची शांती तुम्हाला कुठे स्पष्टपणे आणि सहजपणे अनुभवता येते? कोणतीही अयोग्य आसक्ती आपल्या कृतींना चालना देत नाही, याची खात्री करणे हा यामागचा हेतू आहे. तुम्ही आसक्तीपासून मुक्त आहात का? तुम्ही वस्तुनिष्ठपणे विचार करता का? कोणत्याही एका पर्यायाचा आग्रह न धरता निर्णय घेण्यास तुम्ही तयार आहात का? याची खात्री करा. कसल्याही स्वार्थाला किंवा अयोग्य आसक्तीला बळी पडून स्वतःची फसवणूक करू नका.
सहावा नियम. सहावा नियम असा: वाटण्यासाठी आपला प्रभू देव याची संपत्ती स्वीकारण्यात काही दोष नाही, जर आपला प्रभू देव याने त्या व्यक्तीला अशा सेवेसाठी बोलावले असेल. तरीही, इतरांना देण्यासाठी असलेल्या संपत्तीपैकी किती भाग तिने स्वतःसाठी घ्यावा व वापरावा, याबाबत तिच्याकडून काही चूक किंवा अतिरेक होत आहे का, अशी शंका असू शकते. म्हणून वर सांगितलेल्या नियमांच्या आधारे ती आपल्या जीवनात आणि आपल्या जीवनस्थितीला अनुरूप अशी सुधारणा करू शकते.
वरील नियम मुख्यतः चर्चमध्ये एखादी जबाबदारी सांभाळणाऱ्यांना, उदाहरणार्थ याजकांना किंवा व्रतस्थ व्यक्तींना, लागू होतो. इतरांना वाटण्यासाठी किती संपत्ती स्वीकारावी, याबद्दल तो मूलभूत मार्गदर्शन देतो. थोडक्यात, चूक किंवा अतिरेक टाळण्यासाठी आणि खरे तर याबाबतची कोणतीही शंका दूर करण्यासाठी पहिल्या चार नियमांचा मार्गदर्शक म्हणून उपयोग करावा, अशी शिफारस हा नियम करतो.
सातवा नियम. सातवा नियम असा: आधी सांगितलेल्या कारणांमुळे आणि इतर अनेक कारणांमुळे, स्वतःच्या आणि आपल्या जीवनस्थितीशी संबंधित गरजांच्या बाबतीत अधिक काटकसर करणे, स्वतःसाठी कमी ठेवणे आणि आपले आदर्श व प्रमाण असलेले आपले महायाजक, प्रभू ख्रिस्त, यांच्या अधिक जवळ जाणे हे नेहमीच अधिक चांगले आणि सुरक्षित असते. संत ऑगस्टीन सहभागी झाले होते त्या कार्थेजच्या तिसऱ्या परिषदेनेही असे ठरवून आदेश दिला की बिशपांचे फर्निचर स्वस्त आणि साधे असावे. जीवनाच्या सर्व प्रकारांत हाच विचार करावा आणि प्रत्येक व्यक्तीची परिस्थिती व जीवनस्थिती लक्षात घेऊन निर्णय घ्यावा. वैवाहिक जीवनात संत योआकीम आणि संत आन्ना यांचे उदाहरण आपल्यासमोर आहे. त्यांनी आपल्या संपत्तीचे तीन भाग केले: पहिला गरिबांना दिला, दुसरा मंदिरातील सेवाकार्यासाठी दिला आणि तिसरा स्वतःच्या व आपल्या कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी ठेवला.
शेवटी, संत इग्नेशियस एक सर्वसाधारण नियम सांगतात: याबद्दल काही शंका असेल, तर अधिक उदार असणे आणि अधिक साधेपणाने जगणे हे नेहमीच चांगले. त्यानंतर दुसऱ्या परिच्छेदात ते दाखवून देतात की ही तत्त्वे सर्व जीवनस्थितींनाही लागू होतात.
सारांश
पावित्र्यात वाढ होत गेली की त्याचे परिणाम तुमच्या जीवनात नक्कीच दिसतील. प्रार्थना करताना आपल्या प्रभूच्या जीवनावर ध्यान करा, प्रत्येक गोष्टीत देवाचा गौरव करण्याचा प्रयत्न करा आणि सर्व काही त्याला व त्याच्या पवित्र इच्छेला समर्पित करण्यासाठी झटा. असे केल्याने तुम्ही बदलाल. तुमच्या जीवनाच्या प्रत्येक अंगात बदल घडेल. भौतिक जगात तुम्ही कसे जगता आणि तुमच्या मालमत्तेचा कसा उपयोग करता, यांतही बदल होईल. तुमच्याकडील भौतिक साधनसंपत्तीचा उपयोग कसा करावा, याविषयी संत इग्नेशियस कोणतेही स्पष्ट नियम देत नाहीत. त्याऐवजी ते तुम्हाला विवेकपरीक्षणाची एक मूलभूत पद्धत देतात, जेणेकरून तुमच्या मालमत्तेबाबत देवाची इच्छा काय आहे हे तुम्हाला समजू शकेल.
हा मार्ग अत्यंत फलदायी आहे, कारण देवाची इच्छा जाणून घेण्यास आपल्यापैकी कोणीही घाबरू नये. आपल्या भौतिक संपत्तीचा आपण कसा उपयोग करतो यासह प्रत्येक बाबतीत देवाचा जास्तीत जास्त गौरव करणे, हे एकमेव ध्येय स्वीकारण्यास कोणीही कचरू नये. म्हणून, या शिकवणी आचरणात आणण्यास कचरू नका. सर्व काही देवाला समर्पित करण्याचा, त्याची इच्छा जाणून घेण्याचा आणि स्वतःच्या आवडीनिवडींचा आग्रह सोडण्याचा प्रयत्न करा. आपल्या जीवनाची धुरा देवाच्या हाती सोपवा. हे तुम्हाला जमले, तर तुमचे जीवन निःसंशयपणे अधिक चांगले होईल.
प्रकरण नववे: पापाबद्दलच्या अनाठायी शंकांविषयी काही टिपणे
