आता आपण या पुस्तकाच्या मध्यवर्ती प्रतिपादनाकडे पुन्हा वळूया: स्वर्गात गौरवाची एकच स्वर्गीय श्रेणीव्यवस्था असेल आणि देवदूत व संत या दोघांचाही त्यात सहभाग असेल. ईशविद्येचा सारग्रंथ या ग्रंथातील विवेचन पुढे नेताना संत थॉमस अक्विनास स्पष्ट करतात की संत (मानव) स्वर्गात देवदूत होत नाहीत; परंतु स्वर्गीय श्रेणीव्यवस्था ज्या विविध गौरवपातळ्यांनी बनलेली आहे, त्यांत संत सहभागी होतात:
म्हणून कृपेच्या देणगीमुळे मानव असा गौरव प्राप्त करण्यास पात्र ठरू शकतात की देवदूतांच्या प्रत्येक श्रेणीत ते त्या श्रेणीतील देवदूतांच्या बरोबरीचे ठरतात. याचा अर्थ असा की मानवांना देवदूतांच्या श्रेणींमध्ये सामावून घेतले जाते (I.108.8).
अशा रीतीने मानव मानवच राहतात आणि देवदूत देवदूतच राहतात; पण गौरवाच्या एकाच शाश्वत श्रेणीव्यवस्थेत दोघेही सहभागी होतात—मानव आपल्या पुण्ययोग्यतेनुसार, तर देवदूत आपल्या स्वभावानुसार.
पोप संत पॉल सहावे यांचे शब्द उद्धृत करून कॅथलिक चर्चची धर्मशिक्षा असाच उपदेश देते:
“आम्ही असा विश्वास धरतो की स्वर्गलोकात येशू आणि मरिया यांच्याभोवती जमलेला विशाल समुदाय स्वर्गातील चर्च बनतो. तेथे शाश्वत धन्यावस्थेत ते देव जसा आहे तसा त्याला पाहतात. गौरवप्राप्त ख्रिस्त जो दैवी कारभार चालवतो, त्यातही ते पवित्र देवदूतांसोबत विविध प्रमाणांत सहभागी होतात: ते आपल्यासाठी मध्यस्थी करतात आणि बंधुभावाच्या कळकळीने आपल्या दुर्बलतेत आपल्याला मदत करतात” (पॉल सहावे, सीपीजी # 29) (सीसीसी #1053).
संत बोनाव्हेंचर
प्रस्तावनेत नमूद केल्याप्रमाणे, पोप बेनेडिक्ट सोळावे यांनी एका सार्वजनिक भेटीत असे म्हटले: “देवदूतांच्या या श्रेणी म्हणजे देवाकडे जाणाऱ्या मानवाच्या वाटेवरील पायऱ्या आहेत, असा अर्थ संत बोनाव्हेंचर लावतात.” अशा रीतीने, आपल्या आध्यात्मिक प्रवासात आपण गाठलेली पावित्र्याची पातळी देवदूतांचे नऊ गण ज्या गौरवपातळ्यांत सहभागी होतात, त्यांच्याशी जुळते. संत बोनाव्हेंचर यांची शिकवण त्यांच्या मनाचा देवाकडे प्रवास आणि त्रिविध मार्ग या ग्रंथांत आढळते. देवाकडे जाणारा प्रवास बोनाव्हेंचर अनेक प्रकारे मांडतात; नऊ पायऱ्यांचा प्रवास ही त्यांपैकी एक मांडणी आहे.
मनाचा देवाकडे प्रवास या ग्रंथाची मुख्य शिकवण अशी आहे की मन सहा पायऱ्यांनी देवाकडे चढत जाते आणि सातव्या पायरीवर, म्हणजे देवाशी ऐक्याच्या अवस्थेत, पोहोचते. या सहा पायऱ्या सृष्टीनिर्मितीच्या सहा दिवसांचे प्रतिबिंब आहेत, तर सातवी पायरी—देवाशी ऐक्य—विश्रांतीच्या दिवसाचे प्रतिबिंब आहे. सृष्टीत देवाच्या खुणा शोधून पहिल्या दोन पायऱ्या गाठल्या जातात. पुढच्या दोन पायऱ्यांवर आपल्याला स्वतःच्या आत्म्यात देवाचा शोध लागतो. शेवटच्या दोन पायऱ्यांवर ख्रिस्ताच्या मानवस्वभावाद्वारे आपल्याला मिळालेल्या कृपेने देवाचा शोध लागतो. संत बोनाव्हेंचर स्पष्ट करतात की कृपेची ही देणगी आपल्यातील विश्वास, आशा आणि प्रीती यांना परिपूर्ण करते आणि पतनामुळे विस्कटलेली आपली बुद्धी, स्मरणशक्ती आणि इच्छाशक्ती यांची सुव्यवस्था पुन्हा प्रस्थापित करते. ख्रिस्ताचा मानवस्वभाव देवाकडे नेणारी आध्यात्मिक शिडी ठरतो आणि त्याद्वारे मूळ पापाचे परिणाम दूर केले जातात. चौथ्या प्रकरणात कृपेचा आत्म्यावर काय परिणाम होतो हे स्पष्ट केल्यानंतर संत बोनाव्हेंचर म्हणतात:
हे घडून आले की आपल्या आत्म्याला स्वर्गीय यरुशलेमशी अनुरूप अशी श्रेणीबद्ध रचना प्राप्त होते, ज्यामुळे तो उन्नत होऊ शकतो. योहानाने आपल्या प्रकटीकरणात पाहिल्याप्रमाणे (21:2), कृपेने स्वर्गीय यरुशलेम ज्याच्या हृदयात उतरले आहे, त्यालाच त्यात प्रवेश मिळतो. पण ते एखाद्या व्यक्तीच्या हृदयात तेव्हाच उतरते, जेव्हा दैवी सद्गुणांद्वारे देवाच्या प्रतिमेचे नूतनीकरण होऊन आणि आध्यात्मिक इंद्रियांना लाभणाऱ्या आनंदाने व भावसमाधीतील उन्नतीने आपल्या आत्म्याला श्रेणीबद्ध रचना प्राप्त होते, म्हणजेच तो शुद्ध होतो, प्रकाशमान होतो आणि परिपूर्ण होतो.
त्याचप्रमाणे, आत्म्याला सुव्यवस्था प्राप्त झाली की त्याच्यावर पुढील नऊ पायऱ्यांचा ठसा उमटतो: जाहीर करणे, घोषित करणे आणि मार्ग दाखवणे; नियमन करणे, पालन घडवून आणणे आणि आज्ञा देणे; स्वीकारणे, प्रकट करणे आणि अभिषेक करणे. यांपैकी प्रत्येक पायरी देवदूतांच्या नऊ श्रेणींपैकी एका श्रेणीशी जुळते. अशा रीतीने पहिल्या तीन पायऱ्या मानवी मनाच्या स्वभावाशी, पुढच्या तीन उद्योगाशी [मानवी प्रयत्नांशी] आणि शेवटच्या तीन कृपेशी जुळतात.
या पायऱ्या गाठल्यावर आत्मा स्वतःच्या अंतरंगात प्रवेश करतो आणि अशा रीतीने स्वर्गीय यरुशलेममध्ये प्रवेश करतो. तिथे तो देवदूतांच्या श्रेणींचे चिंतन करताना त्यांच्यामध्ये देवाला पाहतो. देव त्यांच्यात वास करतो आणि त्यांच्या सर्व कार्यांचा तोच मूळ कर्ता आहे. म्हणून बर्नार्ड यांनी युजेनियस यांना असे सांगितले—“सेराफांमध्ये देव प्रीती म्हणून प्रेम करतो; केरुबांमध्ये सत्य म्हणून जाणतो; सिंहासनांमध्ये न्यायसमता म्हणून विराजमान होतो; प्रभुत्वांमध्ये राजवैभव म्हणून प्रभुत्व गाजवतो; अधिपतींमध्ये आदितत्त्व म्हणून राज्य करतो; शक्तींमध्ये तारण म्हणून आपल्यावर लक्ष ठेवतो; सामर्थ्यांमध्ये सामर्थ्य म्हणून कार्य करतो; प्रधान देवदूतांमध्ये प्रकाश म्हणून सत्य उलगडतो; आणि देवदूतांमध्ये भक्तिभाव म्हणून साहाय्य करतो.” (संत बोनाव्हेंचर, मनाचा देवाकडे प्रवास, प्रकरण IV.4)
संत बोनाव्हेंचर यांनी मनाचा देवाकडे प्रवास या ग्रंथाच्या या भागात नऊ पायऱ्यांच्या क्रमाचे अधिक विवेचन केलेले नाही. पुढील मांडणीत त्यांच्या नऊ पायऱ्यांची सांगड आपण आतापर्यंत पाहिलेल्या देवदूतांविषयीच्या पारंपरिक शिकवणीशी घातली आहे:
“जाहीर करणे, घोषित करणे आणि मार्ग दाखवणे” या पायऱ्या देवदूत, प्रधान देवदूत आणि सामर्थ्ये या पहिल्या त्रिकुटाशी जुळतात. आध्यात्मिक वाढीच्या या सुरुवातीच्या टप्प्यावर तिचा पाया घातला जातो. या टप्प्यात दैवी हाक जाहीर केली जाते आणि ती आत्म्याला जागे करते. मग प्रार्थना व ध्यानाने त्या हाकेला मिळणारा प्रतिसाद दृढ होतो आणि आत्मा पापापासून दूर, देवाच्या इच्छेनुसार चालण्याकडे वळतो.
“नियमन करणे, पालन करवून घेणे आणि आज्ञा देणे” ही कार्ये शक्तिगण, अधिपतिगण आणि प्रभुत्वगण या दुसऱ्या त्रिकुटाशी संबंधित आहेत. आध्यात्मिक प्रगतीच्या या टप्प्यावर आत्मा अधिक शिस्तबद्ध आणि सद्गुणी जीवनाकडे वाटचाल करतो. या वाटचालीत नैतिक आणि ईश्वराभिमुख सद्गुण इच्छा व भावनांचे अधिक पूर्णपणे नियमन करतात, आत्म्यामध्ये दैवी नियमाचे पालन घडवून आणतात आणि खालच्या वासनांना आपल्या आज्ञेत ठेवतात.
“ग्रहण करणे, उलगडून दाखवणे आणि अभिषेक करणे” ही कार्ये सिंहासनगण, केरुबदूत आणि सेराफदूत या तिसऱ्या आणि सर्वोच्च त्रिकुटाशी संबंधित आहेत. हा आध्यात्मिक परिपूर्णतेचा टप्पा आहे. या टप्प्यावर पवित्र आत्म्याच्या अभिषेकाने शुद्ध चिंतनात उलगडणारी सर्वोच्च दैवी रहस्ये ग्रहण केल्याने आत्म्याला देवाशी ऐक्य प्राप्त होते.
वरील उद्धरणात संत बोनाव्हेंचर पोप संत ग्रेगरी महान यांनी लावलेल्या देवदूतांच्या नऊ गणांच्या क्रमाचा उल्लेख करतात आणि प्रत्येक गणाचे कार्य एका वाक्यांशाने व्यक्त करतात. क्लेअरव्होचे संत बर्नार्ड यांनी पोप युजेनियस दुसरे यांना लिहिलेल्या, वर उल्लेख केलेल्या पत्रातूनही संत बोनाव्हेंचर उद्धृत करतात. क्लेअरव्होचे संत बर्नार्ड यांच्या पत्रातील त्या भागाचा संपूर्ण मजकूर परिशिष्टात दिला आहे.
त्रिविध मार्ग या ग्रंथात संत बोनाव्हेंचर स्वर्गीय श्रेणीक्रमाचा पुन्हा थोडक्यात विचार करतात आणि देवदूतांच्या नऊ गणांशी जुळणाऱ्या मनपरिवर्तनाच्या नऊ पायऱ्या अधिक स्पष्ट करतात. या दोन ग्रंथांतील बोनाव्हेंचर यांच्या मांडणीचा एकत्रित सारांश देण्याचा हा प्रयत्न आहे.
पहिले त्रिकूट: शुद्धीकरण आणि पापांबद्दल खेद
देवदूत (कळवणे): आपल्या सर्वांत जवळ असलेले रक्षक देवदूत ज्यांच्या रक्षणाची जबाबदारी त्यांच्यावर सोपवली आहे, त्या माणसांना देवाची इच्छा सतत कळवत असतात. आत्मा देवदूतांची नम्रता आणि लीनता अंगीकारतो, तेव्हा त्याला आपल्या पापांचे गांभीर्य उमगते. न्यायासमोर तो थरथरतो आणि अंतःकरणातून निघणाऱ्या उसाशांनी व प्रार्थनांनी सत्याचा धावा करू लागतो. शुभवर्तमान स्वीकारण्याची, पश्चात्ताप करण्याची आणि देवाच्या दयेकडे वळण्याची ही पहिली पायरी आहे.
प्रधान देवदूत (जाहीर करणे): अधिक महत्त्वाची दैवी रहस्ये आत्म्याला जाहीर केली जातात. प्रधान देवदूतांमार्फत मिळणाऱ्या दैवी प्रकटीकरणामुळे आत्म्याला कळते की आपल्या पापामुळे त्याने केवळ स्वतःचीच नव्हे, तर ख्रिस्ताची आणि इतरांचीही हानी केली आहे. यावर विचार केल्याने आत्मा आपल्या पापांबद्दल अश्रू ढाळतो आणि ख्रिस्त देऊ करत असलेली क्षमा व तारण समजून घेण्यासाठी अधिक जाणीवपूर्वक पवित्र शास्त्राकडे वळतो. अशा रीतीने तो पश्चात्तापाकडे येतो.
सद्गुणगण (मार्गदर्शन करणे): सद्गुणगणाकडून मिळणाऱ्या बळाच्या आधाराने आत्मा पापाच्या आणि दुष्टाच्या प्रलोभनांशी झुंज देतो. पापाला सक्रियपणे विरोध करून तो सद्गुण अंगीकारतो. आत्म्याला शुद्ध करणारे आणि बळ देणारे दुःख श्रद्धेसाठी सोसण्याची तो तयारी दाखवतो आणि हौतात्म्याच्या प्रतिफळासाठी हौतात्म्याची अभिलाषा बाळगतो.
दुसरे त्रिकूट: आध्यात्मिक प्रकाश आणि कृतज्ञता
शक्तिगण (नियमन करणे): मनाला सत्ये कळवली जातात, जेणेकरून दैवी सुव्यवस्था प्रस्थापित व्हावी आणि आत्म्याचे नियमन व्हावे. ख्रिस्ताचे देवत्व त्याच्या मानवत्वाशी एकरूप आहे हे मान्य केल्याने, येशूने पापासाठी दुःख सोसले याचा आत्मा अधिक स्पष्टपणे विचार करतो. यातून त्याच्या मनात करुणा आणि देवाविषयी प्रेम जागते. आध्यात्मिक संघर्षातून विश्वाची सुव्यवस्था राखणारा शक्तिगण आत्म्याला ख्रिस्ताने मनुष्य म्हणून सोसलेले दुःख आणि त्या दुःखातून लाभलेले मोठे आध्यात्मिक मोल अधिक स्पष्टपणे जाणून घेण्यास मदत करतो.
अधिपतिगण (पालन करवून घेणे): ज्याने दुःख सोसले तो किती महान आहे आणि त्याने ते का सोसले, याचा आत्मा अधिक स्पष्टपणे विचार करतो. यातून त्याच्या मनात भरवसा आणि तारणाच्या देणगीबद्दल कृतज्ञता निर्माण होते. या भरवशाने आत्मा अधिपतिगणाचा शासनाधिकार आणि सामर्थ्य मान्य करतो आणि देवाच्या तारण करण्याच्या सामर्थ्याबद्दल कृतज्ञ होतो.
प्रभुत्वगण (आज्ञा देणे): ख्रिस्ताने कशा प्रकारे आणि किती तीव्र दुःख सोसले, या दोन्ही गोष्टींचा आत्मा विचार करतो. यातून त्याच्या मनात आशा जागते आणि ख्रिस्ताच्या पावलांवर चालण्याचा त्याचा निर्धार अधिक दृढ होतो. खालच्या देवदूतगणांचे शासन करणारा प्रभुत्वगण दाखवतो की आत्मा देवाच्या इच्छेशी अधिकाधिक अनुरूप होतो.
तिसरे त्रिकूट: देवाशी ऐक्य आणि त्याच्या इच्छेशी अनुरूपता
सिंहासनगण (ग्रहण करणे): देव अगदी जवळ आहे याची जाणीव आत्म्याला अधिक तीव्रतेने होते. त्यामुळे तो अधिक लक्षपूर्वक आणि जागरूक राहतो. देवाच्या सान्निध्यामुळे त्याच्या विश्वासूपणावर आत्म्याचा भरवसा दृढ होतो. सिंहासनगणाचे देवाशी असलेले सान्निध्य आणि देवाच्या अधिकाराची त्याला असलेली जाणीव, आत्म्याला त्याचे संपूर्ण अस्तित्व व्यापून टाकणाऱ्या देवाशी ऐक्यात प्रवेश करण्यास मदत करतात.
केरुबदूत (उलगडून दाखवणे): देवाची आस आत्म्यात प्रज्वलित होते आणि त्याला देवाशी ऐक्याकडे नेते. आपण देवाकडे उचलले जात आहोत हे पाहून आत्मा परमानंदात तल्लीन होतो. देवाच्या ज्ञानाचे चिंतन करणारे आणि त्यावर प्रकाश टाकणारे केरुबदूत आत्म्याला ऐहिक कल्पना आणि चिंतांच्या पलीकडे जाऊन देवाचा शोध घेण्याची प्रेरणा देतात आणि त्याला दैवी चिंतनापर्यंत उंचावतात.
सेराफदूत (अभिषेक करणे): अंतिम टप्प्यावर आत्म्याला देवाचे गाढ सान्निध्य अनुभवास येते. देवाच्या सौंदर्यात रमल्याने त्याला शांती लाभते आणि त्याचे संपूर्ण रूपांतर होते. हे आत्मे सेराफदूतांप्रमाणे खरोखरच “ज्वलंत” होतात आणि देवाच्या प्रेमाच्या अग्नीत सहभागी होतात. ते आर्ततेने म्हणतात, “मी तुझाच शोध घेतो, तुझ्यातच आशा ठेवतो, तुझ्यासाठी आसुसतो, तुझ्याकडे झेप घेतो, तुला ग्रहण करतो, तुझ्यात आनंदाने हर्षभरित होतो आणि अखेरीस तुलाच घट्ट धरून राहतो” (त्रिविध मार्ग, अध्याय 3.8).
इतर संत आणि गूढानुभवी साधक
धन्य आना कॅथरीन एमेरिख या त्यांच्या गूढ आध्यात्मिक अनुभवांसाठी प्रसिद्ध असलेल्या ऑगस्टिनियन धर्मभगिनी होत्या. त्यांचा जन्म 1774 मध्ये जर्मनीत झाला आणि 1824 मध्ये त्यांचे निधन झाले. आजारपणामुळे त्यांच्या प्रौढ आयुष्याचा बराच काळ त्या अंथरुणाला खिळून होत्या. आयुष्यभर त्यांना अलौकिक दर्शने होत असत. त्या दर्शनांत येशू आणि कुमारी मरिया यांच्या जीवनाचे तपशीलही त्यांना दिसले. कवी क्लेमेंस ब्रेंटानो यांनी नंतर ही वर्णने संकलित करून प्रकाशित केली. त्यांना फार यातना सहन कराव्या लागल्या, विशेषतः त्यांच्या शरीरावर उमटलेल्या ख्रिस्ताच्या जखमांमुळे. 3 ऑक्टोबर 2004 रोजी पोप योहान पॉल द्वितीय यांनी आना कॅथरीन यांना ‘धन्य’ घोषित केले. त्यांच्या आध्यात्मिक अंतर्दृष्टीमुळे, तसेच उत्कट भक्ती आणि दुःखसहनाच्या त्यांच्या उदाहरणामुळे, त्यांच्याविषयी मोठा आदर बाळगला जातो. क्लेमेंस ब्रेंटानो यांनी आपल्या दैनंदिनींत नोंदवलेल्या आना कॅथरीन एमेरिख यांच्या दर्शनांवर आधारित येशू ख्रिस्ताचे जीवन या ग्रंथाच्या खंड 1 मधील पाप आणि त्याचे परिणाम या पुस्तकातील पतन या भागातून पुढील उतारा घेतला आहे:
पतित देवदूतांची स्थाने देवदूतांच्या श्रेणींत भरून काढण्यासाठी मानवाची निर्मिती झाली. आदामाचे पतन झाले नसते, तर मानवजातीची संख्या पतित देवदूतांच्या संख्येइतकी होईपर्यंतच वाढली असती आणि मग जगाचा अंत झाला असता. आदाम आणि हव्वा यांना एक तरी निष्पाप पिढी पाहायला मिळाली असती, तर त्यांचे पतन झाले नसते. मला खात्री आहे की पतित देवदूतांची संख्या भरून निघेपर्यंत, म्हणजे भुसापासून गहू वेगळा केला जाईपर्यंत, जग टिकून राहील.
प्रस्तावनेत नमूद केल्याप्रमाणे, या पुस्तकाचे उपशीर्षक हाकेबार्नच्या संत मटिल्डा यांच्याकडून घेतले आहे. त्या गूढ आध्यात्मिक अनुभव लाभलेल्या संत होत्या. त्या संत गर्ट्रूड महान यांच्या समकालीन आणि आध्यात्मिक मार्गदर्शक होत्या. एका दर्शनात त्यांना नऊ पायऱ्यांच्या सोन्याच्या जिन्यावर देवदूतांच्या नऊ श्रेणी उभ्या असलेल्या दिसल्या. देवदूतांच्या नऊ श्रेणींशी जुळणाऱ्या त्या नऊ पायऱ्या मानवाच्या मनपरिवर्तनातील नऊ टप्पे दर्शवतात, असे त्यांना समजले. या दर्शनात त्यांनी संत ग्रेगरी महान यांनी दिलेला देवदूतांच्या श्रेणींचा क्रम अनुसरला आहे. त्यांच्या संपूर्ण दर्शनाचे वर्णन विशेष कृपेचा ग्रंथ याच्या पुस्तक 1, अध्याय 16 मध्ये आहे. ते परिशिष्टात दिले आहे. देवदूतांच्या खालच्या श्रेणीपासून वरच्या श्रेणीपर्यंत प्रत्येक श्रेणीशी जुळणाऱ्या टप्प्याचा सारांश खाली दिला आहे.
पहिला टप्पा—रक्षक देवदूत: जे देवाच्या चर्चमध्ये निष्ठेने, नम्रतेने आणि भक्तिभावाने सेवा करतात आणि देवासाठी आजारी व अशक्त लोकांची, यात्रेकरूंची, गरिबांची आणि एकमेकांवर प्रेम करून परस्परांना मदत करणाऱ्या सर्वांची सेवा करतात.
दुसरा टप्पा—प्रधान देवदूत: जे प्रार्थना आणि भक्तीतून देवाच्या सान्निध्यात जिव्हाळ्याने राहतात.
तिसरा टप्पा—सद्गुण: जे संयम, आज्ञाधारकपणा, स्वेच्छेने स्वीकारलेले दारिद्र्य आणि नम्रता यांचे पालन करतात आणि धैर्याने सर्व सद्गुण आचरणात आणतात.
चौथा टप्पा—सामर्थ्ये: जे आपले दुर्गुण आणि वासना यांवर मात करण्यासाठी कसोशीने प्रयत्न करतात आणि दुष्ट आत्म्यांचा व त्यांच्या प्रलोभनांचा तिरस्कार करतात.
पाचवा टप्पा—अधिपती: ज्यांच्यावर चर्चमध्ये इतरांची देखरेख करण्याची जबाबदारी सोपवली आहे, जे आपल्यावर सोपवलेले पद उत्तम रीतीने सांभाळतात आणि आत्म्यांच्या तारणासाठी रात्रंदिवस जागरूक राहतात.
सहावा टप्पा—प्रभुत्वे: जे उपासनेत आणि नम्रतेने देवाला पूर्णपणे शरण जातात आणि देवाच्या गौरवासाठी स्वतःच्या गरजांपेक्षा इतरांवरील प्रेमाला प्राधान्य देतात. ते आपल्या कृती देवाच्या इच्छेनुसार घडवतात, शारीरिक इच्छांपेक्षा आध्यात्मिक इच्छांना प्राधान्य देतात आणि स्वर्गीय गोष्टींच्या चिंतनात मन लावतात.
सातवा टप्पा—सिंहासने: जे ध्यान आणि चिंतन करतात, अंतःकरणाची शुद्धता जपतात आणि आपल्या आत्म्यांचे रूपांतर अशा शांत पवित्र स्थानी करतात, जिथे देवाची उपस्थिती नांदते.
आठवा टप्पा—करूब: ज्यांना प्रबुद्ध बुद्धीचे वरदान लाभल्यामुळे देवाचे अधिकाधिक ज्ञान होते आणि जे आपल्याला लाभलेला हा प्रकाश इतरांपर्यंत पोहोचवून त्यांनाही देवाच्या ज्ञानाकडे घेऊन जातात.
नववा टप्पा—सराफ: जे आपल्या संपूर्ण बुद्धीने, अंतःकरणाने आणि आत्म्याने देवावर प्रेम करतात. ते आपले सर्वस्व देवाच्या प्रेमाच्या शाश्वत ज्वालेत अर्पण करतात. देव त्यांचे रूपांतर करतो आणि ते त्याचे दैवी प्रेम इतरांना प्रकट करतात.
चर्चचे धर्माचार्य आणि चर्चच्या इतिहासातील सर्वांत महत्त्वाच्या लेखकांपैकी एक असलेले हिप्पोचे संत ऑगस्टिन आपल्या देवाचे नगर या ग्रंथात देवदूत व संत यांच्या स्वर्गीय श्रेणीरचनेचा सखोल विचार करतात. या ग्रंथात ऑगस्टिन मानवाच्या पतित नगराची तुलना देवाच्या शाश्वत आणि गौरवशाली नगराशी करतात. अखेरीस देवाचे नगर विजयी होईल. संत आणि देवदूत कृपेच्या एकाच सहभागितेत एकत्र येतील आणि एकच स्वर्गीय नगर म्हणून देवाच्या आनंददायी प्रत्यक्ष दर्शनाचा अनुभव एकत्र घेतील. हेच नवे आकाश आणि नवी पृथ्वी होय. पुस्तक 12, अध्याय 9 मध्ये ऑगस्टिन स्पष्ट करतात की देवदूत देवदूतच राहतील आणि संत संतच राहतील, पण ते ‘पवित्र सहभागितेत’ एकत्र येऊन ‘देवाचे एकच नगर घडवतील’.
म्हणून सृष्टीकर्त्याची यथोचित स्तुती करत आपण हे मान्य केले पाहिजे की केवळ पवित्र मानवांविषयीच नव्हे, तर पवित्र देवदूतांविषयीही असे म्हणता येते: त्यांना देण्यात आलेल्या पवित्र आत्म्याद्वारे देवाचे प्रेम त्यांच्या अंतःकरणांत ओतले गेले आहे. रोमकरांस 5:5. तसेच, ‘देवाच्या जवळ जाणे हिताचे आहे’ असे जे लिहिले आहे, ते केवळ मानवांबाबतच नव्हे, तर सर्वप्रथम आणि विशेषतः देवदूतांबाबत खरे आहे. या हितात ज्यांचा समान वाटा आहे, ते ज्या देवाच्या जवळ जातात त्याच्याशी आणि एकमेकांशी पवित्र सहभागितेत राहतात. ते मिळून देवाचे एकच नगर बनतात—त्याचे जिवंत बलिदान आणि त्याचे जिवंत मंदिर.
शेवटच्या अध्यायात संत ऑगस्टीन म्हणतात:
ते परमसुख [उत्कट आनंद] किती महान असेल! त्याला कोणत्याही वाईटाचा डाग नसेल, कोणत्याही चांगल्या गोष्टीची उणीव नसेल, आणि जो सर्वांमध्ये सर्वकाही असेल त्या देवाची स्तुती करण्यास भरपूर निवांत वेळ मिळेल!
या नव्या स्वर्गीय नगरीत गौरवाच्या वेगवेगळ्या पातळ्या असतील, असे ते पुढे स्पष्ट करतात:
पण ज्याची जशी योग्यता असेल त्याला किती मान आणि गौरव दिला जाईल, याचे वर्णन करणे तर दूरच, त्याची कल्पना तरी कोण करू शकेल? तरीही, मान आणि गौरवाच्या वेगवेगळ्या पातळ्या असतील, यात शंका नाही. त्या धन्य नगरीत हा मोठा आशीर्वाद असेल की ज्याला कमी गौरव मिळाला आहे, तो अधिक गौरव मिळालेल्याचा हेवा करणार नाही, जसा आताही देवदूत प्रधान देवदूतांचा हेवा करत नाहीत. कारण जे स्थान आपल्याला मिळालेले नाही, ते आपल्यालाही लाभावे अशी इच्छा कोणालाही होणार नाही, जरी ते स्थान लाभलेल्या व्यक्तीशी त्याचे पूर्ण ऐक्य असेल. शरीरातील बोट डोळा होण्याची इच्छा धरत नाही, जरी हे दोन्ही अवयव शरीराच्या संपूर्ण रचनेत सुसंवादाने सामावलेले असतात. अशा रीतीने प्रत्येकाला त्याच्या वाट्याला आलेल्या लहान किंवा मोठ्या देणगीबरोबरच समाधानाची आणखी एक देणगी मिळेल: जे मिळाले आहे त्याहून अधिकाची इच्छा त्याला होणार नाही.
पृथ्वीवर असताना, आपल्यापेक्षा दुसऱ्या कोणाला अधिक आशीर्वाद मिळालेले दिसतात, मग ते भौतिक असोत वा आध्यात्मिक, तेव्हा अनेकदा आपल्याला हेवा वाटण्याचा मोह होतो. हेव्याचे ओझे फार जड असते आणि त्यावर मात करणे कठीण असते. स्वर्गात प्रत्येक संताला आणि देवदूताला समाधानाची देणगी मिळेल, ही जाणीव दिलासा आणि आशा देते. म्हणजेच, आपण जसे आहोत आणि आपल्याला जितका गौरव मिळाला आहे, त्याबद्दल प्रत्येक जण पूर्णपणे समाधानी असेल आणि ज्यांना अधिक गौरव लाभला आहे, त्यांच्यासाठी आनंद मानेल. अंतःकरणातील शांततेची आणि समाधानाची ही देणगी सर्व संत आणि देवदूत यांच्यात गौरवमय सहवास फुलण्यास मदत करेल. त्या सहवासात आपण एकमेकांवर परिपूर्ण प्रेम करू आणि प्रत्येकाला मिळालेल्या आशीर्वादांचा आनंद साजरा करू.
सेराफ देवदूतांचा गौरव प्राप्त झालेले संत
तेराव्या शतकाच्या मध्यावर, संत फ्रान्सिस यांच्या निधनानंतर काही दशकांच्या आतच, त्यांच्या जीवनातील प्रसंग प्रत्यक्ष पाहिलेल्यांनी सांगितलेल्या आठवणी नोंदवण्यात आल्या. त्या असिसीचा संग्रह (1244–1266) या ग्रंथात एकत्रित केल्या आहेत. त्यांपैकी एका कथेत बंधू पाचिफिको यांना झालेल्या दर्शनाचे वर्णन आहे. इटलीतील बोव्हारा येथील संत पेत्र चर्चमध्ये ते आणि फ्रान्सिस एकत्र प्रार्थना करत असताना त्यांना हे दर्शन झाले. फ्रान्सिस यांनी संपूर्ण रात्र प्रार्थनेत घालवली होती. सकाळी बंधू पाचिफिको परत आले, तेव्हा फ्रान्सिस क्रूसप्रतिमेसमोर उभे राहून प्रार्थना करत असल्याचे त्यांना दिसले. अचानक बंधू पाचिफिको भावसमाधीत गेले आणि त्यांना स्वर्गात अनेक सिंहासने दिसली. त्यांपैकी एक सिंहासन इतरांपेक्षा उंच आणि अधिक तेजस्वी होते. ते सर्व प्रकारच्या मौल्यवान रत्नांनी सुंदर रीतीने मढवलेले होते. ते सिंहासन कोणाचे असावे, असा विचार त्यांच्या मनात येताच त्यांना मेघगर्जनेसारखी वाणी ऐकू आली: “हे लुसिफरचे सिंहासन होते. आता त्याच्या जागी धन्य फ्रान्सिस त्यावर बसतील.”
बंधू पाचिफिको भावसमाधीतून बाहेर आले, तेव्हा फ्रान्सिस जणू आधीच स्वर्गातील त्या सिंहासनावर विराजमान झाले आहेत, अशा भावनेने त्यांनी फ्रान्सिस यांच्यासमोर साष्टांग दंडवत घातला. आपल्याला झालेले दर्शन सांगण्यास ते धजले नाहीत. त्यांनी फ्रान्सिस यांना विचारले, “बंधू, तुम्हाला स्वतःविषयी काय वाटते?” फ्रान्सिस यांनी लगेच उत्तर दिले, “मला वाटते, या जगातल्या इतर कोणाहीपेक्षा मी अधिक पापी आहे.” तेवढ्यात बंधू पाचिफिको यांना त्यांच्या अंतःकरणात ही वाणी ऐकू आली: “यावरून तुला कळेल की तुला झालेले दर्शन खरे आहे. कारण लुसिफरला त्याच्या गर्वामुळे त्या सिंहासनावरून खाली फेकण्यात आले; त्याचप्रमाणे धन्य फ्रान्सिस आपल्या नम्रतेमुळे उंचावले जाण्यास आणि त्या सिंहासनावर बसण्यास पात्र ठरतील.”
संत फ्रान्सिस यांच्या निधनानंतर लवकरच असिसी येथे त्यांच्या नावाने बॅसिलिका बांधण्यात आली. त्या वेळी जिओत्तो दी बोन्दोने या चित्रकाराने संत फ्रान्सिस यांच्या जीवनातील प्रसंग दाखवणारी अठ्ठावीस भित्तिचित्रे रंगवली. त्यांपैकी एका भित्तिचित्रात बंधू पाचिफिको यांना झालेल्या सिंहासनांच्या दर्शनाचे चित्रण आहे. संत फ्रान्सिस यांना अनेकदा ‘सेराफिक पिता’ असे म्हटले जाते, त्यामागचे हे एक कारण आहे. शिवाय, त्यांच्या आयुष्याच्या अखेरीस एका सेराफ देवदूताकडून त्यांना ख्रिस्ताच्या जखमांची चिन्हे प्राप्त झाली. ही चिन्हे त्यांच्या गौरवाची साक्ष देतात.
सिएनाच्या संत कॅथरीन याही सेराफिक संत आहेत. त्यांना अनेकदा ‘सेराफिक कुमारी’ असे म्हटले जाते. कारण देवावरचे त्यांचे उत्कट, ज्वलंत प्रेम हे सेराफ देवदूतांच्या श्रेणीतील उत्कट प्रेमाचे प्रतिबिंब होते. त्यांनाही अनेक दर्शने झाली आणि ख्रिस्ताच्या जखमांची चिन्हे प्राप्त झाली. त्यांनी गाढ प्रार्थनेत, प्रायश्चित्तात आणि प्रेमसेवेत आपले जीवन व्यतीत केले. संवाद या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या त्यांच्या लिखाणात देव आणि संत कॅथरीन यांच्यातील संवाद आहे. त्यात देवाची काळजीवाहू योजना, आध्यात्मिक वाटचाल आणि प्रेम व दुःख यांच्यातील नाते यांवर चर्चा आहे. त्यातून देवाचे स्वरूप आणि त्याच्याशी गूढ ऐक्य साधण्याचा मार्ग यांची सखोल जाण मिळते.
सेराफ देवदूत जो गौरव अनुभवतात तो सेराफिक गौरव प्राप्त करणे, हे आपल्या जीवनाचे अंतिम ध्येय असले पाहिजे. अंतःकरणाचे परिवर्तन आणि नवरूप धारण करण्याच्या आध्यात्मिक पायऱ्या चढून जे शिखरापर्यंत पोहोचतात, त्यांना शाश्वत गौरवाची ही महान पातळी प्रतिफळ म्हणून लाभते. परंपरेने या शिखराला ‘देवाशी ऐक्य’ किंवा ‘गूढ विवाह’ असे म्हणतात. पण येथे आपण त्याकडे स्वर्गाच्या दृष्टीने पाहतो आणि पवित्रतेच्या या सर्वोच्च पातळीपर्यंत पोहोचणाऱ्यांना लाभणाऱ्या शाश्वत प्रतिफळाच्या नावाने त्याचा उल्लेख करतो—सेराफिक गौरव!
सारांश
संतांच्या शिकवणीनुसार आणि कॅथलिक परंपरेनुसार, मानवी आत्मे आणि स्वर्गीय श्रेणीव्यवस्था यांच्यातील नाते खरोखरच विस्मयकारक आहे. संत थॉमस अक्विनास यांनी शिकवल्याप्रमाणे, मनुष्य आणि देवदूत स्वभावतः भिन्न असले, तरी स्वर्गातील शाश्वत वैभवाच्या एकाच श्रेणीबद्ध अनुभवात ते एकत्र येतात. देवाच्या कृपेने आणि पुण्याच्या आधारे मनुष्य स्वर्गीय वैभवाच्या श्रेणीव्यवस्थेत सहभागी होतात; हा सहभाग देवदूतांच्या विविध श्रेणींच्या स्वभावाशी सुसंगत असतो. देवदूतांच्या नऊ श्रेणी आध्यात्मिक उन्नतीच्या टप्प्यांशी कशा जुळतात आणि आत्म्याला प्रारंभीच्या पश्चात्तापापासून देवाशी अंतिम ऐक्यापर्यंत कशा नेतात, हे संत बोनाव्हेंचर यांच्या शिकवणीतून अधिक स्पष्ट होते. गूढानुभवी साधकांच्या अनुभवांतून आणि संतांच्या धर्मशास्त्रीय चिंतनातून आपल्याला समजते की वैभवाच्या सर्वोच्च पातळीकडे—सेराफिक वैभवाकडे—जाताना देवाशी असलेले ऐक्य अधिक गाढ होत जाते आणि आत्मा त्याच्या दैवी इच्छेशी अधिकाधिक अनुरूप होत जातो.
पुढे: प्रकरण सहावे—आध्यात्मिक आणि गूढ धर्मशास्त्र

मऊ मुखपृष्ठाची आवृत्ती – किंडल ई-पुस्तक – गूगल प्ले – ॲपल बुक्स – आणखी पर्याय!
