धर्मग्रामातील एका स्त्रीने धर्मग्रामाच्या कार्यालयात फोन केला. रुग्णालयाच्या अतिदक्षता विभागात दाखल असलेल्या आपल्या तीस वर्षांच्या मुलीसाठी प्रार्थना करावी, अशी विनंती तिने केली. ही बातमी कळल्यावर धर्मग्रामाच्या प्रमुख धर्मगुरूंनी त्या तरुणीला भेटायला जायचे ठरवले. ते रुग्णालयात तिच्या खोलीत आले, तेव्हा तिने वैतागून डोळे फिरवले.
“माझ्या आईने तुम्हाला पाठवलं का?” तिने विचारलं.
“नाही,” धर्मगुरू म्हणाले. “तिने फक्त तुझ्यासाठी प्रार्थना करायला सांगितलं. मला तुला भेटावंसं वाटलं म्हणून मी आलो.”
“मी काय केलं ते तिने तुम्हाला सांगितलं का?”
“नाही,” धर्मगुरू म्हणाले, “तिने सांगितलं नाही. तू काय केलंस?”
“माझा घटस्फोट झालाय, मुलांचा ताबा माझ्याकडून गेला, मी खूप दारू पिते आणि मला आतून रिकामं वाटतं. म्हणून मी अमली पदार्थ घेते. पण ते घेतल्यावरही मला तितकंच रिकामं वाटतं.”
“तू प्रार्थना करतेस का?” धर्मगुरूंनी विचारलं.
“नाही.”
तेवढ्यात डॉक्टर खोलीत आले आणि त्यांनी त्या तरुणीला विचारलं की तिने काय घेतलं होतं.
“अँटिहिस्टामिनच्या कितीतरी गोळ्या,” ती म्हणाली.
“त्यानंतर काय झालं?” डॉक्टरांनी विचारलं.
“क्षणभर एकदम झिंग आल्यासारखं वाटलं. मग सगळं काळोखात गेलं, आणि शुद्ध आली तेव्हा मी इथे होते.”
आनंदाची इच्छा
ज्या गोष्टींमुळे आपण दुःखी होतो, त्या आपण कधी कधी का करतो? आनंदाची इच्छा आपल्या मानवी स्वभावातच रुजलेली आहे. देवाने आपल्याला निर्माण केले, तेव्हाच त्याने ही इच्छा आपल्या अंतःकरणात ठेवली. ही इच्छा नैसर्गिक आहे; तिच्यापासून सुटका नाही. आपल्या सर्व निर्णयांमागची आणि कृतींमागची ती मूलभूत प्रेरणा आहे.
मग दुःखाकडे नेणारे निर्णय आपण कधी कधी का घेतो? ज्यांमुळे मन कोरडे, असमाधानी आणि रिकामे राहते, अशा गोष्टी आपण का करतो? संत पौलाने स्वतःच्या जीवनातील हा अनुभव नेमक्या शब्दांत मांडला:
मी जे करतो ते मलाच समजत नाही. कारण जे मला करायचे आहे ते मी करत नाही, उलट ज्याचा मला तिटकारा आहे तेच करतो. जे मला करायचे नाही तेच जर मी करत असेन, तर नियमशास्त्र चांगले आहे, हे मी मान्य करतो. म्हणून आता ते करणारा मी नव्हे, तर माझ्यात वसणारे पाप आहे. कारण मला माहीत आहे की माझ्यात, म्हणजे माझ्या देहात, चांगुलपणा वसत नाही. चांगले करण्याची इच्छा माझ्यात आहे, पण ती कृतीत आणणे मला जमत नाही. कारण जे चांगले मला करायचे आहे ते मी करत नाही, पण जे वाईट मला करायचे नाही तेच करतो. आता, जे मला करायचे नाही ते जर [मी] करत असेन, तर ते करणारा मी नव्हे, तर माझ्यात वसणारे पाप आहे. यावरून मला असे तत्त्व आढळते की जेव्हा मला योग्य ते करावेसे वाटते, तेव्हा वाईट माझ्याजवळच असते. कारण माझ्या अंतर्यामी मला देवाच्या नियमशास्त्रात आनंद वाटतो; पण माझ्या अवयवांत मला दुसरेच तत्त्व दिसते. ते माझ्या मनाच्या नियमाशी झगडते आणि माझ्या अवयवांत वसणाऱ्या पापाच्या नियमाचे मला बंदी बनवते (रोमकरांस 7:15–23).
महान संत पौलालाही, आपल्या आत्म्याला जे करायचे नव्हते तेच करण्याच्या प्रवृत्तीशी झगडावे लागले. आपल्या पतित मानवी स्वभावात, म्हणजे आपल्या ‘देहात’, पाप वसते, हे त्याला उमगले. त्यामुळे त्याच्या आत्म्याला जे चांगले करावेसे वाटत होते, ते करण्याऐवजी तो ज्या वाईटाकडे त्याचा देह ओढला जात होता, तेच करत असे. त्याचा आत्मा म्हणजे त्याचे ‘अंतरंग’; तिथे त्याच्या मनाचा नियम त्याच्या अव्यवस्थित इच्छांशी झगडत होता. हे उमगल्यावर तो पुढे म्हणाला:
किती दुर्दैवी आहे मी! या मर्त्य देहातून मला कोण सोडवील? आपला प्रभू येशू ख्रिस्त याच्याद्वारे देवाचे आभार असोत! म्हणून मी स्वतः मनाने देवाच्या नियमशास्त्राची सेवा करतो, पण देहाने पापाच्या नियमाची सेवा करतो (रोमकरांस 7:15–25).
रुग्णालयात दाखल झालेल्या त्या तरुणीचा प्रसंग आणि संत पौलाची साक्ष यांतून या पुस्तकाचा उद्देश स्पष्ट होतो. आपल्या सर्वांनाच आनंदी व्हायचे असते, तरी आपल्या अनेक कृती आपल्याला दुःखाकडे नेतात. बाप्तिस्मा घेतल्यानंतरही आपल्याला आदिपापाचे परिणाम भोगावे लागतात. त्यांपैकी एक परिणाम म्हणजे पापप्रवणता, असे कॅथलिक ख्रिस्तसभा तिला म्हणते. पापप्रवणता म्हणजे पापाकडे असलेली प्रबळ ओढ, जी आपल्यापैकी प्रत्येकाला जाणवते. कॅथलिक ख्रिस्तसभेची धर्मशिक्षणसंहिता हे असे स्पष्ट करते:
[आदिपाप] म्हणजे मूळ पावित्र्य आणि न्यायपरायणता यांचा अभाव. तरीही मानवी स्वभाव पूर्णपणे भ्रष्ट झालेला नाही. त्याच्या अंगभूत नैसर्गिक शक्तींना घाव बसला आहे; तो अज्ञान, दुःख आणि मृत्यूच्या अधीन आहे आणि पापाकडे झुकतो. वाईटाकडे असलेल्या या ओढीला ‘पापप्रवणता’ म्हणतात. बाप्तिस्मा ख्रिस्ताच्या कृपेचे जीवन देऊन आदिपाप नाहीसे करतो आणि मनुष्याला पुन्हा देवाकडे वळवतो. तरी दुर्बल झालेल्या आणि वाईटाकडे झुकणाऱ्या मानवी स्वभावावर झालेले परिणाम मनुष्यात टिकून राहतात आणि त्याला आध्यात्मिक संघर्षासाठी पाचारण करतात (#405).
आनंदाची आपली उपजत ओढ तृप्त व्हावी असे आपल्याला वाटत असेल, तर आपल्या आत्म्यात एक आध्यात्मिक संघर्ष होणार आहे, हे आपण समजून घेतले पाहिजे. पापाकडे ओढणाऱ्या वासनांमुळे आपला मानवी स्वभाव घायाळ होतो आणि पापाकडे झुकतो. या वासना आपली बुद्धी धूसर करतात, तिला गोंधळात टाकतात आणि ज्या गोष्टी खरोखर हितकारक नाहीत, त्या हितकारक असल्याचे भासवतात. त्यामुळे आपली इच्छाशक्ती देवाच्या मनातील सत्याच्या आणि आपल्या शाश्वत हिताच्या विरुद्ध निर्णय घेण्याकडे ओढली जाते. आपल्याला आपल्या अव्यवस्थित प्रवृत्तींशीच झुंज द्यायची आहे. कृपेने आणि दैवी सत्याने त्यांवर मात केली, तर देव आपल्याला देऊ इच्छित असलेल्या स्वातंत्र्याचा अनुभव आपण घेऊ शकतो. येशूने आपल्याला शिकवले, “जर तुम्ही माझ्या वचनात टिकून राहिलात, तर तुम्ही खरोखर माझे शिष्य व्हाल. तुम्हाला सत्य समजेल, आणि सत्य तुम्हाला मुक्त करील” (योहान 8:31–32).
आपल्या सदसद्विवेकबुद्धीत आपल्याला दोन “आवाज” ऐकू येतात. एक आवाज आपल्याला गुलामीकडे आणि पापाकडे नेतो, तर दुसरा स्वातंत्र्याकडे आणि परिपूर्तीकडे नेतो. चुकीच्या वाटेला नेणारा आवाज सैतानाकडून, जगातल्या चुकीच्या समजुतींमधून आणि पापाकडे ओढणाऱ्या आपल्या वासनांमुळे निर्माण होणाऱ्या गोंधळातून येतो. स्वातंत्र्याकडे आणि परिपूर्तीकडे नेणारा आवाज देवाचा आहे. देव आपल्याशी थेट किंवा देवदूत व संत यांच्या माध्यमातून बोलतो. आनंदाची बातमी अशी आहे की, आपण देवाचा आवाज ऐकतो तेव्हा तो आपल्याला त्याचे शाश्वत सत्य देतो. त्याचबरोबर, त्या सत्याला पूर्णपणे प्रतिसाद देण्यासाठी, त्याच्याद्वारे आपले रूपांतर होण्यासाठी आणि आपल्याला हवे असलेले स्वातंत्र्य व आनंद यांकडे त्याने आपल्याला नेण्यासाठी जी कृपा आवश्यक आहे, तीही तो आपल्याला देतो.
पण यात एक आव्हान आहे: देवाचे वचन, म्हणजे त्याचे सत्य, ऐकण्यासाठी आणि त्या सत्यानुसार जगण्यासाठी आपण पापावर आणि पापाकडे ओढणाऱ्या वासनांवर मात केली पाहिजे. आपल्या अंतरंगात आपल्याला निकराची झुंज द्यावी लागते. या झुंजीत कृपा आपल्याला प्रत्येक फसवणुकीला आणि आनंदाच्या प्रत्येक खोट्या आश्वासनाला विरोध करण्याचे, तसेच देव सांगत असलेल्या गहन आध्यात्मिक सत्यांनाच घट्ट धरून राहण्याचे बळ देते. हे एका रात्रीत साध्य होणे दुर्मीळ आहे. आपण आध्यात्मिक प्रवासाला लगेच सुरुवात करण्याचा निर्णय घेऊ शकतो, विशेषतः समेटाचा संस्कार स्वीकारून आणि अंतःकरणाच्या तळापासून दृढ निश्चयाने व भक्तिभावाने प्रार्थना करून. पण यामुळे आपण फक्त योग्य वाटेला लागतो. तिथून आपल्याला कृपेच्या आणि सत्याच्या शिखरापर्यंतचा पर्वत चढायचा आहे—किंवा “सोन्याच्या जिन्या”च्या पायऱ्या चढायच्या आहेत. तिथेच आपल्याला ज्यांची आस आहे, ते पूर्ण स्वातंत्र्य आणि परिपूर्ती मिळतील.
आनंदाच्या शिखराकडे, म्हणजेच परिपूर्णतेच्या शिखराकडे, प्रवास सुरू करण्यासाठी आपल्याला नकाशा हवा. कोणत्या दिशेने जायचे, हे आपल्याला माहीत असले पाहिजे. त्यासाठी आध्यात्मिक बळही हवे. या प्रवासाचा “नकाशा” म्हणजे विश्वासाच्या ठेवीत जतन केलेले देवाचे वचन. “आध्यात्मिक बळ” म्हणजे कृपा. देवाचे वचन आपली मने सत्याने उजळून टाकते आणि प्रवासाच्या प्रत्येक पावलावर आपल्याला दिशा दाखवते. आपण कृपेला सहकार्य केले पाहिजे. ती आपल्यातील सद्गुण जोपासते आणि आपल्याला सामर्थ्य, चिकाटी व दृढ निश्चय देते.
आपला पतित आणि गोंधळलेला मानवी स्वभाव अनेकदा आपल्याला चुकीच्या वाटेला नेतो, आणि आपणही त्याला तसे करू देतो. आपल्या अव्यवस्थित इच्छा आणि बेलगाम भावना आपल्या मनाला असे भासवतात की अमुक एखादी गोष्ट आपल्याला आनंद देईल. रुग्णालयात दाखल झालेल्या त्या स्त्रीच्या कथेत दिसते तसे, लोक अमली पदार्थांचे सेवन यासाठी करत नाहीत की त्यामुळे आपले दुःख वाढेल असे त्यांना वाटते. हा पदार्थ, त्याची ही नशा, आपल्या आतली आनंदाची तीव्र ओढ तृप्त करील, या खोट्या कल्पनेवर त्यांचा विश्वास बसलेला असतो, म्हणून ते त्याचे सेवन करतात. क्षणभर ती ओढ तृप्तही होते, पण ती तृप्ती कृत्रिम आणि उथळ असते. नंतर मात्र आत्मा आधीपेक्षाही अधिक कोरडा पडतो.
प्रत्येक अव्यवस्थित इच्छेबाबत हेच म्हणता येईल. अनुचित लैंगिक वर्तन, लौकिक संपत्तीचा हव्यास, मानसन्मान आणि प्रसिद्धीचा पाठलाग आणि अशी इतर अनेक प्रलोभने, ही उपजत ओढ तृप्त करण्याचे खोटे आश्वासन देतात. पण ती नेहमीच आपली निराशा करतात. एखाद्या व्यक्तीला जगातली सारी संपत्ती मिळाली आणि रोज देहाला व मनाला सर्वाधिक तृप्ती देणाऱ्या ऐहिक सुखांचा उपभोग घेता आला, तरी तिला पुन्हा पुन्हा आतून रिकामेच वाटेल. हे न संपणारे दुष्टचक्र तो रिकामेपणा अधिकच खोल करत जाते. लोक जितके अनुचित मार्गांनी आनंदाची ओढ तृप्त करू पाहतात, तितके त्यांना अधिक रिकामेपण जाणवते. आणि जितक्या वारंवार त्यांना ते रिकामेपण जाणवते, तितकाच अनुचित मार्गांनी तृप्ती मिळवण्याचा मोह वाढतो. अखेर हे दुष्टचक्र तुटून कृपा आणि सत्य त्यांच्या जीवनाला दिशा देऊ लागतात, तेव्हाच हे थांबते.
याचे एकच उत्तर आहे—शुभवर्तमानाचे सत्य आणि देवाची कृपा! खरे शुभवर्तमान आपल्या अस्तित्वाच्या गाभ्यापर्यंत पोहोचू पाहते. या सत्याच्या मार्गदर्शनाखाली कृपा आपल्याला आपल्या अव्यवस्थित इच्छांशी झुंज देण्याचे, त्या शुद्ध करून योग्य वळण लावण्याचे, आपल्या जीवनाची सूत्रे हाती घेण्याचे आणि ख्रिस्तामध्ये नवी सृष्टी होण्याचे सामर्थ्य देते. हे सोपे नाही. कारण जे काही आपल्याला आतून कोरडे आणि दुःखी करते, त्या सर्वांपासून आपण मुक्त व्हावे म्हणून शुभवर्तमान आपले सर्वस्व मागते. कृपेला आपल्या जीवनात प्रवेश देणे आणि आपल्यातील बिघडलेल्या ओढींना योग्य वळण लावू देणे, ही शुद्धी घडवणारी प्रक्रिया आपल्या अव्यवस्थित इच्छांना वेदनादायकही ठरते. आपल्या संपूर्ण अस्तित्वाचे हे शुद्धीकरण घडण्यासाठी आपण देवाच्या इच्छेला पूर्णपणे शरण गेले पाहिजे, जेणेकरून आपल्यामध्ये केवळ देवाचीच इच्छा पूर्ण होईल.
खरा आनंद
या पृथ्वीवर खरे सुख देवाच्या इच्छेप्रमाणे वागण्यात आहे. यासाठी अनेकदा आपल्या पतित मानवी स्वभावाच्या इच्छांच्या विरुद्ध वागावे लागते. केवळ देवच आपल्याला सुखी करू शकतो. केवळ देवच आपल्या अंतःकरणातील सर्वांत खोल इच्छा पूर्ण करू शकतो. यावर तुमचा विश्वास असेल, तर स्वातंत्र्य आणि मानवी जीवनाची परिपूर्णता यांकडे नेणारा दीर्घ आणि खडतर प्रवास सुरू करावाच लागेल.
परिपूर्ण सुखाकडे वाटचाल करणे, म्हणजेच धन्यतेचे जीवन जगणे, ही काही सोपी गोष्ट नाही. त्यासाठी आपल्या विचारांची संपूर्ण नव्याने जडणघडण, म्हणजेच आपल्या मनाचे पूर्ण रूपांतर, आवश्यक आहे. “या युगाच्या साच्यात स्वतःला बसवू नका; उलट, आपल्या मनाच्या नवीकरणाने स्वतःचे रूपांतर होऊ द्या, म्हणजे देवाची इच्छा काय आहे, तसेच काय चांगले, त्याला संतोष देणारे आणि परिपूर्ण आहे, हे तुम्हाला ओळखता येईल” (रोमकरांस 12:2). आपल्या स्वभावाच्या पतित अवस्थेत, ज्या आध्यात्मिक आणि नैतिक गोष्टी आपल्याला सुखी करतात, त्यांचे मोल आपल्याला लगेच कळत नाही. आपण चुकीचे निर्णय घेतो आणि अनुचित सुखांच्या आहारी जातो, तेव्हा आपला गोंधळ आणखी वाढतो; कारण आपल्याला वाईट सवयी लागतात आणि त्या मोडणे कठीण असते. त्या आपल्या इच्छाशक्तीवर पकड घेतात आणि आपल्या मनात सतत चुकीचे विचार आणतात. देवाच्या कृपेच्या साहाय्याशिवाय अशा चुकीच्या विचारांना प्रतिकार करणे अशक्य आहे.
देवाचे सत्य अनेकदा केवळ मानवी बुद्धीला जे उमगू शकते त्यापलीकडे असते. “कारण माझे विचार तुमचे विचार नाहीत, आणि तुमचे मार्ग माझे मार्ग नाहीत… कारण आकाश पृथ्वीपेक्षा जसे उंच आहे, तसे माझे मार्ग तुमच्या मार्गांपेक्षा उंच आहेत आणि माझे विचार तुमच्या विचारांपेक्षा उंच आहेत” (यशया 55:8–9). मानवी स्वभाव स्वतःच्या बळावर खऱ्या सुखाची जी पातळी गाठू शकतो, त्याहून उंच पातळीवर देवाचे मार्ग आणि विचार आपल्याला घेऊन जातात. चर्चच्या आध्यात्मिक धर्माचार्यांनी पृथ्वीवरील सुखाच्या सर्वोच्च अवस्थेला ‘देवाशी ऐक्य’ असे म्हटले आहे. देवाशी ऐक्याच्या अवस्थेत आत्मा सर्व अनुचित इच्छांपासून मुक्त होतो आणि देवाच्या सत्याला व कृपेला सतत प्रतिसाद देतो. देवाशी ऐक्य ही स्थिर अवस्था बनते; ती प्राप्त झाल्यावर माणूस त्यापासून क्वचितच, किंबहुना कधीच, ढळत नाही. स्वर्गात देवाचे दर्शन होण्यापूर्वी, या जीवनात आत्म्याला जितकी परिपूर्णता लाभू शकते, तितकी या अवस्थेत लाभते. प्रत्येक सद्गुण आणि प्रत्येक आध्यात्मिक वरदान पूर्णपणे कार्यरत असते, आणि प्रत्येक भावना व इच्छा यांना नवी दिशा मिळते, जेणेकरून त्या सद्गुणांच्या आणि वरदानांच्या अधीन राहतात.
क्रूसाचे संत योहान आध्यात्मिक गीत या रचनेच्या चाळिसाव्या कडव्याच्या दुसऱ्या भागात देवाशी ऐक्याची परमोच्च अवस्था वर्णन करतात आणि आत्म्याला मिळणाऱ्या पाच कृपादानांविषयी सांगतात:
पहिले कृपादान असे की, आत्मा सर्व गोष्टींच्या आसक्तीतून मुक्त होतो आणि त्या त्याला परक्या होतात. दुसरे असे की, सैतानाचा पराभव होतो आणि त्याला पळवून लावले जाते. तिसरे असे की, आवेग वश होतात आणि स्वाभाविक इच्छांचे दमन होते. चौथे आणि पाचवे असे की, आत्म्याच्या इंद्रियप्रधान व खालच्या स्वभावाचे रूपांतर आणि शुद्धीकरण होते. त्यामुळे तो आध्यात्मिक स्वभावाशी इतका अनुरूप होतो की तो आध्यात्मिक आशीर्वादांच्या आड येत नाही; उलट, ते स्वीकारण्यास तयार होतो. इतकेच नव्हे, तर आत्म्याला बहाल झालेल्या त्या आशीर्वादांत तो आपल्या क्षमतेनुसार आधीच सहभागी झालेला असतो.
दुसऱ्या शब्दांत, आत्मा आता क्षणभंगुर गोष्टींमध्ये जीवनाची परिपूर्णता शोधत नाही. त्याला फक्त देवाशी असे गाढ नाते हवे असते, जे त्याच्या सर्वांत खोल आकांक्षांनाही मागे टाकते. आत्मा मुक्त असतो आणि या अनुचित ओढींचा ‘आवाज’ही त्याला आता ओळखू येत नाही. आत्म्याने सैतानाचा पराभव करून त्याला पळवून लावले असेल, तर सैतान आणि त्याच्याबरोबर पतित झालेले दुरात्मे यांना त्या आत्म्याला फसवणे आता शक्य होत नाही. खरे तर, आत्म्याच्या पवित्रतेत देवाचे सान्निध्य इतके पूर्णपणे प्रकट होते की सैतान घाबरून पळून जातो; त्या आत्म्याच्या सान्निध्यात राहणे त्याला सहन होत नाही. सर्व इच्छा आणि भावना योग्य क्रमात येतात आणि त्यांचे आत्म्यावर आता नियंत्रण राहत नाही. उलट, कृपा आत्म्यातील प्रत्येक इच्छेला आणि भावनेला देवाकडे वळवून त्यांना दिशा देते आणि आपल्या अधीन ठेवते. त्या देवामध्ये असा आनंद अनुभवतात, जो देहसुखांच्या आहारी गेल्याने किंवा पापाने कधीच मिळू शकत नाही.
हा स्वर्ग नाही, पण पृथ्वीवर असताना स्वर्गाच्या जितके जवळ जाता येते, तितकी ही अवस्था स्वर्गाच्या जवळ आहे. आविलाच्या संत तेरेसा यांनी हिलाच ‘दुसरा स्वर्ग’ असे म्हटले. मृत्यूपूर्वी आपल्याला लाभू शकणारे हे सर्वांत परिपूर्ण सुख आहे. ही गाढ पवित्रतेची, स्वातंत्र्याची, आनंदाची, सुव्यवस्थेची आणि शांतीची अवस्था आहे. या पवित्र आत्म्यांच्या प्रार्थनांच्या सामर्थ्याने, त्यांच्या प्रेमभावाच्या प्रभावाने आणि त्यांनी आपले पाचारण व ध्येय पूर्ण केल्याने देव इतरांच्या जीवनात कार्य करतो.
पुढे: प्रकरण दोन: अंतिम ध्येयापासून सुरुवात

मऊ मुखपृष्ठाची आवृत्ती – किंडल ई-पुस्तक – गूगल प्ले – ॲपल बुक्स – आणखी पर्याय!
