मराठी

परिशिष्ट: संतांची आणि गूढानुभवी साधकांची वचने

काही संतांना सामान्यतः गूढानुभवी संत म्हटले जाते. त्यांचे प्रार्थनाजीवन सखोल आणि अंतःकरणाचे रूपांतर करणारे असते. त्यात अनेकदा दर्शने आणि खाजगी प्रकटीकरणे यांचाही अनुभव येतो. एखाद्या गूढानुभवी व्यक्तीला धन्य किंवा संत घोषित करताना चर्च याची पुष्टी करते की त्या व्यक्तीच्या लिखाणात पाखंडी किंवा श्रद्धेविरुद्ध असे काहीही नाही आणि पृथ्वीवरील जीवनात त्या व्यक्तीने असामान्य धैर्याने सद्गुणांचे आचरण केले. मात्र त्यामुळे त्या व्यक्तीच्या लिखाणाला चर्चच्या अधिकृत शिकवणीचा किंवा श्रद्धासिद्धान्तांचा दर्जा मिळत नाही. त्या व्यक्तीने लिहिलेले खाजगी प्रकटीकरणच राहते; मात्र विद्वान धर्मशास्त्रज्ञांनी त्या लिखाणाचे काळजीपूर्वक परीक्षण केले असून त्यात धर्मसिद्धान्तविषयक कोणतीही चूक नाही, असा निर्णय दिला आहे, याची वाचकाला खात्री असते.

गूढानुभवी संतांच्या लिखाणात किंवा इतरांनी नोंदवलेल्या त्यांच्या गूढ दर्शनांत आपल्या प्रभूच्या किंवा त्यांच्या धन्य मातेच्या जीवनातील एखाद्या पैलूचे सविस्तर वर्णन अनेकदा वाचायला मिळते. स्वर्गाचे वास्तव किंवा देवाच्या दयेची व्याप्ती यांविषयीही आपल्याला वाचायला मिळू शकते. या संतांच्या लिखाणाकडे आपण नेहमी खाजगी प्रकटीकरण म्हणूनच पाहिले पाहिजे; तरीही त्यांची वर्णने आपण खुल्या मनाने वाचू शकतो आणि प्रार्थनापूर्वक त्यांचे चिंतन करू शकतो. त्यांच्या अनेक लिखाणांतून आपल्याला श्रद्धेच्या रहस्यांत अधिक खोलवर जाता येते. देवाची दिव्य इच्छा पूर्ण करण्याचा आपण प्रयत्न करतो, तेव्हा त्याच्या प्रेमळ पालनकर्तेपणावर आशा ठेवण्याची प्रेरणा या लिखाणातून मिळते.

या परिशिष्टात स्वर्गीय श्रेणीक्रमाविषयी सविस्तर खाजगी प्रकटीकरणे मांडणाऱ्या दोन गूढानुभवी संतांच्या लिखाणातील दीर्घ उतारे दिले आहेत. त्यांतून उलगडणाऱ्या गोष्टींचे प्रार्थनापूर्वक चिंतन करा आणि पवित्र आत्म्याला तुमचे मार्गदर्शन करू द्या.

संत हिल्डेगार्ड फॉन बिंगेन: स्किव्हियास

बिंगेनच्या संत हिल्डेगार्ड या बाराव्या शतकातील जर्मन बेनेडिक्टीन मठाध्यक्षा आणि गूढानुभवी संत होत्या. त्यांनी सखोल अंतर्दृष्टी देणारे लिखाण मागे ठेवले. सोळाव्या शतकातच अधिकृत रोमन संत-स्मरणसूचीत त्यांचा उल्लेख “संत हिल्डेगार्ड” असा केला गेला होता. तरी त्यांच्या मृत्यूच्या सुमारास संतघोषणेच्या प्रक्रियेत झालेल्या बदलांमुळे त्यांच्या औपचारिक संतघोषणेला विलंब झाला. 2012 मध्ये त्यांना “समतुल्य संतघोषणेद्वारे” संत म्हणून मान्यता मिळाली आणि पोप बेनेडिक्ट सोळावे यांनी त्यांना चर्चच्या धर्माचार्या म्हणून घोषित केले. आता त्यांना चर्चच्या धर्माचार्या हा किताब असल्यामुळे, संतांनी आपल्यासाठी मागे ठेवलेल्या सर्वांत विश्वासार्ह लिखाणांमध्ये त्यांच्या लिखाणाचा समावेश करायला हवा.

संत हिल्डेगार्ड यांच्या पहिल्या प्रमुख ग्रंथाचे नाव स्किव्हियास आहे. हे नाव स्कितो व्हियास दोमिनी या लॅटिन वाक्यांशाचे संक्षिप्त रूप आहे. त्याचा अर्थ “प्रभूचे मार्ग जाणून घ्या” असा होतो. या ग्रंथात त्यांना झालेल्या सव्वीस दर्शनांचे वर्णन आहे. त्यांत जगाची निर्मिती, स्वर्गीय श्रेणीक्रम, तारणाचा इतिहास, पवित्र संस्कार आणि अंतिम काळ यांचा समावेश आहे. पुढेही त्यांनी विपुल लेखन केले. त्यांनी अध्यात्म, नैसर्गिक विज्ञान आणि वैद्यक यांवर ग्रंथ लिहिले आणि स्तोत्रेही रचली. त्यांनी पोप, सम्राट आणि धर्मनेत्यांना सल्ला दिला. त्यांना जाहीरपणे उपदेश करण्यासाठीही आमंत्रित केले गेले, ही त्यांच्या काळातील स्त्रियांसाठी दुर्मीळ गोष्ट होती. त्यांच्या हयातीतच पोप युजीन तिसरे आणि क्लेअरव्होचे संत बर्नार्ड यांनी त्यांच्या लिखाणाची आणि प्रभावाची दखल घेतली. देवदूतांच्या गणांविषयीचे त्यांचे सहावे दर्शन खाली दिले आहे.

मग स्वर्गाच्या उंचीवरील गुप्त स्थळी मला स्वर्गीय आत्म्यांचे दोन सैन्यगण दिसले. ते अतिशय तेजाने झळकत होते. एका गणातील आत्म्यांच्या छातीवर पंख होते आणि त्यांच्यासमोर मानवासारख्या आकृती होत्या. त्या आकृतींवर मानवी चेहरेपट्टी जणू स्वच्छ पाण्यात दिसावी तशी दिसत होती. दुसऱ्या गणातील आत्म्यांच्याही छातीवर पंख होते. त्या पंखांवर मानवासारख्या आकृती दिसत होत्या आणि त्यांत मानवपुत्राची प्रतिमा जणू आरशात असल्यासारखी झळकत होती. या किंवा त्या गणात मला दुसरा कोणताही आकार दिसला नाही. हे दोन्ही गण इतर पाच गणांभोवती मुकुटाच्या आकारात उभे होते. या पाचांपैकी पहिल्या गणातील आत्म्यांना जणू मानवासारख्या आकृती होत्या आणि त्या खांद्यांपासून खाली विलक्षण तेजाने झळकत होत्या. दुसऱ्या गणातील आत्मे इतक्या प्रखर तेजाने झळकत होते की मला त्यांच्याकडे पाहवत नव्हते. तिसऱ्या गणातील आत्मे पांढऱ्या संगमरवरासारखे दिसत होते. त्यांची डोकी मानवी मण्यांसारखी होती; त्यांच्या डोक्यांवर मशाली जळत होत्या आणि खांद्यांपासून खाली त्यांना लोखंडी करड्या रंगाच्या ढगाने वेढले होते. चौथ्या गणातील आत्म्यांच्या आकृती मानवासारख्या होत्या व त्यांचे पायही मानवी पायांसारखे होते. त्यांच्या डोक्यावर शिरस्त्राणे होती आणि त्यांनी संगमरवरी अंगरखे घातले होते. पाचव्या गणातील आत्म्यांच्या रूपात मानवी असे काहीही नव्हते आणि ते पहाटेसारखे लालसर झळकत होते. त्यांच्यात मला दुसरा कोणताही आकार दिसला नाही.

पण हे गणही आणखी दोन गणांभोवती मुकुटासारखे उभे होते. त्या दोघांपैकी पहिल्या गणातील आत्मे जणू डोळ्यांनी आणि पंखांनी भरलेले होते. प्रत्येक डोळ्यात एक आरसा दिसत होता आणि प्रत्येक आरशात एक मानवी आकृती दिसत होती. त्यांनी आपले पंख स्वर्गीय उंचीपर्यंत उंचावले. दुसऱ्या गणातील आत्मे अग्नीसारखे धगधगत होते आणि त्यांना अनेक पंख होते. त्या पंखांत जणू आरशात दिसाव्यात तशा चर्चमधील सर्व श्रेणी क्रमाने मांडलेल्या दिसत होत्या. या किंवा त्या गणात मला दुसरा कोणताही आकार दिसला नाही. हे सर्व गण अद्भुत स्वरांत नानाविध गीते गात होते. धन्य आत्म्यांमध्ये देव जी अद्भुत कार्ये करतो, त्यांविषयी ती गीते होती. अशा रीतीने देवाचा भव्य गौरव होत होता.

आणि स्वर्गातून एक वाणी मला असे म्हणताना ऐकू आली:

    1. देवाने आपली सृष्टी अद्भुत रीतीने घडवली आणि तिची सुव्यवस्था लावली

सर्वसमर्थ आणि अवर्णनीय देव सर्व युगांपूर्वी होता. त्याला आरंभ नव्हता आणि सर्व युगे संपली तरी त्याचे अस्तित्व संपणार नाही. त्याने आपल्या इच्छेने प्रत्येक जीव अद्भुत रीतीने निर्माण केला आणि तितक्याच अद्भुत रीतीने प्रत्येकाला त्याचे स्थान दिले. कसे? काही जीवांनी पृथ्वीवर राहावे, तर इतरांनी स्वर्गीय प्रदेशांत वास करावा, असे त्याने ठरवले. मानवांच्या तारणासाठी आणि आपल्या नावाच्या गौरवासाठी त्याने धन्य देवदूतांनाही त्यांची स्थाने नेमून दिली. कसे? मानवांना त्यांच्या गरजेत मदत करण्याचे काम त्याने काहींना दिले, तर त्याच्या गूढ रहस्यांतील निर्णय लोकांना प्रकट करण्याचे काम इतरांना दिले.

म्हणून स्वर्गाच्या उंचीवरील गुप्त स्थानी तुला प्रखर तेजाने झळकणाऱ्या स्वर्गीय आत्म्यांच्या दोन सेना दिसतात. देहाच्या डोळ्यांना अगम्य असलेल्या, पण अंतर्दृष्टीला दिसणाऱ्या त्या उंच गुप्त स्थानी तुला जे दाखवले जाते, त्यावरून या दोन सेना असे सूचित करतात की मानवी शरीर आणि आत्मा या दोघांनीही देवाची सेवा करावी, कारण स्वर्गातील रहिवाशांसोबत त्यांनाही शाश्वत धन्यतेचे तेज लाभणार आहे.

    1. देवदूतांचे स्वरूप आणि त्याचा अर्थ

एका सेनेतील दूतांच्या छातीवर पंख आहेत. त्यांच्या समोर मानवी आकारासारख्या आकृती आहेत आणि त्या आकृतींमध्ये मानवी रूपाची वैशिष्ट्ये जणू स्वच्छ पाण्यात दिसावीत तशी दिसतात. हे देवदूत आहेत. ते आपल्या मनाच्या गाभ्यातील इच्छा पंखांप्रमाणे पसरतात. त्यांना पक्ष्यांसारखे पंख आहेत, असा याचा अर्थ नाही; तर माणसाचे विचार ज्या वेगाने झेप घेतात, त्याच वेगाने ते देवाची इच्छा पूर्ण करण्यास तत्पर असतात. त्यांच्या रूपांतून विवेकबुद्धीचे सौंदर्य प्रकट होते; याच विवेकबुद्धीने देव मानवी कृत्यांची बारकाईने पारख करतो. कारण सेवक आपल्या स्वामीचे शब्द ऐकून त्याच्या इच्छेनुसार वागतो, तसे देवदूत मानवांविषयी देवाची काय इच्छा आहे याकडे लक्ष देतात आणि स्वतःमध्ये मानवी कृत्ये त्याला दाखवतात.

    1. प्रधान देवदूतांचे स्वरूप आणि त्याचा अर्थ

दुसऱ्या सेनेतील दूतांच्याही छातीवर पंख आहेत. त्या पंखांवर मानवी आकारासारख्या आकृती दिसतात आणि त्यांत मानवपुत्राची प्रतिमा जणू आरशात असल्यासारखी झळकते. हे प्रधान देवदूत आहेत. ते आपल्या बुद्धीतील आकांक्षांमध्ये देवाच्या इच्छेचे चिंतन करतात आणि स्वतःमध्ये विवेकबुद्धीचे सौंदर्य प्रकट करतात. ते देहधारी देवशब्दाचा अत्यंत निर्मळ रीतीने गौरव करतात. कारण देवाचे गुप्त निर्णय त्यांना माहीत असल्याने त्यांनी देवपुत्राच्या देहधारणेच्या रहस्यांचे पूर्वसंकेत अनेकदा दिले आहेत. तुला यांच्यात किंवा इतर दूतांमध्ये आणखी कोणतेही रूप दिसत नाही. कारण देवदूत आणि प्रधान देवदूत या दोघांमध्येही अशी अनेक गुप्त रहस्ये आहेत, जी मर्त्य देहाच्या भाराखाली असलेल्या मानवी बुद्धीला समजू शकत नाहीत. पण या दोन सेना इतर पाच सेनांभोवती मुकुटाच्या आकारात उभ्या आहेत. यावरून असे दिसते की मानवी शरीर आणि आत्मा यांनी आपल्या बळाने पाच ज्ञानेंद्रिये संयमात ठेवावीत, माझ्या पुत्राच्या पाच जखमांद्वारे ती शुद्ध करावीत आणि अंतःकरणातून त्यांचे नियमन योग्य रीतीने करावे.

    1. सद्गुणांचे स्वरूप आणि त्याचा अर्थ

या पाच सेनांपैकी पहिल्या सेनेतील दूतांना मानवी आकार असल्यासारखे दिसते आणि ते खांद्यांपासून खाली प्रखर तेजाने झळकतात. हे सद्गुण आहेत. ते श्रद्धावानांच्या अंतःकरणात अंकुरतात आणि उत्कट प्रीतीने त्यांच्यात एक उंच मनोरा उभारतात; त्यांची सत्कृत्ये हाच तो मनोरा. अशा रीतीने हे सद्गुण आपल्या विवेकबुद्धीतून निवडलेल्यांची कृत्ये प्रकट करतात आणि आपल्या बळाने ती कृत्ये यशस्वी पूर्णत्वास नेतात, ज्यातून धन्यतेचा महान गौरव प्रकट होतो. कसे? ज्यांची अंतर्दृष्टी निर्मळ आहे असे निवडलेले लोक माझ्या इच्छेच्या प्रकाशात या सद्गुणांनी प्रकाशमान होतात. ते आपल्यातील सर्व दुष्टपणा दूर सारतात आणि सैतानाच्या सापळ्यांविरुद्ध सर्व शक्तीनिशी झुंजतात. हे सद्गुण मला, त्यांच्या निर्माणकर्त्याला, सैतानाच्या सैन्याविरुद्धच्या या झुंजी अखंड दाखवतात. कारण माझा स्वीकार करावा की मला नाकारावे, असा संघर्ष लोकांच्या मनात चालतो. कसा? कारण एक जण माझा स्वीकार करतो, तर दुसरा मला नाकारतो. या संघर्षात प्रश्न असा असतो: देव आहे की नाही? आणि त्या व्यक्तीमध्ये वास करणाऱ्या पवित्र आत्म्याकडून उत्तर येते: देव आहे; त्याने तुला निर्माण केले आणि तुझे तारणही केले.

पण जोपर्यंत हा प्रश्न आणि त्याचे उत्तर एखाद्या व्यक्तीच्या अंतःकरणात असतात, तोपर्यंत देवाचे सामर्थ्य तिच्यातून नाहीसे होत नाही, कारण या प्रश्नातून आणि उत्तरातून पश्चात्ताप जागा होतो. पण जेव्हा हा प्रश्न एखाद्या व्यक्तीच्या अंतःकरणात नसतो, तेव्हा पवित्र आत्म्याचे उत्तरही तिथे नसते. कारण अशी व्यक्ती देवाच्या देणग्या स्वतःपासून दूर लोटते आणि पश्चात्तापाकडे नेणारा प्रश्न नसल्याने स्वतःला मृत्यूच्या स्वाधीन करते. सद्गुण या संघर्षांतील झुंजी देवाला दाखवतात, कारण ते एक असा शिक्का आहेत, जो मनाचा कल देवाची उपासना करण्याकडे आहे की त्याला नाकारण्याकडे, हे देवाला दाखवतो.

    1. अधिकारगणाचे स्वरूप आणि त्याचा अर्थ

दुसऱ्या सेनेतील दूत इतक्या प्रखर तेजाने झळकतात की तुम्हाला त्यांच्याकडे पाहवत नाही. हे शक्तिदूत आहेत. याचा अर्थ असा की कोणत्याही दुर्बल, मर्त्य पाप्याला देवाच्या सामर्थ्यातील शांतता आणि सौंदर्य समजू शकत नाही, किंवा त्या सामर्थ्याशी साधर्म्य प्राप्त करता येत नाही; कारण देवाचे सामर्थ्य कधीच कमी पडत नाही.

    1. अधिपती दूतांचे स्वरूप आणि त्याचा अर्थ

तिसऱ्या सेनेतील दूत पांढऱ्या संगमरवरासारखे दिसतात. त्यांची मस्तके मानवी मण्यांसारखी आहेत; त्या मस्तकांवर मशाली जळत आहेत आणि त्यांच्या खांद्यांपासून खाली लोखंडी करड्या रंगाचे मेघ त्यांना वेढून आहेत. हे अधिपती दूत आहेत. ते दाखवतात की देवाच्या देणगीने या जगात ज्यांना लोकांवर राज्य करण्याचा अधिकार मिळाला आहे, त्यांनी न्यायाचे खरे बळ अंगी बाणवावे, नाहीतर अस्थिरतेमुळे ते दुर्बल होतील. देवाचा पुत्र ख्रिस्त, जो त्यांचे मस्तक आहे, त्याचे त्यांनी चिंतन करावे. लोकांच्या गरजा लक्षात घेऊन त्याच्या इच्छेनुसार राज्यकारभार करावा आणि सत्याच्या धगधगत्या प्रेमाने पवित्र आत्म्याची कृपा मागावी, म्हणजे निःपक्ष न्यायाच्या बळावर ते शेवटपर्यंत दृढ व अढळ राहतील.

    1. प्रभुत्वदूतांचे स्वरूप आणि त्याचा अर्थ

चौथ्या सेनेतील दूतांची आकृती माणसांसारखी आहे आणि त्यांचे पायही माणसांसारखे आहेत. त्यांच्या मस्तकांवर शिरस्त्राणे असून अंगावर संगमरवरी अंगरखे आहेत. हे प्रभुत्वदूत आहेत. ते दाखवतात की सर्वांचा प्रभू असलेल्या देवाने आपल्या पुत्राला पृथ्वीवर पाठवले आणि त्याच्या पुत्राने आपल्या नीतिमत्त्वाने त्या पुरातन मोहकाला पायदळी तुडवले, तेव्हा मानवजातीच्या धुळीत मलिन होऊन पडलेल्या मानवी विवेकबुद्धीला देवाने पृथ्वीवरून स्वर्गापर्यंत उंचावले. म्हणून श्रद्धावंतांनी आपले मस्तक असलेल्या ख्रिस्ताचे निष्ठेने अनुकरण करावे, आपली आशा स्वर्गात ठेवावी आणि सत्कृत्ये करण्याच्या प्रबळ इच्छेने स्वतःला बळकट करावे.

    1. सिंहासनदूतांचे स्वरूप आणि त्याचा अर्थ

पाचव्या सेनेतील दूतांच्या रूपात माणसासारखे काहीच नाही आणि ते पहाटेसारखे लाल तेजाने झळकतात. हे सिंहासनदूत आहेत. ते दाखवतात की मानवी पापाचा कोणताही संसर्ग नसलेल्या देवाच्या एकुलत्या पुत्राने मानवाच्या तारणासाठी मानवी देह धारण केला, तेव्हा देवत्व मानवतेकडे झुकले. कारण पहाटेत, म्हणजेच धन्य कुमारीच्या उदरी, पवित्र आत्म्याद्वारे त्याची गर्भधारणा झाली आणि त्याने अशुद्धतेचा जराही डाग नसलेला देह धारण केला. आणि त्यांच्यात तुम्हाला दुसरे कोणतेही रूप दिसत नाही, कारण स्वर्गीय गुपितांतील अनेक रहस्ये दुर्बल मानवाला समजू शकत नाहीत. पण या सेनांची रचना इतर दोन सेनांभोवती मुकुटासारखीही आहे. याचा अर्थ असा की देवाच्या पुत्राच्या पाच जखमांद्वारे आपला उद्धार झाला आहे हे जाणून जे श्रद्धावंत आपल्या शरीराची पाचही इंद्रिये स्वर्गीय गोष्टींकडे वळवतात, ते आपल्या मनाच्या प्रत्येक वळणातून आणि प्रत्येक क्रियेतून देवाच्या व आपल्या शेजाऱ्याच्या प्रेमापर्यंत पोहोचतात; कारण ते मनाला सुखावणाऱ्या गोष्टींकडे लक्ष न देता आपल्या अंतःकरणातील गोष्टींवर आशा ठेवतात.

    1. केरुबिमांचे स्वरूप आणि त्याचा अर्थ

म्हणून, या इतर सेनांपैकी पहिल्या सेनेतील दूतांना असंख्य डोळे आणि पंख असल्यासारखे दिसते. प्रत्येक डोळ्यात एक आरसा आणि प्रत्येक आरशात एक मानवी आकृती दिसते. ते आपले पंख स्वर्गीय उंचीपर्यंत उभारतात. हे केरुबिम आहेत. ते देवाच्या ज्ञानाचे प्रतीक आहेत. या ज्ञानाने ते स्वर्गीय गुपितांतील रहस्ये पाहतात आणि देवाच्या इच्छेनुसार आपल्या इच्छा पूर्ण करतात. अशा रीतीने, आपल्या ज्ञानाच्या गाभ्यात निर्मळतम स्पष्टता असल्यामुळे, खऱ्या देवाला ओळखणाऱ्या सर्वांना ते अद्भुत रीतीने आधीच पाहतात. हे लोक आपल्या अंतःकरणातील इच्छा, जणू उदात्तपणे आणि न्यायाने उंच भरारी घेण्याचे पंखच, सर्वांच्या वर असलेल्या देवाकडे वळवतात. क्षणभंगुर गोष्टींचा हव्यास न धरता ते शाश्वत गोष्टींवर प्रेम करतात, आणि हे त्यांच्या इच्छांच्या उदात्ततेतून दिसून येते.

    1. सेराफिमांचे स्वरूप आणि त्याचा अर्थ

दुसऱ्या सेनेतील दूत अग्नीसारखे जळतात. त्यांना अनेक पंख आहेत आणि त्या पंखांत जणू आरशात दिसावेत तसे चर्चमधील सर्व श्रेणी आपापल्या क्रमाने दिसतात. हे सेराफिम आहेत. याचा अर्थ असा की जसे ते देवाच्या प्रेमाने पेटलेले आहेत आणि त्याचे चिंतन करण्याची त्यांना अत्यंत उत्कट इच्छा आहे, तसेच आपल्या इच्छांद्वारे ते चर्चच्या रहस्यांमध्ये बहरणाऱ्या लौकिक व आध्यात्मिक अशा दोन्ही श्रेणी तेजस्वी निर्मळतेने प्रकट करतात; कारण त्या श्रेणींमध्ये देवाची गुपिते अद्भुत रीतीने दिसून येतात. म्हणून जे सर्वजण शुद्ध अंतःकरणाने प्रामाणिकपणावर प्रेम करतात आणि शाश्वत जीवनाचा शोध घेतात, त्यांनी देवावर उत्कट प्रेम करावे आणि आपल्या संपूर्ण इच्छाशक्तीने त्याला कवटाळावे, म्हणजे ज्यांचे ते निष्ठेने अनुकरण करतात त्यांच्या आनंदात त्यांनाही सहभागी होता येईल.

पण यांच्यात किंवा इतरांमध्ये तुम्हाला दुसरा कोणताही आकार दिसत नाही. याचा अर्थ असा की धन्य आत्म्यांची अनेक गुपिते मानवांना दाखवायची नाहीत; कारण जोपर्यंत माणसे मर्त्य आहेत, तोपर्यंत त्यांना शाश्वत गोष्टींचे परिपूर्ण आकलन होऊ शकत नाही.

    1. धन्य आत्म्यांमध्ये देव जे चमत्कार घडवतो, त्यांचे गान या सर्व सेना करतात

पण तुम्ही ऐकता तसे, ही सर्व स्वर्गीय सैन्यदले अद्भुत स्वरांत नाना प्रकारची गीते गात आहेत. धन्य आत्म्यांमध्ये देव जी अद्भुत कृत्ये करतो, त्यांचे वर्णन त्या गीतांत आहे; त्या कृत्यांमुळे देवाचा महान गौरव होतो. कारण देवाच्या सामर्थ्याने धन्य झालेले आत्मे, देव आपल्या संतांमध्ये जी अद्भुत कृत्ये पूर्णत्वास नेतो त्यांचा महान आनंद स्वर्गात अवर्णनीय स्वरांनी व्यक्त करतात. त्या कृत्यांमुळे संत पावित्र्याच्या गाभ्यात देवाचा शोध घेतात, तारणाच्या आनंदात हर्षित होतात आणि देवाचा गौरव गातात. स्वर्गीय रहस्ये पाहणारा माझा सेवक दावीद याची साक्ष देताना म्हणतो:

    1. या विषयावर स्तोत्रकर्ता काय म्हणतो

“नीतिमानांच्या तंबूंमध्ये हर्षाचा आणि तारणाचा स्वर” (स्तोत्र 117:15). याचा अर्थ असा: जे देहाला पायदळी तुडवून आत्म्याला उन्नत करतात, त्यांच्या हर्षाचे आणि आनंदाचे गीत, अढळ तारणासह, अन्याय नाकारणाऱ्या आणि न्यायाची कृत्ये करणाऱ्यांच्या निवासांत ऐकू येते. सैतानाच्या प्रलोभनाला बळी पडून ते वाईट करू शकले असते, पण दैवी प्रेरणेने ते चांगले करतात. याचा अर्थ काय? एखादे पाप करण्याची अनुचित इच्छा मनात धरून ते पाप केल्यावर मनुष्याला अनेकदा गैर आनंद होतो; पण त्या अवस्थेत त्याला तारण लाभत नाही, कारण त्याने दैवी आज्ञेचे उल्लंघन केले आहे. पण ज्या सत्कृत्याची त्याला उत्कट इच्छा आहे, ते जो निर्धाराने करतो, तो तारणाच्या खऱ्या आनंदाने नृत्य करील. कारण देहात असतानाही त्याला सत्याच्या मार्गाने धावणाऱ्या आणि असत्याच्या भ्रमापासून दूर राहणाऱ्यांचे निवासस्थान प्रिय असते.

म्हणून ज्याला पवित्र आत्म्यामध्ये ज्ञान लाभले आहे आणि ज्याच्याजवळ श्रद्धेचे पंख आहेत, त्याने माझ्या बोधाकडे दुर्लक्ष करू नये; उलट त्याची गोडी चाखावी, तो मनापासून स्वीकारावा आणि आपल्या आत्म्यात सामावून घ्यावा.

हाकेबार्नची संत माटिल्डा: विशेष कृपेचे पुस्तक

संत माटिल्डा ही संत गर्ट्रूड महान हिची समकालीन आणि आध्यात्मिक मार्गदर्शिका होती. एका दर्शनात तिला देवदूतांचे नऊ गण दिसले. या दर्शनात ती छद्म-डायोनिसियस आणि संत थॉमस अक्विनास यांच्या क्रमापासून थोडी दूर जाते: ती अधिपती आणि सद्गुणदूत यांची स्थाने अदलाबदल करते. पोप व चर्चचे धर्माचार्य संत ग्रेगरी महान आणि संत बोनाव्हेंचर यांनी वापरलेलाच क्रम ती अनुसरते. तिच्या विशेष कृपेचे पुस्तक या ग्रंथात तिच्या दर्शनाचे पुढील वर्णन आहे. ते संत व कुमारी मेख्टहिल्ड हिला झालेली निवडक प्रकटीकरणे, तिच्या आध्यात्मिक कृपेच्या पाच पुस्तकांतून घेतलेली या ग्रंथाच्या पुस्तक I, अध्याय XVI मध्ये आढळते (archive.org).

संत मिखाएलच्या हृदयासमोर ख्रिस्ताच्या त्या दासीला नऊ पायऱ्यांचा एक सोन्याचा जिना दिसला. त्याच्या दोन्ही बाजूंना देवदूतांचा मोठा समुदाय उभा होता. पहिल्या पायरीवर देवदूत, दुसऱ्या पायरीवर प्रमुख देवदूत, आणि अशाच रीतीने वरच्या प्रत्येक पायरीवर देवदूतांचा एकेक गण होता.

“जिना” हे मनुष्यांच्या मनपरिवर्तनाचे प्रतीक आहे, हे तिला स्वर्गातून समजले. म्हणजेच, जे देवाच्या चर्चमध्ये निष्ठेने, नम्रतेने आणि भक्तिभावाने सेवा करतात, तसेच जे देवासाठी आजारी, यात्रेकरू किंवा गरीब लोकांची सेवा करतात, आणि जे परस्परांवर प्रेम करून एकमेकांना मदत करतात, ते सर्व पहिल्या पायरीवर उभे राहतील आणि त्यांना देवदूतांच्या बरोबरीचे स्थान मिळेल.

तसेच, जे प्रार्थना आणि भक्ती यांद्वारे देवाच्या सान्निध्यात राहतात, ते दुसऱ्या पायरीवर प्रमुख देवदूतांबरोबर त्याची सेवा करतील. आणि जे धीर, आज्ञाधारकपणा, स्वेच्छेने स्वीकारलेले दारिद्र्य आणि नम्रता यांचा सराव करतात व सर्व सद्गुण धैर्याने आचरणात आणतात, ते सद्गुणदूतांबरोबर तिसऱ्या पायरीवर चढतील.

जे आपले दुर्गुण आणि वासना यांच्याशी झुंज देतात आणि शत्रूला व त्याने सुचवलेल्या सर्व गोष्टींना तुच्छ लेखतात, ते चौथ्या पायरीवर शक्तिदूतांबरोबर गौरवशाली विजय मिळवतील. 

तसेच, चर्चमध्ये ज्यांच्यावर इतरांची जबाबदारी सोपवली आहे, जे आपल्यावर सोपवलेले पद उत्तम रीतीने सांभाळतात आणि आत्म्यांना जिंकण्यासाठी रात्रंदिवस जागरूक राहतात, त्यांना त्यांच्या परिश्रमांचे फळ म्हणून पाचव्या पायरीवर अधिपतींबरोबर राज्याचा गौरव लाभेल.

जे दैवी महिमेसमोर पूर्ण आज्ञाधारकपणे नतमस्तक होतात आणि देवाच्या गौरवासाठी प्रत्येक बांधवावर, इतकेच नव्हे तर स्वतःवरही, आदराने प्रेम करतात, कारण सर्व जण देवाच्या प्रतिमेत घडवले गेले आहेत; जे शक्य तितके स्वतःला देवासारखे घडवतात, देहाला आत्म्याच्या अधीन ठेवतात आणि मन स्वर्गीय गोष्टींकडे वळवून त्यावर प्रभुत्व मिळवतात, तेही सहाव्या पायरीवर प्रभुत्वधारी देवदूतांबरोबर हर्ष करतील.

जे हृदयाची शुद्धता आणि मनाची शांती जपून निष्ठेने ध्यान व चिंतन करतात आणि देवाला अत्यंत शांत निवासस्थान अर्पण करतात, त्यांना सातव्या पायरीवर सिंहासनगणातील देवदूतांचा सहवास लाभेल. (अशा लोकांना खरोखरच देवाचे आनंदवन म्हणता येईल, कारण असे म्हटले आहे: “मनुष्यांच्या मुलांबरोबर राहण्यात मला आनंद आहे”; आणि त्यांच्याविषयी असेही म्हटले आहे: “मी त्यांच्यामध्ये वावरेन आणि त्यांच्यामध्ये माझे निवासस्थान करीन.”)

आणखी असे काही जण आहेत, जे विज्ञान आणि ज्ञान यांत इतरांपेक्षा पुढे असतात. विशेष धन्यत्व लाभल्यामुळे ते प्रबुद्ध मनाने देवाला समोरासमोर पाहतात. सर्व ज्ञानाचा उगम असलेल्या देवाकडून जे काही त्यांना मिळते, ते सर्व इतरांना शिकवून व त्यांचे प्रबोधन करून ते देवाला परत अर्पण करतात. अशांना देवाकडे नेणाऱ्या शिडीच्या आठव्या पायरीवर केरुबिमांबरोबर स्थान मिळेल.

काही जण आपल्या सर्व मनाने आणि सर्व हृदयाने देवावर प्रेम करतात आणि देव हाच जो शाश्वत अग्नी आहे, त्यात आपले संपूर्ण अस्तित्व अर्पण करतात. ते इतके देवासारखे होतात की यापुढे ते स्वतःच्या प्रेमाने नव्हे, तर देवाच्याच प्रेमाने त्याच्यावर प्रेम करतात—जसे तो त्यांच्यावर प्रेम करतो तसेच. ते केवळ देवावरच नव्हे, तर त्याच्यामध्ये आणि त्याच्यासाठी सर्व गोष्टींवर प्रेम करतात. ते आपल्या शत्रूंवरही प्रेम करतात आणि त्यांची काळजी घेतात. देवाच्या प्रेमापासून त्यांना काहीही वेगळे करू शकत नाही; एवढेच नव्हे, तर त्या प्रेमात वाढण्यापासून त्यांना काहीही रोखू शकत नाही. कारण जितके अधिक लोक त्यांच्याविरुद्ध उठतात, तितके ते प्रेमात अधिक दृढ होतात. ते स्वतः त्या प्रेमाने आनंदाने पेटतात आणि इतरांची हृदयेही पेटवतात, जेणेकरून शक्य झाले तर सर्व जण देवाच्या प्रेमात परिपूर्ण व्हावेत. इतरांचे दुर्गुण आणि पापे जणू स्वतःचीच आहेत असे मानून ते त्यांच्यासाठी अश्रू ढाळतात. कारण त्यांना स्वतःच्या गौरवाची नव्हे, तर केवळ देवाच्या गौरवाची आवड आणि आस असते. हे जण नवव्या पायरीवर सेराफिमांबरोबर देवाच्या इतके जवळ येतील की त्यांच्यात आणि देवामध्ये कोणीही असणार नाही; कारण सेराफिम आणि देव यांच्यामध्ये दुसरे कोणीही नाही.

क्लेर्वोचे संत बर्नार्ड

चर्चचे धर्माचार्य क्लेर्वोचे संत बर्नार्ड यांचा जन्म 1090 मध्ये फ्रान्समधील फाँतेन-ले-दिजों येथे झाला. संत बेनेडिक्ट यांच्या नियमावलीचे काटेकोर पालन करून त्यांनी मठीय जीवनाच्या सुधारणेत महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांनी प्रार्थना, अंगमेहनतीचे काम आणि प्रायश्चित्तमय साधी जीवनशैली यांवर भर दिला. संत बर्नार्ड यांनी अनेक प्रवचने, ग्रंथ आणि पत्रे चर्चसाठी मागे ठेवली. क्लेर्वो येथे नुकत्याच स्थापन झालेल्या सिस्टरशियन संघातील त्यांचे एक मठवासी बंधू बेर्नार्दो पिन्यातेल्ली हे संत बर्नार्ड यांच्या सर्वांत निष्ठावान शिष्यांपैकी एक होते. पुढे बंधू बेर्नार्दो यांची पोपपदी निवड झाली आणि त्यांनी पोप युजीन तिसरे हे नाव धारण केले.

संत बर्नार्ड यांनी पोप युजीन यांना पत्राच्या स्वरूपात लिहिलेल्या ग्रंथाचा काही भाग खाली दिला आहे. त्या ग्रंथाचे शीर्षक आहे चिंतनावरील ग्रंथ. या विस्तृत ग्रंथात पोपांची कर्तव्ये, जबाबदाऱ्या आणि आध्यात्मिक जीवन यांची रूपरेषा मांडली आहे. पोपपदाच्या प्रशासकीय जबाबदाऱ्या सांभाळताना वैयक्तिक पवित्रता आणि देवभक्ती यांची अत्यावश्यक जोपासना करण्यास तो प्रोत्साहन देतो. मठवासी असताना पोपांनी याच गोष्टींवर भर दिला होता. 

टीप: वाचायला सोपे जावे म्हणून देवदूतांच्या प्रत्येक श्रेणीचा मजकूर स्वतंत्र परिच्छेदात दिला आहे आणि श्रेणींची नावे ठळक केली आहेत. काही जुन्या इंग्रजी शब्दांऐवजी आजच्या वापरातील शब्द घातले आहेत:

ग्रंथ V, प्रकरण IV: देवदूत

(पहिल्या परिच्छेदाचा बहुतांश भाग वगळला आहे) …देवदूत, प्रमुख देवदूत, पराक्रमदूत, शक्तिदूत, अधिपती, प्रभुत्वधारी, सिंहासने, केरुबिम आणि सेराफिम—ही त्यांची नावे आहेत. या नावांचा अर्थ काय? ज्यांना केवळ देवदूत म्हणतात आणि ज्यांना प्रमुख देवदूत म्हणतात, त्या आत्म्यांमध्ये काहीच फरक नाही का?

मग या श्रेणीभेदाचा अर्थ काय? तुमच्या चिंतनातून तुम्हाला याहून अधिक समर्पक अर्थ उमगला नसेल, तर असे मानू या: प्रत्येक व्यक्तीच्या रक्षणासाठी नेमले गेले आहेत असे मानले जाणारे आत्मे म्हणजे देवदूत. पौल शिकवतो त्याप्रमाणे, तारणाचे वारस असणाऱ्यांची सेवा करण्यासाठी त्यांना पाठवले जाते. त्यांच्याविषयीच तारणारा म्हणाला, “त्यांचे देवदूत तुमच्या पित्याचे मुख सदैव पाहतात.”

त्यांच्यापेक्षा वरच्या श्रेणीत प्रमुख देवदूत आहेत असे मानू या. त्यांना दैवी रहस्ये जाणण्याची मुभा दिली आहे आणि एखाद्या विशिष्ट व अतिशय महत्त्वाच्या कारणाशिवाय त्यांना पाठवले जात नाही. आपण वाचतो त्याप्रमाणे, त्यांच्यापैकी महान प्रमुख देवदूत गाब्रिएल याला मरियेकडे पाठवण्यात आले, आणि तेही सर्वांत महत्त्वाच्या कारणासाठी.

त्यांच्यापेक्षा वरच्या श्रेणीत पराक्रमदूत आहेत असे मानू या. त्यांच्या आज्ञेने किंवा त्यांच्या कार्याने निसर्गाच्या तत्त्वांमध्ये किंवा त्यांच्यामार्फत चिन्हे आणि अद्भुते घडतात, जेणेकरून मर्त्य मानवांना इशारा मिळावा. शुभवर्तमानांत “सूर्य, चंद्र आणि तारे यांच्यात चिन्हे दिसतील” असे वाचल्यावर थोड्याच पुढे “कारण आकाशातील पराक्रमदूत हादरतील” असे का म्हटले आहे, हे कदाचित यावरून समजेल. ज्यांच्यामार्फत ही चिन्हे घडतात ते आत्मे अर्थातच हेच असावेत.

त्यांच्यापेक्षा वरच्या श्रेणीत शक्तिदूत आहेत असे मानू या. त्यांच्या सामर्थ्याने अंधाराच्या सत्तेला आळा बसतो आणि या खालच्या वायुमंडलातील दुष्ट आत्म्यांना आवर घातला जातो, जेणेकरून त्यांना आपल्या मनसुब्यांप्रमाणे पूर्ण हानी करता येऊ नये आणि एखादा हितकारक हेतू साधत असेल तरच त्यांना आपला दुष्टपणा प्रकट करता यावा.

त्यांच्याही वरच्या श्रेणीत अधिपती आहेत असे मानू या. त्यांच्या नियमन करणाऱ्या प्रज्ञेने पृथ्वीवरील सर्व राजसत्ता प्रस्थापित केल्या जातात, त्यांचा कारभार चालवला जातो, त्यांना मर्यादा घातल्या जातात, त्या हस्तांतरित केल्या जातात, त्यांची व्याप्ती कमी केली जाते आणि त्यांत बदल केले जातात.

वर उल्लेख केलेल्या श्रेणींपेक्षा प्रभुत्वधारी इतक्या उच्च स्थानी आहेत असे मानू या की त्यांच्या तुलनेत बाकीचे सर्व आत्मे केवळ कारभार पाहणारे सेवक वाटतात. प्रभुत्वधारी जणू त्यांचे स्वामीच आहेत: अधिपती आपण दिलेल्या आज्ञांचा, शक्तिदूत आपल्या रक्षणकार्याचा, पराक्रमदूत आपल्या कार्यांचा, प्रमुख देवदूत आपण प्रकट केलेल्या रहस्यांचा, आणि देवदूत आपण घेतलेल्या काळजीचा व दाखवलेल्या दूरदृष्टीचा हिशेब त्यांना देतात. 

अशी कल्पना करू या की सिंहासने अधिराज्यांच्याही कितीतरी पलीकडे भरारी घेऊन गेली आहेत. ती सिंहासनांवर बसतात म्हणून त्यांना ‘सिंहासने’ म्हणतात, आणि देव त्यांच्या ठायी विराजमान आहे म्हणून ती स्वतः आसनस्थ आहेत. कारण जी स्वतः आसनस्थ नाहीत, त्यांच्या ठायी तो विराजमान होऊ शकणार नाही. या आसनस्थ असण्याचा अर्थ काय, असे तुम्ही विचारता का? गाढ स्वस्थता, परम शांतता आणि प्रसन्नता, सर्व आकलनापलीकडची शांती. सेनाधीश प्रभू असाच आहे. तो सिंहासनांवर विराजमान होऊन पूर्णपणे शांत, प्रसन्न आणि स्वस्थ चित्ताने सर्व गोष्टींचा न्याय करतो. त्याने सिंहासनांनाही अगदी आपल्यासारखे घडवले आहे.

अशी कल्पना करू या की केरुबिम ज्ञानाच्या मूळ झऱ्यातून, म्हणजेच परात्पर देवाच्या मुखातून, प्राशन करतात आणि मग आपल्या सर्व सहनागरिकांसाठी ज्ञानाचे प्रवाह सोडतात. ज्या ‘वेगाने वाहणाऱ्या नदीच्या प्रवाहांनी देवाचे नगर आनंदित होते,’ असे संदेष्ट्याने म्हटले, ती हीच नदी असू शकेल ना?

अशी कल्पना करू या की सेराफिम हे दैवी अग्नीने प्रज्वलित झालेले आत्मे आहेत. ते सर्व काही प्रज्वलित करतात, जेणेकरून स्वर्गातील प्रत्येक नागरिक जळता आणि प्रकाश देणारा दिवा व्हावा—प्रीतीने जळणारा आणि ज्ञानाने प्रकाशणारा.

(दोन परिच्छेद वगळले आहेत)

ज्या स्वर्गीय जीवांना सेराफिम म्हणतात, त्यांच्यामध्ये आपल्याला दिसते की प्रेम करण्याचे कोणतेही कारण नसतानाही देव कसा प्रेम करतो आणि आपण निर्माण केलेल्या कशाचाही द्वेष करत नाही. ज्यांना त्याने तारणासाठी निर्माण केले, त्यांना तो कसा जपतो, चालायला शिकवतो आणि मिठीत घेतो, हेही दिसते. त्याच्या प्रेमाचा अग्नी त्याने निवडलेल्या तरुणांची पापे आणि त्यांच्या अज्ञानाचा भुसा जाळून टाकतो. अशा रीतीने तो त्यांना स्वतःसाठी पूर्णपणे शुद्ध करतो आणि आपल्या प्रेमास अत्यंत पात्र बनवतो.

ज्ञानाच्या परिपूर्णतेसाठी ओळखल्या जाणाऱ्या केरुबिम यांच्यामध्ये आपल्याला दिसते की प्रभू हा ज्ञानाचा देव आहे. तोच एकटा सर्व काही जाणतो आणि त्याच्यात अज्ञानाचा लवलेशही नाही. तो संपूर्णपणे प्रकाश आहे आणि त्याच्यात मुळीच अंधार नाही. तो सर्वस्वी नेत्ररूप आहे; त्याचा नेत्र कधीही मिटत नसल्यामुळे त्याची फसवणूक होणे अशक्य आहे. पाहता यावे म्हणून तो स्वतःच्या बाहेर असा एखादा प्रकाश शोधत नाही की ज्याच्याजवळ त्याला जावे लागेल; कारण तो स्वतःच्या अस्तित्वाच्या प्रकाशात पाहतो.

स्वर्गीय सिंहासने ज्याचे आसन आहेत, तो न्यायाधीश त्यांच्या ठायी कसा विराजमान आहे हे आपण पाहू शकतो. जे जे निर्दोष आहे, त्या सर्वांचा त्याच्यावर विश्वास आहे. तो फसवणार नाही, आणि त्याची फसवणूक होऊ शकत नाही; कारण वर म्हटल्याप्रमाणे, तो प्रेम करतो आणि पाहतो. त्याचे हे ‘आसनस्थ असणे’ही अर्थपूर्ण आहे: ते त्याची स्वस्थता दर्शवते. जिथे प्रेम आहे, पण चूक नाही, गोंधळ नाही, अशा त्याच्या सान्निध्यातून माझ्याविषयीचा न्यायनिर्णय निघो!

स्वर्गीय अधिराज्ये यांच्यामध्ये प्रभूचे वैभव आपल्याला दिसते. तो आपल्या इच्छेनुसार आपले साम्राज्य स्थापतो. ते साम्राज्य विश्वाएवढे व्यापक आहे आणि सर्वकाळ टिकेल.

स्वर्गीय अधिपती यांच्यामध्ये आपल्याला सर्व गोष्टींचा उगम दिसतो. जसे दार बिजागरीवर फिरते, तसे संपूर्ण विश्व स्वतः राजावर अवलंबून आहे.

स्वर्गीय अधिकारशक्ती यांच्यामध्ये आपल्याला दिसते की सर्वांचे आदिकारण असलेला देव आपल्या अधीन असलेल्यांचे किती समर्थपणे रक्षण करतो: तो विरोधी शक्तींना दूर ठेवतो आणि त्यांना मागे हटवतो.

स्वर्गीय सामर्थ्ये यांच्यामध्ये ते एकमेव दैवी सामर्थ्य सर्वत्र सारखेच उपस्थित असल्याचे आपल्याला दिसते. त्याच्यामुळे सर्व गोष्टी अस्तित्वात आहेत. ते जीवनदायी, कार्यशील, अदृश्य आणि अचल आहे; तरीही ते सर्व गोष्टींना त्यांच्या कल्याणासाठी गती देते आणि आपल्या अधीन ठेवते. जेव्हा हे सामर्थ्य लोकांच्या नेहमीच्या अनुभवापेक्षा वेगळ्या परिणामांतून प्रकट होते, तेव्हा आपल्याला चमत्कार किंवा अद्भुत घटनांविषयी ऐकायला मिळते.

शेवटी, देवदूत आणि प्रधान देवदूत यांचे चिंतन करताना, ‘तो आपली काळजी घेतो’ हे वचन आपल्या अनुभवात किती खरे ठरते, हे पाहून आपण विस्मित होतो. अशा तेजस्वी जीवांच्या भेटींनी देव आपल्याला आनंद देतो, त्यांच्यामार्फत प्रकट होणाऱ्या गोष्टींनी आपल्याला शिकवतो, त्यांच्या सूचनांद्वारे आपल्याला सावध करतो आणि ते आपली आस्थेने काळजी घेतात त्यातून आपले सांत्वन करतो. हे सर्व तो अखंडपणे करत असतो.

ग्रंथ ५, अध्याय ५: देव हा देवदूतांच्या वरदानांचा आणि कृपांचा स्रोत आहे

ही सर्व वरदाने आणि कृपा या आत्म्यांना त्यांच्या निर्माणकर्त्याने दिल्या. तो एकच आत्मा आहे आणि त्याने आपल्या इच्छेनुसार प्रत्येकाला त्या वाटून दिल्या. तोच आपल्या सृष्टीतील जीवांमध्ये ही वरदाने आणि कृपा कार्यरत करतो. त्यांचा उपयोग करण्याचे सामर्थ्यही तोच त्या जीवांना देतो, मात्र वेगवेगळ्या प्रकारे.

स्वर्गीय सेराफिम जळतात, पण देवाच्या अग्नीने; किंबहुना, देवावरील प्रेमाच्या अग्नीने ते जळतात. प्रीती हे त्यांचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे, पण देव जितके प्रेम करतो तितके प्रेम ते करत नाहीत, आणि त्याच्यासारखेही प्रेम करत नाहीत.

स्वर्गीय केरुबिम प्रकाशतात आणि ज्ञानात श्रेष्ठ आहेत, पण सत्यात सहभागी असल्यामुळेच. म्हणून स्वतः सत्य ज्या प्रकारे जाणते, त्या प्रकारे ते जाणत नाहीत, आणि सत्य जितके जाणते तितकेही ते जाणत नाहीत.

स्वर्गीय सिंहासने आसनस्थ आहेत, पण त्यांच्या ठायी जो विराजमान आहे त्याच्या कृपेनेच. तीही शांतपणे न्याय करतात; पण शांती देणारी, सर्व आकलनापलीकडची ती शांती ज्या पूर्णतेने आणि ज्या रीतीने न्याय करते, त्या पूर्णतेने किंवा त्या रीतीने ती न्याय करू शकत नाहीत.

स्वर्गीय अधिराज्ये राज्य करतात, पण ती स्वतः एका अधिपतीच्या अधीन राहून राज्य करतात आणि त्याची सेवाही करतात. सर्वोच्च, शाश्वत आणि अतुलनीय अशा त्याच्या अधिराज्यापुढे त्यांच्या राज्याचे ते काय?

स्वर्गीय अधिपती नेतृत्व करतात आणि कारभार चालवतात; पण ते स्वतःही दुसऱ्याच्या शासनाखाली आहेत. ते त्या शासनाखाली राहिले नाहीत, तर कारभार कसा चालवावा हेही त्यांना कळणार नाही.

सामर्थ्यदूतांमध्ये विलक्षण बळ आहे; पण ज्याच्याकडून त्यांना हे बळ मिळते, त्याचे बळ त्यांच्याहून अधिक आहे आणि ते वेगळ्याच प्रकारचे आहे. तो केवळ सामर्थ्यवान नाही, तर तो स्वतःच सामर्थ्य आहे.

पराक्रमदूत आपल्या सेवाकार्यानुसार आणि आपल्याला लाभलेल्या सामर्थ्यानुसार, अद्भुत चिन्हांच्या नावीन्याने माणसांची जडावलेली हृदये जागी करण्यासाठी झटतात. पण त्यांच्यामध्ये वास करणारा साक्षात पराक्रमच हे कार्य करतो. तेही ही कृत्ये करतात; पण त्याच्या कार्याशी तुलना केली तर त्यांनी ती केलीच नाहीत असे म्हणावे लागेल. थोडक्यात, हा भेद इतका मोठा आहे की, त्याच्यासारखा दुसरा कोणी नाही हे दाखवत संदेष्टा त्याला म्हणतो, ‘अद्भुत कृत्ये करणारा देव तूच आहेस’; आणि त्याच्याविषयी असेही म्हणतो, ‘तो एकटाच महान आणि अद्भुत कृत्ये करतो.’

देवदूत आणि प्रधान देवदूत आपल्याबरोबर असतात; पण जो केवळ आपल्याबरोबर नाही, तर आपल्या अंतरीही आहे, तो आपल्याला त्यांच्याहून अधिक जवळचा आहे. ‘माझ्याशी बोलणारा देवदूत,’ असे लिहिले आहे, हे मला आठवते. तरी इथेही फरक आहे. देवदूत आपल्या अंतरी राहून चांगले काय ते सुचवतो, पण ते आपल्याला देत नाही; तो आपल्याला चांगुलपणाची प्रेरणा देतो, पण आपल्यात चांगुलपणा निर्माण करत नाही. देव मात्र आपल्या अंतरी असा असतो की तो आपल्याला कृपा देतो आणि ती आपल्यात ओततो. किंबहुना, तो असा आपल्या अंतरी असतो की तो स्वतःच आपल्यात ओतला जातो आणि आपण त्याच्यात सहभागी होतो. म्हणून तो आपल्या व्यक्तीशी किंवा आपल्या मूलद्रव्याशी एक नसला, तरी आपल्या आत्म्याशी एक आहे, असे म्हणायला कचरायचे कारण नाही. कारण तुम्हाला माहीतच आहे की, ‘जो देवाशी जोडला जातो, तो त्याच्याशी एक आत्मा होतो.’ म्हणून देवदूत आत्म्याबरोबर असतो, तर देव आत्म्याच्या अंतरी असतो. देवदूत आत्म्याच्या अंतरी सोबती म्हणून असतो, तर देव त्याचे जीवन म्हणून असतो.

यावरून असे दिसते की, जसा आत्मा डोळ्यांनी पाहतो, कानांनी ऐकतो, नाकपुड्यांनी वास घेतो, टाळूने चव घेतो आणि उरलेल्या सर्व शरीराने स्पर्श जाणतो, तसा देव निरनिराळ्या आत्म्यांमध्ये निरनिराळे परिणाम घडवतो. उदाहरणार्थ, काहींमध्ये तो प्रेमाच्या रूपाने, काहींमध्ये जाणिवेच्या रूपाने, तर काहींमध्ये विविध प्रकारच्या कृतींच्या रूपाने स्वतःला प्रकट करतो. प्रत्येकाला लाभ व्हावा म्हणून पवित्र आत्म्याचे प्रकटीकरण ज्या प्रकारे त्याला दिले जाते, त्यानुसार हे घडते. ज्याच्याविषयी आपण इतक्या सहजपणे बोलतो, पण जो प्रत्यक्षात आपल्यापासून इतका दूर आहे, त्याच्याविषयी आपण काय विचार करावा?

ज्याचे वर्णन आपण मर्त्य मानवांच्या शब्दांत करतो, तो स्वतःच्या महिम्याच्या गाभ्यात कसा दडून राहतो आणि आपल्या मानवी रूपांच्या व भावभावनांच्या पलीकडे कसा राहतो? तो माणसांना काय सांगतो ते ऐका: ‘आकाश पृथ्वीहून उंच आहे, तसे माझे मार्ग तुमच्या मार्गांहून आणि माझे विचार तुमच्या विचारांहून उंच आहेत.’ आपण प्रेम करतो असे म्हणतात, तसेच देवही प्रेम करतो असे म्हणतात. आपल्याला ज्ञान आहे असे म्हणतात, तसेच देवालाही ज्ञान आहे असे म्हणतात. अशा आणखी कितीतरी गोष्टी सांगता येतील. पण देव प्रीतीप्रमाणे प्रेम करतो, सत्याप्रमाणे जाणतो, न्याय्यतेप्रमाणे न्याय करतो, राजवैभवाप्रमाणे राज्य करतो, अधिकारशक्तीप्रमाणे कारभार चालवतो, सुरक्षिततेप्रमाणे रक्षण करतो, पराक्रमाप्रमाणे कार्य करतो, प्रकाशाप्रमाणे उलगडा करतो आणि मायेप्रमाणे आपल्या पाठीशी उभा राहतो. या सर्व गोष्टी देवदूतही करतात आणि आपणही करतो, पण फारच कमी प्रमाणात. अर्थात, हे आपण आपल्या अंगच्या चांगुलपणाने नव्हे, तर आपल्याला ज्या चांगुलपणाचा वाटा मिळाला आहे त्याच्या बळावर करतो.

अनुक्रमणिका

मऊ बांधणीचे पुस्तक (29 सप्टेंबर) – किंडल ई-पुस्तक – गूगल प्ले – ॲपल बुक्स – आणखीही पर्याय!