አንተ በፈጠርከውና ለስምህ እንዲናዘዝ ባነሳሳኸው አንደበቴ አገልግሎት የማቀርብልህን የኑዛዜዬን መሥዋዕት ተቀበል። አጥንቶቼን ሁሉ ፈውስ፤ እነርሱም፣ ጌታ ሆይ፣ እንደ አንተ ያለ ማን ነው? ይበሉ። ምክንያቱም ለአንተ የሚናዘዝ ሰው በውስጡ የሚሆነውን ነገር አያስተምርህም፤ የተዘጋ ልብ ዓይንህን ከማየት አይከለክለውምና፤ የሰውም ልበ ደንዳናነት እጅህን ወደ ኋላ ሊመልስ አይችልም። በፈቃድህ በርኅራኄም ሆነ በቅጣት ታለዝበዋለህና፤ ከሙቀትህም ራሱን ሊሰውር የሚችል ምንም ነገር የለም። ነገር ግን ነፍሴ እንድትወድህ ታመስግንህ፤ እንድታመሰግንህም ያደረግህላትን ምሕረት በፊትህ ትመስክር። ፍጥረትህ ሁሉ አንተን ከማመስገን አያቋርጥም፣ ዝምም አይልም፤ ወደ አንተ ድምፁን የሚያቀናው የሰው መንፈስም ሆነ፣ በላዩ በሚያሰላስሉት ሰዎች ድምፅ የሚያመሰግንህ ሕያውና ግዑዝ ፍጥረት ዝም አይልም። ይህም ነፍሶቻችን ከድካማቸው ተነሥተው፣ በፈጠርካቸው ነገሮች ተደግፈው፣ እነርሱንም አልፈው በድንቅ ሁኔታ ወደ ፈጠርካቸው ወደ አንተ እንዲደርሱ ነው፤ በዚያም ዕረፍትና እውነተኛ ብርታት አለ።
ዕረፍት የሌላቸውና እግዚአብሔርን የካዱ ሰዎች ከአንተ ርቀው ይሂዱ፣ ይሽሹም፤ አንተ ግን ታያቸዋለህ፣ ጨለማውንም ትገልጣለህ። እነሆም፣ እነርሱ ርኩሳን ቢሆኑም፣ እነርሱንም ጨምሮ አጽናፈ ዓለሙ ውብ ነው። አንተንስ እንዴት ጎድተውሃል? ወይስ ከሰማይ እስከዚህች በታች ያለችው ምድር ድረስ ፍትሐዊና ፍጹም የሆነውን አገዛዝህን እንዴት አዋርደውታል? ከፊትህ በሸሹ ጊዜ ወዴት ሸሹ? ወይስ አንተ የማታገኛቸው ቦታ የት አለ? ነገር ግን አንተ እነርሱን ስታያቸው እንዳያዩህ፣ ዕውር ሆነውም በአንተ ተሰናክለው እንዲወድቁ ሸሹ፤ የፈጠርከውን አንዳች ነገር አትተውምና። ማለቴም፣ ዓመፀኞች ከየዋህነትህ ራሳቸውን እያራቁ፣ በቅንነትህ እየተሰናከሉ፣ በራሳቸው ግትርነት ላይ እየወደቁ፣ በአንተ ተሰናክለው በፍትሕ እንዲጎዱ ነው። ማንም ቦታ ሊወስንህ የማይችልህ አንተ፣ በሁሉም ስፍራ እንዳለህ በእውነት አያውቁም! ከአንተ እጅግ ለሚርቁት እንኳን ቅርብ የሆንከው አንተ ብቻ ነህ። እንግዲህ ይመለሱ፣ አንተንም ይፈልጉ፤ እነርሱ ፈጣሪያቸውን እንደተዉት አንተ ፍጥረትህን አልተውክምና። ይመለሱ፣ አንተንም ይፈልጉ፤ እነሆም፣ ከግትር መንገዶቻቸው ሁሉ በኋላ ለአንተ በሚናዘዙት፣ ራሳቸውን በአንተ በሚጥሉትና በእቅፍህ ውስጥ በሚያለቅሱት ሰዎች ልብ ውስጥ አንተ በዚያ አለህ። ያን ጊዜ እንባቸውን በርኅራኄ ታብሳለህ፤ እነርሱም ይበልጥ ያለቅሳሉ፣ በማልቀሳቸውም ደስ ይላቸዋል። ይህም ጌታ ሆይ፣ የሚያድሳቸውና የሚያጽናናቸው አንተ ስለሆንክ ነው፤ ሥጋና ደም ያለው ሰው ሳይሆን፣ የፈጠርካቸው አንተ ጌታ ነህ። እኔ ግን አንተን ስፈልግ የት ነበርሁ? አንተ በፊቴ ነበርህ፣ እኔ ግን ከአንተ ርቄ ሄጄ ነበር፤ ራሴን እንኳን አላገኘሁም ነበር፤ ታዲያ አንተን እንዴት ላገኝ እችል ነበር!
በዕድሜዬ ሃያ ዘጠነኛ ዓመት የሆነውን በአምላኬ ፊት ልገልጥ እፈልጋለሁ። በዚያን ጊዜ ፋውስቱስ የሚባል አንድ የማኒካውያን ጳጳስ ወደ ካርታጎ መጥቶ ነበር። እርሱም የዲያብሎስ ታላቅ ወጥመድ ነበር፤ ብዙዎችም በለሰለሰ አነጋገሩ ተታልለው በእርሱ ተጠልፈው ነበር። አነጋገሩን ባደንቅም፣ በትጋት ለመማር ከምፈልጋቸው ነገሮች እውነት ለይቼ ማየት እችል ነበር። በመካከላቸው እጅግ የሚወደሰው ይህ ፋውስቱስ እንድመገብበት በፊቴ ከሚያቀርበው ዕውቀት ይልቅ ለንግግር ጥበቡ የበለጠ ትኩረት አልሰጥም ነበር። ቀድሞ የደረሰኝ ዝናው፣ ጠቃሚ በሆነ ትምህርት ሁሉ እጅግ ዐዋቂና አእምሮን በሚያሰለጥኑ የዕውቀት ዘርፎች እጅግ የተካነ መሆኑን ይናገር ነበር። እኔም ከፈላስፎች ጽሑፎች ብዙ አንብቤና በደንብ አስታውሼ ስለነበር፣ ከእነርሱ አንዳንድ ነገሮችን ከእነዚያ ረጃጅም የማኒካውያን ተረቶች ጋር አነጻጽር ነበር፤ የፈላስፎቹንም ይበልጥ አሳማኝ ሆነው አገኘኋቸው። ይሁን እንጂ እነርሱ ሊደርሱበት የቻሉት ይህችን የታችኛይቱን ዓለም እስከ መመርመር ድረስ ብቻ ነበር፤ የእርሷን ጌታ ግን ፈጽሞ ሊያገኙት አልቻሉም። ጌታ ሆይ፣ አንተ ታላቅ ነህ፣ ትሑታንንም በቸርነት ትመለከታለህ፤ ትዕቢተኞችን ግን ከሩቅ ታያቸዋለህ። ልባቸው በንስሐ ወደ ተሰበረው ብቻ ነው የምትቀርበው፤ ትዕቢተኞችም አያገኙህም። እንዲያውም በረቀቀ ችሎታቸው ከዋክብትንና አሸዋን መቁጠር፣ በከዋክብት ያጌጡትን ሰማያት መለካትና የፕላኔቶችን አካሄድ መከታተል ቢችሉ እንኳን አያገኙህም።
በሰጠኻቸው ማስተዋልና ብልሃት እነዚህን ነገሮች ይመረምራሉና፤ ብዙም አውቀዋል። እነዚያ ብርሃናት፣ ፀሐይና ጨረቃ፣ በምን ቀንና ሰዓት፣ ከብርሃናቸውም ምን ያህል ክፍል እንደሚጋረድ፣ ከብዙ ዓመታት በፊት ተንብየዋል። ስሌታቸውም አልተሳሳተም፤ እንደተነበዩትም ሆነ። ያወቋቸውንም ሕጎች ጽፈው አስቀመጡ፤ እነዚህም እስከ ዛሬ ይነበባሉ። ሌሎችም እነዚህን ተጠቅመው፣ በምን ዓመት፣ በዓመቱም በምን ወር፣ በወሩም በምን ቀን፣ በቀኑም በምን ሰዓት፣ የጨረቃ ወይም የፀሐይ ብርሃን ምን ያህል ክፍል እንደሚጋረድ ይተነብያሉ፤ አስቀድሞ እንደተገለጸውም ይሆናል። ይህን ጥበብ የማያውቁ ሰዎች በእነዚህ ነገሮች ይደነቃሉ፣ ይገረማሉም፤ የሚያውቁት ግን ሐሴት ያደርጋሉ፣ በትዕቢትም ይነፋሉ። አንተን በማያከብር ትዕቢት ከአንተ እየራቁ፣ ብርሃንህንም እያጡ፣ ወደፊት የሚሆነውን የፀሐይ ብርሃን መጥፋት ከረጅም ጊዜ በፊት ያያሉ፤ አሁን ያለውን የራሳቸውን ብርሃን መጥፋት ግን አያዩም። ይህን ለመመርመር የሚጠቀሙበትን ብልሃት ከየት እንዳገኙ በእግዚአብሔር ፍርሃት አይመረምሩምና። አንተ እንደፈጠርካቸውም ቢያውቁ፣ የፈጠርከውን እንድትጠብቅ ራሳቸውን ለአንተ አይሰጡም፤ ራሳቸው የሠሩትንም ለአንተ አይሠዉም። እንደ ሰማይ ወፎች ከፍ ከፍ የሚሉትን የራሳቸውን ሐሳቦች፣ ወይም እንደ ባሕር ዓሦች በማይታወቁት የጥልቁ መንገዶች እንዲቅበዘበዙ የሚያደርጓቸውን፣ ወደ ጥልቅ የሚያስገቡ የማወቅ ጉጉቶቻቸውን፣ ወይም እንደ ሜዳ እንስሳት ያለውን በቅንጦት መኖራቸውን አያርዱም። ጌታ ሆይ፣ የምትበላ እሳት የሆንከው አንተ፣ እነዚያን የሞቱ ጭንቀቶቻቸውን አቃጥለህ እነርሱን ዳግም የማይሞቱ አድርገህ እንድትፈጥራቸው፣ እነዚህን ለመሠዋት አይፈቅዱም።
ነገር ግን መንገዱን፣ ማለትም ቃልህን፣ አላወቁም። እነርሱ የሚቆጥሯቸውን እነዚህን ነገሮች፣ የሚቆጥሩትንም እነርሱን፣ የሚቆጥሩትን የሚገነዘቡበትንም ስሜት፣ ለመቁጠርም የሚጠቀሙበትን አእምሮ፣ በእርሱ እንደፈጠርክ አላወቁም፤ ጥበብህም ቁጥር እንደሌለው አላወቁም። ነገር ግን አንድያ ልጅህ ራሱ ለእኛ ጥበብ፣ ጽድቅና ቅድስና ሆነልን፤ ከእኛም ጋር ተቆጠረ፣ ለቄሳርም ግብር ከፈለ። ከራሳቸው ዝቅ ብለው ወደ እርሱ የሚወርዱበትን፣ በእርሱም ወደ እርሱ የሚወጡበትን ይህን መንገድ አላወቁም። ይህን መንገድ አላወቁም፤ በከዋክብት መካከል ከፍ ከፍ ብለው የሚያበሩ መሰላቸው፤ እነሆ ግን በምድር ላይ ወደቁ፣ የማያስተውል ልባቸውም ጨለመ። ስለ ፍጥረት ብዙ እውነተኛ ነገሮችን ይናገራሉ፤ የፍጥረት ሠሪ የሆነውን እውነት ግን በአምልኮ መንፈስ አይፈልጉትም፣ ስለዚህም አያገኙትም። ቢያገኙትም እንኳ፣ እግዚአብሔር መሆኑን እያወቁ፣ እንደ እግዚአብሔር አያከብሩትም፣ አያመሰግኑትምም፤ ይልቁንም በሐሳባቸው ከንቱ ይሆናሉ። ያንተ የሆነውን ለራሳቸው እየሰጡ፣ ጠቢባን ነን ይላሉ። በዚህም እጅግ በተጣመመ ዕውርነት፣ የራሳቸውን በአንተ ላይ ለመጫን ይጥራሉ፤ እውነት ስለሆንከው ስለ አንተ ሐሰትን ይፈጥራሉ። የማይጠፋውን እግዚአብሔር ክብር፣ በሚጠፋ ሰው፣ በወፎች፣ በባለ አራት እግር እንስሳትና በተንቀሳቃሾች አምሳል በተሠሩ ምስሎች ይለውጣሉ። እውነትህን በሐሰት ይለውጣሉ፤ ከፈጣሪም ይልቅ ፍጥረትን ያመልካሉ፣ ያገለግላሉም።
ይሁን እንጂ፣ ስለ ፍጥረት ከእነዚህ ሰዎች የተማርኳቸውን ብዙ እውነቶች አስታውሼ ይዤ ነበር፤ ከስሌቶች፣ ከዘመናት መከታተልና ከሚታየው የከዋክብት ምስክርነትም ምክንያታቸውን ተረድቼ ነበር። እነዚህንም ማኒ በእብደቱ ስለ እነዚህ ጉዳዮች እጅግ በስፋት ከጻፈው ንግግር ጋር አነጻጸርኳቸው። ነገር ግን ስለ ፀሐይ የሰሜንና የደቡብ ጽንፍ መድረሻ ጊዜያት፣ ወይም ስለ ቀንና ሌሊት እኩል መሆኛ ጊዜያት፣ ወይም ስለ ታላላቆቹ ብርሃናት መጋረድ፣ ወይም ከዚህ ዓይነት ስለሆኑትና በዓለማዊ ፍልስፍና መጻሕፍት ስለ ተማርኳቸው ነገሮች፣ ምንም ማብራሪያ አላገኘሁም። ሆኖም እንዳምን ታዝዤ ነበር፤ ይህ ግን በስሌትና በዓይኔ በማየት ከተረጋገጠው ጋር አልተስማማም፤ ይልቁንም ፈጽሞ ተቃራኒ ነበር።
እንግዲህ፣ የእውነት አምላክ ጌታ ሆይ፣ እነዚህን ነገሮች የሚያውቅ ሁሉ በዚህ ምክንያት ደስ ያሰኝሃልን? እነዚህን ሁሉ እያወቀ አንተን የማያውቅ፣ በእርግጥ ደስተኛ አይደለም፤ አንተን የሚያውቅ ግን እነዚህን ባያውቅም ደስተኛ ነው። አንተንም እነዚህንም የሚያውቅ ሰው፣ አንተን አውቆ እንደ እግዚአብሔር የሚያከብርህ፣ የሚያመሰግንህና በሐሳቡ ከንቱ የማይሆን ከሆነ፣ ደስታው የሚበልጠው በእነዚህ እውቀቶች ሳይሆን በአንተ ብቻ ነው። አንድ ዛፍ ስንት ክንድ ቁመት እንዳለው ወይም ምን ያህል እንደሚሰፋ ባያውቅም፣ ዛፉን እንዴት የራሱ አድርጎ መያዝ እንደሚችል የሚያውቅና ለሚያገኝበት ጥቅም የሚያመሰግንህ ሰው፣ ዛፉን ሊለካና ቅርንጫፎቹን ሁሉ ሊቆጥር ከሚችል፣ ነገር ግን ዛፉ የእርሱ ካልሆነ፣ ፈጣሪውንም ከማያውቅና ከማይወድ ሰው የተሻለ ነው። እንዲሁም፣ ይህ የዓለም ሀብት ሁሉ የእርሱ የሆነው አማኝ፣ ምንም ሳይኖረው፣ ሁሉ የሚያገለግሉህን አንተን በመጣበቅ ሁሉን የሚይዝ፣ የታላቁ ድብ ከዋክብት የሚዞሩባቸውን ክበቦች እንኳ ባያውቅ፣ ሰማያትን ሊለካ፣ ከዋክብትን ሊቆጥርና የተፈጥሮን መሠረታዊ ነገሮች ሊመዝን ከሚችል፣ ነገር ግን ሁሉን በቁጥር፣ በክብደትና በመጠን የፈጠርከውን አንተን ችላ ከሚል ሰው የተሻለ ሁኔታ ላይ እንዳለ መጠራጠር ሞኝነት ነው።
ነገር ግን በእነዚህ ጉዳዮች የተካነ መሆን የአምልኮ ክፍል ሳይሆን፣ ማኒኬዎስ ስለ እነዚህም ጭምር እንዲጽፍ ማን አዘዘው? አንተ ለሰው፣ «እነሆ አምልኮና ጥበብ» ብለሃልና። ስለ እነዚህ ነገሮች ፍጹም እውቀት ቢኖረውም፣ አምልኮንና ጥበብን ላያውቅ ይችል ነበር፤ ነገር ግን እነዚህን ሳያውቅ በእጅግ እፍረተ ቢስነት ለማስተማር ስለደፈረ፣ ስለ አምልኮ ምንም እውቀት ሊኖረው እንደማይችል ግልጽ ነው። ስለ እነዚህ ዓለማዊ ነገሮች፣ ቢያውቋቸውም እንኳ፣ እውቀትን ማሳየት ከንቱነት ነውና፤ ለአንተ መናዘዝ ግን አምልኮ ነው። ስለዚህ ይህ የተቅበዘበዘ ሰው ስለ እነዚህ ነገሮች ብዙ የተናገረው፣ በእውነት በተማሯቸው ሰዎች ስሕተቱ ሲጋለጥ፣ ስለ ሌሎቹ ይበልጥ ጥልቅና ለመረዳት አስቸጋሪ ነገሮች ያለው ግንዛቤ ምን እንደሚመስል እንዲገለጥ ነበር። ሰዎች እርሱን አሳንሰው እንዲያዩት አልፈለገምና፤ ይልቁንም፣ «የአንተን ምእመናን የሚያጽናናና ባለጸጋ የሚያደርግ መንፈስ ቅዱስ፣ በሙሉ ሥልጣኑ እርሱ ራሱ በውስጤ አለ» ብሎ ሰዎችን ለማሳመን ይጥር ነበር። እንግዲህ ስለ ሰማይና ከዋክብት፣ ስለ ፀሐይና ጨረቃም እንቅስቃሴ በሐሰት ማስተማሩ ሲጋለጥ፣ እነዚህ ነገሮች የሃይማኖት ትምህርት ክፍል ባይሆኑም እንኳ፣ ቅዱስ ነገርን የሚዳፈር ትዕቢቱ በበቂ ሁኔታ ይገለጥ ነበር። ምክንያቱም ያቀረባቸው ነገሮች እርሱ የማያውቃቸው ብቻ ሳይሆኑ ሐሰት መሆናቸውም የተረጋገጠ ሲሆን፣ እንደ መለኮታዊ አካል በመቆጠር ለራሱ ለመስጠት እስኪጥር ድረስ፣ በእብደት በተሞላ የትዕቢት ከንቱነት አስተምሯቸዋልና።
ማንኛውም ክርስቲያን ወንድም እነዚህን ነገሮች ሳያውቅና ስለ እነርሱ ተሳስቶ ሲናገር ስሰማ፣ እንዲህ ያለው ሰው አስተያየቱን ይዞ ሲቀጥል በትዕግሥት ልመለከተው እችላለሁ። የሁሉ ፈጣሪ ጌታ ሆይ፣ ለአንተ የማይገባ ማንኛውንም ነገር እስካላመነ ድረስ፣ ስለ ቁሳዊው ፍጥረት አቀማመጥ ወይም ባሕርይ ያለው አለማወቅ ሊጎዳው እንደሚችል አይታየኝም። ነገር ግን ይህን የአምልኮ ትምህርት ክፍል አድርጎ ካሰበውና፣ የማያውቀውንም ነገር ከልክ በላይ በድርቅና ካረጋገጠ፣ ይጎዳዋል። ሆኖም በእምነት ጨቅላነት ጊዜ የሚገኝ እንዲህ ያለ ድካም እንኳ፣ አዲስ የተወለደው ሰው በእያንዳንዱ የትምህርት ነፋስ ወዲያና ወዲህ እንዳይወሰድ፣ ወደ ሙሉ ብስለት እስኪያድግ ድረስ፣ እናታችን ፍቅር በትዕግሥት ትሸከመዋለች። ነገር ግን ሊያሳምናቸው የቻለውን ሁሉ መምህር፣ ምንጭ፣ መሪና አለቃ ለመሆን በዚህ መንገድ የደፈረውን ሰው በተመለከተስ፣ የሚከተለው ሁሉ ተራ ሰውን ሳይሆን የአንተን መንፈስ ቅዱስ እንደሚከተል እስኪያስብ ድረስ ከሆነ፣ ሐሰት የሆነ ማንኛውንም ነገር ማስተማሩ አንዴ ከተጋለጠ በኋላ፣ እንዲህ ያለ ታላቅ እብደት ሊጠላና ፈጽሞ ሊጣል እንደሚገባ የማይፈርድ ማን አለ? እኔ ግን የረጅምና የአጭር ቀናትና ሌሊቶች መፈራረቅ፣ የቀንና የሌሊትም መተካካት፣ የታላላቆቹ ብርሃናት ግርዶሾች፣ እንዲሁም በሌሎች መጻሕፍት ያነበብሁት በዚህ ዓይነት ያለ ማንኛውም ነገር፣ ከእርሱ አባባሎች ጋር በሚስማማ መንገድ ሊብራሩ ይችሉ እንደሆነ ገና በግልጽ አላረጋገጥሁም ነበር። በማንኛውም መንገድ እንዲህ ሊብራሩ ቢችሉ፣ በእውነት እንዲሁ ናቸው ወይስ አይደሉም የሚለው ለእኔ አሁንም ጥያቄ ሆኖ ቢቀርም፣ በቅድስናው የታወቀ ስለነበር፣ እርሱን እንደ ባለሥልጣን በመቀበል ላምነው እችል ነበር።
ባልረጋ አእምሮ ደቀ መዝሙራቸው ሆኜ በቆየሁባቸው በእነዚያ ዘጠኝ ዓመታት ሁሉ ማለት ይቻላል፣ የዚህን ፋውስተስ መምጣት ከመጠን በላይ በመናፈቅ ስጠባበቅ ነበር። ምክንያቱም በአጋጣሚ ያገኘኋቸው ሌሎች የቡድኑ አባላት፣ ስለ እነዚህ ነገሮች ላነሣኋቸው ተቃውሞዎች መልስ መስጠት ሲያቅታቸው፣ የዚህን ፋውስተስ መምጣት በተስፋ እንድጠብቅ ይነግሩኝ ነበር። ከእርሱ ጋር ስወያይ፣ እነዚህ አስቸጋሪ ጥያቄዎችና ከእነዚህም የሚበልጡ ሌሎች ጥያቄዎች ቢኖሩኝ እንኳ፣ በቀላሉና በበቂ ሁኔታ መልስ እንደሚያገኙ ይነግሩኝ ነበር። በመጣ ጊዜም፣ ንግግሩ የሚያስደስት፣ በአንደበተ ርቱዕነትና በተሻሉ አገላለጾች መናገር የሚችል ሰው ሆኖ አገኘሁት፤ የሚናገረው ግን እነርሱ ከዚህ በፊት ሲሉት የነበረውን ያንኑ ነገር ብቻ ነበር። ይሁን እንጂ፣ ይበልጥ ውድ የሆነ መጠጥ ለተጠማሁት ለእኔ፣ የጠጅ አሳላፊው እጅግ ያማረ አቀራረብ ምን ይጠቅመኝ ነበር? ጆሮዎቼ ይህን የመሰለ ንግግር ሰምተው አስቀድመው ጠግበው ነበር። ነገሮቹ በተሻለ አነጋገር ስለቀረቡ ብቻ የተሻሉ፣ በአንደበተ ርቱዕነት ስለተነገሩም እውነት አልመሰሉኝም። ፊቱ ያማረና አነጋገሩ የተዋበ ስለነበርም ብቻ፣ ነፍሱ ጥበበኛ ናት ብዬ አላሰብኩም። እርሱን እንድጠብቅ የሚያበረታቱኝ ሰዎች ግን ነገሮችን በመልካም ሁኔታ መመዘን የሚችሉ አልነበሩም፤ ስለዚህም ንግግሩ ደስ የሚያሰኝ ስለነበር፣ እርሱ አስተዋይና ጥበበኛ መስሎ ታያቸው። ሆኖም፣ ሌላ ዓይነት ሰዎችም እንዳሉ አስተውዬ ነበር፤ እነርሱም እውነት እንኳ በለሰለሰና በተትረፈረፈ ንግግር ሲቀርብላቸው ይጠራጠሩትና ለመቀበል ፈቃደኞች አይሆኑም ነበር። አንተ ግን፣ አምላኬ ሆይ፣ በአስደናቂና በተሰወሩ መንገዶች አስቀድመህ አስተምረኸኝ ነበር። የተማርኩትም እውነት ስለሆነ፣ ያስተማርከኝ አንተ እንደሆንክ አምናለሁ፤ ምክንያቱም እውነት በየትም ቦታ ሆነ ከየትም በኩል ቢበራልን፣ ከአንተ በቀር ሌላ የእውነት አስተማሪ የለም። ስለዚህ፣ አንድ ነገር በአንደበተ ርቱዕነት ስለተነገረ ብቻ እውነት ነው፣ ወይም አነጋገሩ ያልተዋበ ስለሆነ ሐሰት ነው ብሎ ማሰብ እንደማይገባ፤ ደግሞም በሻካራ አነጋገር ስለቀረበ እውነት ነው፣ ወይም ቋንቋው የበለጸገ ስለሆነ ሐሰት ነው ብሎ ማሰብ እንደማይገባ ከአንተ ራስህ ተምሬ ነበር። ይልቁንም ጥበብና ሞኝነት ጤናማና ጤናን የሚጎዱ ምግቦችን፣ ያጌጡና ያላጌጡ አገላለጾችም የቤተ መንግሥትና የገጠር ዕቃዎችን እንደሚመስሉ ተምሬ ነበር፤ ከሁለቱም ዓይነት ምግቦች ማንኛውም፣ ከሁለቱም ዓይነት ዕቃዎች በማንኛውም ሊቀርብ ይችላል።
እንግዲህ፣ ያንን ሰው ለረጅም ጊዜ በመጠባበቅ ያደረብኝ ከፍተኛ ጉጉት፣ በእርግጥ ሲከራከር በሚያሳየው እንቅስቃሴና ስሜት፣ ሐሳቦቹንም ለመግለጽ በሚመርጣቸው ቃላትና ቃላቱ ያለ እንቅፋት በመፍሰሳቸው ተደሰተ። በዚያን ጊዜ ተደስቼ ነበር፤ ከብዙ ሌሎች ጋር፣ ከእነርሱም በላይ፣ አመሰገንኩት፣ አወደስኩትም። ሆኖም፣ አድማጮቹ በተሰበሰቡበት ቦታ፣ በቀጥታ ከእርሱ ጋር በመወያየት የሚያስጨንቁኝን ጥያቄዎች ለማንሣትና ለማቅረብ አለመፈቀዱ አስቸግሮኝ ነበር። ይህን ለማድረግ አጋጣሚ ባገኘሁ ጊዜ፣ ከእኔ ጋር መወያየት ለእርሱ አመቺ በሆነባቸው ጊዜያት፣ ከወዳጆቼ ጋር ሆኜ እንዲያዳምጠን በማድረግ ያሳሰቡኝን ነገሮች አቀረብኩለት። በመጀመሪያም፣ ከሰዋስው በስተቀር የአጠቃላይ ዕውቀት ትምህርቶችን ፈጽሞ የማያውቅ፣ ሰዋስውንም ቢሆን በመደበኛ ደረጃ ብቻ የሚያውቅ ሆኖ አገኘሁት። ነገር ግን ከቱሊ ንግግሮች አንዳንዶቹን፣ ከሴኔካ መጻሕፍት እጅግ ጥቂቶቹን፣ ከገጣሚዎች ሥራዎች አንዳንዶቹን፣ እንዲሁም የራሱ ቡድን ከነበሩት መጻሕፍት በላቲን በተዋበ አጻጻፍ የተጻፉትን ጥቂት መጻሕፍት አንብቦ ስለነበር፣ በየቀኑም መናገርን ስለሚለማመድ፣ የተወሰነ አንደበተ ርቱዕነት አዳብሮ ነበር። ይህም በጥሩ የአእምሮ ብልጠት የሚመራና በተፈጥሯዊ ውበት የታጀበ ስለነበር፣ ይበልጥ ደስ የሚያሰኝና የሚማርክ ሆኖ ነበር። ጌታ አምላኬ፣ የሕሊናዬ ፈራጅ ሆይ፣ እኔ እንደማስታውሰው ነገሩ እንዲህ አልነበረምን? ልቤና ትውስታዬ በፊትህ ናቸው። በዚያን ጊዜ በተሰወረው የእንክብካቤህ ምሥጢር ትመራኝ ነበር፤ እነዚያንም አሳፋሪ ስህተቶቼን አይቼ እንድጠላቸው በፊቴ አኖርካቸው።
የላቀ ዕውቀት አለው ብዬ ባሰብኳቸው የዕውቀት ዘርፎች ምንም እንደማያውቅ ግልጽ ከሆነልኝ በኋላ፣ ግራ ያጋቡኝን ችግሮች አብራርቶ ሊፈታልኝ ይችላል የሚለውን ተስፋ ማጣት ጀመርሁ። (ሆኖም ስለእነዚህ ምንም ባያውቅ እንኳ፣ የማኒ ትምህርት ተከታይ ባይሆን ኖሮ፣ እውነተኛውን የአምልኮ ትምህርት አጥብቆ ሊይዝ ይችል ነበር።) መጻሕፍታቸው ስለሰማይ፣ ስለከዋክብት፣ ስለፀሐይና ስለጨረቃ በሚያወሩ ረጃጅም ተረቶች የተሞሉ ነበሩና። እነዚህን ትረካዎች በሌላ ቦታ ካነበብኳቸው ስሌቶች ጋር በማነጻጸር፣ በማኒ መጻሕፍት የቀረበው ማብራሪያ የተሻለ ወይም ቢያንስ እኩል ጥሩ መሆኑን ለማወቅ እጅግ እጓጓ ነበር፤ እርሱ ግን ይህን በሚያረካ ሁኔታ ሊወስንልኝ ይችላል ብዬ ከእንግዲህ አላስብም ነበር። ይህን ጉዳይ እንመርምርና እንወያይበት ብዬ ባቀረብሁለት ጊዜ፣ ቢያንስ በዚህ ረገድ ትሕትና አሳይቶ፣ ኃላፊነቱን ከመሸከም ወደ ኋላ አለ። እነዚህን ነገሮች እንደማያውቅ ያውቅ ነበርና፤ ይህንንም ለመናዘዝ አላፈረም። እነዚህን ነገሮች ሊያስተምሩኝ ተነሥተው፣ ምንም የሚረባ ነገር ሳይናገሩ ከቀሩት ብዙዎች ተናጋሪዎች አንዱ አልነበረም፤ እነዚያን ብዙ ጊዜ በትዕግሥት መስማት ተገድጄ ነበር። ይህ ሰው ግን፣ ልቡ በአንተ ፊት ቅን ባይሆንም፣ ቢያንስ ራሱን ፈጽሞ የሚያታልል አልነበረም። የራሱን አለማወቅ ፈጽሞ የማያውቅ አልነበረምና፤ ያለ ነቀፋ ወደ ኋላ ሊልበትም ሆነ ራሱን ሊያወጣበት በማይችል ክርክር ውስጥም በችኮላ አይገባም ነበር። በዚህ ብቻ እንኳ ይበልጥ ወደድሁት። እውነትን የማይደብቅ አእምሮ ያለው ትሕትና፣ ላውቃቸው ከምመኝባቸው ነገሮች ዕውቀት ይልቅ ውብ ነውና። ይበልጥ አስቸጋሪና ጥቃቅን ልዩነቶችን የሚመለከቱ ጥያቄዎች ሁሉ ሲነሡ፣ እንዲህ ያለ ሰው ሆኖ አገኘሁት።
እንዲህ በመሆኑ፣ ለማኒ ጽሑፎች የነበረኝ ጉጉት ቀነሰ። ከእነርሱ መካከል እጅግ የታወቀው እርሱ፣ ግራ ያጋቡኝን ልዩ ልዩ ጉዳዮች በተመለከተ እንዲህ ሆኖ ስላገኘሁት፣ በሌሎቹ መምህራኖቻቸውም ላይ የነበረኝን ተስፋ ከዚህ ይበልጥ አጣሁ። ከዚያም እርሱ ራሱ እጅግ ይወደው የነበረውን ሥነ ጽሑፍ ከእርሱ ጋር ማጥናት ጀመርሁ። (በዚያን ጊዜ የንግግር ጥበብ መምህር ሆኜ፣ በካርታጅ ለወጣት ተማሪዎች የማስተምረውም ይህንኑ ነበር።) እርሱ ራሱ ሊሰማቸው የፈለጋቸውን ወይም ለችሎታው ይስማማሉ ብዬ ያሰብኳቸውን ጽሑፎች ከእርሱ ጋር ማንበብ ጀመርሁ። ነገር ግን ያንን ሰው ካወቅሁት በኋላ፣ በዚያ ኑፋቄ ውስጥ ለመሻሻል አስቤ የማደርጋቸው ጥረቶች ሁሉ ፈጽመው ቆሙ። ይህም ከእነርሱ ፈጽሞ ራሴን ስለለየሁ አልነበረም፤ ይልቁንም ከዚያ የተሻለ ምንም ያላገኘ ሰው እንደመሆኔ፣ ምናልባት ይበልጥ የሚመረጥ ነገር ካልታየኝ በስተቀር፣ እስከዚያው ድረስ በሆነ መንገድ ባገኘሁት ነገር ረክቼ ለመቆየት ወስኜ ነበር። በዚህ መንገድ፣ ለብዙዎች የሞት ወጥመድ የሆነው ያ ፋውስቱስ፣ ሳይፈልግም ሳያውቅም፣ እኔ የተያዝሁበትን ወጥመድ ማላላት ጀመረ። አምላኬ ሆይ፣ እጆችህ በስውር የአምላካዊ እንክብካቤህ ዓላማ ነፍሴን አልተዉም ነበርና፤ ከእናቴም የልብ ደም፣ ቀንና ሌሊት በምታፈሰው እንባዋ አማካይነት፣ ለእኔ መሥዋዕት ወደ አንተ ይቀርብ ነበር፤ አንተም በድንቅ መንገዶች ትመራኝ ነበር። አምላኬ ሆይ፣ ይህን ያደረግኸው አንተ ነህ፤ የሰውን እርምጃዎች የሚያጸናው ጌታ ነውና፣ መንገዱንም እርሱ ያቀናል። ወይስ እጅህ የፈጠረውን እንደገና በመፍጠር ድኅነትን ካልሰጠን፣ እንዴት እናገኘዋለን?
ወደ ሮም ሄጄ፣ በካርታጅ የማስተምረውን እዚያ እንዳስተምር እንድወስን አንተ መራኸኝ። እንዲህ ለማድረግም እንዴት እንደተሳመንኩ ለአንተ መናዘዝን አልተውም፤ ምክንያቱም በዚህም ውስጥ የጥበብህ እጅግ የተሰወረ ጥልቀትና ሁልጊዜ ከእኛ ጋር ያለው ምሕረትህ ሊታሰቡና ሊመሰከሩ ይገባል። ወደ ሮም ለመሄድ የፈለግሁት፣ ይህን እንዳደርግ ያሳመኑኝ ወዳጆቼ የበለጠ ገቢና የላቀ ክብር እንደማገኝ ስላረጋገጡልኝ አልነበረም፤ ምንም እንኳ እነዚህም ነገሮች በዚያን ጊዜ በአሳቤ ላይ ተጽዕኖ ቢኖራቸውም። ዋናውና እንደ ብቸኛ ምክንያቴ ሊቆጠር የሚችለው ግን፣ ወጣቶች በዚያ ይበልጥ በሰላም እንደሚማሩና ይበልጥ ሥርዓት ባለው ተግሣጽ ሥር ሆነው ጸጥታ እንደሚጠብቁ መስማቴ ነበር። ስለዚህም ተማሪዎቹ ወዳልሆኑበት አስተማሪ ትምህርት ቤት እንዳሻቸው በትዕቢት አይገቡም ነበር፤ ያለ እሱ ፈቃድም እንኳ እንዲገቡ አይፈቀድላቸውም ነበር። በካርታጅ ግን በተማሪዎች መካከል እጅግ አሳፋሪና ሥርዓት የለሽ ልቅነት ነግሦ ነበር። በድፍረት ዘው ብለው ይገባሉ፤ ከእብደት ባልተናነሰ እንቅስቃሴም ማንኛውም አስተማሪ ለተማሪዎቹ ጥቅም ያስቀመጠውን ሥርዓት ሁሉ ያውካሉ። በሚያስገርም ስሜት አልባነት ልዩ ልዩ ጥፋቶችን ይፈጽማሉ፤ ልማድ ከለላ ባይሆናቸው ኖሮ፣ እነዚህ በሕግ የሚያስቀጡ ነበሩ። ይህ ልማድ ግን ይበልጥ ምስኪኖች መሆናቸውን ያሳያል፤ በዘላለማዊ ሕግህ ፈጽሞ ሕጋዊ የማይሆነውን ነገር፣ አሁን ሕጋዊ እንደሆነ ያደርጉታልና። ይህንንም ያለ ቅጣት የሚያደርጉ ይመስላቸዋል፤ ነገር ግን እንዲያደርጉት ባደረጋቸው በዚያው ዕውርነት እየተቀጡ ነው፤ ከሚያደርሱትም ጉዳት ጋር ፈጽሞ ሊነጻጸር የማይችል የከፋ መከራ ይቀበላሉ። ስለዚህ፣ ተማሪ በነበርሁበት ጊዜ የራሴ ላደርጋቸው ያልፈለግኋቸውን ጠባዮች፣ አስተማሪ ስሆን በሌሎች ውስጥ እያየሁ ለመታገሥ ተገደድሁ። ስለዚህም፣ የዚያን ሁኔታ የሚያውቁ ሁሉ እንዲህ ያለ ነገር እንደማይደረግበት ወዳረጋገጡልኝ ቦታ ለመሄድ በጣም ደስ አለኝ። አንተ ግን፣ በሕያዋን ምድር መጠጊያዬና ዕድል ፈንታዬ የሆንህ፣ ለነፍሴ ድኅነት ምድራዊ መኖሪያዬን እንድለውጥ፣ ከካርታጅ ተነቅዬ እንድወጣ በዚያ አስጨነቅኸኝ፤ ወደ ሮም እንድሳብ ደግሞ በዚያ የሚማርኩኝን ነገሮች አቀረብህልኝ። ይህንም ያደረግኸው ለሞት በሚያበቃ ሕይወት ፍቅር በተያዙ ሰዎች አማካይነት ነበር፤ አንዱ ወገን እብደት የሞላባቸውን ነገሮች ሲያደርግ፣ ሌላው ደግሞ ከንቱ ነገሮችን ቃል ይገባል ነበር። እርምጃዬንም ለማቅናት፣ የእነሱንና የራሴን ጠማማነት በስውር ተጠቀምህበት። ሰላሜን ያውኩት በአሳፋሪ እብደት ታውረው ነበርና፤ ወደ ሌላ ቦታ የጋበዙኝም ምድራዊ ነገሮችን ይመኙ ነበር። እኔም፣ እዚህ እውነተኛ መከራን የተጸየፍሁ፣ እዚያ እውነተኛ ያልሆነ ደስታ እፈልግ ነበር።
ነገር ግን፣ እግዚአብሔር ሆይ፣ ከዚህ ለምን እንደሄድሁና ወደዚያ ለምን እንደተጓዝሁ አንተ ታውቅ ነበር፤ ሆኖም ለእኔም ሆነ በጉዞዬ ምክንያት እጅግ ላዘነችውና እስከ ባሕር ድረስ ለተከተለችኝ እናቴ ይህን አልገለጥህልንም። እሷ እንዳልሄድ ልታስቀረኝ ወይም አብራኝ ልትሄድ በኃይል ይዛኝ ሳለ፣ እኔ ግን አታለልኋት፤ ለመጓዝ ምቹ ነፋስ እስኪያገኝ ድረስ ልተወው የማልችል ወዳጅ እንዳለኝ አስመሰልሁ። እናቴን፣ እንዲህ ያለችውን እናቴን ዋሸኋት፣ አመለጥሁም። ይህንንም በምሕረትህ ይቅር ብለኸኛል። እንዲህ ባሉ አስጸያፊ ርኩሰቶች ተሞልቼ ሳለሁ፣ ለጸጋህ ውኃ እንድበቃ ከባሕር ውኃ ጠበቅኸኝ፤ በዚያ ውኃ ስነጻ፣ እናቴ በየቀኑ ስለ እኔ ከፊቷ ሥር ያለውን መሬት የምታረጥብበት የዓይኖቿ የእንባ ፍሰት እንዲደርቅ። ሆኖም ያለ እኔ ለመመለስ ፈቃደኛ ስላልሆነች፣ በዚያ ሌሊት ከመርከባችን አጠገብ፣ ለብፁዕ ሲፕሪያኖስ መታሰቢያ የተሠራ የጸሎት ቤት ባለበት ስፍራ እንድታድር በጭንቅ አሳመንኋት። በዚያች ሌሊት በድብቅ ተነሥቼ ሄድሁ፤ እሷ ግን ማልቀሷንና መጸለይዋን አላቋረጠችም። ጌታ ሆይ፣ በዚያ ሁሉ እንባ ከአንተ የምትለምነው፣ በባሕር እንድጓዝ እንዳትፈቅድልኝ ካልሆነ በቀር ምን ነበር? አንተ ግን በጥልቅ ዕቅድህ፣ የምኞቷን ዋና ነገር እየሰማህ፣ ሁልጊዜ እንድሆን የምትለምንልኝን እንድታደርገኝ፣ በዚያን ጊዜ የጠየቀችውን አልተቀበልህም። ነፋሱ ነፈሰ፣ ሸራዎቻችንንም ወጠረ፣ የባሕሩንም ዳርቻ ከዓይናችን ሰወረ። በማግሥቱም እሷ እዚያው ነበረች፤ በሐዘን ተደናግጣ፣ በዚያን ጊዜ ለጩኸቷ ጆሮ ያልሰጠኸውን አንተን በምሬትና በልቅሶ ትማጸን ነበር። በዚህ መካከል፣ አንተ በምኞቶቼ አማካይነት ምኞትን ሁሉ ወደ ማስወገድ በፍጥነት ትመራኝ ነበር፤ ለእኔ ባላት ፍቅር ውስጥ ያለው ምድራዊ ክፍልም፣ በተመደበላት የሐዘን ግርፋት ይታረም ነበር። እናቶች እንደሚያደርጉት፣ እሷም ከእሷ ጋር መሆኔን ትወድ ነበርና፤ ከብዙዎችም እጅግ የበለጠ ትወድ ነበር። እኔ ከእሷ በመለየቴ ምን ያህል ታላቅ ደስታ ልታመጣላት እንዳለህ ግን አታውቅም ነበር። አታውቅም ነበር፤ ስለዚህም አለቀሰች፣ ዋይ ዋይም አለች። በዚህም ሥቃይ ውስጥ፣ በሥቃይ የወለደችውን በሥቃይ ስትፈልግ፣ ከሔዋን የወረሰችው በእሷ ታየ። ሆኖም፣ ክህደቴንና የልቤን ድንዳኔ ከወቀሰች በኋላ፣ እንደገና ስለ እኔ ወደ አንተ ለመማለድ ተመለሰች፤ ወደ ለመደችው ቦታ ሄደች፣ እኔም ወደ ሮም ሄድሁ።
እነሆም፣ በዚያ የሰውነት በሽታ ግርፋት ደረሰብኝ፤ ሁላችንም በአዳም እንድንሞት ካደረገን ከውርስ ኃጢአት እስራት በተጨማሪ፣ በአንተ፣ በራሴና በሌሎች ላይ የሠራኋቸውን ብዙና ከባድ ኃጢአቶች ሁሉ ተሸክሜ ወደ ገሃነም እየወረድሁ ነበር። አንተ ከእነዚህ አንዱንም በክርስቶስ ይቅር አላልኸኝም ነበርና፤ እርሱም በኃጢአቶቼ ምክንያት ከአንተ ጋር የፈጠርሁትን ጠላትነት በመስቀሉ አላስወገደም ነበር። እርሱ እውነተኛ አካል የሌለው ምትሐታዊ መልክ ብቻ ነው ብዬ እያመንሁ፣ እንዲህ ያለ መልክ በመሰቀሉ ይህን እንዴት ሊያደርግ ይችል ነበር? ስለዚህ፣ የእርሱ ሥጋ ሞት ሐሰት መስሎ በታየኝ መጠን፣ የነፍሴ ሞት እውነት ነበር፤ የእርሱ ሰውነት ሞት እውነት በነበረበት መጠንም፣ ያንን ያላመነችው ነፍሴ ሕይወት ሐሰት ነበር። አሁንም ትኩሳቱ እየባሰ ሲሄድ፣ ከዚህ ሕይወት ተለይቼ ለዘላለም ልሄድ ተቃርቤ ነበር። በዚያን ጊዜ ከዚህ ዓለም ተለይቼ ቢሆን ኖሮ፣ እንደ እውነተኛ ፍርድህ ክፉ ሥራዎቼ ወደሚያስገቡኝ እሳትና ሥቃይ ካልሆነ በቀር ወዴት እሄድ ነበር? እርሷም ይህን አታውቅም ነበር፤ ከእኔ ርቃ ሳለች ግን ትጸልይልኝ ነበር። በሁሉም ቦታ የምትገኘው አንተ ግን እርሷ ባለችበት ሰማሃት፤ እኔም ባለሁበት ቦታ ራራህልኝ፤ አሁንም ቅድስናህን በሚዳፈር ልቤ ብወላወልም፣ የሰውነቴን ጤንነት እንደገና እንዳገኝ አደረግህ። በዚያ ሁሉ አደጋ ውስጥ ሳለሁ ጥምቀትህን አልፈለግሁም ነበርና፤ ቀደም ብዬ እንደተረክሁትና እንደተናዘዝሁት፣ የእናቴን አምላክ ፈሪነት ተማምኜ ጥምቀትን በለመንሁበት በልጅነቴ ጊዜ የተሻልሁ ነበርሁ። እኔ ግን ለራሴ እፍረት አደግሁ፤ እንዲህ ባለሁበት ሁኔታ ድርብ ሞት እንድሞት ያልፈቀድኸውን ያንተን የፈውስ መመሪያዎች በእብደት እሳለቅባቸው ነበር። የእናቴ ልብ በዚያ ቁስል ተወግቶ ቢሆን ኖሮ፣ ፈጽሞ ሊድን አይችልም ነበር። ለእኔ የነበራትን ፍቅር፣ እንዲሁም በሥጋ ስትወልደኝ ከተሰማት ይልቅ አሁን በመንፈስ እኔን ለመውለድ ምን ያህል በበለጠ ከባድ ሥቃይ እንደምታምጥ ልገልጽ አልችልምና።
እንዲህ ያለው ሞቴ የፍቅሯን ጥልቅ ውስጥ ቢወጋ ኖሮ፣ እንዴት ልትድን እንደምትችል አይታየኝም። ያለማቋረጥ ወደ አንተ ብቻ ታቀርባቸው የነበሩት እነዚያ ብርቱና የማያቋርጡ ጸሎቶቿስ ወዴት ይደርሱ ነበር? ነገር ግን፣ የምሕረት አምላክ ሆይ፣ ያቺ ንጽሕትና ራሷን የምትገዛ መበለት ያላትን የተጸጸተና የተዋረደ ልብ ትንቅ ነበርን? እርሷ ምጽዋት ማድረግን እጅግ ታዘወትር ነበር፤ ለቅዱሳንህም ያላትን ግዴታ በመፈጸምና እነርሱን በማገልገል የተሞላች ነበረች። በመሠዊያህ ለሚቀርበው መሥዋዕት መገኘትን አንድ ቀን እንኳ አታቋርጥም ነበር፤ በቀን ሁለት ጊዜ፣ ጠዋትና ማታ፣ ሳታቋርጥ ወደ ቤተ ክርስቲያንህ ትመጣ ነበር። ይህንም የምታደርገው ለከንቱ ወሬና ለአሮጊቶች ተረት ሳይሆን፣ አንተን በትምህርትህ እንድትሰማህ፣ አንተም እርሷን በጸሎቷ እንድትሰማት ነበር። ከአንተ የለመነችው ወርቅን ወይም ብርን፣ ወይም የሚለወጥና የሚያልፍ መልካም ነገርን ሳይሆን፣ የልጇን ነፍስ ድኅነት ነበር፤ እንዲህ ብላ የለመነችህን ሴት እንባ ንቀህ፣ እርዳታህን ትነፍጋት ነበርን? በስጦታህ እንዲህ እንድትሆን ያደረግሃት አንተው አይደለህምን? ጌታ ሆይ፣ ፈጽሞ አታደርገውም። አዎን፣ አንተ ቅርብ ነበርህ፤ አስቀድመህ እንዲፈጸም በወሰንኸው ቅደም ተከተል እየሰማህና እየሠራህ ነበር። ከሰጠሃት ራእዮችና መልሶች አንዳንዶቹን ጠቅሻለሁ፣ አንዳንዶቹንም አልጠቀስሁም፤ በእነዚያ እርሷን አትታልላትም፣ ይህ ከአንተ የራቀ ነው። እርሷም በታማኝ ልቧ ጠብቃቸው፣ ሁልጊዜ ስትጸልይ፣ በራስህ እጅ እንደተጻፉ ቃሎች እያቀረበች እንድትፈጽማቸው ትለምንህ ነበር። ምሕረትህ ለዘላለም ስለሚኖር፣ ዕዳቸውን ሁሉ ይቅር ለምትላቸው ሰዎች፣ በተስፋ ቃሎችህ አንተም ባለዕዳ ለመሆን በቸርነትህ ትፈቅዳለህና።
በዚያን ጊዜም ከዚያ በሽታ አዳንኸኝ፤ ለባሪያህም ልጅ የተሻለና ይበልጥ የሚጸና ጤንነት ትሰጠው ዘንድ በሕይወት እንዲቆይ፣ ለጊዜው በሰውነቱ ፈወስኸው። በዚያን ጊዜም እንኳ፣ በሮም፣ ከእነዚያ ከሚያታልሉና ከተታለሉ «ቅዱሳን» ጋር ተቀላቀልሁ፤ ከደቀ መዛሙርታቸው ጋር ብቻ ሳይሆን፣ «ምርጦቹ» ብለው ከሚጠሯቸውም ጋር ነበር። በቤቱ ታምሜ የዳንሁትም ሰው ከደቀ መዛሙርታቸው አንዱ ነበር። ገና «ኃጢአት የምንሠራው እኛ አይደለንም፣ ነገር ግን ምን እንደሆነ የማላውቀው ሌላ ባሕርይ በውስጣችን ኃጢአት ይሠራል» ብዬ አስብ ነበርና። ከተጠያቂነት ነጻ መሆኔም ትዕቢቴን ያስደስተው ነበር። ክፉ ነገር ባደረግሁ ጊዜ፣ በአንተ ላይ ኃጢአት የሠራችውን ነፍሴን እንድትፈውስ፣ ያደረግሁትን ከመናዘዝ ይልቅ፣ ምንም ክፉ እንዳላደረግሁ መካድ ያስደስተኝ ነበር። ለነፍሴ ሰበብ ማቅረብን፣ ከእኔ ጋር የነበረ ነገር ግን እኔ ያልሆነ፣ ምን እንደሆነም የማላውቀውን ሌላ ነገር መወንጀልን እወድ ነበር። በእውነቱ ግን ይህ ሁሉ እኔው ነበርሁ፤ አምላክን አለመፍራቴም ከራሴ ጋር ከፋፍሎኝ ነበር። ራሴን ኃጢአተኛ እንደሆንሁ እንዳልቆጥር ያደረገኝ ያ ኃጢአት፣ በዚህ ምክንያት ይበልጥ የማይፈወስ ነበር። ሁሉን የምትችል አምላክ ሆይ፣ እኔ በአንተ ተሸንፌ ከምድን ይልቅ፣ አንተ፣ አዎን አንተው፣ በውስጤ ተሸንፈህ እኔ እንድጠፋ መምረጤ የሚጸየፍ ክፋት ነበር። በዚያን ጊዜ ልቤ ወደ ክፉ ንግግር እንዳያዘነብል፣ ክፋትንም ከሚያደርጉ ሰዎች ጋር ሆኖ ለኃጢአት ሰበብ እንዳያቀርብ፣ በአፌ ፊት ዘበኛ፣ በከንፈሮቼም ዙሪያ የሚጠብቅ በር ገና አላቆምህልኝም ነበር፤ ስለዚህም ከምርጦቻቸው ጋር ተቀላቅዬ መቆየቴን ቀጠልሁ።
አሁን ግን በዚያ ሐሰተኛ ትምህርት እውቀቴን የማሳደግ ተስፋ ስለቆረጥሁ፣ ከዚያ የተሻለ ነገር ካላገኘሁ በእነርሱ ረክቼ ለመኖር ወስኜባቸው የነበሩትን ነገሮች እንኳ በላላ መንፈስና ያለ ጥንቃቄ መያዝ ጀመርሁ። ምክንያቱም አካዴሚኮች የሚባሉት ፈላስፎች ከሌሎቹ የበለጠ ጥበበኞች ሳይሆኑ አይቀሩም የሚል ሐሳብ በውስጤ መቀስቀስ ጀምሮ ነበር፤ ሰዎች ሁሉን ነገር መጠራጠር አለባቸው ይሉ ነበርና፣ ሰውም ማንኛውንም እውነት ሊረዳ እንደማይችል ያስቀምጡ ነበርና። በዚያን ጊዜ የእነርሱን ሐሳብ እንኳ ሳልረዳ፣ ስለ እነርሱ በተለምዶ እንደሚወራው እንደሚያስቡ እኔም በእርግጥ አምኜ ነበር። ሆኖም ያ ያስተናገደኝ ሰው፣ የማኒ መጻሕፍት በተሞሉባቸው ተረቶች ላይ ያለውን ከመጠን ያለፈ እምነት ስለተገነዘብሁ፣ ከዚህ እንዲመለስ ያለ ፍርሃትና በግልጽ እነግረው ነበር። ሆኖም በዚህ መናፍቅነት ውስጥ ካልነበሩት ሌሎች ይልቅ ከእነርሱ ጋር በቅርብ ወዳጅነት እኖር ነበር። ትምህርታቸውንም እንደ ቀድሞው በቅንዓት አልደግፍም ነበር፤ ይሁን እንጂ ከዚያ ቡድን ጋር የነበረኝ ቅርርብ፣ ሌላ መንገድ ለመፈለግ እንድዘገይ አደረገኝ፤ በሮምም ብዙዎቹ በስውር ይኖሩ ነበር። በተለይም፣ የሰማይና የምድር ጌታ፣ የሚታየውና የማይታየው ሁሉ ፈጣሪ ሆይ፣ እነርሱ ካራቁኝ እውነት አንጻር፣ ያንን እውነት በቤተ ክርስቲያንህ ውስጥ የማግኘት ተስፋ ቆርጬ ነበርና። አንተ የሰው ሥጋ ቅርጽ እንዳለህ፣ በአካላችን ክፍሎች ውጫዊ ቅርጽም እንደምትወሰን ማመን እጅግ የማይገባ መሰለኝ። ስለ አምላኬ ማሰብ ስፈልግ፣ ከቁሳዊ አካላት ክምር በቀር ሌላ ምን እንደማስብ አላውቅም ነበር፤ እንዲህ ያልሆነው ሁሉ ምንም ያልሆነ ይመስለኝ ነበርና። ይህም ልወጣው ያልቻልሁት ስሕተት ዋነኛ፣ ብቸኛም ሊባል የሚችል ምክንያት ነበር።
ከዚህም የተነሣ ክፋትም እንዲሁ አንድ ዓይነት ቁስ እንደሆነ፣ የራሱም እኩይና አስፈሪ አካላዊ መጠን እንዳለው አምን ነበር፤ ይህም እነርሱ ምድር ብለው የሚጠሩት ጠጣር ነገር፣ ወይም እንደ አየር አካል ያለ ቀጭንና ረቂቅ ነገር ሊሆን ይችላል እል ነበር። ይህን ረቂቅ ነገርም በዚያች ምድር ውስጥ እየተሾለከ የሚንቀሳቀስ እኩይ አእምሮ አድርገው ይገምቱት ነበር። ደግሞም፣ ምንም ዓይነት ቢሆን፣ የነበረኝ አምልኮ ቸሩ እግዚአብሔር እኩይ ባሕርይ ፈጽሞ እንዳልፈጠረ እንዳምን ስለሚያስገድደኝ፣ እርስ በርሳቸው የሚቃረኑ ሁለት ቁሳዊ ክምሮችን በሐሳቤ ሣልሁ፤ ሁለቱም ወሰን የሌላቸው፣ ነገር ግን እኩዩ ይበልጥ ጠባብ፣ መልካሙ ደግሞ ይበልጥ ሰፊ ናቸው ብዬ አሰብሁ። ከዚህም ጎጂ መነሻ በመከተል፣ ሌሎች ቅዱሳትን የሚያረክሱ ግምቶች በውስጤ ተከሰቱ። አእምሮዬ ወደ ካቶሊካዊው እምነት ለመመለስ ሲጥር ወደ ኋላ እገፋ ነበር፤ ምክንያቱም ካቶሊካዊ እምነት ነው ብዬ የማስበው ነገር ካቶሊካዊው እምነት አልነበረም። አምላኬ ሆይ፣ ምሕረትህ በአፌ አንተን ያመሰግናል፤ እኔ ግን የክፋት ክምር በሚቃረንህ በዚያ በአንድ በኩል ወሰን እንዳለህ ለመቀበል ብገደድም፣ ቢያንስ በሌሎቹ በኩል ወሰን እንደሌለህ ማመን፣ በሁሉም በኩል በሰው አካል ቅርጽ የተወሰንህ እንደሆንህ ከማሰብ ይልቅ፣ ለአንተ የበለጠ አክብሮት መስጠት ይመስለኝ ነበር። እንዲሁም እኔ በሐሳቤ የሣልሁት የክፋት ባሕርይ ከአንተ ሊመጣ ይችላል ብዬ ከማመን፣ አንተ ምንም ክፋት አልፈጠርህም ብዬ ማመን የተሻለ ይመስለኝ ነበር። በድንቁርናዬም ክፋት ቁስ ብቻ ሳይሆን፣ አካላዊ ቁስ ይመስለኝ ነበር፤ አእምሮን ራሱ ረቂቅ አካል፣ በተወሰነ ቦታም የተዘረጋ አድርጌ ካልሆነ በቀር ማሰብ አልችልም ነበርና። አዎን፣ አዳኛችን ራሱ፣ የአንተ አንድያ ልጅ፣ ለድኅነታችን ከእጅግ ብሩህ ባሕርይህ ክምር ወደ ውጭ እንደ ተዘረጋ ያህል አምን ነበር፤ ስለዚህም በከንቱ ግምቴ ልሣለው ከምችለው በቀር ስለ እርሱ ሌላ ምንም አላምንም ነበር። እንግዲህ ባሕርዩ እንዲህ ከሆነ፣ ከሥጋ ጋር ሳይቀላቀል ከድንግል ማርያም ሊወለድ አይችልም ብዬ አስብ ነበር፤ በሐሳቤ እንዲህ አድርጌ የሣልሁትም ነገር ተቀላቅሎ ሳይረክስ እንዴት ሊቀር እንደሚችል አልረዳም ነበር። ስለዚህ በሥጋ እንደተወለደ ማመንን ፈራሁ፤ በሥጋ ረክሷል ብዬ ለማመን እንዳልገደድ ነበር። አሁን በመንፈስ የሚኖሩት የአንተ ሰዎች እነዚህን የእኔን ኑዛዜዎች ቢያነቡ፣ በየዋህነትና በፍቅር ፈገግ ይሉብኛል። ይሁን እንጂ እኔ እንደዚህ ነበርሁ።
በተጨማሪም፣ ማኒካውያን በቅዱሳት መጻሕፍትህ ላይ ላቀረቡት ትችት መልስ መስጠት አይቻልም ብዬ አስብ ነበር። ሆኖም አንዳንድ ጊዜ፣ በእነዚያ መጻሕፍት እጅግ የተካነ ሰው አግኝቼ፣ በእነዚህ ልዩ ልዩ ነጥቦች ላይ ከእርሱ ጋር ለመወያየትና ስለ እነርሱ ያለውን ሐሳብ ለማወቅ በእርግጥ እመኝ ነበር። ምክንያቱም ሄልፒዲዮስ የተባለ አንድ ሰው፣ እነዚያን ማኒካውያን ፊት ለፊት እየተቃወመ ሲናገርና ሲከራከር የተናገራቸው ቃላት፣ በካርታጅ ሳለሁ እንኳ ውስጤን መንካት ጀምረው ነበር። እርሱ ከቅዱሳት መጻሕፍት በቀላሉ ሊቃወሟቸው የማይችሉ ነገሮችን አቅርቦ ነበርና፣ ማኒካውያንም ለእነዚያ የሰጡት መልስ ደካማ መስሎ ታየኝ። ይህን መልስም በግልጽ በሰዎች ፊት መስጠት አይፈልጉም ነበር፤ ለእኛ ብቻ በግል ይነግሩን ነበር። መልሳቸውም፣ የአይሁድን ሕግ በክርስቲያናዊው እምነት ላይ ለመቀጠል በፈለጉ፣ እኔ በማላውቃቸው ሰዎች፣ የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት ተበርዘዋል የሚል ነበር። ነገር ግን እነርሱ ራሳቸው ያልተበረዘ አንድም ቅጂ አላቀረቡም። እኔ ግን ማሰብ የምችለው አካላዊ ነገሮችን ብቻ በመሆኑ፣ በዋነኛነት በእነዚያ «ክምሮች» ተጭኜ፣ በእጅጉ ተጨቁኜ፣ በአንድ መልኩም ታፍኜ ነበር። በእነርሱ ጫና ሥር ሆኜ፣ የእውነትህን እስትንፋስ ለማግኘት እያቃተትሁ፣ ንጹሕና ያልተበከለ አድርጌ ወደ ውስጤ መተንፈስ አልቻልሁም።
ከዚያም ወደ ሮም የመጣሁበትን ሥራ፣ የንግግር ጥበብን ማስተማር፣ በትጋት ጀመርኩ። በመጀመሪያም እኔን ማወቅ የጀመሩና በእነርሱም አማካይነት ለሌሎች መታወቅ የጀመርኩባቸውን ጥቂት ሰዎች ወደ ቤቴ ሰበሰብኩ። እነሆ ግን፣ በአፍሪካ ያላጋጠሙኝ ሌሎች ጥፋቶች በሮም ሲፈጸሙ አገኘሁ። እንደነገሩኝ፣ በሥነ ምግባር የተበላሹ ወጣቶች የሚያደርጉት ያ ዓይነት «ረብሻ» በዚህ አይፈጸምም ነበር። ነገር ግን፣ ለመምህራቸው ክፍያ ላለመክፈል፣ ብዙ ወጣቶች ተመካክረው በድንገት ወደ ሌላ መምህር ይዛወራሉ አሉኝ። እነዚህም ለገንዘብ ባላቸው ፍቅር ፍትሕን የሚያቃልሉ፣ ቃላቸውን የሚያፈርሱ ናቸው። ልቤ እነዚህንም ይጠላቸው ነበር፤ ጥላቻዬ ግን ፍጹም አልነበረም። ምናልባትም ፈጽሞ ሕገ ወጥ የሆነ ነገር ስለሚያደርጉ ሳይሆን፣ እኔ በእነርሱ ምክንያት ጉዳት ስለሚደርስብኝ የበለጠ እጠላቸው ነበርና። በእውነት እንዲህ ያሉት ሰዎች ወራዶች ናቸው፤ እነዚህን አላፊ የዓለም ነገሮች፣ እውነተኛ ደስታን የሚያስመስሉትን፣ እንዲሁም የሚጨብጠውን እጅ የሚያረክሰውን እኩይ ትርፍ እየወደዱ፣ ከአንተ ርቀው ያመነዝራሉ። አላፊውን ዓለም ይታቀፋሉ፤ አንተን ግን ይንቃሉ። አንተ ግን ጸንተህ ትኖራለህ፤ አመንዝራይቱንም የሰው ነፍስ ወደ አንተ ትመለስ ዘንድ ትጠራታለህ፤ ስትመለስም ይቅር ትላታለህ። አሁንም እንዲህ ያሉትን የተበላሹና ጠማማ ሰዎች እጠላለሁ፤ ሊታረሙ የሚችሉ ከሆኑ ግን እወዳቸዋለሁ። ይህም ከገንዘብ ይልቅ የሚያገኙትን እውቀት፣ ከእውቀትም ይልቅ አንተን ይመርጡ ዘንድ ነው፤ እግዚአብሔር ሆይ፣ አንተ እውነት፣ የእርግጠኛ በጎነት ሙላትና እጅግ ንጹሕ ሰላም ነህ። በዚያን ጊዜ ግን ስለ አንተ ብዬ በጎ እንዲሆኑ ከመውደድና ከመመኘት ይልቅ፣ ስለ ራሴ ብዬ በክፋታቸው እጠላቸው ነበር።
ስለዚህ የሚላን ሰዎች ለከተማቸው የንግግር ጥበብ መምህር እንዲመደብላቸውና በሕዝብ ወጪ እንዲላክላቸው ወደ ሮም ለከተማው አስተዳዳሪ መልእክት በላኩ ጊዜ፣ በዚያን ጊዜ የከተማው አስተዳዳሪ የነበረው ሲማኩስ አንድ ርእስ ሰጥቶ እንዲፈትነኝና እንዲልከኝ አመለከትኩ። ያመለከትኩትም በማኒካውያን ከንቱ ሐሳቦች ሰክረው በነበሩት በእነዚያው ሰዎች በኩል ነበር። እኔም ሆንሁ እነርሱ ሳናውቅ፣ ከእነዚያ ከንቱ ሐሳቦች ነፃ ለመውጣት ነበር የምሄደው። ወደ ሚላን መጣሁ፤ ከሰዎች ሁሉ እጅግ በጎ ከሆኑት መካከል እንደ አንዱ በዓለም ሁሉ ወደ ሚታወቀው፣ ታማኝ አገልጋይህ ወደ ሆነው ወደ ጳጳስ አምብሮስ መጣሁ። በዚያን ጊዜ አንደበተ ርቱዕ ንግግሩ የስንዴህን ዱቄት፣ የዘይትህን ደስታና የወይን ጠጅህን ልቡናን የማያጠፋ ስካር ለሕዝብህ በብዛት ያከፋፍል ነበር። በእርሱ በኩል አውቄ ወደ አንተ እመራ ዘንድ፣ እኔ ሳላውቅ አንተ ወደ እርሱ መራኸኝ። ያ የእግዚአብሔር ሰው እንደ አባት ተቀበለኝ፤ በመጣሁበትም ጊዜ ለጳጳስ የሚገባ ደግነት አሳየኝ። ከዚያ ጀምሮ ልወደው ጀመርኩ። በመጀመሪያ ግን ለእኔ ደግ ሰው እንደ ሆነ እንጂ፣ የእውነት መምህር እንደ ሆነ አልነበረም፤ በቤተ ክርስቲያንህ እውነትን የማግኘት ተስፋ ፈጽሞ ቆርጬ ነበርና። ለሕዝቡ ሲሰብክም በትጋት አዳምጠው ነበር፤ ይሁን እንጂ ሊኖረኝ በሚገባው ዓላማ አልነበረም። ይልቁንም የንግግር ብቃቱ ከዝናው ጋር ይመጣጠን እንደሆነ፣ ወይም ከተወራለት በላይ ወይም በታች እንደሆነ የምፈትን ያህል ነበር። ቃላቱን በትኩረት እከታተል ነበር፤ ስለ ይዘቱ ግን ግድ የሌለውና የሚያፌዝ ተመልካች ነበርኩ። ከፋውስቱስ ንግግር ይልቅ ጥልቅ የሆነው፣ በአቀራረቡ ግን ያን ያህል ማራኪና ዜማዊ ያልነበረው ንግግሩ በጣፋጭነቱ ያስደስተኝ ነበር። በይዘታቸው ግን ሁለቱ ፈጽሞ አይነጻጸሩም ነበር፤ አንዱ በማኒካውያን ቅዠቶች መካከል ይባዝን ነበር፤ ሌላው ግን ድኅነትን እጅግ በትክክል ያስተምር ነበር። ድኅነት ግን በዚያን ጊዜ በፊቱ እንደቆምሁት እንደ እኔ ካሉ ኃጢአተኞች የራቀ ነው። ሆኖም ሳላውቅ በጥቂቱ እየተቃረብሁ ነበር።
እርሱ የሚናገረውን ለመማር ምንም ጥረት ባላደርግም፣ እንዴት እንደሚናገር ለመስማት ብቻ ብጥርም፣ እኔ ከምመርጣቸው ቃላት ጋር የማልፈልጋቸው ሐሳቦችም ወደ አእምሮዬ ይገቡ ነበር፤ ሁለቱን መለየት አልችልም ነበርና። ሰው ወደ አንተ የሚደርስበት ክፍት መንገድ አለ የሚለውን ተስፋ ስለቆረጥሁ፣ ያ ከንቱ ጉጉት ብቻ ቀርቶኝ ነበር። «ምንኛ በሚያምር አንደበት እንደሚናገር» ለመቀበል ልቤን ስከፍት፣ «ምንኛ እውነት እንደሚናገር» የሚለውም ገባ፤ ይህ ግን ቀስ በቀስ ነበር። በመጀመሪያ፣ እነዚህም ትምህርቶች በማስረጃ ሊደገፉ የሚችሉ ሆነው ይታዩኝ ጀመር። በማኒካውያን ተቃውሞዎች ፊት የሚከላከልለት ምንም ነገር ሊባል አይችልም ብዬ የነበርኩት የካቶሊክ እምነት፣ ያለ ኀፍረተ ቢስነት ሊደገፍ እንደሚችል አሁን አሰብሁ። በተለይም ከብሉይ ኪዳን አንድ ሁለት ክፍሎች ሲብራሩ ከሰማሁ በኋላ እንዲህ ሆነ። እነዚህን ቃል በቃል ስረዳቸው በመንፈስ እሞት ነበር፤ እርሱ ግን ብዙ ጊዜ «በምሳሌ» ይተረጉማቸው ነበር። ከእነዚያ መጻሕፍት እጅግ ብዙ ክፍሎች ከተብራሩልኝ በኋላ፣ ሕጉንና ነቢያትን ለሚጠሉና ለሚያፌዙባቸው ሰዎች መልስ ሊሰጥ አይችልም ብዬ ተስፋ በመቁረጤ ራሴን ወቀስሁ። ሆኖም ተቃውሞዎችን በስፋትና ምክንያታዊ በሚመስል መንገድ መመለስ የሚችሉ ምሁራን ደጋፊዎች ሊኖሩት ይችላሉ ማለት፣ የካቶሊክን መንገድ መከተል አለብኝ ማለት እንደሆነ በዚያን ጊዜ ገና አላየሁም ነበር። ሁለቱም ወገኖች የሚከራከሩላቸው ሰዎች ሊኖሯቸው ይችላሉ በሚልም፣ እኔ የያዝሁት እምነት ሊወገዝ ይገባል ብዬ አላየሁም። የካቶሊክ ወገን ያልተሸነፈ ሆኖ ቢታየኝም፣ ገና ድል የነሣ ሆኖ አልታየኝም ነበርና።
ከዚህ በኋላ፣ ማኒካውያን በሐሰት ላይ እንደነበሩ በሆነ መንገድ በእርግጠኛ ማስረጃ ማረጋገጥ እችል እንደሆነ ለማየት አእምሮዬን በትጋት አሠራሁ። መንፈሳዊ ሕልውናን አንድ ጊዜ እንኳ በአእምሮዬ መገንዘብ ብችል ኖሮ፣ ምሽጎቻቸው ሁሉ ፈርሰው ከአእምሮዬ ፈጽመው ይወገዱ ነበር፤ እኔ ግን አልቻልሁም። ይሁን እንጂ፣ ስለዚህ ዓለም አወቃቀርና የሥጋ ሕዋሳት ሊያውቁት ስለሚችሉት የተፈጥሮ ዓለም ሁሉ፣ ነገሮችን እያሰላሰልሁና እያነጻጸርሁ በሄድሁ ቁጥር፣ የአብዛኞቹ ፈላስፎች ትምህርቶች ከእነርሱ ትምህርቶች ይልቅ እጅግ ወደ እውነት የቀረቡ እንደሆኑ ፈረድሁ። ስለዚህ፣ የአካዳሚው ፈላስፎች ያደርጉት ነበር ተብሎ እንደሚታሰበው፣ ሁሉንም እየተጠራጠርሁ፣ በሁሉም መካከል እየዋለልሁ፣ ቢያንስ በዚህ ላይ ውሳኔ ላይ ደረስሁ፦ ማኒካውያንን መተው ይገባኛል። ከእነርሱ ይልቅ አንዳንድ ፈላስፎችን አስቀድሜ የመረጥሁ ስለነበር፣ በጥርጣሬ ውስጥ ሆኜም እንኳ በዚያ ኑፋቄ ውስጥ መቀጠል እንደማይገባኝ አሰብሁ። ሆኖም እነዚያ ፈላስፎች ድኅነት የሚሰጠው የክርስቶስ ስም ስላልነበራቸው፣ የታመመችውን ነፍሴን ፈውስ ለእነርሱ አደራ ለመስጠት ፈጽሞ ፈቃደኛ አልሆንሁም። ስለዚህ፣ መንገዴን ወደ የት እንደማቀና የሚያሳየኝ እርግጠኛ ነገር እስኪገለጥልኝ ድረስ፣ ወላጆቼ አደራ በሰጡኝ በካቶሊካዊት ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ዕጩ ጥሙቅ ሆኜ ለመቆየት ወሰንሁ።