నీ నామాన్ని ప్రకటించేందుకు నీవే రూపొంచి, ప్రేరేపించిన నా నాలుక సేవ ద్వారా నేను సమర్పించే నా ఆత్మనివేదనల బలిని స్వీకరించు. నా ఎముకలన్నిటినీ స్వస్థపరచు; అవి, ఓ ప్రభూ, నీకు సాటియైనవారు ఎవరు? అని పలుకును గాక. ఎందుకంటే నీకు ఆత్మనివేదన చేసేవారు తమ అంతరంగంలో జరిగేదేదో నీకు తెలియజేయడం లేదు; మూసుకున్న హృదయం నీ చూపును అడ్డుకోలేదు, మానవుని కఠిన హృదయం నీ చేతిని వెనక్కి నెట్టలేదు. నీవు నీ చిత్తానుసారం దయతోనో ప్రతీకారంతోనో ఆ కాఠిన్యాన్ని కరిగిస్తావు; నీ వేడి నుండి ఏదీ దాగి ఉండలేదు. అయితే నా ఆత్మ నిన్ను ప్రేమించగలిగేలా నిన్ను స్తుతించును గాక; నిన్ను స్తుతించగలిగేలా నీవు చూపిన కనికరాలను నీ ఎదుట ఒప్పుకొనును గాక. నీ సృష్టి అంతా నిన్ను స్తుతించడంలో విరమించదు, మౌనంగానూ ఉండదు. నీ వైపు స్వరమెత్తే మానవుని ఆత్మగానీ, సృష్టిని ధ్యానించేవారి స్వరం ద్వారా నిన్ను స్తుతించే సజీవ నిర్జీవ సృష్టిగానీ మౌనంగా ఉండవు. అలా మా ఆత్మలు, నీవు సృష్టించిన వాటిని ఆసరాగా చేసుకొని, తమ అలసట నుండి నీ వైపు లేచి, వాటిని అద్భుతంగా సృష్టించిన నిన్నే చేరుకొనును గాక; అక్కడే సేదదీర్పు, నిజమైన బలం ఉన్నాయి.
అశాంతితో ఉన్నవారు, దైవభక్తిలేనివారు నీ నుండి తొలగిపోయి పారిపోవుదురు గాక; అయినా నీవు వారిని చూస్తున్నావు, చీకటిని చీలుస్తున్నావు. ఇదిగో, వారు అపవిత్రులైనా, వారితో సహా విశ్వం అందంగానే ఉంది. వారు నీకు ఏ హాని చేశారు? పరలోకం నుండి ఈ అట్టడుగు భూమి వరకు న్యాయంగా, పరిపూర్ణంగా ఉన్న నీ పరిపాలనకు వారు ఏ అవమానం కలిగించారు? నీ సన్నిధి నుండి పారిపోయినప్పుడు వారు ఎక్కడికి పారిపోయారు? నీవు వారిని కనుగొనలేని చోటు ఎక్కడుంది? అయితే నీవు వారిని చూస్తున్నావని వారు చూడకుండా ఉండేందుకే పారిపోయారు; అంధులై నీకు తగిలి తూలిపడేందుకే పారిపోయారు—ఎందుకంటే నీవు సృష్టించిన దేనినీ నీవు విడిచిపెట్టవు. అన్యాయపరులు నీకు తగిలి తూలిపడి, న్యాయంగానే గాయపడతారని నేను చెబుతున్నాను. వారు నీ సౌమ్యత నుండి దూరమవుతూ, నీ నీతికి తగిలి తూలిపోతూ, తమ సొంత కాఠిన్యంపైనే పడిపోతున్నారు. ఏ స్థలమూ నిన్ను ఇముడ్చుకోలేకపోయినా, నీవు ప్రతిచోటా ఉన్నావని వారికి నిజంగా తెలియదు! నీకు ఎంతో దూరమయ్యేవారికి కూడా నీవొక్కడవే దగ్గరగా ఉన్నావు. కాబట్టి వారు తిరిగి నీ వైపునకు మళ్లి, నిన్ను వెదకుదురు గాక; ఎందుకంటే వారు తమ సృష్టికర్తను విడిచిపెట్టినట్లు నీవు నీ సృష్టిని విడిచిపెట్టలేదు. వారు తిరిగి మళ్లి నిన్ను వెదకుదురు గాక; ఇదిగో, నీవు వారి హృదయంలోనే ఉన్నావు—తమ కఠినమైన మార్గాలన్నిటిలో నడిచిన తరువాత నీకు ఆత్మనివేదన చేసి, తమను నీకు అప్పగించుకొని, నీ ఒడిలో ఏడ్చేవారి హృదయంలో ఉన్నావు. అప్పుడు నీవు మృదువుగా వారి కన్నీటిని తుడుస్తావు; వారు మరింతగా ఏడుస్తారు, ఏడుపులోనే ఆనందిస్తారు. ఎందుకంటే ప్రభూ, రక్తమాంసాలతో కూడిన మానవుడు కాదు, వారిని సృష్టించిన నీవే, ప్రభూ, వారిని తిరిగి రూపొంచి ఓదారుస్తావు. అయితే నిన్ను వెదుకుతున్నప్పుడు నేను ఎక్కడ ఉన్నాను? నీవు నా ఎదుటే ఉన్నావు, కాని నేను నీ నుండి దూరమైపోయాను; నన్ను నేనే కనుగొనలేకపోయాను, ఇక నిన్ను ఎలా కనుగొనగలను!
నా జీవితంలోని ఇరవై తొమ్మిదవ సంవత్సరాన్ని నా దేవుని ఎదుట విప్పి ఉంచాలని కోరుకుంటున్నాను. ఆ సమయంలో ఫౌస్తుస్ అనే మానికేయుల బిషప్పు కార్తేజికి వచ్చాడు. అతడు అపవాది పన్నిన గొప్ప ఉరి; తన మధురమైన మాటలనే ఎరగా వేసి అనేకులను చిక్కించుకున్నాడు. అతని భాషను నేను మెచ్చుకున్నప్పటికీ, నేను ఎంతో ఆతురతతో తెలుసుకోవాలనుకున్న విషయాల సత్యాన్ని దాని నుండి వేరు చేసి చూడగలిగాను. వారిలో అంతగా ప్రశంసలందుకున్న ఈ ఫౌస్తుస్ నా మేధకు ఆహారంగా అందించే జ్ఞానానికే తప్ప, అతని వాక్చాతుర్యం అందించే సేవకు నేను అంత ప్రాధాన్యం ఇవ్వలేదు. విలువైన విద్యలన్నిటిలో అతనికి అపారమైన జ్ఞానం ఉందనీ, మానవీయ కళాశాస్త్రాలలో అతడు అత్యంత నిపుణుడనీ అతని కీర్తి ముందుగానే తెలియజేసింది. నేను తత్వవేత్తల రచనలను విస్తారంగా చదివి, బాగా గుర్తుంచుకున్నందున, వారి విషయాలలో కొన్నిటిని మానికేయుల ఆ సుదీర్ఘ కల్పిత కథలతో పోల్చి చూశాను; తత్వవేత్తల విషయాలే మరింత సంభావ్యంగా ఉన్నాయని కనుగొన్నాను. అయినప్పటికీ, వారు ఈ దిగువ లోకాన్ని గురించి నిర్ణయానికి రాగలిగారే తప్ప, దాని ప్రభువును ఏ విధంగానూ కనుగొనలేకపోయారు. ఎందుకంటే ప్రభూ, నీవు గొప్పవాడవు; వినయవంతులను ఆదరిస్తావు, గర్విష్ఠులను మాత్రం దూరం నుండే చూస్తావు. పశ్చాత్తాప హృదయం గలవారికి తప్ప నీవు మరెవరికీ దగ్గర కావు; గర్విష్ఠులకు నీవు దొరకవు. వారు తమ సూక్ష్మ నైపుణ్యంతో నక్షత్రాలను, ఇసుక రేణువులను లెక్కించగలిగినా, నక్షత్రాలతో నిండిన ఆకాశాన్ని కొలవగలిగినా, గ్రహాల గమనాలను గుర్తించగలిగినా సరే, నీవు వారికి దొరకవు.
నీవు వారికి ప్రసాదించిన అవగాహనతోను తెలివితేటలతోను వారు ఈ విషయాలను పరిశోధిస్తున్నారు; ఎన్నో విషయాలను కనుగొన్నారు కూడా. ఆ జ్యోతులైన సూర్యచంద్రులకు ఏ రోజున, ఏ గంటకు, ఎన్ని భాగాల మేరకు గ్రహణం పడుతుందో ఎన్నో సంవత్సరాల ముందే చెప్పారు. వారి లెక్కలు తప్పలేదు; వారు ముందుగా చెప్పినట్లే జరిగింది. తాము కనుగొన్న నియమాలను వారు రాసి ఉంచారు. వాటిని ఈనాటికీ చదువుతున్నారు. వాటి ఆధారంగా ఇతరులు ఏ సంవత్సరంలో, ఆ సంవత్సరంలోని ఏ నెలలో, ఆ నెలలో ఏ రోజున, ఆ రోజున ఏ గంటకు, చంద్రుని లేదా సూర్యుని కాంతిలో ఎంత భాగానికి గ్రహణం పడుతుందో ముందుగా చెబుతున్నారు. వారు ముందుగా సూచించినట్లే అది జరుగుతుంది. ఈ విద్య తెలియనివారు వీటిని చూసి విస్మయంతో ఆశ్చర్యపడతారు; అది తెలిసినవారు ఉప్పొంగి గర్విస్తారు. భక్తిహీనమైన గర్వంతో నీకు దూరమై, నీ వెలుగును కోల్పోయి, ఎంతో కాలం తరువాత సంభవించబోయే సూర్యకాంతి లోపాన్ని ముందుగానే చూస్తారు; కానీ ఇప్పటికే తమలో ఉన్న వెలుగు లోపాన్ని చూడరు. ఎందుకంటే, వీటిని పరిశోధించేందుకు ఉపయోగించే తెలివితేటలు తమకు ఎక్కడినుంచి వచ్చాయో వారు భక్తితో అన్వేషించరు. నీవే తమను సృష్టించావని తెలుసుకున్నా, నీవు సృష్టించిన దానిని నీవే కాపాడేందుకు తమను తాము నీకు అప్పగించుకోరు; తాము స్వయంగా కల్పించుకున్న వాటిని నీకు బలిగా అర్పించరు. ఆకాశంలో ఎగిరే పక్షులవంటి తమ అహంకార కల్పనలను సంహరించరు; సముద్రపు చేపల్లా అగాధంలోని తెలియని మార్గాలలో తిరిగేలా చేసే, లోతుల్లోకి చొచ్చుకుపోయే తమ కుతూహలాలను సంహరించరు; పొలంలోని మృగాలవంటి తమ భోగలాలసలను కూడా సంహరించరు. ప్రభూ, దహించే అగ్నివైన నీవు, వారి నిర్జీవమైన ఆ చింతలను కాల్చివేసి, వారిని అమర్త్యులుగా తిరిగి సృష్టించేందుకు వారు అలా చేయరు.
కానీ వారికి మార్గమైన నీ వాక్కు తెలియదు. వారు లెక్కించే ఈ వస్తువులను, వాటిని లెక్కించే వారిని, వారు లెక్కించే వాటిని గ్రహించే ఇంద్రియశక్తిని, వాటిని లెక్కించడానికి ఉపయోగించే బుద్ధిని నీవు ఆ వాక్కు ద్వారానే సృష్టించావు. నీ జ్ఞానానికి లెక్క లేదని కూడా వారికి తెలియదు. అయితే నీ ఏకైక కుమారుడే మనకు జ్ఞానమూ, నీతీ, పవిత్రీకరణమూ అయ్యాడు; మనలో ఒకరిగా ఎంచబడి, కైసరుకు పన్ను చెల్లించాడు. తమనుంచి ఆయన వద్దకు దిగివచ్చి, ఆయన ద్వారా నీ వద్దకు ఎక్కివచ్చే ఈ మార్గం వారికి తెలియదు. ఈ మార్గం తెలియక, తాము నక్షత్రాల మధ్య ఉన్నతస్థానంలో ప్రకాశిస్తున్నామని భావించారు. కానీ ఇదిగో, వారు నేలమీద పడిపోయారు; వారి అవివేక హృదయం చీకటిమయమైంది. సృష్టి గురించి వారు ఎన్నో విషయాలను సత్యంగా వివరిస్తారు; కానీ సృష్టికి శిల్పియైన సత్యాన్ని భక్తితో వెదకరు; అందువల్ల ఆయనను కనుగొనరు. ఒకవేళ ఆయనను కనుగొని, ఆయన దేవుడని తెలుసుకున్నా, ఆయనను దేవునిగా మహిమపరచరు, కృతజ్ఞతలు తెలుపరు. బదులుగా, వారి ఊహలు వ్యర్థమైపోతాయి; నీకు చెందినదానిని తమకు ఆపాదించుకొని, తాము జ్ఞానులమని చెప్పుకుంటారు. అలా అత్యంత వక్రమైన అంధత్వంతో, తమకు చెందినదానిని నీకు ఆపాదించడానికి పూనుకుంటారు. సత్యమైన నీ గురించి అసత్యాలను కల్పించి, క్షయములేని దేవుని మహిమను క్షయమయ్యే మనుష్యులనూ, పక్షులనూ, నాలుగుకాళ్ల జంతువులనూ, ప్రాకే జీవులనూ పోలిన ప్రతిమగా మార్చేస్తారు. నీ సత్యాన్ని అసత్యంగా మార్చి, సృష్టికర్తకన్నా సృష్టినే ఎక్కువగా ఆరాధించి సేవిస్తారు.
అయినా, సృష్టిని గురించి ఈ మనుష్యులనుంచి నేర్చుకున్న అనేక సత్యాలను నా మనసులో నిలుపుకున్నాను. లెక్కల ద్వారా, కాలక్రమం ద్వారా, నక్షత్రాల ప్రత్యక్ష సాక్ష్యాల ద్వారా వాటి హేతువును గ్రహించాను. ఈ విషయాల గురించి మానికేయుస్ తన ఉన్మాదంలో ఎంతో విస్తారంగా రాసిన మాటలతో వాటిని పోల్చి చూశాను. కానీ అయనాంతాల గురించిగానీ, విషువత్తుల గురించిగానీ, గొప్ప జ్యోతుల గ్రహణాల గురించిగానీ, లౌకిక తత్త్వశాస్త్ర గ్రంథాలలో నేను నేర్చుకున్న ఇటువంటి ఇతర విషయాల గురించిగానీ ఎలాంటి వివరణా అందులో నాకు కనిపించలేదు. అయినా వాటిని నమ్మాలని నాకు ఆజ్ఞాపించారు. అయితే అవి లెక్కల ద్వారా, నా స్వంత చూపు ద్వారా నిర్ధారించబడిన వాటితో సరిపోలలేదు; వాటికి పూర్తిగా విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.
అయితే, సత్యస్వరూపుడవైన ప్రభువా దేవా, ఈ విషయాలు తెలిసినవారు కేవలం ఆ కారణంచేతనే నీకు ప్రీతిపాత్రులవుతారా? ఇవన్నీ తెలిసినా నిన్ను ఎరుగనివారు నిశ్చయంగా దౌర్భాగ్యులు; ఇవి తెలియకపోయినా నిన్ను ఎరిగినవారు ధన్యులు. నిన్నూ వీటినీ రెండింటినీ ఎరిగినవారు, నిన్ను ఎరిగి, నిన్ను దేవునిగా మహిమపరుస్తూ, నీకు కృతజ్ఞతలు తెలుపుతూ, తమ ఊహలలో వ్యర్థులుగా మారకుండా ఉంటే, వారికి మరింత ఆనందం కలిగేది ఈ విషయాలవల్ల కాదు, నీ వల్ల మాత్రమే. ఒక చెట్టు ఎన్ని మూరల ఎత్తు ఉందో, ఎంత వెడల్పుగా విస్తరించిందో తెలియకపోయినా, దానిని తమదిగా కలిగివుండటం తెలిసి, దాని ఉపయోగానికి నీకు కృతజ్ఞతలు తెలిపేవారి స్థితి మెరుగైనది. దానిని కొలవగలిగి, దాని కొమ్మలన్నిటినీ లెక్కించగలిగినా, ఆ చెట్టు తమది కాక, దాని సృష్టికర్తను ఎరుగక, ప్రేమించక ఉండేవారి స్థితికన్నా అది మెరుగైనది. అలాగే, ఈ లోకంలోని సంపద అంతా తమదిగా కలిగిన విశ్వాసులు, ఏమీ లేకపోయినా సమస్తాన్నీ కలిగివుంటారు. సమస్తమూ సేవించే నిన్ను హత్తుకొని ఉండటం వల్ల, మహా భల్లూక నక్షత్రరాశి పరిభ్రమణాలు కూడా వారికి తెలియకపోయినా, వారి స్థితి మెరుగైనదే. ఆకాశాలను కొలవగలిగి, నక్షత్రాలను లెక్కించగలిగి, మూలభూతాలను తూచగలిగినా, సమస్తాన్నీ సంఖ్యతోను, తూకంతోను, కొలతతోను సృష్టించిన నిన్ను నిర్లక్ష్యం చేసేవారి స్థితికన్నా వారి స్థితి మెరుగైనదనడంలో సందేహించడం మూర్ఖత్వమే.
అయినా, నైపుణ్యం కలిగి ఉండటం భక్తిలో భాగం కాని ఈ విషయాల గురించి కూడా వ్రాయమని ఆ మానికేయుస్ను ఎవరు ఆదేశించారు? ఎందుకంటే నీవు మనిషితో, ఇదిగో భక్తి, జ్ఞానము అని చెప్పావు; ఈ విషయాల గురించి పరిపూర్ణమైన జ్ఞానం ఉన్నా, భక్తి, జ్ఞానము గురించి తెలియకపోవచ్చు. అయితే ఈ విషయాలు తనకు తెలియకపోయినా, ఎంతో సిగ్గులేకుండా వాటిని బోధించడానికి అతడు సాహసించాడు కాబట్టి, అతనికి భక్తి గురించి జ్ఞానం లేదని స్పష్టమైంది. ఈ లోకసంబంధమైన విషయాలు తెలిసినా, వాటిని గురించి పాండిత్యాన్ని ప్రదర్శించడం వ్యర్థమే; అయితే నీ ఎదుట ఒప్పుకోవడమే భక్తి. అందుకే దారితప్పిన ఇతడు ఈ విషయాల గురించి ఎంతో మాట్లాడాడు; వాటిని నిజంగా నేర్చుకున్నవారు అతని తప్పులను నిరూపించినప్పుడు, మరింత నిగూఢమైన ఇతర విషయాలలో అతనికి ఎంత అవగాహన ఉందో వెల్లడికావడానికే అలా జరిగింది. ఎందుకంటే ఇతరులు తనను తక్కువగా భావించడం అతనికి ఇష్టం లేదు; అందుకే, “నీ విశ్వాసులను ఆదరించి, సమృద్ధిపరచే పవిత్రాత్మ సంపూర్ణ అధికారంతో స్వయంగా తనలో ఉన్నారని” ప్రజలను నమ్మించడానికి ప్రయత్నిస్తూ తిరిగాడు. అప్పుడు అతడు ఆకాశం, నక్షత్రాలు, సూర్యచంద్రుల గమనాల గురించి అసత్యాలను బోధించినట్లు బయటపడినప్పుడు, ఈ విషయాలు మతబోధకు సంబంధించినవి కాకపోయినా, అతని దైవదూషణాత్మకమైన అహంకారం తగినంత స్పష్టంగా వెల్లడయ్యేది. ఎందుకంటే తనకు తెలియనివే కాక, తప్పని నిరూపితమైన విషయాలను కూడా అతడు అహంకారంతో కూడిన అటువంటి వెర్రి డాంబికంతో బోధించాడు; తానే ఒక దైవిక వ్యక్తి అన్నట్లు వాటిని తనకే ఆపాదించుకోవాలని చూశాడు.
ఎందుకంటే ఈ విషయాలు తెలియక, వాటిని గురించి పొరబడుతున్న క్రైస్తవ సహోదరులెవరైనా నాకు తారసపడితే, వారు తమ అభిప్రాయాన్ని కలిగి ఉండటాన్ని నేను సహనంతో చూడగలను. సమస్తానికి సృష్టికర్తవైన ఓ ప్రభూ, నీకు తగని దేనినీ వారు నమ్మనంతవరకు, భౌతిక సృష్టి స్థితిని గాని స్వభావాన్ని గాని గురించిన అజ్ఞానం వారికి హాని చేస్తుందని నేను భావించను. కానీ అవి భక్తికి సంబంధించిన బోధలో భాగమని భావించి, తమకు తెలియని విషయాన్ని మొండిగా నొక్కిచెబితే అది వారికి హాని చేస్తుంది. అయినప్పటికీ, విశ్వాసం ఇంకా శైశవదశలో ఉన్నప్పుడు ఇటువంటి బలహీనతను కూడా ప్రేమ అనే మన తల్లి సహిస్తుంది; కొత్తగా జన్మించినవారు ప్రతి బోధ అనే గాలికి అటూ ఇటూ కొట్టుకుపోకుండా, సంపూర్ణ పరిణతి గలవారిగా ఎదిగేవరకు అలా భరిస్తుంది. అయితే తనను అనుసరించేవారు తాము కేవలం ఒక మనిషిని కాక, నీ పవిత్రాత్మనే అనుసరిస్తున్నామని భావించేలా ఎవరెవరిని ఒప్పించగలిగాడో, వారందరికీ తానే బోధకుడినని, మూలాధారాన్నని, మార్గదర్శినని, అధిపతినని అలా అహంకారంతో చెప్పుకున్న ఇతని విషయంలో, అతడు ఏదైనా అసత్యాన్ని బోధించాడని ఒక్కసారి నిరూపితమైతే, అంతటి వెర్రితనాన్ని అసహ్యించుకొని పూర్తిగా తిరస్కరించాలని ఎవరు తీర్పు చెప్పరు? అయితే పగలు రాత్రుల నిడివి పెరగడం, తగ్గడం, పగలు రాత్రి ఒకదాని తరువాత మరొకటి రావడం, ప్రధాన జ్యోతులకు పట్టే గ్రహణాలు, ఇతర గ్రంథాలలో నేను చదివిన ఇటువంటి మరే విషయాలనైనా అతని మాటలకు అనుగుణంగా వివరించడం సాధ్యమా కాదా అన్నది అప్పటికి నేను స్పష్టంగా నిర్ధారించుకోలేదు. ఒకవేళ ఏదో విధంగా అలా వివరించగలిగితే, నిజంగా అది అలా ఉందా లేదా అన్నది నాకు ఇంకా ఒక ప్రశ్నగానే మిగిలినా, అతనికి ఉన్న పవిత్రత గురించిన పేరును బట్టి, అతని అధికారాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని నేను అతని మాటలను నమ్మవచ్చని అనుకున్నాను.
అస్థిరమైన మనస్సుతో నేను వారికి శిష్యరికం చేసిన ఆ తొమ్మిది సంవత్సరాలలో దాదాపు అంతకాలమూ, ఈ ఫౌస్తుస్ రాకకోసం మితిమీరిన ఆతురతతో ఎదురుచూశాను. ఎందుకంటే, ఆ శాఖకు చెందిన ఇతరులలో నాకు తారసపడినవారు ఈ విషయాలపై నా అభ్యంతరాలను పరిష్కరించలేనప్పుడల్లా, ఈ ఫౌస్తుస్ వస్తాడని నాకు ఆశ చూపుతూనే ఉండేవారు. అతనితో చర్చిస్తే ఈ చిక్కులే కాక, నాకింకా పెద్ద చిక్కులేమైనా ఉన్నా, అవన్నీ ఎంతో సులభంగా, సంపూర్ణంగా తొలగిపోతాయని చెప్పేవారు. అతడు వచ్చినప్పుడు, అతని సంభాషణ మనోహరంగా ఉందనీ, అనర్గళంగా, మరింత చక్కని పదాలతో మాట్లాడగలడనీ గమనించాను. అయినా అతడు చెప్పేవి, వారు ఎప్పుడూ చెబుతూ వచ్చిన అవే విషయాలు. మరింత విలువైన పానీయం కోసం నాకున్న దాహానికి, దాన్ని అందించేవాని అత్యంత నేర్పు వల్ల ప్రయోజనమేమిటి? అటువంటి మాటలు విని విని నా చెవులకు అప్పటికే వెగటు పుట్టింది. మరింత చక్కగా చెప్పినంత మాత్రాన అవి నాకు మరింత మంచివిగా అనిపించలేదు; వాగ్ధాటితో పలికినంత మాత్రాన అవి సత్యాలుగా అనిపించలేదు; ముఖం అందంగా ఉండి, భాష సొగసుగా ఉన్నంత మాత్రాన ఆత్మ జ్ఞానవంతమైనదని కూడా అనిపించలేదు. అయితే అతని గురించి నాకు ఆశ చూపినవారికి విషయాలను సరిగా అంచనా వేసే వివేచన లేదు. అందువల్ల అతని మాటలు మనోహరంగా ఉన్నాయనే కారణంతో అతడు అవగాహనగలవాడనీ, జ్ఞానవంతుడనీ వారికి అనిపించింది. మరో రకమైన మనుషులు కూడా ఉన్నారని నేను గమనించాను: సత్యాన్ని సైతం సరళమైన, సమృద్ధమైన వాగ్ధాటితో చెప్పినప్పుడు వారు దానిని అనుమానించి, అంగీకరించడానికి నిరాకరించేవారు. కానీ, ఓ నా దేవా, నీవు అప్పటికే అద్భుతమైన, రహస్యమైన మార్గాలలో నాకు బోధించావు. అది సత్యం కాబట్టే దానిని నాకు బోధించింది నీవేనని నేను నమ్ముతున్నాను. ఎందుకంటే సత్యం ఎక్కడ, ఎక్కడి నుంచి మనపై ప్రకాశించినా, నీవు తప్ప దానికి బోధకుడు మరెవరూ లేరు. అందువల్ల, వాగ్ధాటితో చెప్పినంత మాత్రాన ఏ విషయాన్నీ సత్యంగా భావించకూడదనీ, పెదవులనుంచి వెలువడే మాటలు ఇంపుగా లేనంత మాత్రాన దానిని అసత్యంగా భావించకూడదనీ; అలాగే, మొరటుగా చెప్పినంత మాత్రాన అది సత్యం కాదనీ, భాష సమృద్ధిగా ఉన్నంత మాత్రాన అది అసత్యం కాదనీ నేను అప్పటికే నీ నుంచే నేర్చుకున్నాను. జ్ఞానమూ మూర్ఖత్వమూ ఆరోగ్యకరమైన, అనారోగ్యకరమైన ఆహారాల వంటివి; అలంకారాలతో కూడిన, అలంకారాలు లేని మాటలు రాజసభలలో వాడే పాత్రలూ పల్లెల్లో వాడే పాత్రలూ వంటివి; ఈ రెండు రకాల ఆహారాలలో దేనినైనా ఆ రెండు రకాల పాత్రలలో దేనిలోనైనా వడ్డించవచ్చు.
ఆ మనిషి కోసం అంతకాలంగా నేను ఎదురుచూసేలా చేసిన ఆ తపనకు, అతడు వాదించేటప్పుడు చూపే హావభావాలు, భావావేశం, తన ఆలోచనలకు రూపమివ్వడానికి అతడు ఎంచుకునే పదాలు, వాటిని తడబాటు లేకుండా పలికే తీరు నిజంగా ఆనందాన్నిచ్చాయి. అప్పుడు నేను సంతోషించి, ఇతరులెందరితోనో కలిసి, వారికంటే ఎక్కువగానే అతణ్ణి ప్రశంసించి కొనియాడాను. అయితే అతని మాటలు వినేవారి సభలో, మధ్యలో కల్పించుకొని, నన్ను కలవరపెడుతున్న ప్రశ్నలను అతనితో సన్నిహిత సంభాషణలో పంచుకునే అవకాశం నాకు లేకపోవడం బాధ కలిగించింది. ఆ అవకాశం దొరికినప్పుడు, అతడు నాతో చర్చించడం అనుచితం కాని సమయాలలో, నా మిత్రులతో కలిసి అతని దృష్టిని మా మాటలవైపు మళ్లించి, నన్ను కలచివేస్తున్న విషయాలను అతని ముందుంచాను. అప్పుడు మొదటగా నాకు తెలిసిందేమిటంటే, వ్యాకరణం తప్ప ఇతర శాస్త్రవిద్యల గురించి అతనికి ఏమీ తెలియదు; వ్యాకరణంలోనూ అతనిది సాధారణ పరిజ్ఞానమే. అయితే అతడు టుల్లీ ప్రసంగాలలో కొన్నింటినీ, సెనెకా రచనలలో అతి కొద్ది గ్రంథాలనూ, కవుల రచనలలో కొన్ని భాగాలనూ, తన శాఖకు చెందిన గ్రంథాలలో లాటిన్ భాషలో చక్కగా రాయబడిన కొన్నింటినీ చదివాడు. ప్రతిరోజూ మాట్లాడే అభ్యాసం కూడా ఉండటంతో అతనికి ఒక రకమైన వాగ్ధాటి అలవడింది. మంచి తెలివితేటలు దానిని నడిపించడంతోనూ, ఒక విధమైన సహజ సౌందర్యం దానికి తోడవడంతోనూ, అది మరింత మనోహరంగా, ఆకర్షణీయంగా ఉండేది. ఓ ప్రభూ, నా దేవా, నా అంతరాత్మకు తీర్పరియైన నీకు తెలిసినట్లుగా, నేను గుర్తుచేసుకుంటున్నది ఇలాగే జరిగింది కదా? నా హృదయమూ నా జ్ఞాపకమూ నీ ఎదుట ఉన్నాయి. ఆ సమయంలో నీ దైవపరిపాలనలోని నిగూఢ రహస్యం ద్వారా నీవు నన్ను నడిపించావు; సిగ్గుచేటైన నా ఆ పొరపాట్లను నేను చూసి అసహ్యించుకునేలా వాటిని నా కళ్లముందుంచావు.
ఎందుకంటే, ఏ విద్యలలో అతడు నిష్ణాతుడని నేను భావించానో, ఆ విద్యలు అతనికి తెలియవని స్పష్టమైన తరువాత, నన్ను కలవరపెడుతున్న సందేహాలను అతడు వివరించి పరిష్కరించగలడనే ఆశను నేను కోల్పోసాగాను. (నిజానికి, ఆ విషయాలు అతనికి ఎంతగా తెలియకపోయినా, అతడు మానికేయ మతానుయాయి కాకపోయి ఉంటే, భక్తికి సంబంధించిన సత్యాలను నమ్మి ఉండగలిగేవాడు.) ఎందుకంటే వారి గ్రంథాలు ఆకాశం, నక్షత్రాలు, సూర్యుడు, చంద్రుడు మొదలైనవాటి గురించిన సుదీర్ఘ కల్పిత కథలతో నిండి ఉన్నాయి. ఈ విషయాలను నేను మరెక్కడో చదివిన గణనలతో పోల్చినప్పుడు, మానికేయుని గ్రంథాలలోని వివరణ మరింత శ్రేష్ఠమైనదా, లేక కనీసం వాటితో సమానమైనదా అనే, నేను ఎంతో తెలుసుకోవాలనుకున్న విషయాన్ని అతడు సంతృప్తికరంగా తేల్చగలడని ఇక నేను అనుకోలేదు. దీనిని పరిశీలించి చర్చిద్దామని నేను ప్రతిపాదించినప్పుడు, కనీసం ఈ విషయంలోనైనా అతడు వినయంతో ఆ భారాన్ని స్వీకరించకుండా వెనుకంజ వేశాడు. ఎందుకంటే, ఈ విషయాలు తనకు తెలియవని అతనికి తెలుసు; దానిని ఒప్పుకోవడానికి అతడు సిగ్గుపడలేదు. ఈ విషయాలను నాకు బోధిస్తామని ముందుకొచ్చి, ఏమీ చెప్పకుండా వాగుతూనే ఉండే అనేకమందిని నేను సహించాను; అతడు అలాంటివాడు కాదు. ఈ మనిషికి హృదయం ఉంది; అది నీ పట్ల సక్రమంగా లేకపోయినా, తనకు తానే పూర్తిగా ద్రోహం చేసుకునేదీ కాదు. తన అజ్ఞానం గురించి అతనికి పూర్తిగా తెలియకపోలేదు; గౌరవప్రదంగా వెనక్కి తగ్గడానికిగానీ, బయటపడడానికిగానీ వీలులేని వాదనలో తొందరపడి చిక్కుకోవడానికి కూడా అతడు సిద్ధంగా లేడు. ఈ కారణంగానే అతనిపై నాకు మరింత ఇష్టం కలిగింది. ఎందుకంటే, నేను తెలుసుకోవాలనుకున్న విషయాల జ్ఞానం కంటే, నిష్కపటమైన మనస్సులోని వినయమే మరింత శోభనమైనది. మరింత క్లిష్టమైన, సూక్ష్మమైన ప్రశ్నలన్నిటిలోనూ అతడు అలాంటివాడేనని నేను గుర్తించాను.
ఈ విధంగా మానికేయుని రచనల పట్ల నాకున్న ఉత్సాహం తగ్గిపోయింది. నన్ను కలవరపెడుతున్న అనేక విషయాలలో, వారిలో అంతటి పేరుప్రఖ్యాతులు గల అతడే ఇలా తేలిపోవడం చూసి, వారి ఇతర బోధకుల విషయంలో నా ఆశ మరింత సన్నగిల్లింది. అప్పుడు నేను అతనితో కలిసి సాహిత్యాన్ని అధ్యయనం చేయడం ప్రారంభించాను. అతనికీ ఆ సాహిత్యమంటే ఎంతో ఆసక్తి ఉండేది; ఆ కాలంలో కార్తేజ్లో వాగ్మితాశాస్త్ర అధ్యాపకునిగా నేను యువ విద్యార్థులకు బోధిస్తున్నది కూడా అదే. అతడు వినాలనుకున్న రచనలనుగానీ, అతని ప్రతిభకు తగినవని నేను భావించిన రచనలనుగానీ అతనితో కలిసి చదవసాగాను. అయితే, ఆ మనిషిని తెలుసుకున్న తరువాత, ఆ మతశాఖలో పురోగతి సాధించాలనే ఉద్దేశంతో నేను చేస్తున్న ప్రయత్నాలన్నీ పూర్తిగా ఆగిపోయాయి. అంతమాత్రాన నేను వారిని పూర్తిగా విడిచిపెట్టలేదు. అంతకంటే మెరుగైనదేదీ దొరకకపోవడంతో, యాదృచ్ఛికంగా మరింత యోగ్యమైనదేదైనా నాకు కనబడితే తప్ప, ఏదో విధంగా నాకు దొరికినదానితో ప్రస్తుతానికి తృప్తిపడాలని నిర్ణయించుకున్నాను. ఇలా, ఎంతోమందికి మరణపు ఉరిగా మారిన ఆ ఫౌస్టస్, తనకు అలాంటి ఉద్దేశం లేకుండానే, తనకు తెలియకుండానే, నేను చిక్కుకున్న ఉరిని సడలించడం ప్రారంభించాడు. ఎందుకంటే, ఓ నా దేవా, నీ దైవపరిపాలనలోని రహస్య సంకల్పం ప్రకారం, నీ హస్తాలు నా ఆత్మను విడిచిపెట్టలేదు. నా తల్లి హృదయరక్తం నుండి, ఆమె రాత్రింబగళ్లు ధారపోసిన కన్నీళ్ల ద్వారా, నా కోసం నీకు ఒక బలి అర్పించబడింది; నీవు అద్భుతమైన మార్గాలలో నన్ను నడిపించావు. ఓ నా దేవా, నీవే దీనిని చేశావు. ఎందుకంటే, మనిషి అడుగులు ప్రభువుచే క్రమపరచబడతాయి; ఆయనే అతని మార్గాన్ని నిర్దేశిస్తాడు. తాను సృష్టించినదానిని తిరిగి మలిచే నీ హస్తం నుండి తప్ప, మరే విధంగా మేము రక్షణ పొందగలం?
నేను రోముకు వెళ్లి, కార్తేజులో బోధిస్తున్నవాటిని అక్కడ బోధించాలనే మాటకు ఒప్పుకునేలా నీవు నా జీవితంలో కార్యసాధన చేశావు. ఇందుకు నేను ఎలా ఒప్పుకున్నానో నీ ఎదుట ఒప్పుకోకుండా ఉండను; ఎందుకంటే ఇందులో కూడా నీ జ్ఞానపు అగాధ రహస్యాలను, మాకు ఎల్లప్పుడూ అతి సన్నిహితంగా ఉండే నీ కరుణను పరిశీలించి అంగీకరించాలి. అందువల్ల, నన్ను రోముకు వెళ్లమని ప్రోత్సహించిన నా మిత్రులు అక్కడ నాకు మరింత ఆదాయమూ, మరింత ఉన్నత గౌరవాలూ లభిస్తాయని హామీ ఇచ్చినందుకు నేను అక్కడికి వెళ్లాలనుకోలేదు. ఆ సమయంలో అవి కూడా నా మనసును ప్రభావితం చేసినప్పటికీ, నా ప్రధానమైన, దాదాపు ఏకైక కారణం వేరొకటి: అక్కడ యువకులు మరింత ప్రశాంతంగా చదువుకుంటారని, మరింత క్రమబద్ధమైన క్రమశిక్షణ నియంత్రణలో నెమ్మదిగా ఉంటారని విన్నాను. అందువల్ల వారు తమ ఇష్టానుసారం, పొగరుగా, తాము శిష్యులు కాని ఉపాధ్యాయుని పాఠశాలలోకి దూసుకుపోరనీ, ఆయన అనుమతి లేకుండా వారిని లోపలికి కూడా రానివ్వరనీ విన్నాను. కార్తేజులోనైతే విద్యార్థుల మధ్య అత్యంత అవమానకరమైన, అదుపులేని విచ్చలవిడితనం రాజ్యమేలుతోంది. వారు దుస్సాహసంగా లోపలికి దూసుకొచ్చి, దాదాపు పిచ్చిపట్టినట్లున్న హావభావాలతో, విద్యార్థుల మేలు కోసం ఉపాధ్యాయులు ఏర్పరచిన క్రమాన్నంతటినీ భంగపరుస్తారు. ఆశ్చర్యకరమైన మొద్దుబారిన నిర్లక్ష్యంతో వారు రకరకాల దౌర్జన్యాలకు పాల్పడతారు. అలవాటు వాటిని సమర్థించకపోతే, అవి చట్టప్రకారం శిక్షించదగినవే. ఆ అలవాటే వారి దుస్థితి మరింత తీవ్రమైనదని చూపుతోంది; ఎందుకంటే నీ శాశ్వత ధర్మశాసనం ప్రకారం ఎన్నటికీ సమ్మతం కాని పనులను ఇప్పుడు సమ్మతమైనవిగా వారు చేస్తున్నారు. వాటికి తమకు శిక్ష పడటం లేదని అనుకుంటున్నారు; కానీ ఏ అంధత్వంతో ఆ పనులు చేస్తున్నారో, ఆ అంధత్వమే వారికి శిక్షగా ఉంది. వారు చేసే కీడు కంటే పోల్చలేనంత ఘోరమైన కీడును తామే అనుభవిస్తున్నారు. విద్యార్థిగా ఉన్నప్పుడు నేను అలవరచుకోని ఆ ప్రవర్తనను, ఉపాధ్యాయునిగా ఇతరులలో భరించవలసి వచ్చింది. అందుకే, అటువంటివి జరగవని అక్కడి సంగతి తెలిసినవారందరూ నాకు హామీ ఇచ్చిన చోటికి వెళ్లడానికి నేను ఎంతో సంతోషించాను. అయితే, సజీవుల దేశంలో నా ఆశ్రయమూ నా భాగమూ అయిన నీవు, నా ఆత్మ రక్షణ కోసం నేను భూమిపై నా నివాసాన్ని మార్చేలా చేయడానికి, కార్తేజు నుండి నేను విడిపోయేలా అక్కడ నన్ను బాధలతో తొందరపెట్టావు; రోము వైపు నన్ను ఆకర్షించడానికి అక్కడ ఆకర్షణలను నా ముందు ఉంచావు. మరణం వైపు సాగుతున్న జీవితాన్ని ప్రేమించే మనుషుల ద్వారా నీవు ఇలా చేశావు: కొందరు ఉన్మాదపు పనులు చేస్తుండగా, మరికొందరు వ్యర్థమైనవాటిని వాగ్దానం చేస్తుండేవారు. నా అడుగులను సరిచేయడానికి వారి వక్రబుద్ధినీ నా సొంత వక్రబుద్ధినీ నీవు రహస్యంగా ఉపయోగించుకున్నావు. ఎందుకంటే నా ప్రశాంతతను భంగపరచినవారు అవమానకరమైన ఉన్మాదంతో అంధులైపోయారు; నన్ను వేరొక చోటికి ఆహ్వానించినవారు లోకసంబంధమైనవాటినే కోరుకున్నారు. ఇక్కడ నిజమైన దుఃఖాన్ని అసహ్యించుకున్న నేను, అక్కడ నిజం కాని సుఖాన్ని వెదుకుతున్నాను.
అయితే నేను ఇక్కడి నుండి ఎందుకు బయలుదేరి అక్కడికి వెళ్లానో, ఓ దేవా, నీకు తెలుసు. అయినా నీవు దానిని నాకుగానీ, నా ప్రయాణం గురించి తీవ్రంగా విలపిస్తూ సముద్రం వరకు నన్ను అనుసరించిన నా తల్లికిగానీ తెలియజేయలేదు. నన్ను ఆపాలనో, నాతోపాటు రావాలనో ఆమె నన్ను బలవంతంగా పట్టుకుని ఉండగా, నేను ఆమెను మోసగించాను. నాకు ఒక మిత్రుడు ఉన్నాడనీ, అతడు ఓడ ప్రయాణం చేయడానికి అనుకూలమైన గాలి వీచేవరకు అతణ్ణి విడిచి రాలేననీ నటించాను. నా తల్లికి, అంతటి తల్లికి, అబద్ధం చెప్పి తప్పించుకున్నాను. ఇందుకు కూడా నీవు నన్ను కరుణతో క్షమించావు. హేయమైన మలినాలతో ఇలా నిండివున్న నన్ను, నీ కృపాజలాల కోసం సముద్రజలాల నుండి కాపాడావు. ఆ కృపాజలాలతో నేను శుద్ధి పొందినప్పుడు, నా కోసం నా తల్లి తన ముఖం కిందనున్న నేలను ప్రతిరోజూ తడిపిన ఆమె కన్నీటి ప్రవాహాలు ఆగిపోవాలని నీవు అలా చేశావు. అయినా ఆమె నేను లేకుండా తిరిగి వెళ్లడానికి నిరాకరించింది. చివరికి ఎంతో కష్టంమీద, ఆ రాత్రి మా ఓడకు సమీపంలో, ధన్య సిప్రియన్ స్మారకార్థం నిర్మించిన ప్రార్థనా మందిరం ఉన్న చోట ఉండటానికి ఆమెను ఒప్పించాను. ఆ రాత్రి నేను రహస్యంగా బయలుదేరాను; ఆమె మాత్రం కన్నీటినీ ప్రార్థననూ విడువలేదు. ఓ ప్రభువా, నేను సముద్రయానం చేయడానికి నీవు అనుమతించవద్దనే తప్ప, అన్ని కన్నీళ్లతో ఆమె నిన్ను మరేమి అడిగింది? కానీ నీ సంకల్పాల అగాధంలో, ఆమె కోరికలోని ప్రధానాంశాన్ని ఆలకిస్తూ, ఆమె ఎల్లప్పుడూ కోరినవిధంగా నన్ను తీర్చిదిద్దడానికి, ఆ సమయంలో ఆమె అడిగినదానిని నీవు పట్టించుకోలేదు. గాలి వీచి మా ఓడ తెరచాపలను నింపింది; తీరం మా కనుచూపు నుండి దూరమైంది. మరుసటి రోజు ఆమె అక్కడే ఉండి, దుఃఖంతో తల్లడిల్లుతూ, తన మొరలతోనూ మూలుగులతోనూ నీ చెవులను నింపింది; ఆ సమయంలో నీవు వాటిని పట్టించుకోలేదు. నా కోరికల ద్వారానే నాలోని కోరికలన్నిటినీ అంతమొందించే దిశగా నన్ను వేగంగా నడిపిస్తున్నావు. నాపై ఆమెకున్న అనురాగంలోని లౌకికాంశం, ఆమెకు నిర్దేశింపబడిన దుఃఖాల కొరడాతో శిక్షణ పొందుతోంది. ఎందుకంటే తల్లులందరిలాగే ఆమె కూడా నేను తనతో ఉండాలని కోరుకుంది; అయితే చాలామంది తల్లులకంటే ఎంతో ఎక్కువగా కోరుకుంది. నేను దూరంగా ఉండటం ద్వారా నీవు తనకు ఎంత గొప్ప ఆనందాన్ని కలిగించబోతున్నావో ఆమెకు తెలియదు. ఆమెకు తెలియదు; అందుకే ఆమె ఏడ్చి విలపించింది. వేదనతో తాను కని పెంచిన సంతానం కోసం వేదనతోనే వెదుకుతూ, ఈ ఆవేదనలో ఆమె హవ్వ నుండి పొందిన వారసత్వాన్ని వెల్లడించింది. అయినప్పటికీ, నా మోసాన్నీ కఠినహృదయాన్నీ నిందించిన తరువాత, నా కోసం మళ్లీ నిన్ను వేడుకోవడానికి తిరిగింది. ఆమె తనకు అలవాటైన చోటికి వెళ్లింది; నేను రోముకు వెళ్లాను.
అదిగో, అక్కడ శారీరక వ్యాధి అనే కొరడా దెబ్బకు గురయ్యాను. ఆదాములో మనమందరమూ మరణించడానికి కారణమైన జన్మపాప బంధంతోపాటు, నీకు విరుద్ధంగా, నాకు నేను, ఇతరులకు వ్యతిరేకంగా చేసిన అనేక ఘోరమైన పాపాలన్నిటినీ మోసుకుంటూ నరకానికి దిగిపోతున్నాను. ఎందుకంటే, వీటిలో దేనినీ నీవు క్రీస్తులో నాకు క్షమించలేదు; నా పాపాలవల్ల నీతో నాకు ఏర్పడిన శత్రుత్వాన్ని ఆయన తన సిలువ ద్వారా తొలగించనూ లేదు. ఆయన కేవలం ఒక మాయారూపమని నేను నమ్ముతున్నప్పుడు, అటువంటి రూపాన్ని సిలువ వేయడం ద్వారా ఆయన దానిని ఎలా తొలగించగలడు? ఆయన శరీర మరణం నాకు ఎంత అసత్యంగా అనిపించిందో, నా ఆత్మ మరణం అంత సత్యంగా ఉంది; ఆయన దేహ మరణం ఎంత సత్యమో, దానిని నమ్మని నా ఆత్మ జీవితం అంత అసత్యంగా ఉంది. ఇప్పుడు జ్వరం తీవ్రమవుతుండగా, ఈ లోకాన్ని విడిచి శాశ్వతంగా వెళ్లిపోయే స్థితికి చేరుకున్నాను. అప్పుడు నేను ఇక్కడినుంచి వెళ్లిపోయి ఉంటే, నీ న్యాయమైన నిర్ణయం ప్రకారం నా దుష్కృత్యాలకు తగిన అగ్నిలోకి, యాతనల్లోకి తప్ప మరెక్కడికి వెళ్లి ఉండేవాడిని? ఈ సంగతి ఆమెకు తెలియదు; అయినా దూరంగా ఉండి నాకోసం ప్రార్థించింది. అయితే, సర్వత్రా ఉన్న నీవు, ఆమె ఉన్నచోట ఆమె ప్రార్థన విన్నావు; నేనున్నచోట నాపై కనికరం చూపావు. దైవదూషణతో నిండిన నా హృదయంలో ఇంకా ఉన్మాదం ఉన్నప్పటికీ, నా శరీర ఆరోగ్యం తిరిగి పొందేలా చేశావు. అంతటి ప్రమాదంలో కూడా నేను నీ జ్ఞానస్నానాన్ని కోరుకోలేదు. ఇంతకుముందు నేను వివరించి ఒప్పుకున్నట్లుగా, చిన్నప్పుడు నా తల్లి భక్తిని ఆశ్రయించి జ్ఞానస్నానం కావాలని వేడుకున్న స్థితిలోనే నేను మెరుగ్గా ఉన్నాను. కానీ నేను పెరిగి పెద్దవడమంతా నాకే సిగ్గుచేటయింది. నీవు ఇచ్చే చికిత్సా నియమాలను నేను పిచ్చిగా ఎగతాళి చేశాను. అయినా, ఆ స్థితిలో నేను ద్వివిధమైన మరణానికి గురికావడానికి నీవు అనుమతించలేదు. అటువంటి గాయం నా తల్లి హృదయాన్ని చీల్చి ఉంటే, అది ఎన్నటికీ మానేది కాదు. ఎందుకంటే, ఆమెకు నాపై ఉన్న ప్రేమను నేను వ్యక్తం చేయలేను; శారీరకంగా నాకు జన్మనిచ్చినప్పటికంటే ఇప్పుడు ఆత్మీయంగా నాకు జన్మనివ్వడానికి ఆమె ఎంత తీవ్రమైన వేదనతో ప్రసవవేదన పడుతుందో చెప్పలేను.
అటువంటి నా మరణం ఆమె ప్రేమాంతరాళాన్ని ఛేదించి ఉంటే, ఆమె ఎలా కోలుకునేదో నాకు తెలియదు. మరి, నీ ఒక్కడికే ఎడతెగకుండా ఆమె చేసిన అంతటి శక్తివంతమైన, నిరంతర ప్రార్థనలు ఏమయ్యేవి? అయితే, కరుణామయుడవైన దేవా, పవిత్రంగా, నిగ్రహంతో జీవించే ఆ వితంతువు యొక్క పశ్చాత్తాపంతో నలిగిన వినమ్ర హృదయాన్ని నీవు తృణీకరించేవాడివా? ఆమె తరచూ దానధర్మాలు చేసేది; నీ పరిశుద్ధులపట్ల కర్తవ్యనిష్ఠతో, సేవాభావంతో నిండి ఉండేది; నీ బలిపీఠం వద్ద అర్పణను ఒక్కరోజూ విడిచిపెట్టేది కాదు. ప్రతిరోజూ ఉదయం, సాయంత్రం రెండుసార్లు, ఏ అంతరాయమూ లేకుండా నీ దేవాలయానికి వచ్చేది. వ్యర్థమైన కబుర్లకో, ముసలమ్మల కట్టుకథలకో కాదు; నీ బోధనలలో నీ స్వరాన్ని తాను వినాలని, తన ప్రార్థనలలో తన స్వరాన్ని నీవు వినాలని వచ్చేది. బంగారమో వెండో, మారిపోయే లేదా గతించిపోయే ఏ మేలునో కాక, తన కుమారుని ఆత్మ రక్షణను నీ నుంచి వేడుకున్న అటువంటి వ్యక్తి కన్నీటిని నీవు తృణీకరించి, ఆమెకు నీ సహాయాన్ని నిరాకరించగలవా? నీ వరంవల్లనే కదా ఆమె అలా ఉండేది! ప్రభువా, ఎన్నటికీ అలా చేయవు. నిజమే, నీవు సమీపంలోనే ఉన్నావు; ముందుగానే నీవు నిర్ణయించిన క్రమంలో ఆమె ప్రార్థనలు వింటూ, కార్యం నెరవేరుస్తూ ఉన్నావు. నీవు ఇచ్చిన దర్శనాలతోను, సమాధానాలతోను ఆమెను మోసగించడం నీకు ఎంతో దూరమైన విషయం. వాటిలో కొన్నింటిని నేను ప్రస్తావించాను, మరికొన్నింటిని ప్రస్తావించలేదు. ఆమె వాటిని తన విశ్వాసపూరిత హృదయంలో భద్రపరచుకుంది; ఎల్లప్పుడూ ప్రార్థిస్తూ, అవి నీ స్వహస్తంతో రాసిన వాగ్దానాలన్నట్లుగా వాటిని నీకు గుర్తుచేస్తూ వేడుకుంది. ఎందుకంటే, నీ కారుణ్యం నిరంతరం నిలిచి ఉంటుంది కాబట్టి, ఎవరి ఋణాలన్నిటినీ నీవు క్షమిస్తావో, వారికి నీ వాగ్దానాల ద్వారా నీవే ఋణపడటానికి కూడా దయతో సమ్మతిస్తావు.
అప్పుడు నీవు ఆ వ్యాధినుంచి నన్ను కోలుకునేలా చేశావు; నీ సేవకురాలి కుమారునికి మరింత శ్రేష్ఠమైన, మరింత నిలకడైన ఆరోగ్యాన్ని తరువాత ప్రసాదించడానికి అతడు జీవించి ఉండేలా, అప్పటికి అతని శరీరాన్ని స్వస్థపరిచావు. అయినా, రోములో ఉన్నప్పుడు కూడా, మోసం చేస్తూ తామూ మోసపోయిన ఆ “పవిత్రుల”తో నేను కలిసిపోయాను. వారి శిష్యులతో మాత్రమే కాదు — నేను ఎవరి ఇంట్లో అనారోగ్యానికి గురై కోలుకున్నానో అతడూ వారిలో ఒకడు — వారు “ఎన్నుకోబడినవారు” అని పిలిచేవారితో కూడా కలిశాను. ఎందుకంటే, “పాపం చేసేది మనం కాదు; మనలో ఉన్న మరేదో స్వభావమే పాపం చేస్తుంది, అదేమిటో నాకు తెలియదు” అని అప్పటికీ అనుకుంటూ ఉన్నాను. నాపై నింద లేకపోవడం నా గర్వానికి ఆనందాన్నిచ్చింది. నేను ఏదైనా చెడు చేసినప్పుడు, నా ఆత్మ నీకు విరుద్ధంగా పాపం చేసింది కాబట్టి నీవు దానిని స్వస్థపరచేలా, ఆ చెడు నేనే చేశానని ఒప్పుకోలేదు. దానికి సాకులు చెప్పడాన్నే ఇష్టపడ్డాను; నాతో ఉన్నా నేను మాత్రం కాని మరేదో దానిపై నింద మోపాను, అదేమిటో నాకే తెలియదు. కానీ నిజానికి అదంతా నేనే; నా భక్తిహీనత నన్ను నాలోనే విభజించింది. నన్ను నేను పాపిగా తీర్పు చేసుకోకపోవడం వల్ల ఆ పాపం మరింత నయం కానిదిగా మారింది. సర్వశక్తిమంతుడవైన దేవా, నా రక్షణకోసం నీవు నన్ను జయించడంకంటే, నా వినాశనానికి దారితీసేలా నాలో నీవే, అవును నీవే, ఓడిపోవాలని నేను కోరుకోవడం ఎంత హేయమైన దుష్టత్వం! దుష్కార్యాలు చేసేవారితో కలిసి పాపాలకు సాకులు చెప్పడానికి నా హృదయం చెడు మాటలవైపు మళ్లకుండా, అప్పటికి నీవు ఇంకా నా నోటికి కావలి పెట్టలేదు; నా పెదవుల చుట్టూ రక్షణ ద్వారాన్ని నిలపలేదు. అందువల్ల నేను ఇంకా వారి ఎన్నుకోబడినవారితో కలిసి ఉన్నాను.
అయితే ఇప్పుడు ఆ తప్పుడు బోధలో ప్రావీణ్యం సంపాదించగలనన్న ఆశను కోల్పోయి, అంతకంటే మెరుగైనదేదీ దొరకకపోతే వాటితోనే తృప్తిపడాలని నిర్ణయించుకున్న విషయాలను సైతం మరింత వదులుగానూ నిర్లక్ష్యంగానూ పట్టించుకోసాగాను. ఎందుకంటే, అకడమిక్లు అని పిలువబడే ఆ తత్వవేత్తలు మిగిలినవారికంటే జ్ఞానవంతులేమో అన్న ఆలోచన నాలో కొంతవరకు తలెత్తింది. మనుషులు ప్రతిదానినీ సందేహించాలని వారు భావించేవారు; ఏ సత్యాన్నీ మానవుడు గ్రహించలేడని ప్రతిపాదించేవారు. అప్పట్లో వారి భావమేమిటో కూడా అర్థం చేసుకోకుండానే, వారి గురించి సాధారణంగా చెప్పుకునే విధంగానే వారు ఆలోచిస్తున్నారని నేను కూడా గట్టిగా నమ్మాను. అయినప్పటికీ, మణికేయుని గ్రంథాలలో నిండివున్న ఆ కట్టుకథలపై నాకు ఆతిథ్యమిచ్చిన వ్యక్తికి మితిమీరిన నమ్మకం ఉన్నట్లు గమనించి, ఆ నమ్మకాన్ని విడిచిపెట్టమని స్వేచ్ఛగా, బహిరంగంగా అతనిని వారించాను. అయితే ఈ మతవ్యతిరేక సిద్ధాంతాన్ని అనుసరించనివారికంటే, దానిని అనుసరించేవారితోనే మరింత సన్నిహిత స్నేహంతో జీవించాను. మునుపటి ఉత్సాహంతో నేను ఆ సిద్ధాంతాన్ని సమర్థించనూ లేదు. అయినా ఆ వర్గంతో నాకున్న సాన్నిహిత్యం, మరొక మార్గాన్ని వెదకడంలో నన్ను మందగింపజేసింది; రోములో వారిలో అనేకులు రహస్యంగా నివసించేవారు. ముఖ్యంగా, భూమ్యాకాశాల ప్రభువా, దృశ్యాదృశ్య సమస్త సృష్టికర్తా, వారు నన్ను ఏ సత్యం నుండి పక్కదారి పట్టించారో, ఆ సత్యం నీ సభలో దొరుకుతుందన్న ఆశను నేను కోల్పోయాను. నీవు మానవ దేహాకారాన్ని కలిగి ఉన్నావనీ, మా శరీర అవయవాల ఆకృతుల హద్దులలో ఇమిడి ఉన్నావనీ నమ్మడం నాకు ఎంతో అనుచితంగా అనిపించింది. నా దేవుని గురించి ఆలోచించాలని అనుకున్నప్పుడు, భౌతిక దేహాల సముదాయాన్ని తప్ప మరేదీ ఊహించలేకపోయాను; అలా లేనిది అసలు ఏదైనా ఉన్నట్లే నాకు అనిపించేది కాదు. నేను తప్పించుకోలేకపోయిన నా భ్రమకు ఇదే అతి పెద్ద కారణం, దాదాపు ఏకైక కారణం.
ఈ కారణంగానే చెడు కూడా అటువంటి ఒక రకమైన ద్రవ్యమనీ, దానికి దానికంటూ అపవిత్రమైన, భయంకరమైన పరిమాణం ఉందనీ నమ్మాను. అది వారు భూమి అని పిలిచే స్థూలమైనదైనా కావచ్చు; లేదా గాలి దేహంలా పలుచగా, సూక్ష్మంగా ఉండి, ఆ భూమి అంతటా పాకుతూ ఉండే దుష్ట మనస్సుగా వారు ఊహించేదైనా కావచ్చు. నాలో ఉన్న భక్తి ఎలాంటిదైనా సరే, మంచివాడైన దేవుడు ఎన్నడూ ఏ చెడు స్వభావాన్నీ సృష్టించలేదని నమ్మమని అది నన్ను నిర్బంధించింది. అందువల్ల ఒకదానికొకటి విరుద్ధమైన రెండు ద్రవ్యరాశులను ఊహించుకున్నాను. రెండింటికీ హద్దులు లేవు; అయినా చెడు రాశి తక్కువ విస్తారంతోనూ, మంచి రాశి మరింత విస్తారంతోనూ ఉన్నట్లు భావించాను. ఈ వినాశకరమైన ఆరంభం నుండి, దైవపవిత్రతను అవమానించే ఇతర ఊహలు నాలో వరుసగా పుట్టుకొచ్చాయి. నా మనస్సు కతోలిక విశ్వాసం వైపు తిరిగి రావడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు, నేను వెనక్కి నెట్టబడేవాడిని; ఎందుకంటే నేను కతోలిక విశ్వాసమని భావించినది నిజానికి కతోలిక విశ్వాసం కాదు. నా దేవా, నీ కరుణలు నా నోటి ద్వారా నిన్ను స్తుతిస్తున్నాయి. నిన్ను మానవ శరీరాకారంతో అన్ని వైపులా హద్దులకు లోబడినవానిగా ఊహించుకోవడం కంటే, కనీసం మిగిలిన వైపులలోనైనా హద్దులు లేనివానిగా నమ్మితే, నీ పట్ల మరింత భక్తిగౌరవం చూపుతున్నట్లు నాకు అనిపించేది. అయితే చెడు ద్రవ్యరాశి నీకు ఎదురుగా ఉన్న ఆ ఒక్క వైపున మాత్రం నీకు హద్దు ఉందని ఒప్పుకోక తప్పదని భావించాను. నేను ఊహించుకున్న చెడు స్వభావం నీ నుండి ఉద్భవించగలదని నమ్మడం కంటే, నీవు ఏ చెడునూ సృష్టించలేదని నమ్మడమే మేలని నాకు అనిపించింది. అజ్ఞానంలో ఉన్న నాకు ఆ చెడు కేవలం ఏదో ఒకటి మాత్రమే కాక, భౌతిక ద్రవ్యంగా కనిపించింది; ఎందుకంటే మనస్సును కూడా ఒక సూక్ష్మ దేహంగా, అది కూడా నిర్దిష్టమైన స్థలాలలో వ్యాపించి ఉన్నదిగా తప్ప మరే విధంగానూ ఊహించలేకపోయాను. అంతేకాదు, నీ ఏకైక కుమారుడైన మా రక్షకుడు కూడా, మా రక్షణ కోసం నీ అత్యంత ప్రకాశమయమైన ద్రవ్యరాశి నుండి బయటకు చాచబడినట్లు నమ్మాను. అలా నా వ్యర్థమైన ఊహలలో ఆయన గురించి కల్పించుకోగలిగిన వాటిని తప్ప మరేవీ నమ్మలేదు. ఆయన స్వభావం అటువంటిదైనందున, మానవ శరీరంతో కలవకుండా కన్య మరియ నుండి ఆయన జన్మించడం సాధ్యం కాదని అనుకున్నాను. నేను అలా ఊహించుకున్నది శరీరంతో కలిసినా, మలినం కాకుండా ఎలా ఉండగలదో నాకు అర్థం కాలేదు. అందువల్ల ఆయన శరీరధారిగా జన్మించాడని నమ్మడానికి భయపడ్డాను; అలా నమ్మితే, శరీరం వలన ఆయన మలినమయ్యాడని కూడా నమ్మవలసి వస్తుందని అనుకున్నాను. ఇప్పుడు ఆధ్యాత్మిక జీవితం గడిపే నీ వారు నా ఈ పాపస్వీకారాలను చదివితే, నన్ను చూసి మృదువుగా, ప్రేమతో చిరునవ్వు నవ్వుతారు. అయినా అప్పుడు నా స్థితి అటువంటిదే.
ఇంకా, నీ పవిత్ర గ్రంథాలలో మణికేయులు విమర్శించిన విషయాలను సమర్థించడం సాధ్యం కాదని అనుకున్నాను. అయినప్పటికీ, ఆ గ్రంథాలలో ఎంతో ప్రావీణ్యం ఉన్న ఎవరితోనైనా ఈ వివిధ అంశాల గురించి చర్చించి, వాటిపై వారి అభిప్రాయం ఏమిటో తెలుసుకోవాలని అప్పుడప్పుడు నిజంగానే కోరుకునేవాడిని. ఎందుకంటే, హెల్పిడియస్ అనే వ్యక్తి ఆ మణికేయులతో ముఖాముఖిగా మాట్లాడి, వాదించినప్పుడు పలికిన మాటలు కార్తేజ్లో ఉన్నప్పుడే నన్ను కదిలించడం ప్రారంభించాయి. అతడు పవిత్ర గ్రంథాల నుండి చూపించిన కొన్ని విషయాలను సులభంగా ఖండించలేకపోయారు; వాటికి మణికేయులు ఇచ్చిన సమాధానం నాకు బలహీనంగా అనిపించింది. ఆ సమాధానాన్ని వారు బహిరంగంగా ఇవ్వడానికి ఇష్టపడలేదు; ఏకాంతంలో మాకు మాత్రమే చెప్పేవారు. యూదుల ధర్మశాస్త్రాన్ని క్రైస్తవ విశ్వాసానికి అంటుకట్టాలని కోరుకున్న ఎవరో—వారెవరో నాకు తెలియదు—క్రొత్త నిబంధన పవిత్ర గ్రంథాలను చెడగొట్టారన్నదే ఆ సమాధానం. అయినా వారు మాత్రం చెడగొట్టబడని ప్రతులను ఏవీ చూపించలేదు. కానీ భౌతికమైన వాటిని మాత్రమే ఊహించగలిగిన నేను, ప్రధానంగా ఆ “ద్రవ్యరాశుల” కిందే అణచివేయబడి, తీవ్రంగా పీడింపబడి, ఒక విధంగా ఊపిరాడని స్థితిలో ఉన్నాను. వాటి క్రింద నీ సత్యమనే ఊపిరి కోసం తపిస్తున్నా, దానిని స్వచ్ఛంగానూ, కలుషితం కాకుండానూ పీల్చుకోలేకపోయాను.
అప్పుడు నేను రోముకు వచ్చిన ఉద్దేశాన్ని నెరవేర్చడానికి, అంటే వాక్చాతుర్యశాస్త్రం బోధించడానికి, శ్రద్ధగా కృషి చేయడం ప్రారంభించాను. మొదట కొందరిని నా ఇంటికి సమకూర్చుకున్నాను; వారికి, వారి ద్వారా మరికొందరికి నేను పరిచయమవడం మొదలైంది. అయితే, ఆఫ్రికాలో నాకు ఎదురుకాని ఇతర దుష్కృత్యాలు రోములో జరుగుతున్నాయని అప్పుడు తెలిసింది. విచ్చలవిడిగా ప్రవర్తించే యువకులు చేసే ఆ “అల్లర్లు” ఇక్కడ జరగవని నాకు చెప్పిన మాట నిజమే. కానీ తమ గురువుకు ఇవ్వవలసిన పారితోషికాన్ని ఎగ్గొట్టడానికి కొందరు యువకులు కూడబలుక్కొని, అకస్మాత్తుగా మరొక గురువు దగ్గరకు వెళ్లిపోతారని చెప్పారు. మాట తప్పే వీరు ధనవ్యామోహంతో న్యాయాన్ని చులకన చేస్తారు. నా హృదయం వీరిని కూడా ద్వేషించింది; అయితే అది పరిపూర్ణమైన ద్వేషం కాదు. ఎందుకంటే వారు పూర్తిగా అన్యాయమైన పనులు చేస్తున్నారన్న కారణంకంటే, వారి వల్ల నాకు నష్టం కలుగుతుందన్న కారణంతోనే బహుశా నేను వారిని ఎక్కువగా ద్వేషించాను. నిజంగా ఇటువంటివారు నీచులు. క్షణికమైన ఈ లోకవస్తువుల భ్రమలనూ, పట్టుకున్న చేతినే మలినపరిచే అపవిత్ర సంపాదననూ ప్రేమిస్తూ, వారు నీకు దూరమై వ్యభిచరిస్తున్నారు. గతించిపోయే లోకాన్ని హత్తుకొని, నిత్యమూ నిలిచి ఉండే నిన్ను తృణీకరిస్తున్నారు. వ్యభిచరించిన మానవాత్మను నీవు తిరిగి పిలుస్తావు; అది నీ వద్దకు తిరిగివచ్చినప్పుడు క్షమిస్తావు. ఇప్పుడు కూడా అటువంటి చెడిపోయిన, వక్రబుద్ధిగల వారిని నేను ద్వేషిస్తున్నాను. అయినా, వారు సరిదిద్దుకోగలవారైతే వారిని ప్రేమిస్తున్నాను: వారు ధనంకంటే తాము సంపాదించుకునే విద్యకు ప్రాధాన్యమివ్వాలని, ఆ విద్యకంటే, ఓ దేవా, సత్యమూ, నిశ్చితమైన మేలు యొక్క పరిపూర్ణతయూ, అత్యంత నిర్మలమైన శాంతియూ అయిన నీకు ప్రాధాన్యమివ్వాలని కోరుకుంటున్నాను. కానీ అప్పట్లో, నీ కొరకు వారిని ప్రేమించి వారికి మేలు జరగాలని కోరుకోవడం కంటే, నా స్వార్థం కొరకు వారిలోని చెడును అసహ్యించుకోవడమే ఎక్కువగా ఉండేది.
అందువల్ల మిలాను ప్రజలు తమ నగరానికి వాక్చాతుర్యశాస్త్ర అధ్యాపకుణ్ణి ఏర్పాటు చేసి, ప్రజాధనంతో అతణ్ణి పంపించమని రోము నగరాధికారికి వర్తమానం పంపినప్పుడు, అప్పటి నగరాధికారి సిమ్మాకుస్ ఏదైనా అంశాన్ని ఇచ్చి నన్ను పరీక్షించి, ఆ తరువాత నన్ను పంపాలని దరఖాస్తు చేసుకున్నాను. మణి మతపు వ్యర్థ భావనల మత్తులో ఉన్న ఆ వ్యక్తుల ద్వారానే నేను ఈ దరఖాస్తు చేసుకున్నాను. ఆ భావనల నుంచి విముక్తి పొందడానికే నేను అక్కడికి వెళ్లబోతున్నానని నాకుగానీ వారికిగానీ తెలియదు. నేను మిలానుకు, నీ భక్తిపరుడైన సేవకుడు, ఉత్తములలో ఒకరుగా లోకమంతటా పేరుపొందిన అంబ్రోసు పీఠాధిపతి వద్దకు వచ్చాను. ఆయన వాగ్ధాటితో కూడిన బోధ అప్పట్లో నీ ప్రజలకు నీ గోధుమపిండిని, నీ తైలపు ఆనందాన్ని, నీ ద్రాక్షారసపు నిగ్రహపూర్వక మత్తును సమృద్ధిగా పంచిపెట్టేది. ఆయన ద్వారా నేను తెలిసికొని నీ దగ్గరకు నడిపింపబడటానికి, నాకు తెలియకుండానే నీవు నన్ను ఆయన దగ్గరకు నడిపించావు. ఆ దైవజనుడు నన్ను తండ్రిలా స్వీకరించి, నేను వచ్చినప్పుడు పీఠాధిపతికి తగిన ఆదరణ చూపించాడు. అప్పటినుంచి నేను ఆయనను ప్రేమించడం ప్రారంభించాను. మొదట్లో ఆయనను సత్యాన్ని బోధించే గురువుగా కాకుండా, నా పట్ల దయ చూపిన వ్యక్తిగా ప్రేమించాను; ఎందుకంటే నీ సభలో సత్యం లభిస్తుందన్న ఆశను నేను పూర్తిగా కోల్పోయాను. ఆయన ప్రజలకు బోధిస్తున్నప్పుడు నేను శ్రద్ధగా వినేవాణ్ణి; అయితే వినవలసిన ఉద్దేశంతో కాదు. ఆయన వాగ్ధాటి దాని కీర్తికి తగినట్లుగా ఉందా, లేక విన్నదానికంటే ఎక్కువగా లేదా తక్కువగా ప్రవహిస్తోందా అని పరీక్షిస్తున్నట్లుగా వినేవాణ్ణి. ఆయన ప్రతి మాటనూ శ్రద్ధగా పట్టించుకున్నాను; కానీ బోధలోని విషయాన్ని మాత్రం నిర్లక్ష్యంగా, చులకనగా చూసే ప్రేక్షకునిలా ఉన్నాను. ఆయన ప్రసంగంలోని మాధుర్యం నాకు ఆనందాన్నిచ్చింది. ఫౌస్తుస్ ప్రసంగంతో పోలిస్తే అది మరింత గంభీరమైన భావాలతో కూడి ఉండేది; అయితే చెప్పే తీరులో అంతగా ఆకట్టుకునేదిగానీ, మధురంగా సాగేదిగానీ ఉండేది కాదు. విషయానికొస్తే మాత్రం ఇద్దరి మధ్య పోలికే లేదు. ఒకరు మణి మతపు భ్రమల మధ్య తిరుగుతుండగా, మరొకరు రక్షణను గురించి అత్యంత ప్రామాణికంగా బోధిస్తున్నారు. అయితే, అప్పుడు ఆయన ఎదుట నిలిచిన నాలాంటి పాపులకు రక్షణ దూరంగా ఉంటుంది. అయినప్పటికీ, నాకు తెలియకుండానే నేను కొద్దికొద్దిగా దానికి చేరువవుతున్నాను.
ఆయన ఏమి చెబుతున్నారో తెలుసుకోవడానికి నేను ఏ ప్రయత్నమూ చేయలేదు; ఎలా చెబుతున్నారో వినడం మీదనే నా ఆసక్తి ఉండేది. ఎందుకంటే మానవునికి నీ దగ్గరకు చేరే మార్గం ఏదైనా అందుబాటులో ఉందన్న ఆశను కోల్పోయిన నాకు, ఆ వ్యర్థమైన ఆసక్తి ఒక్కటే మిగిలింది. అయినా నేను స్వీకరించాలనుకున్న మాటలతోపాటు, తిరస్కరించాలనుకున్న విషయాలు కూడా నా మనస్సులోకి వచ్చాయి; ఎందుకంటే వాటిని వేరుచేయడం నాకు సాధ్యం కాలేదు. “ఆయన ఎంత వాగ్ధాటితో మాట్లాడుతున్నారు” అన్నదాన్ని స్వీకరించడానికి నేను హృదయాన్ని తెరిచినప్పుడు, “ఆయన ఎంత సత్యంగా మాట్లాడుతున్నారు” అన్నది కూడా అందులోకి ప్రవేశించింది; అయితే ఇది క్రమక్రమంగా జరిగింది. మొదటగా, ఈ విషయాలను కూడా సమర్థించవచ్చని నాకు అనిపించడం మొదలైంది. మణి మతస్థుల అభ్యంతరాలకు ఎదురుగా కతోలిక విశ్వాసం తరఫున ఏమీ చెప్పలేమని అంతకు ముందు అనుకున్నాను; కానీ ఇప్పుడు దానిని సిగ్గుపడవలసిన అవసరం లేకుండానే సమర్థించవచ్చని భావించాను. ముఖ్యంగా పాత నిబంధనలోని ఒకటి రెండు భాగాలకు వివరణ విన్న తరువాత నాకు అలా అనిపించింది. తరచుగా వాటికి “అలంకారిక భావంలో” వివరణ ఇచ్చేవారు; వాటిని నేను అక్షరార్థంలో అర్థం చేసుకున్నప్పుడు అవి నన్ను ఆధ్యాత్మికంగా చంపివేశాయి. ఆ గ్రంథాలలోని అనేక భాగాలకు ఈ విధంగా వివరణ లభించాక, ధర్మశాస్త్రాన్నీ ప్రవక్తలనూ ద్వేషించి అపహసించేవారికి ఏ సమాధానమూ ఇవ్వలేమని నమ్మి ఆశ వదులుకున్నందుకు నన్ను నేనే నిందించుకున్నాను. అయినా, అభ్యంతరాలకు విస్తారంగా, కొంత హేతుబద్ధంగా కనిపించే రీతిలో సమాధానం చెప్పగల పండితులైన సమర్థకులు కతోలిక మార్గానికీ ఉన్నారన్న కారణంతోనే దానిని అనుసరించాలని అప్పటికి నేను గ్రహించలేదు. అలాగే, ఇరుపక్షాలనూ సమర్థించవచ్చన్న కారణంతోనే నేను పట్టుకున్న భావాలను ఖండించాలని కూడా అనుకోలేదు. ఎందుకంటే కతోలిక పక్షం ఓడిపోలేదని నాకు అనిపించినా, అది ఇంకా విజయం సాధించినట్లుగా మాత్రం అనిపించలేదు.
అప్పుడు, ఏదైనా నిశ్చయమైన ఆధారంతో మానికేయుల బోధలు అసత్యమని ఏ విధంగానైనా నిరూపించగలనా అని ఎంతో శ్రద్ధగా ఆలోచించసాగాను. ఆధ్యాత్మిక సత్తా అనే భావనను ఒక్కసారైనా గ్రహించగలిగి ఉంటే, వారి వాదాల కోటలన్నీ కూలిపోయి, నా మనస్సులోనుంచి పూర్తిగా తొలగిపోయి ఉండేవి; కానీ నేను గ్రహించలేకపోయాను. అయినప్పటికీ, ఈ లోక నిర్మాణం విషయంలోనూ, శారీరక ఇంద్రియాలకు అందే ప్రకృతి అంతటి విషయంలోనూ, నేను విషయాలను మరింతగా పరిశీలించి పోల్చి చూసినకొద్దీ, తత్త్వవేత్తలలో అధికుల సిద్ధాంతాలే సత్యానికి ఎంతో ఎక్కువ దగ్గరగా ఉన్నాయని భావించాను. అలా, అకాడెమిక్ తత్త్వవేత్తల పద్ధతిలో (వారి గురించి చెప్పుకునే ప్రకారం), ప్రతి విషయాన్నీ సందేహిస్తూ, అన్ని అభిప్రాయాల మధ్య ఊగిసలాడుతూ, కనీసం మానికేయులను విడిచిపెట్టాలనే నిర్ణయానికి వచ్చాను. అప్పటికే వారి కంటే కొందరు తత్త్వవేత్తలనే ఎక్కువగా మెచ్చుకుంటున్నాను కాబట్టి, సందేహంలో ఉన్నప్పటికీ ఆ శాఖలో కొనసాగడం తగదని భావించాను. అయినా, ఆ తత్త్వవేత్తల వద్ద రక్షణనిచ్చే క్రీస్తు నామం లేదు గనుక, రోగగ్రస్తమైన నా ఆత్మకు చికిత్స చేసే బాధ్యతను వారికి అప్పగించడానికి పూర్తిగా నిరాకరించాను. కాబట్టి, నా జీవిత గమనాన్ని ఎటువైపు మళ్లించాలో తెలిపే నిశ్చయమైన సత్యమేదైనా నాకు స్ఫురించేవరకు, నా తల్లిదండ్రులు నన్ను అప్పగించిన కతోలిక సభలో జ్ఞానస్నాన అభ్యర్థిగా కొనసాగాలని నిర్ణయించుకున్నాను.