मराठी

संत अग्नेस


दोमेनिकीनी यांचे “संत अग्नेस” हे चित्र

२१ जानेवारी: संत अग्नेस, कुमारी आणि रक्तसाक्षी — स्मृतिदिन

सु. २९१–सु. ३०४
ब्रह्मचर्य आणि पावित्र्य जपू इच्छिणारे, वाङ्निश्चय झालेली जोडपी, बलात्काराला बळी पडलेल्या व्यक्ती, माळी, लहान मुली आणि गर्ल स्काउट्स यांची आश्रयदात्री संत
संतपदविषयक मंडळ स्थापन होण्यापूर्वी संत म्हणून मान्यता
उपासनाविधीचा रंग: लाल
आवृत्ती: संपूर्ण – संक्षिप्त

पॉडकास्ट वाहिन्या:
ॲपल – स्पॉटिफाय – आयहर्ट – ऑडिबल

उद्धरण:
ज्याने प्रथम मला स्वतःसाठी निवडले, तोच माझा स्वीकार करील. हे जल्लादा, तू उशीर का करतोस?… ती उभी राहिली, तिने प्रार्थना केली आणि मान झुकवली. जणू मृत्युदंड त्यालाच ठोठावला होता, असा तो जल्लाद थरथरताना दिसत होता. त्याचा उजवा हात कापत होता, त्याचा चेहरा फिकट पडत होता. दुसऱ्या जिवावर ओढवलेल्या संकटाने तो घाबरला होता, पण त्या कुमारीला स्वतःच्या जिवाची भीती नव्हती. ~ ‘कुमारींविषयी’ (दे व्हिर्जिनिबुस), संत अंब्रोस

चिंतन: एका परंपरेनुसार, ख्रिस्ती धर्म स्वीकारणारा आणि त्याच्या आचरणाला कायदेशीर मान्यता देणारा पहिला सम्राट, कॉन्स्टंटाईन द ग्रेट, याच्या मुलीला कुष्ठरोग झाला. तिचे नाव कॉन्स्टंटिना होते. रोग बरा व्हावा म्हणून ती आज आपण जिचे स्मरण करतो त्या तरुण कुमारी रक्तसाक्षीच्या समाधीपाशी गेली आणि अश्रू ढाळत तिच्या मध्यस्थीची विनंती केली. परंपरेनुसार, कॉन्स्टंटिना खरोखरच बरी झाली. कृतज्ञता म्हणून तिच्या वडिलांनी संत अग्नेसच्या समाधीवर एक चर्च बांधण्याची आज्ञा दिली. आजही त्याच ठिकाणी एक चर्च शोभून दिसते. आजही ते संत अग्नेसच्या नावाने ओळखले जाते. आणि पूर्वी कॉन्स्टंटिनाने जशी विनंती केली, तशीच विनंती आजही श्रद्धावंत अग्नेसच्या मध्यस्थीसाठी करतात. 

संत अग्नेसच्या मृत्यूनंतर अनेक दशकांनी संत अंब्रोस यांनी तिच्याविषयी थोडक्यात लिहिले; त्या नोंदीपलीकडे तिच्याविषयी फारसे काही माहीत नाही. एवढे मात्र निश्चित आहे की वयाच्या बाराव्या किंवा तेराव्या वर्षी तिला ख्रिस्तावरील श्रद्धेसाठी मृत्यू पत्करावा लागला. इतिहासातून मिळत नाहीत असे तपशील नंतरच्या परंपरांतून मिळतात. पुढील कथन त्यांपैकीच एक आहे.

अग्नेसचा जन्म रोममधील एका ख्रिस्ती कुलीन कुटुंबात झाला. ती अतिशय सुंदर होती असे सांगतात. तिचे सौंदर्य, संपत्ती आणि पावित्र्य पाहून अनेक कुलीन तरुणांना तिच्याशी विवाह करावासा वाटला. पण अग्नेसच्या नजरेला सर्वांहून सुंदर असा एकच जण दिसला—तिचा प्रभू आणि तारणारा येशू ख्रिस्त. त्याचे सौंदर्य पाहिल्यावर तिची नजर दुसऱ्या कोणाकडे वळू शकली नाही. तिने आजन्म कौमार्य जपण्याचा निश्चय करून स्वतःला ख्रिस्ताला समर्पित केले.

पण त्या काळच्या तरुणांना तिचे हे आत्मसमर्पण ना रुचले, ना नीट समजले. तिने पावित्र्याची प्रतिज्ञा सोडावी या हेतूने, ती ख्रिस्ती आहे अशी तक्रार स्थानिक प्रशासक सेम्प्रोनियस याच्याकडे करण्यात आली. रोमन देवतांना बलिदान अर्पण करायला अग्नेसचे मन वळवण्याचा प्रयत्न त्याने प्रथम केला. तिने नकार दिला. आपल्या प्रियतमावरील भक्तीत तिचे अंतःकरण अढळ होते. मग त्या प्रशासकाने क्रूर जल्लादाच्या हातात छळाची काही साधने दाखवून तिला घाबरवण्याचा प्रयत्न केला. अग्नेसने भीतीचा लवलेशही दाखवला नाही आणि खोट्या देवतांना धूप अर्पण करण्यास नकार दिला. संतापलेल्या प्रशासकाने तिला वेश्यागृहांत नेण्याचा आदेश दिला, जेणेकरून दुराचारी पुरुष तिच्यावर लैंगिक अत्याचार करतील. 

या परीक्षांच्या काळात आपला स्वर्गीय वर आपले रक्षण करील, याची आग्नेसला खात्री होती. दुष्ट पुरुष आपल्या तलवारी तिच्या रक्ताने माखवू शकत होते, पण ख्रिस्ताला समर्पित केलेल्या तिच्या देहाचे पावित्र्य ते कधीही भंग करू शकणार नव्हते. वेश्यागृहांत पुरुष दुरूनच तिच्याकडे वासनेने पाहत होते; पण ती त्यांना घाबरत होती त्यापेक्षा तेच तिला अधिक घाबरलेले दिसत होते. तिच्याजवळ जाण्याचे धाडस कुणी केले नाही. तिचे पावित्र्य भंग करण्याचे धाडसही कुणी केले नाही. असे सांगतात की एकच तरुण तिच्याजवळ गेला; पण त्याची दृष्टी तत्काळ गेली आणि तो जमिनीवर कोसळला. मात्र आग्नेसने प्रार्थना केल्यावर त्याला पुन्हा दिसू लागले.

आग्नेसला पुन्हा मूर्तिपूजक धर्मात आणण्याचे आणि तिच्या देहाचे पावित्र्य भंग करण्याचे प्रयत्न निष्फळ ठरल्यावर, प्रांताधिकाऱ्याने तिला शिरच्छेदाची शिक्षा सुनावली. आग्नेसने स्वेच्छेने आपली मान जल्लादापुढे केली. तिच्याजवळ येताना तो भीतीने थरथरत होता; पण ती मात्र आपल्या वराला भेटण्याची वाट पाहणाऱ्या वधूसारखी आनंदी होती.

संत सेसिलियाप्रमाणेच संत आग्नेस ही अशा आरंभीच्या रक्तसाक्षींपैकी एक होती, ज्यांची नावे रोमन कॅननमध्ये (आजच्या मिस्साबलिदानातील पहिल्या युखरिस्तीय प्रार्थनेत) समाविष्ट करून त्यांचा सन्मान करण्यात आला. लॅटिनमध्ये तिच्या नावाचा अर्थ ‘कोकरू’ असा होतो. म्हणून सोळाव्या शतकापासून दरवर्षी तिच्या सणाच्या दिवशी दोन कोकरे तिच्या थडग्यावर उभारलेल्या रोममधील बॅसिलिकेत आणली जातात. त्यांची लोकर कातरून तिच्यापासून खांद्यांवर धारण करायची अनेक ‘पॅलियम’ नावाची विधिवस्त्रे विणली जातात. नंतर संत पेत्र आणि संत पौल यांच्या सणाच्या दिवशी पोप स्वतः हीच पॅलियम महाधर्माध्यक्षांच्या खांद्यांवर घालतात. मेंढपाळाच्या काठीसारख्या धर्मदंडाप्रमाणेच, पॅलियमही धर्माध्यक्षाच्या मेंढपाळाच्या भूमिकेचे प्रतीक आहे.

हे संत आग्नेस, कोवळ्या वयातच तू आपले जीवन ख्रिस्ताला अर्पण केलेस आणि केवळ त्यालाच आपला वर म्हणून निवडलेस. ख्रिस्तावरील तुझी निष्ठा अढळ होती. त्याच्याशी प्रतारणा करण्यापेक्षा तू मरण पत्करलेस. माझ्यासाठी प्रार्थना कर, म्हणजे मीही ख्रिस्ताला माझ्या आत्म्याचा वर म्हणून निवडावे आणि मरेपर्यंत त्याच्याशी एकनिष्ठ राहावे. हे संत आग्नेस, माझ्यासाठी प्रार्थना कर. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.

हे चिंतन या ग्रंथातून घेतले आहे:

उपासना वर्षातील संत आणि सण
खंड एक ते चार

आजचे सर्व संत

उपासना वर्षातील सर्व संत


“कौमार्याविषयी”
ग्रंथ १, प्रकरण २
लेखक: संत अंब्रोस

रोमची संत आग्नेस:

आज पवित्र कुमारी आग्नेसचा स्वर्गीय जन्मदिन असल्याने या ग्रंथाला मंगल प्रारंभ होत आहे. संत अंब्रोस तिच्या नावाची, शालीनतेची आणि रक्तसाक्षित्वाची प्रशंसा करतात; पण ते विशेष भर देतात तो तिच्या वयावर. कारण अवघ्या बारा वर्षांची असतानाही तिने एखाद्या प्रौढ पुरुषाला शोभेल अशा धैर्याने दहशतीला, आमिषांना, यातनांना आणि खुद्द मृत्यूलाही जुमानले नाही.

माझ्या कार्याला मंगल प्रारंभ होत आहे. आज एका कुमारीचा स्वर्गीय जन्मदिन आहे, म्हणून मी कुमारिकांविषयी बोलणार आहे आणि या विवेचनाने माझ्या ग्रंथाचा आरंभ होत आहे. आज एका रक्तसाक्षीचा स्वर्गीय जन्मदिन आहे; चला, आपण बलिदान अर्पण करू या. आज संत आग्नेसचा स्वर्गीय जन्मदिन आहे. पुरुषांनी तिचे कौतुक करावे, मुलांनी धैर्य घ्यावे, विवाहितांनी विस्मयचकित व्हावे आणि अविवाहितांनी तिचा आदर्श घ्यावा. पण जिच्या नावातच उज्ज्वल प्रशंसा सामावलेली आहे, तिच्या योग्यतेला साजेसे असे मी काय बोलू? तिच्या वयाच्या मानाने विलक्षण भक्ती आणि मानवी स्वभावाच्या पलीकडचे सद्गुण पाहता, तिने धारण केलेले नाव हे केवळ मानवी नाव नव्हते, तर ते तिच्या रक्तसाक्षित्वाची खूण होते, असे मला वाटते. त्या नावातूनच ती पुढे कोण होणार होती, हे तिने दाखवले.

पण माझ्या मदतीला एक गोष्ट आहे. ‘कुमारी’ ही शालीनतेची सन्मानपदवी आहे. मी त्या रक्तसाक्षीला आवाहन करीन, त्या कुमारीचा गौरव घोषित करीन. विस्ताराची गरज नसलेली आणि आपल्याला सहज उमगणारी स्तुती तेवढीच पुरेशी आहे. म्हणून आता शब्दांची खटपट थांबू दे आणि वक्तृत्व मौन होऊ दे. तिच्या स्तुतीसाठी एकच शब्द पुरेसा आहे. वृद्ध, तरुण आणि मुले तोच शब्द गातात. ज्याची स्तुती सर्वजण करू शकतात, त्याच्याहून अधिक स्तुतिपात्र कोणी नाही. बोलताना या रक्तसाक्षीचा गौरव सांगणारा प्रत्येक जण तिचा उद्घोषक आहे.

असे सांगतात की तिला बारा वर्षांची असताना रक्तसाक्षित्व आले. एवढ्या कोवळ्या वयालाही दया न दाखवणारी क्रूरता जितकी घृणास्पद होती, तितकेच त्या वयातही प्रकट झालेले श्रद्धेचे सामर्थ्य खरोखर अधिक महान होते. त्या लहानशा देहावर घाव बसायलाही जागा होती का? पोलादी तलवारीचा घाव झेलायलाही जिच्या देहावर जागा नव्हती, तिच्याजवळ त्या पोलादावर मात करण्याचे बळ होते. त्या वयाच्या मुलींना तर आईवडिलांची रागावलेली नजरही सहन होत नाही, आणि सुई टोचली तरी जणू जखम झाली अशा त्या रडतात. पण जल्लादांच्या निर्दयी हातांत सापडूनही ती निर्भय होती. खडखडणाऱ्या साखळ्यांच्या जड भारानेही ती विचलित झाली नाही. मृत्यू म्हणजे काय हे अजून माहीत नसतानाही, त्याला सामोरे जाण्यास ती तयार होती आणि तिने आपला संपूर्ण देह संतप्त सैनिकाच्या तलवारीपुढे केला. तिला तिच्या इच्छेविरुद्ध घाईघाईने वेद्यांकडे नेले असते, तरी यज्ञाग्नींसमोर ती ख्रिस्ताकडे हात पसरायला आणि त्या अपवित्र वेद्यांवरच विजयी प्रभूची खूण करायला तयार होती. लोखंडी कड्यांमध्ये आपली मान आणि दोन्ही हात घालायलाही ती तयार होती; पण तिचे अवयव इतके सडपातळ होते की कोणतेही कडे त्यांना जखडू शकत नव्हते.

हौतात्म्याचा केवढा नवा प्रकार! शिक्षा भोगण्याचे वयही झाले नव्हते, पण विजय मिळवण्यास ती आधीच सिद्ध होती. तिच्याशी सामना करणे कठीण होते, पण विजयाचा मुकुट तिने सहज मिळवला. वय लहान असूनही तिने इतरांना धैर्याचा धडा दिला. नववधूही आपल्या विवाहशय्येकडे इतक्या लगबगीने गेली नसती, जितक्या लगबगीने ही कुमारी आनंदाने शिक्षेच्या स्थळी गेली. तिच्या मस्तकाची शोभा केसांच्या वेण्यांनी नव्हे, तर ख्रिस्ताने वाढवली होती. सारे रडले; एकटीच्या डोळ्यांत मात्र अश्रू नव्हते. ज्या जीवनाचा तिने अजून आनंदही घेतला नव्हता, ते जीवन जणू पुरेपूर जगल्यासारखे तिने इतक्या सहजपणे अर्पण केले, याचे सर्वांना आश्चर्य वाटले. वयामुळे जिला अजून स्वतःच्या बाबतीत निर्णय घेण्याचा अधिकार नव्हता, ती आता देवत्वाची साक्ष देत होती, हे पाहून सारे थक्क झाले. एखाद्या माणसाविषयीची तिची साक्ष स्वीकारली गेली नसती, पण देवाविषयी तिच्या साक्षीवर लोकांनी विश्वास ठेवला. कारण जे निसर्गाच्या पलीकडचे आहे, ते निसर्गाच्या निर्मात्याकडून येते.

तिने आपली भीती बाळगावी म्हणून जल्लादाने तिला किती धमक्या दिल्या! तिचे मन वळवण्यासाठी किती आमिषे दाखवली! किती जणांना वाटत होते की तिने आपल्याशी लग्न करावे! पण तिने उत्तर दिले: दुसरा कोणी मला आवडू शकेल, असा विचारही करणे म्हणजे माझ्या वराशी अन्याय करणे होईल. ज्याने सर्वप्रथम मला स्वतःसाठी निवडले, तोच मला स्वीकारेल. जल्लादा, तू उशीर का करतोस? ज्या नजरा मला नकोशा आहेत, त्यांना हा देह आवडत असेल, तर त्याचा नाश होऊ दे. ती उभी राहिली, तिने प्रार्थना केली आणि मान झुकवली. जणू त्यालाच मृत्युदंड ठोठावला होता, असा तो जल्लाद थरथरत होता. त्याचा उजवा हात कापत होता आणि त्याचा चेहरा फिकट पडला होता. दुसऱ्या जिवावर ओढवलेल्या संकटाची त्याला भीती वाटत होती, पण त्या कुमारीला स्वतःच्या जिवाची भीती नव्हती. अशा रीतीने, एकीच्याच बलिदानात तुम्हाला दुहेरी हौतात्म्य दिसते: शीलासाठी आणि धर्मनिष्ठेसाठी. तिने आपले कौमार्य जपले आणि हौतात्म्यही प्राप्त केले.


(संक्षिप्त आवृत्ती)

२१ जानेवारी: संत अग्नेस, कुमारी आणि रक्तसाक्षी — स्मृतिदिन

संत आग्नेसविषयी इतिहासात फारशी माहिती मिळत नाही. एवढे मात्र माहीत आहे की वयाच्या बाराव्या किंवा तेराव्या वर्षी तिला हौतात्म्य आले. एका परंपरेनुसार, रोमन साम्राज्यात ख्रिस्ती धर्माला कायदेशीर मान्यता देणारा सम्राट कॉन्स्टंटाईन महान याच्या एका मुलीला कुष्ठरोग झाला होता. आग्नेसच्या थडग्याजवळ प्रार्थना केल्यावर ती मुलगी बरी झाली. तेव्हा कॉन्स्टंटाईनने त्या थडग्यावर चर्च बांधण्याचा आदेश दिला. आजही श्रद्धावंत त्या चर्चमध्ये आग्नेसच्या मध्यस्थीची याचना करतात.

रोममधील एका खानदानी ख्रिस्ती कुटुंबात जन्मलेली आग्नेस सुंदर, श्रीमंत आणि पवित्र आचरणाची होती. त्यामुळे अनेक खानदानी तरुण तिच्याकडे आकर्षित झाले. पण आग्नेसला केवळ येशूवर प्रेम करायचे होते, म्हणून तिने स्वतःला आजीवन कौमार्याला समर्पित केले.

आपला विवाहप्रस्ताव नाकारल्यामुळे नाराज झालेल्या एका तरुणाने स्थानिक प्रशासक सेम्प्रोनियस याच्याकडे आग्नेस ख्रिस्ती असल्याची तक्रार केली. सेम्प्रोनियसने तिला रोमन देवतांना बळी अर्पण करण्यास राजी करण्याचा प्रयत्न केला, पण तिने नकार दिला. त्याने तिला छळ करण्याची धमकी दिली. तरीही ती घाबरली नाही, तेव्हा त्याने तिच्यावर लैंगिक अत्याचार व्हावेत म्हणून तिला वेश्यागृहांत नेण्याचा आदेश दिला.

वेश्यागृहांत बहुतेक पुरुषांना आग्नेसजवळ जाण्याची भीती वाटली. जो एकटा तिच्याजवळ गेला, तो क्षणात आंधळा होऊन जमिनीवर कोसळला. आग्नेसने त्याच्यासाठी प्रार्थना केल्यावरच त्याची दृष्टी परत आली.

आग्नेसला पुन्हा मूर्तिपूजक धर्मात आणण्याचे आणि तिच्या देहाचे पावित्र्य भंग करण्याचे प्रयत्न निष्फळ ठरल्यावर, प्रांताधिकाऱ्याने तिला शिरच्छेदाची शिक्षा सुनावली. आग्नेसने स्वेच्छेने आपली मान जल्लादापुढे केली. तिच्याजवळ येताना तो भीतीने थरथरत होता; पण ती मात्र आपल्या वराला भेटण्याची वाट पाहणाऱ्या वधूसारखी आनंदी होती.

संत सेसिलियाप्रमाणेच संत आग्नेस ही अशा आरंभीच्या रक्तसाक्षींपैकी एक होती, ज्यांची नावे रोमन कॅननमध्ये (आजच्या मिस्साबलिदानातील पहिल्या युखरिस्तीय प्रार्थनेत) समाविष्ट करून त्यांचा सन्मान करण्यात आला. लॅटिनमध्ये तिच्या नावाचा अर्थ ‘कोकरू’ असा होतो. म्हणून सोळाव्या शतकापासून दरवर्षी तिच्या सणाच्या दिवशी दोन कोकरे तिच्या थडग्यावर उभारलेल्या रोममधील बॅसिलिकेत आणली जातात. त्यांची लोकर कातरून तिच्यापासून खांद्यांवर धारण करायची अनेक ‘पॅलियम’ नावाची विधिवस्त्रे विणली जातात. नंतर संत पेत्र आणि संत पौल यांच्या सणाच्या दिवशी पोप स्वतः हीच पॅलियम महाधर्माध्यक्षांच्या खांद्यांवर घालतात. मेंढपाळाच्या काठीसारख्या धर्मदंडाप्रमाणेच, पॅलियमही धर्माध्यक्षाच्या मेंढपाळाच्या भूमिकेचे प्रतीक आहे.

हे संत आग्नेस, कोवळ्या वयात तुम्ही आपले जीवन ख्रिस्ताला अर्पण केले. तुम्ही त्यालाच आपला वर म्हणून निवडले आणि त्याच्याशी प्रतारणा करण्यापेक्षा मृत्यू पत्करला. माझ्यासाठी प्रार्थना करा, म्हणजे मीही ख्रिस्ताला माझ्या आत्म्याचा वर म्हणून निवडावे आणि मरेपर्यंत त्याच्याशी एकनिष्ठ राहावे. हे संत आग्नेस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.

संपूर्ण आवृत्तीकडे परत जा