21 एप्रिल: कँटरबरीचे संत अॅन्सेल्म, बिशप आणि धर्मसभेचे धर्माचार्य—ऐच्छिक स्मृतिदिन
सु. 1033–1109
स्कोलॅस्टिक परंपरेतील तत्त्वज्ञ आणि कँटरबरीतील भाविक विशेषतः त्यांच्या मध्यस्थीची विनंती करतात
बहुधा 1170 पूर्वी संतपद बहाल झाले; पोप अलेक्झांडर सहावे यांनी 4 ऑक्टोबर 1494 रोजी त्यास अधिकृत दुजोरा दिला
पोप क्लेमेंट अकरावे यांनी 1720 मध्ये त्यांना धर्मसभेचे धर्माचार्य घोषित केले
उपासनेचा रंग: पांढरा
आवृत्ती: संपूर्ण – संक्षिप्त
पॉडकास्ट वाहिन्या:
ॲपल – स्पॉटिफाय – आयहर्ट – ऑडिबल
उद्धरण:
देवाने स्वतः शिकवले नाही, तर मनुष्य त्याचा शोध घेऊ शकत नाही; आणि देवाने स्वतःला प्रकट केले नाही, तर मनुष्याला तो सापडू शकत नाही. मनुष्याने देवाचे स्मरण करावे, त्याचे चिंतन करावे आणि त्याच्यावर प्रेम करावे, म्हणून देवाने त्याला आपल्या प्रतिरूपात निर्माण केले. श्रद्धावंत विश्वास ठेवता यावा म्हणून समजून घेण्याचा प्रयत्न करत नाही; उलट, समजून घेता यावे म्हणून तो विश्वास ठेवतो. कारण त्याने विश्वास ठेवला नसता, तर त्याला समजले नसते.
ऊठ आता, हे क्षुद्र मानवा! थोडा वेळ आपल्या कामकाजापासून दूर जा; अस्वस्थ करणाऱ्या विचारांपासून काही काळ स्वतःला दूर ठेव. जड झालेल्या चिंता आता झटकून टाक आणि दमवणारी कामे बाजूला ठेव. थोडा वेळ देवाला दे आणि त्याच्यात क्षणभर विसावा घे. आपल्या मनाच्या आतल्या कक्षात प्रवेश कर. देवाचा विचार आणि त्याचा शोध घेण्यास मदत करणारे विचार सोडून बाकीचे सर्व विचार बाहेर ठेव. दार बंद कर आणि त्याचा शोध घे… ~प्रोस्लोगिऑन, संत अॅन्सेल्म
चिंतन: इटली, फ्रान्स आणि इंग्लंड या तिन्ही देशांशी त्यांचे नाते होते. ते मठवासी, उपमठाध्यक्ष, मठाध्यक्ष, आर्चबिशप, तत्त्वज्ञ, धर्मशास्त्रज्ञ आणि आध्यात्मिक लेखक होते. आज ते संत आणि धर्मसभेचे धर्माचार्य म्हणून मानले जातात आणि ‘स्कोलॅस्टिक विचारपरंपरेचे जनक’ म्हणून सर्वपरिचित आहेत. इटलीतील आल्प्स पर्वतरांगेत वसलेल्या आओस्ता नगरातील एका उमराव कुटुंबात अॅन्सेल्म यांचा जन्म झाला. लहानपणी त्यांच्या श्रद्धाळू आईने आपल्या आचरणातून त्यांच्यासमोर भक्तीचा आदर्श ठेवला आणि त्यांनी तो आनंदाने अनुसरला. अॅन्सेल्म पंधरा वर्षांचे असताना त्यांना मठीय जीवनात प्रवेश करायचा होता, पण त्यांच्या वडिलांनी संमती दिली नाही. म्हणून मठाध्यक्षांनी त्यांना प्रवेश नाकारला. तोपर्यंत त्यांच्या आईचे निधन झाले होते, त्यामुळे तिला मध्यस्थी करता आली नाही. या निराशेमुळे पुढील काही वर्षे अॅन्सेल्म यांची श्रद्धा डळमळीत झाली. स्वतःला सावरल्यावर त्यांनी फ्रान्समध्ये शिक्षण घेतले आणि अखेर वयाच्या सुमारे सव्विसाव्या वर्षी ते बेकच्या बेनेडिक्टीन मठात आले. लवकरच ते उपमठाध्यक्ष लॅनफ्रांक यांच्या जवळचे आणि निष्ठावान शिष्य झाले. वडिलांचे निधन झाल्यावर पुढे काय करावे, असा प्रश्न अॅन्सेल्म यांच्यासमोर उभा राहिला. घरी परतून वडिलांची मालमत्ता वारसाहक्काने घ्यावी आणि तिचा सदुपयोग करावा का? की त्या वारशाचा त्याग करून मठवासी व्हावे? आध्यात्मिक सल्ला घेण्यासाठी लॅनफ्रांक यांनी त्यांना एका पवित्र बिशपांकडे पाठवले आणि अॅन्सेल्म यांनी मठीय जीवन स्वीकारण्याचा निर्णय घेतला. ते बेकच्या मठात परतले आणि वयाच्या सत्ताविसाव्या वर्षी मठवासी झाले.
आन्सेल्म यांची मठजीवनातील तीन आशीर्वादमय वर्षे सरली. त्यानंतर मठाचे उपप्रमुख लॅनफ्रांक यांची दुसऱ्या एका मठाचे प्रमुख म्हणून नियुक्ती झाली. वयाच्या तिसाव्या वर्षी आन्सेल्म यांची बेकच्या मठाचे उपप्रमुख म्हणून निवड झाली. त्या मठाचे संस्थापक आणि प्रमुख हेर्लुइन आता वृद्ध झाले होते. आन्सेल्म यांच्या तरुण वयामुळे काही संन्याशांना ही निवड पसंत पडली नाही. पण आपल्या शहाणपणाने, व्यक्तिमत्त्वाने, मनापासून दाखवलेल्या दयाळूपणाने आणि पवित्र जीवनाने त्यांनी लवकरच त्यांची मने जिंकली. पुढील पंधरा वर्षे त्यांनी उपप्रमुखपद सांभाळले.
मठाचे उपप्रमुख म्हणून आन्सेल्म यांनी अभ्यास केला, प्रार्थना केली, अध्यापन केले आणि मठाचा कारभारही उत्तम रीतीने सांभाळला. त्यांच्या कार्याला इतके यश मिळाले की बेकचा मठ संपूर्ण युरोपमधील सर्वाधिक आदर मिळवलेल्या संस्थांपैकी एक बनला. बेक येथे आन्सेल्म यांनी आपल्या तेरा ग्रंथांपैकी सात ग्रंथ लिहिले. त्यांत त्यांच्या दोन सर्वांत प्रसिद्ध ग्रंथांचा समावेश होता: मोनोलोगिऑन आणि प्रोस्लोगिऑन. आन्सेल्म यांची श्रद्धा गाढ होती. गहन गूढानुभवाच्या प्रार्थनेतून ती अधिक दृढ झाली होती. त्यांच्या विचारांना आणि लेखनाला त्यांच्या प्रार्थनेने आणि श्रद्धेनेच दिशा दिली. देवाने प्रथम स्वतःला प्रकट केले नाही, तर आपली बुद्धी त्याला कधीही जाणू शकणार नाही, सत्य जाणू शकणार नाही, असे त्यांचे मत होते.
देवाच्या अस्तित्वाच्या समर्थनार्थ आन्सेल्म यांनी मांडलेला सत्ताशास्त्रीय युक्तिवाद हे तत्त्वज्ञानातील त्यांचे एक महान योगदान आहे. आपल्या पहिल्या महत्त्वपूर्ण ग्रंथात, मोनोलोगिऑनमध्ये, आन्सेल्म यांनी असे प्रतिपादन केले की निगमनात्मक तर्काच्या साहाय्याने आपण देव अस्तित्वात आहे या निष्कर्षापर्यंत पोहोचू शकतो. उदाहरणार्थ, ‘चांगले’ या संकल्पनेचा विचार केला, तर चांगुलपणाच्या वेगवेगळ्या पातळ्या असल्याचे आपल्याला जाणवते. म्हणून जे स्वतःच सर्वोच्च चांगुलपण आहे, असे काहीतरी असले पाहिजे. जे काही इतर चांगले आहे, त्याचाही उगम या सर्वोच्च चांगुलपणातच असला पाहिजे. देव हाच तो चांगुलपणा आहे. त्याच्यात चांगुलपणा केवळ आहे असे नाही; तो स्वतःच चांगुलपणा आहे. आपल्या महान ग्रंथात, प्रोस्लोगिऑनमध्ये, आन्सेल्म यांनी ज्याच्याहून श्रेष्ठ अशा कोणत्याही सत्तेची कल्पनाही करता येत नाही, अशा एका सत्तेच्या संकल्पनेपासून सुरुवात केली. या संकल्पनेवरून ते टप्प्याटप्प्याने तर्क करतात आणि या निष्कर्षाप्रत येतात की ज्याच्याहून श्रेष्ठ अशा कोणत्याही सत्तेची कल्पनाही करता येत नाही, अशी सत्ता अस्तित्वात असलीच पाहिजे. तत्त्वज्ञानात ज्या युक्तिवादांवर सर्वाधिक चर्चा आणि मतभेद झाले आहेत, त्यांपैकी हा एक आहे.
तत्त्वज्ञान हेच आन्सेल्म यांच्या आवडीचे एकमेव क्षेत्र नव्हते. ते आध्यात्मिक विषयांवर सखोल लेखन करणारे लेखक आणि धर्मशास्त्रज्ञही होते. त्यांनी अनेक सुंदर प्रार्थना रचल्या. त्यांचे आध्यात्मिक लेखन केवळ सैद्धांतिक नाही; ते वैयक्तिक आणि जिव्हाळ्याचेही आहे. देवावर आणि आपल्या धन्य माता मरियेवर असलेले त्यांचे गाढ प्रेम त्यातून ठळकपणे दिसते.
1078 मध्ये मठप्रमुख हेर्लुइन यांचे निधन झाले. सर्व संन्याशांनी एकमताने आन्सेल्म यांची त्यांचे उत्तराधिकारी म्हणून निवड केली. पुढील पंधरा वर्षे त्यांनी ही जबाबदारी धैर्याने पार पाडली. मठप्रमुख म्हणून आन्सेल्म इंग्लिश खाडीपलीकडे मठाला दान म्हणून मिळालेल्या विविध मालमत्तांना वेळोवेळी भेट देत. इंग्लंडचा राजा आणि एव्हाना कँटरबरीचे आर्चबिशप झालेले त्यांचे जिवलग मित्र लॅनफ्रांक हे दोघेही नियमितपणे त्यांचा सल्ला घेत असत. आन्सेल्म यांच्या कँटरबरीच्या भेटी आणि बेकच्या मठाचा विलक्षण बौद्धिक प्रभाव यांमुळे कँटरबरीचे आर्चबिशप लॅनफ्रांक यांचे उत्तराधिकारी होण्यासाठी ते सर्वांत योग्य ठरले. लॅनफ्रांक यांच्या निधनानंतर वयाच्या साठाव्या वर्षी आन्सेल्म कँटरबरीचे आर्चबिशप झाले.
चर्चची मालमत्ता जप्त करणे आणि पोपच्या संमतीशिवाय बिशपांची नियुक्ती करण्याचा अधिकार आपल्याला आहे हा राजाचा दावा, या मुद्द्यांवरून राजा विल्यम दुसरा याच्याशी संघर्ष झाल्याने आन्सेल्म यांचा आर्चबिशप म्हणून होणारा अभिषेक सुरुवातीला लांबणीवर पडला. अखेर राजा विल्यम गंभीर आजारी पडला. नरकाच्या भीतीने त्याने पश्चात्ताप केला आणि आन्सेल्म यांना पदावर बसवण्यात आले. कँटरबरीचे आर्चबिशप झाल्यानंतर आन्सेल्म यांचा राजा विल्यमशी पुन्हा संघर्ष झाला आणि त्यांना आपल्या धर्मप्रांतातून हद्दपार करण्यात आले. विल्यमच्या मृत्यूनंतर नवा राजा हेन्री याने आन्सेल्म यांचे परत स्वागत केले. पण नव्या बिशपांच्या नियुक्तीवरून लवकरच ते पुन्हा एका वादात सापडले. त्यांना पुन्हा हद्दपार करण्यात आले. हद्दपारीतही देवाने आर्चबिशप आन्सेल्म यांच्याद्वारे प्रभावी कार्य केले. त्यांनी सुंदर आणि सखोल धर्मशास्त्रीय लेखन चालू ठेवले, रोममधील चर्चच्या एका परिषदेत पवित्र त्रैक्याच्या स्वरूपाविषयीच्या शिकवणीचे समर्थन केले आणि पोपचे सल्लागार म्हणून काम केले. ज्या सत्यांसाठी त्यांना हद्दपारी सोसावी लागली, त्यांची चिरस्थायी साक्षही त्यांच्या हद्दपारीच्या काळातून मिळाली. त्या साक्षीचा प्रभाव केवळ त्यांच्या काळातील लोकांवरच नव्हे, तर पुढील पिढ्यांवरही पडला. आन्सेल्म आणि राजा यांच्यात तडजोड झाल्यानंतर ते कँटरबरीच्या आपल्या धर्मप्रांतात परतले. त्यांच्या आयुष्याची अखेरची वर्षे अधिक शांततेत गेली.
चर्च आणि सुवार्ता यांचे समर्थन करताना संत आन्सेल्म यांनी दुःख सोसले, म्हणून त्यांना ‘श्रद्धेचे साक्षीदार’ मानले जाते. चर्चच्या स्वतंत्र आध्यात्मिक अधिकाराचे त्यांनी खंबीरपणे रक्षण केले आणि राज्य व चर्च यांच्यातील आर्थिक गैरव्यवहारांत सहभागी होण्यास नकार दिला. त्यांच्या श्रद्धेच्या साक्षीबरोबरच त्यांच्या लेखनाचाही चर्चवर आजवर खोल प्रभाव राहिला आहे. संत ऑगस्टिन आणि संत थॉमस अक्विनास यांच्या काळादरम्यानच्या श्रेष्ठ धर्मशास्त्रज्ञांपैकी एक म्हणून ते विशेष उठून दिसतात. त्यांच्या प्रार्थना अंतःकरणात उत्कट भक्ती जागवतात. आपल्या धन्य माता मरियेवरील त्यांचे प्रेम प्रेरणादायी आहे. पवित्र त्रैक्य, कृपा, सत्य आणि देहधारण यांविषयी त्यांनी केलेल्या धर्मशास्त्रीय विवेचनाने आपली श्रद्धा अधिक सखोलपणे समजून घेण्यासाठी भक्कम पाया घातला आहे. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, संत आन्सेल्म यांच्या या दृढ धारणेवर आपण चिंतन करू शकतो: देवावरील श्रद्धा प्रथम येते आणि त्यानंतर आकलन होते. जीवनात कोणत्याही अडचणीला तोंड देताना या संताचे उदाहरण अनुसरा: प्रथम देवावर भरवसा ठेवा आणि तो तुम्हाला मार्ग दाखवेपर्यंत धीराने वाट पाहा.
प्रार्थना: संत अॅन्सेल्म, तुमच्या उत्कट प्रार्थनामय जीवनातून देवाविषयी गाढ, जिव्हाळ्याचे आणि वैयक्तिक प्रेम तुमच्या हृदयात उमलले. त्या प्रार्थनेतून तुमच्यात श्रद्धा प्रज्वलित झाली. त्या श्रद्धेतून तुमच्या बुद्धीला लाभलेल्या आकलनाचा झरा वाहू लागला; त्यातून तुम्ही इतरांना प्रेरणा दिली आणि देवाकडे जाण्याचा मार्ग दाखवला. माझ्यासाठी प्रार्थना करा, की मी प्रार्थनेतून सदैव देवाकडे वळावे आणि माझे अंतःकरणातील प्रार्थनामय जीवन माझ्या सर्व कृतींचा व माझ्या संपूर्ण अस्तित्वाचा पाया ठरावे. संत अॅन्सेल्म, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
हे चिंतन या ग्रंथातून घेतले आहे:
उपासना वर्षातील संत आणि सण
खंड १ ते ४
अधिक वाचन:
(संक्षिप्त आवृत्ती)
21 एप्रिल: कँटरबरीचे संत अॅन्सेल्म, बिशप आणि धर्मसभेचे धर्माचार्य—ऐच्छिक स्मृतिदिन
सु. 1033–1109
स्कोलॅस्टिक तत्त्वज्ञ आणि कँटरबरीतील भाविक त्यांच्या मध्यस्थीची याचना करतात
बहुधा 1170 पूर्वी संतपद बहाल करण्यात आले; पोप अलेक्झांडर सहावे यांनी 4 ऑक्टोबर 1494 रोजी संतपदाला अधिकृत मान्यता दिली
पोप क्लेमेंट अकरावे यांनी 1720 मध्ये त्यांना ‘चर्चचे धर्माचार्य’ ही पदवी दिली
संत अॅन्सेल्म हे चर्चचे धर्माचार्य आणि ‘स्कोलॅस्टिक तत्त्वज्ञानाचे जनक’ होते. इटलीतील आल्प्स पर्वतरांगांमधील आओस्ता या नगरात एका कुलीन कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. लहानपणी त्यांनी आपल्या आईच्या भक्तिमय जीवनाचा आदर्श घेतला. पण वयाच्या पंधराव्या वर्षी त्यांनी मठीय जीवन स्वीकारावे, याला त्यांच्या वडिलांनी संमती दिली नाही. काही वर्षांनी अॅन्सेल्म यांनी फ्रान्समध्ये शिक्षण घेतले आणि वयाच्या सुमारे सव्विसाव्या वर्षी ते बेकच्या बेनेडिक्टिन मठात आले. लवकरच त्यांचे मठाचे उपप्रमुख लॅनफ्रँक यांच्याशी जवळचे नाते जुळले आणि ते त्यांचे निष्ठावान शिष्य झाले. वडिलांच्या निधनानंतर अॅन्सेल्म यांनी मठीय जीवन स्वीकारण्याचा निर्णय घेतला आणि वयाच्या सत्ताविसाव्या वर्षी ते मठवासी झाले.
तीन वर्षांनी लॅनफ्रँक यांची दुसऱ्या एका मठाचे प्रमुख म्हणून नियुक्ती झाली. तेव्हा मठप्रमुख एर्लुइन यांच्या हाताखाली उपप्रमुख म्हणून अॅन्सेल्म यांची निवड झाली. वयाने तरुण असूनही अॅन्सेल्म यांनी आपल्या सुज्ञपणाने, व्यक्तिमत्त्वाने, मनापासून दाखवलेल्या दयाळूपणाने आणि पवित्र जीवनाने मठातील बंधूंची मने जिंकली. पुढील पंधरा वर्षे ते उपप्रमुख राहिले.
उपप्रमुख म्हणून अॅन्सेल्म यांनी अध्ययन, प्रार्थना आणि अध्यापन केले व मठाचा कारभार उत्तम रीतीने सांभाळला. त्यांच्या नेतृत्वाखाली बेकच्या मठाला संपूर्ण युरोपात प्रतिष्ठा मिळाली. आपल्या तेरा ग्रंथांपैकी सात ग्रंथ त्यांनी बेक येथे लिहिले. त्यांत त्यांचे दोन सर्वाधिक प्रसिद्ध ग्रंथ होते: मोनोलोगिऑन आणि प्रोस्लोगिऑन. या ग्रंथांत त्यांनी देवाच्या अस्तित्वासाठी आपला सत्ताशास्त्रीय युक्तिवाद विकसित केला. त्यावर बरीच चर्चा झाली आणि अनेक आक्षेपही घेण्यात आले. उत्कट प्रार्थना आणि गाढ श्रद्धा यांनी अॅन्सेल्म यांच्या चिंतनाला व लेखनाला दिशा दिली. त्यांचा असा विश्वास होता की, देवाने प्रथम स्वतःची ओळख करून दिल्याशिवाय आपल्या बुद्धीला त्याचे आकलन होऊ शकत नाही आणि सत्यही समजू शकत नाही. तत्त्वज्ञानाच्या पलीकडेही अॅन्सेल्म यांनी गहन आध्यात्मिक लेखन व धर्मचिंतन केले आणि सुंदर प्रार्थना रचल्या. त्यांच्या आध्यात्मिक लेखनात तात्त्विक चिंतन आहे, पण त्याला वैयक्तिक आणि जिव्हाळ्याचीही जोड आहे. देवावरील आणि आपल्या धन्य मातेवरील त्यांचे गाढ प्रेम त्यातून उजळून दिसते.
1078 मध्ये मठातील बंधूंनी एकमताने अॅन्सेल्म यांना मठप्रमुख म्हणून निवडले. पुढील पंधरा वर्षे त्यांनी ही जबाबदारी धैर्याने पार पाडली. मठाला दान म्हणून मिळालेल्या मालमत्तांची पाहणी करण्यासाठी मठप्रमुख या नात्याने त्यांनी इंग्लिश खाडी ओलांडून प्रवास केला. इंग्लंडचा राजा आणि त्या वेळी कँटरबरीचे महाधर्माध्यक्ष असलेले लॅनफ्रँक हे नियमितपणे त्यांचा सल्ला घेत असत. लॅनफ्रँक यांच्या निधनानंतर वयाच्या साठाव्या वर्षी अॅन्सेल्म त्यांच्या जागी महाधर्माध्यक्ष झाले.
राजा विल्यम दुसरा आणि त्याचा मुलगा राजा हेन्री या दोघांनीही पोपच्या मान्यतेशिवाय धर्माध्यक्ष नेमण्याचा प्रयत्न केला. त्यावरून अॅन्सेल्म यांचे या दोन्ही राजांशी वारंवार संघर्ष झाले. दोनदा हद्दपार व्हावे लागले तरी अॅन्सेल्म यांनी सुंदर आणि गहन धर्मशास्त्रीय लेखन चालू ठेवले. रोममधील एका चर्च परिषदेत त्यांनी पवित्र त्रित्वाच्या स्वरूपाविषयीच्या शिकवणीचे समर्थन केले आणि पोपचे सल्लागार म्हणूनही काम केले. अखेर त्यांचा राजाशी समझोता झाला आणि ते कँटरबरीच्या आपल्या महाधर्मपीठावर परतले. त्यानंतरची त्यांची अखेरची वर्षे अधिक शांततेत गेली.
संत अॅन्सेल्म यांनी चर्चच्या स्वतंत्र आध्यात्मिक अधिकाराचे खंबीरपणे रक्षण केले आणि आर्थिक गैरव्यवहारांत सहभागी होण्यास नकार दिला. पवित्र त्रित्व, कृपा, सत्य आणि देहधारणा यांविषयी त्यांनी केलेल्या विवेचनामुळे आपल्या श्रद्धेचे अधिक सखोल आकलन करण्यासाठी भक्कम पाया मिळाला आहे. त्यांच्या प्रार्थना अंतःकरणांत गाढ भक्ती जागवतात. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, त्यांच्या या दृढ धारणेवर आपण चिंतन करू शकतो: देवावरील श्रद्धेला प्रथम स्थान दिले की आकलन त्यामागून येते.
संत अॅन्सेल्म, तुमच्या उत्कट प्रार्थनामय जीवनातून देवाविषयीचे तुमचे प्रेम उमलले. त्या प्रार्थनेतून तुमच्यात श्रद्धा प्रज्वलित झाली आणि तुम्हाला लाभलेले आकलन तुम्ही इतरांना दिले, त्यांना प्रेरणा दिली व देवाकडे जाण्याचा मार्ग दाखवला. माझ्यासाठी प्रार्थना करा, की मी प्रार्थनेतून सदैव देवाकडे वळावे आणि प्रार्थना माझ्या सर्व कृतींचा व माझ्या संपूर्ण अस्तित्वाचा पाया ठरावी. संत अॅन्सेल्म, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.

