श्रद्धेच्या बाबतीत शिथिल असणाऱ्यांच्या मनात असा विचार सहज येतो, आणि तो फारच सामान्य आहे: “मी चांगला आहे आणि देवही चांगला आहे; म्हणून मी स्वर्गात जाईन.” जे चांगले आहेत—म्हणजे जे मृत्युसमयी कृपेच्या अवस्थेत आहेत—ते स्वर्गात जातील, हे खरे असले, तरी आनंददायी ईश्वरदर्शन प्राप्त होण्यापूर्वी आपल्या सर्वांना अंतःपरिवर्तनाचे चढते टप्पे पार करावे लागतात, हेही खरे आहे. जे पृथ्वीवरील जीवनातच हा प्रवास पूर्ण करतात आणि ऐक्याच्या मार्गावर देवाशी ऐक्य साधतात, ते मृत्यूनंतर लगेच देवाला समोरासमोर पाहतील. देवाचे दिव्य स्वरूप सर्वाधिक स्पष्टपणे आणि उत्कटतेने अनुभवण्याची देणगी त्यांना सदासर्वकाळ लाभेल आणि ते सेराफ देवदूतांच्या गौरवाचा आनंद उपभोगतील. जे कृपेच्या अवस्थेत मरतात, पण ज्यांची पवित्रता केवळ प्रकाशप्राप्तीच्या मार्गापर्यंतच पोहोचली आहे, त्यांचे अंतिम शुद्धीकरण पुढेही चालू राहावे लागेल; मात्र त्यांना शाश्वत गौरवाचे सर्वोच्च शिखर गाठता येणार नाही. आणि जे अजूनही शुद्धीकरणाच्या मार्गावर आहेत, त्यांना मृत्यूनंतर बऱ्याच शुद्धीकरणातून जावे लागेल. शेवटी, पूर्ण शुद्धीकरण आणि प्रकाशप्राप्ती झाल्यावर त्यांनाही आनंददायी ईश्वरदर्शन लाभेल; पण मृत्यूपूर्वीच पूर्णपणे शुद्ध झालेल्यांना ज्या प्रमाणात ते लाभेल, त्या प्रमाणात त्यांना ते लाभणार नाही.
धर्मशास्त्राच्या दृष्टीने पाहता, आत्मा शुद्धीकरणाच्या मार्गावरून प्रकाशप्राप्तीच्या मार्गावर आणि अखेरीस ऐक्याच्या मार्गावर कसा पोहोचतो? आत्म्याने देवाच्या कृपेला सहकार्य केल्याने त्याला आध्यात्मिक पुण्य प्राप्त होते. पृथ्वीवरील आपल्या जीवनात आपण रोज घेतलेले निर्णय मुळात दोन प्रकारचे असतात. एकतर आपण आपल्या प्रत्येक कृतीत देवाच्या इच्छेला “हो” म्हणत त्याच्या कृपेला सहकार्य करतो; किंवा त्याच्या कृपेला सहकार्य करण्यास नकार देतो आणि गैरसमज, अव्यवस्थित वासना व भावना यांमुळे गोंधळलेल्या आपल्या इच्छेनुसार वागतो.
या प्रकरणातील काही धर्मशास्त्रीय संकल्पना समजून घेणे कठीण आहे. पण त्या समजल्या, तर आतापासूनच सर्वोच्च पवित्रता साधण्याचा प्रयत्न करण्यास तुम्हाला मदत आणि प्रोत्साहन मिळेल. देवदूतांच्या बाबतीत आपण जसे केले, तसेच येथेही आधी मानवी स्वभावाचे सामान्य स्वरूप समजून घेऊ. मग देव आपल्या कृपेने मानवी स्वभावाला परिपूर्णतेकडे कसा नेतो, ते पाहू.
मानवी स्वभावाची सर्वसाधारण ओळख
मनुष्य असणे म्हणजे काय? युगानुयुगे विविध संस्कृतींतील काही श्रेष्ठ विचारवंतांना या प्रश्नाने विचार करायला लावले आहे. आपले मूळ स्वरूप काय आहे आणि विश्वात आपले स्थान कोणते आहे, हे समजून घेण्याची उपजत ओढ आपल्याला आहे. ज्ञानाच्या विविध शाखा या प्रश्नाकडे वेगवेगळ्या दृष्टिकोनांतून पाहतात. जीवशास्त्र आणि वैद्यकशास्त्र मानवी शरीररचनेचा अभ्यास करतात. मानसशास्त्र मानवी अनुभव, भावना, प्रेरणा आणि प्रवृत्ती यांचा सखोल अभ्यास करते. आधुनिक मानवशास्त्र भाषा, संस्कृती आणि पुरातत्त्व यांच्या आधारे या प्रश्नावर प्रकाश टाकते. तत्त्वज्ञानात्मक आणि धर्मशास्त्रीय मानवशास्त्र मानवी स्वभाव मुळात काय आहे, याचा शोध घेते.
आपल्या ख्रिस्तसभेतील महान तत्त्वज्ञांमध्ये संत थॉमस अक्विनास यांचे विशेष स्थान आहे. त्यांनी ॲरिस्टॉटलच्या तत्त्वज्ञानाचा ख्रिस्ती धर्मशास्त्राशी समन्वय साधला आणि आपली विवेकबुद्धी, शरीर, नैतिकता आणि शाश्वत नियती यांचे वेगळेपण समजून घेण्यासाठी आवश्यक भाषा आणि वैचारिक चौकट दिली. अक्विनास यांनी साधलेल्या या समन्वयामुळे मानवी स्वभावाची आपली समज अधिक सखोल होते आणि श्रद्धा व विवेकबुद्धी यांची सांगडही घातली जाते. मनुष्य असणे म्हणजे काय, याविषयी नंतर झालेल्या तात्त्विक आणि धर्मशास्त्रीय चर्चांवरही त्याचा प्रभाव पडला आहे.
मानवी स्वभाव समजून घेण्यासाठी ॲरिस्टॉटलचे तत्त्वज्ञान योग्य पाया ठरते, हे काळाच्या कसोटीवर सिद्ध झाले आहे. मात्र त्या तत्त्वज्ञानाचा सखोल अभ्यास या पुस्तकाच्या व्याप्तीपलीकडचा आहे. तरीही या तत्त्वज्ञानानुसार मानवी स्वभावाची मूलभूत तत्त्वे समजून घेणे बौद्धिकदृष्ट्या उपयुक्त आहे आणि प्रत्यक्ष जीवनातही फार उपयोगी पडते. मनुष्य म्हणून आपण कोण आहोत, आपण जसे वागतो तसे का वागतो आणि आपल्यावर कशाचा प्रभाव पडतो, हे समजल्याने आपल्या रोजच्या निवडी अधिक स्पष्ट होतील, विशेषतः नैतिकता, चिंतन आणि देवाशी ऐक्य यांच्याशी संबंधित निवडी.
संत थॉमस शिकवतात की मनुष्य भौतिक शरीर आणि आध्यात्मिक आत्मा यांचा बनलेला आहे. देव स्वतः कोणत्याही मध्यस्थाविना आत्मा निर्माण करतो आणि स्त्रीच्या अंडपेशीतील व पुरुषाच्या शुक्रपेशीतील आधीपासून अस्तित्वात असलेल्या द्रव्यापासून बनलेल्या शरीराशी त्याचे ऐक्य घडवतो. शरीर आणि आत्मा यांच्या ऐक्यातून आपला एकसंध मानवी स्वभाव घडतो. या ऐक्यात आत्मा शरीराला जीवन देतो. शरीर आपल्या जीवनासाठी आणि अस्तित्वासाठी आत्म्यावर अवलंबून असते; परंतु आत्म्याचे अस्तित्व शरीरावर अवलंबून नसते. आत्मा स्वभावतः आध्यात्मिक असल्यामुळे तो अमर आहे. मृत्यूनंतर शरीरापासून विभक्त झालेला आत्मा अस्तित्वात राहतो आणि स्वतःच्या शरीराशी पुन्हा एकरूप होण्याकडे त्याची स्वाभाविक ओढ कायम राहते. मृतांच्या पुनरुत्थानाच्या वेळी शरीर आणि आत्मा यांचे अंतिम पुनर्मीलन होईल. मानवी स्वभावाची ही मूलभूत ओळख लक्षात घेऊन, आता आपल्या स्वभावाचे वेगवेगळे पैलू एकत्रितपणे कसे कार्य करतात, ते पाहू.
मानवी स्वभावाचे शारीरिक आणि आध्यात्मिक पैलू
आपल्या मानवी स्वभावात दृष्टी, श्रवण, चव, स्पर्श आणि गंध या पाच शारीरिक संवेदनक्षमता आहेत. त्यांच्याद्वारे आपण स्वतःला आणि आपल्या भोवतालच्या जगाला जाणतो. अक्विनास यांच्या मते, या इंद्रियानुभवांचा किंवा त्यांच्या प्रतिमांचा ठसा सर्वप्रथम आपल्या कल्पनाशक्तीत उमटतो आणि तिथेच तो साठवला जातो. त्या प्रतिमांतून जाणवणाऱ्या गोष्टी आपल्याला कशा वाटतात (उदा., सुखद, अप्रिय, उपयुक्त किंवा हानिकारक), यावरून भावनिक प्रतिक्रिया उमटतात. त्या प्रतिक्रिया आपल्या इंद्रियजन्य प्रवृत्तींमध्ये उमटतात. संत थॉमस या प्रवृत्तींचे दोन प्रकार सांगतात: इच्छाप्रवृत्ती आणि संघर्षप्रवृत्ती. त्या गोष्टी आपल्याला कशा वाटल्या, याची नोंद आपल्या स्मरणशक्तीत राहते.
आपल्या मानवी स्वभावातील आध्यात्मिक शक्ती म्हणजे आपली बुद्धी आणि इच्छाशक्ती. गोष्टींचे स्वरूप किंवा सार समजून घेण्यासाठी बुद्धी आपल्या कल्पनाशक्तीत साठलेल्या प्रतिमांचा आधार घेते. उदाहरणार्थ, आपल्या पाच ज्ञानेंद्रियांमुळे निरनिराळी वैशिष्ट्ये असलेल्या अनेक व्यक्तींशी आपला रोज संपर्क येतो. या इंद्रियानुभवांतून वेगवेगळ्या व्यक्तींच्या अनेक प्रतिमा आपल्या कल्पनाशक्तीत साठतात. त्या व्यक्ती एकमेकींपेक्षा भिन्न असल्या, तरी प्रत्येक जण मनुष्य आहे. कल्पनाशक्तीत साठलेल्या निरनिराळ्या व्यक्तींच्या प्रतिमांमधून बुद्धी त्यांच्यात समान असलेली मानवी स्वभावाची एक संकल्पना वेगळी काढते. मग बुद्धी स्वतः घडवलेल्या संकल्पना स्वतःतच साठवते. या संकल्पनांच्या आधारे बुद्धी निर्णय करते. उदाहरणार्थ, मनुष्य असणे आणि मर्त्य असणे यांचा अर्थ समजून घेतल्यावर बुद्धी असा निर्णय करते की सर्व मनुष्य मर्त्य आहेत. अशा निर्णयांवरून तर्क करून बुद्धी नवे ज्ञान मिळवते. उदाहरणार्थ, सर्व मनुष्य मर्त्य आहेत आणि योहान हा मनुष्य आहे; म्हणून योहान मर्त्य आहे. शेवटी, काही गोष्टी चांगल्या आहेत आणि त्या आपल्याला परिपूर्णतेकडे नेऊ शकतात, असे आपण बुद्धीच्या साहाय्याने ठरवतो. बुद्धी त्या गोष्टी इच्छाशक्तीसमोर ठेवते. मग त्या स्वीकारायच्या की नाकारायच्या, हे निवडण्याचे स्वातंत्र्य इच्छाशक्तीला असते.
हे समजून घेणे का महत्त्वाचे आहे? कारण आपण कोण आहोत आणि आपण जसे वागतो तसे का वागतो, हे समजले तर आपले जीवन अधिक चांगल्या रीतीने देवाकडे वळवता येईल आणि देवाची कृपा व देवदूतांच्या सेवेतून मिळणारे साहाय्य स्वीकारण्यास आपण अधिक खुले होऊ. आपली बुद्धी, इच्छाशक्ती, स्मृती, कल्पनाशक्ती आणि भावना एकत्र कशा कार्य करतात, हे समजले तर आपण विशिष्ट निवडी का करतो हे अधिक चांगले कळेल आणि देवाची कृपा स्वीकारण्यास आपण अधिक तयार होऊ. केवळ देवाच्या कृपेनेच आपल्याला अंतःशांती लाभते आणि आपल्या मानवी स्वभावाच्या विविध अंगांमध्ये सुसंवाद साधता येतो. अव्यवस्थित वासनांकडे असलेल्या आपल्या कलामुळे बुद्धी, इच्छाशक्ती, स्मृती, कल्पनाशक्ती आणि भावना यांचा देवाच्या इच्छेशी मेळ घालणे आपल्याला कठीण जाते.
उदाहरणार्थ, निर्णय घेताना तुमची बुद्धी आणि इच्छाशक्ती पाच ज्ञानेंद्रियांतून मिळालेल्या आणि कल्पनाशक्तीत व स्मृतीत साठलेल्या माहितीवर अवलंबून असतात. पण ती माहिती सदोष असेल तर? कधी कधी आपल्या इच्छा, भीती, भावना आणि तीव्र आवेग बुद्धीला गोंधळात टाकतात आणि आपली निर्णयक्षमता धूसर करतात. त्यामुळे आपण चुकीच्या निवडी करतो. योग्य माहिती—म्हणजे दैवी प्रकटीकरण आणि नैसर्गिक रीतीने जाणता येणारे प्रत्येक सत्य—मिळवणे आणि देवाच्या कृपेने त्या ज्ञानाच्या आधारे आपल्या जीवनाला दिशा देणे, हे आपले ध्येय असले पाहिजे. कृपा आपल्या बुद्धीला आणि इच्छाशक्तीला दिशा देते, तेव्हा त्या आपल्या इंद्रियजन्य प्रवृत्तींना नियंत्रित करतात आणि त्यांना देवाच्या गौरवासाठी व आपल्या आत्म्यांच्या खऱ्या कल्याणासाठी योग्य दिशा देतात.
हे लक्षात ठेवून, आपल्या एकाच मानवी स्वभावाच्या वेगवेगळ्या अंगांचा अगदी थोडक्यात आणि सोप्या भाषेत आढावा घेऊया. त्यामुळे आपल्यावर कशाचा प्रभाव पडतो, आपण जसे वागतो तसे का वागतो आणि आपल्या जीवनाला देवच दिशा देत आहे याची खात्री कशी करावी, हे अधिक चांगले समजेल.
इंद्रियजन्य प्रवृत्ती: पाच ज्ञानेंद्रियांद्वारे आपण भौतिक जग जाणतो आणि त्याच्याशी व्यवहार करतो. तेव्हा आपल्या इंद्रियजन्य प्रवृत्तींमुळे भावनिक प्रतिक्रिया उमटतात. संत थॉमस इंद्रियजन्य प्रवृत्तींचे दोन प्रकार सांगतात: कामनात्मक प्रवृत्ती आणि संघर्षशील प्रवृत्ती. अन्न किंवा विश्रांती यांपासून मिळणाऱ्या सुखासारख्या थेट आणि साध्या चांगल्या गोष्टींशी कामनात्मक प्रवृत्तीचा संबंध असतो. अडथळ्यांवर मात करून मिळणाऱ्या चांगल्या गोष्टींशी संघर्षशील प्रवृत्तीचा संबंध असतो; उदाहरणार्थ, विजय मिळवणे किंवा भीतीला सामोरे जाणे.
कामनात्मक प्रवृत्तींचा अव्यवस्थित वासनांकडे असलेल्या कलाशी संबंध आहे, पण या दोन्ही एकच नाहीत. ‘अव्यवस्थित वासनांकडे असलेला कल’ ही पारंपरिक संज्ञा प्रवृत्तींमधील अशा बिघडलेल्या ओढीचे वर्णन करते, जिच्यामुळे त्या अनेकदा मानवी विवेकाच्या विरुद्ध असलेल्या अतिरेकी किंवा अव्यवस्थित इच्छांकडे झुकतात. सर्व प्रवृत्तींचा एकमेकींशी संबंध असल्यामुळे या कलाचा परिणाम कामनात्मक आणि संघर्षशील अशा दोन्ही प्रवृत्तींवर होतो.
एखादी गोष्ट चांगली किंवा वाईट असल्याचे आपल्याला जाणवते आणि ती मिळवणे किंवा टाळणे सहज शक्य असते, तेव्हा आपल्यात स्वाभाविक भावनिक प्रतिक्रिया उमटते. ही प्रतिक्रिया घडवणारी शक्ती म्हणजे कामनात्मक प्रवृत्ती. अशा चांगल्या गोष्टी मिळाल्यावर कामनात्मक प्रवृत्ती प्रेम, इच्छा आणि आनंद यांसारख्या स्वाभाविक आणि माफक भावना जागृत करते. वाईट गोष्टीला सामोरे जावे लागते, तेव्हा कामनात्मक प्रवृत्ती तिटकारा, द्वेष आणि दुःख या भावना जागृत करते.
उदाहरणार्थ, एखादी गोष्ट इंद्रियांना सुखद वाटली की प्रेमाची स्वाभाविक भावना जागी होते. ती सुखद गोष्ट आपल्याला मिळाली की आनंद होतो. ती आपल्याकडे नसेल तर ती मिळावी अशी इच्छा होते. याउलट, एखादी गोष्ट इंद्रियांना त्रासदायक वाटली की द्वेषाची भावना जागी होते. ती त्रासदायक गोष्ट आपल्या वाट्याला आली तर आपल्याला दुःख होते. तिचा त्रास अजून आपल्याला झालेला नसेल तर तो ओढवू नये, असे आपल्याला वाटते.
आपल्या भावना महत्त्वाच्या असल्या, तरी त्यांच्यावर नेहमीच विसंबून राहता येत नाही. उदाहरणार्थ, अश्लील साहित्य ही मानवी समाजाला लागलेली कीड बनली आहे. त्यातून इंद्रियांना तात्काळ, पण अव्यवस्थित, समाधान मिळते; म्हणून अनेकांना ते पाहण्याची तीव्र इच्छा होते. या इच्छेला खतपाणी घातले की ती वाढते. एखादी गाडी अचानक तुमच्या मार्गिकेत घुसते तेव्हा, म्हणजेच इंद्रियांना धोका जाणवताच, तो टाळण्याची तात्काळ प्रतिक्रिया उमटते. आध्यात्मिक जीवनात, पतित मानवी स्वभावामुळे निःस्वार्थ त्याग करण्यास किंवा धैर्याने क्षमा व दया दाखवण्यास अनेकदा सुरुवातीला मन तयार नसते. केवळ देवाची कृपाच अव्यवस्थित इच्छांना आवर घालू शकते, आपली नावड दूर करू शकते आणि अशा प्रवृत्तींचे पवित्र इच्छांमध्ये रूपांतर करू शकते.
हितकारक गोष्टी मिळवणे किंवा अहितकारक गोष्टी टाळणे कठीण असते, तेव्हा प्रतिकारप्रवृत्ती कार्यरत होते. ती आशा, निराशा, धैर्य, भीती आणि क्रोध यांसारख्या अधिक गुंतागुंतीच्या भावना आणि भावावेग जागवते. अधिक प्रयत्न करावे लागतात, मोठ्या धोक्यांना सामोरे जावे लागते किंवा मोठ्या आशा पणाला लागलेल्या असतात, अशा वेळी हे भावावेग आपल्याला कृती करण्यास प्रवृत्त करतात.
पहिली भावना म्हणजे आशा. इंद्रियांना जाणवणारी एखादी हितकारक गोष्ट मिळवणे कठीण असले, तरी आशा आपल्याला तिच्याकडे नेते. ती गोष्ट मिळवणे फारच कठीण आहे असे वाटते, तेव्हा आपल्याला निराशा जाणवते.
दुसरे म्हणजे, इंद्रियांना जाणवणाऱ्या एखाद्या अहितकारक गोष्टीवर मात करणे कठीण असते, तेव्हा धैर्य ही भावना आपल्याला तिचा प्रतिकार करण्यास किंवा तिच्याशी झुंज देण्यास प्रवृत्त करते. अशा अहितकारक गोष्टीपासून दूर पळण्यास भीती आपल्याला प्रवृत्त करते. शरीराच्या पातळीवरची ‘लढा किंवा पळा’ ही प्रतिक्रिया मनाच्या पातळीवरील धैर्य आणि भीती या भावनांशी जुळते.
शेवटी, इंद्रियांना जाणवणारी एखादी अहितकारक गोष्ट आपल्यावर लादली गेली असेल, तर ती दूर करण्यास क्रोध आपल्याला प्रवृत्त करतो. क्रोधाच्या आधी इतर भावना असतात. विशेषतः, इंद्रियांना जाणवणारी जी अहितकारक गोष्ट आपण भोगत आहोत तिचे दुःख आणि पुन्हा न्याय प्रस्थापित होण्याची आशा या भावना क्रोधामागे असतात. असा न्याय मिळवणे ही चांगली गोष्ट असली, तरी ती साधणे कठीण असते.
उदाहरणार्थ, एका तरुणीची कल्पना करा. समाजमाध्यमे, दूरचित्रवाणी आणि समवयस्कांचा दबाव यांतून अनेक प्रलोभने समोर येत असतानाही ती पावित्र्याचा सद्गुण आचरणात आणण्याचा प्रयत्न करते. अनेकदा पापात पडल्यामुळे ती निराश होते. स्वतःला लागलेल्या सवयींवर आपण कधीच मात करू शकणार नाही, अशी भीती तिला वाटते. एका आध्यात्मिक शिबिरात असताना ती शुचितेचा सद्गुण आचरणात आणणाऱ्या एका व्यक्तीची मनाला भिडणारी साक्ष ऐकते. त्या साक्षीने तिच्या मनात आशा जागते आणि तिलाही तसेच वागण्याचे धैर्य मिळते. पूर्वी केलेल्या पापांबद्दल तिला वाटणारा क्रोध तिचा निर्धार आणखी बळकट करतो.
श्रद्धेच्या देणगीने प्रकाशित झालेल्या आपल्या बुद्धीने आपल्या भावनांना दिशा दिली पाहिजे. त्यामुळे देवाशी संबंधित गोष्टींची आपल्याला उत्कट ओढ लागेल आणि त्याच्या कृपेने त्या आपल्याला प्राप्त होतील. उदाहरणार्थ, एखाद्या ख्रिस्तसाक्षीला अटक होते, त्याच्यावर खटला चालवला जातो आणि त्याला मृत्युदंड ठोठावला जातो. अशा वेळी त्याच्या अव्यवस्थित भावनांना त्या शिक्षेचा तीव्र तिटकारा वाटू शकतो आणि त्या जणू त्याच्या बुद्धीला ओरडून सांगतात, “नको!” पण त्याच्या गाढ श्रद्धेमुळे त्याला ख्रिस्तासाठी हौतात्म्य पत्करण्याचे अनंत मोल दिसले, तर त्याची बुद्धी आणि इच्छाशक्ती त्या अव्यवस्थित भावनेवर लगेच मात करतात आणि म्हणतात, “देवाचे आभार असोत!” इतर वेळी आपल्या इच्छा आणि भीती आपल्याला मदत करतात. उदाहरणार्थ, मरणपापाच्या धोक्याची आपल्याला तीव्र जाणीव असेल आणि एखादे गंभीर पाप करण्याचा मोह झाला, तर आपण लगेच हादरून जाऊ शकतो, कारण देवाचा अपराध करण्याची पवित्र भीती आपल्या मनाचा ताबा घेते.
कल्पनाशक्ती: आपल्या पाच ज्ञानेंद्रियांद्वारे जाणवणाऱ्या गोष्टींच्या प्रतिमा कल्पनाशक्ती ग्रहण करते. ती या प्रतिमा साठवतेच, पण त्यांत बदल करून त्यांची नव्याने मांडणीही करू शकते. अशा रीतीने ती नवे प्रसंग उभे करते आणि ते विचार करण्यासाठी बुद्धीसमोर ठेवते. उदाहरणार्थ, एखाद्या नातेवाइकाशी तुमचे संबंध ताणलेले आहेत आणि अलीकडे तुमचे त्याच्याशी वाद झाले आहेत, असे समजा. त्या नातेवाइकाला भेटायला जाताना काय काय बोलणे होऊ शकते, याचे वेगवेगळे प्रसंग तुम्ही मनात उभे करू शकता. हे काल्पनिक प्रसंग बुद्धीसमोर येतात, जेणेकरून पुन्हा वाद झाला तर कसे वागणे योग्य ठरेल, याचा विचार करून तुम्हाला निर्णय घेता येईल. भीती किंवा क्रोधाने तुमच्या कल्पनाशक्तीवर ताबा मिळवला, तर मनात उभे राहणारे हे नवे प्रसंग तुमच्या निर्णयांवर विपरीत परिणाम करतील. पण करुणा आणि दया तुमच्या कल्पनाशक्तीला दिशा देतात, तेव्हा मनात अधिक आशा जागते.
स्मृती: पाच ज्ञानेंद्रियांद्वारे जाणवणाऱ्या गोष्टींच्या प्रतिमा जशा कल्पनाशक्तीत साठतात, तसे त्या गोष्टींमध्ये आपल्याला जाणवणारे संवेदनाधारित गुण स्मृतीत साठतात. एखादी गोष्ट सुखद, त्रासदायक, उपयोगी किंवा हानिकारक ठरण्यास कारणीभूत असलेले गुण म्हणजे संवेदनाधारित गुण. उदाहरणार्थ, स्पर्शेंद्रियाद्वारे आपल्याला आगीची उष्णता जाणवते. अन्न शिजवण्यासाठी आग उपयोगी पडते आणि हिवाळ्यात तिची ऊब सुखद वाटते, हे तिचे संवेदनाधारित गुण स्मृतीत साठतात. आगीमुळे आपण भाजू शकतो किंवा आपल्याला खूप घाम येऊ शकतो, हेही तिचे संवेदनाधारित गुण स्मृतीत साठतात. इंद्रियांना जाणवलेल्या वस्तूंशी आपण जोडलेले असे गुण स्मृतीच्या साहाय्याने पुन्हा आठवू शकतो.
इंद्रियांद्वारे आलेले अनुभवही गतकाळातील घटना म्हणून स्मृतीत साठतात. स्मृतीच्या साहाय्याने आपण तर्क लावून गतकाळाचा मागोवा घेऊ शकतो. उदाहरणार्थ, गाडीच्या किल्ल्या हरवल्या तर त्या कुठे असतील हे आठवण्याचा आपण प्रयत्न करतो. त्या शेवटच्या कुठे पाहिल्या होत्या याचे चित्र डोळ्यांसमोर उभे राहत नसेल, तर आपण किल्ल्या सहसा पँटच्या खिशात ठेवतो आणि मळलेले कपडे धुण्याच्या कपड्यांच्या टोपलीत टाकतो, हे आपल्याला आठवू शकते. या आठवणीवरून आपण त्या टोपलीत गाडीच्या किल्ल्या शोधू शकतो. तर्क करून निर्णय घेताना बुद्धीला सर्व आठवणींचा उपयोग करता येतो.
बुद्धी: या शक्तीच्या साहाय्याने आपण गोष्टींचे स्वरूप आणि सार्वत्रिक सत्ये समजून घेतो, निर्णय करतो, तर्क करतो आणि त्यावरून इतर सत्ये निष्कर्षरूपाने काढतो. उच्चतर सत्ये जाणून घेण्याची आणि समजून घेण्याची क्षमता केवळ बुद्धीमुळेच आपल्याला लाभते. आपल्या बुद्धीला जाणता येणारे सर्वोच्च सत्य म्हणजे देव. मात्र, देवाचे परमानंददायी प्रत्यक्ष दर्शन होईपर्यंत त्याच्याविषयीचे आपले ज्ञान मर्यादित आणि अस्पष्टच राहते.
शिवाय, बुद्धीला तर्क करण्याची क्षमता आहे. तर्क करताना आपण आधी केलेल्या निर्णयांचा आधार घेऊन नवे निष्कर्ष काढतो. बुद्धीने केलेले निर्णय चुकीचे असतील, तर त्यांवरून काढलेले निष्कर्षही सदोष ठरतात. पण ते निर्णय सत्य असतील, विशेषतः त्यांत दैवी प्रकटीकरणाचा समावेश असेल, तर आपला तर्क आपल्याला दैवी सुज्ञतेपर्यंत नेतो.
ख्रिस्ती जीवनातील पहिले आणि सर्वांत महत्त्वाचे पाऊल म्हणजे देवाने आपल्यात ओतलेल्या अलौकिक श्रद्धेच्या देणगीला आपल्या बुद्धीचे संचालन करू देणे. बुद्धीला स्वतःच्या बळावर जी अलौकिक सत्ये जाणता येत नाहीत, ती श्रद्धेमुळे आपल्याला कळतात. श्रद्धा आपल्याला देवाच्या ज्ञानात सहभागी करते. ते ज्ञान बुद्धीशी एकरूप होते, तेव्हा बुद्धी सत्याला धरून निर्णय घेते आणि त्यामुळे आपल्याला नैतिकदृष्ट्या योग्य निवडी करता येतात. सत्य, म्हणजे स्वतः देव, हाच श्रद्धेचा विषय असल्यामुळे श्रद्धा आणि विवेक यांचा पूर्ण मेळ आहे. उदाहरणार्थ, श्रद्धा आणि विज्ञान यांचा मेळ बसत नाही, असा युक्तिवाद काही जण करतात. हे खरे नाही. विज्ञानातील नैसर्गिक सत्ये असोत किंवा दैवी प्रकटीकरणातील अलौकिक सत्ये असोत, ती केवळ एकमेकांशी सुसंगत आहेत असे नाही; त्यांच्या एकत्र येण्यातच मानवी बुद्धीचा पूर्ण सुसंवाद साधतो. आपल्या बुद्धीला केवळ विज्ञानाचे किंवा नैसर्गिक सत्यांचे ज्ञान असेल, तर तिला संपूर्ण चित्र दिसत नाही आणि तिच्याकडून चुका होऊ शकतात. दैवी प्रकटीकरणाचा प्रकाश आपल्या बुद्धीत भरून राहतो, तेव्हा नैसर्गिक जगाचा अर्थ आपल्याला अधिक स्पष्ट होतो आणि देवाच्या दृष्टीने सर्व गोष्टी सुज्ञपणे पाहता येतात.
इच्छाशक्ती: स्मृती आणि कल्पनाशक्ती यांच्याकडून मिळालेल्या माहितीच्या आधारे बुद्धी विवेकाने निर्णय घेते. तिला जे समजते त्यातून ती सर्वांत मोठे हित ओळखते. मग ती ते इच्छाशक्तीसमोर ठेवते; इच्छाशक्तीला त्याची इच्छा होते आणि ती त्याची निवड करते. इच्छाशक्ती माणसाला चांगल्या गोष्टीकडे प्रवृत्त करते. म्हणूनच चांगले काय हे बुद्धीने «अचूक ओळखणे» अत्यावश्यक आहे! उदाहरणार्थ, या पुस्तकाच्या सुरुवातीला आपण अमली पदार्थांचा गैरवापर करण्याची निवड केलेल्या एका व्यक्तीविषयी चिंतन केले. अर्थात, त्यात त्या व्यक्तीचे सर्वोच्च हित नव्हते. तरीही त्या क्षणी नशा येण्यासाठी अमली पदार्थ घेणे चांगले आहे, असा चुकीचा निष्कर्ष बुद्धीने काढला आणि म्हणून इच्छाशक्तीने तोच पर्याय निवडला.
श्रद्धेचा अलौकिक सद्गुण आपल्या बुद्धीला असा प्रकाश देतो की देव हेच आपले सर्वोच्च हित आहे, हे आपल्याला दिसते. आशेचा अलौकिक सद्गुण इच्छाशक्तीला परिपूर्ण करतो. आपले सर्वोच्च हित आणि परम आनंद म्हणून देवाची निवड करण्यास तो तिला प्रवृत्त करतो. श्रद्धेत टिकून राहण्यासाठी आणि प्रेमाद्वारे देवाशी एकरूप होण्याच्या मार्गातील अडथळ्यांवर मात करण्यासाठी आपण देवाच्या कृपेवर विसंबतो. प्रेमातील हे ऐक्य आपले ध्येय असले पाहिजे. प्रीतीचा अलौकिक सद्गुण इच्छाशक्तीला आणखी परिपूर्ण करतो. देव जो आहे त्याच्यासाठीच सर्व गोष्टींपेक्षा अधिक त्याच्यावर प्रेम करण्यास आणि आपल्या शेजाऱ्यावर स्वतःसारखे प्रेम करण्यास तो तिला प्रवृत्त करतो. प्रीतीमुळे आपण स्वतःचे अलौकिक सुखही देवासाठी इच्छितो, कारण ते आपल्याला मिळावे अशी स्वतः त्याची इच्छा आहे. आपल्या श्रद्धेतील हे किती सुंदर सत्य आहे की आपल्या अलौकिक सुखानेच देवाचा सर्वाधिक गौरव होतो!
वर केलेले मानवी स्वभावाचे विवेचन हा केवळ एक संक्षिप्त आढावा आहे. दुसऱ्या भागात ख्रिस्ताच्या मानवी जीवनावर चिंतन करताना आपण या संकल्पनांचा आधार घेऊ. ख्रिस्ताने आपल्या मानवी स्वभावात आपल्या दैवी स्वभावाची परिपूर्णता कशी प्रकट केली आणि त्याद्वारे आपल्याला अनुकरणासाठी कसा आदर्श दिला, हे आपल्याला अधिक चांगले समजेल. अखेरीस, आपल्या जीवनात शांती आणि सुसंवाद यांचा परिपूर्ण अनुभव येण्यासाठी सद्गुण आणि पवित्र आत्म्याच्या देणग्या परिपूर्ण होणे आवश्यक आहे. अशा रीतीने कृपा आपल्या स्वभावातील प्रत्येक घटकाला सर्वोच्च हिताकडे—देवाकडे—नेते.
कृपा आणि मानवी स्वभाव यांचा मेळ
कृपेला असा प्रतिसाद देऊन तिच्याशी सहकार्य करणे, की आपल्या बुद्धीला सर्वोच्च हित—स्वतः देव आणि त्याची इच्छा—समजावे, हे ख्रिस्ती जीवनाचे ध्येय आहे. अशा रीतीने देव आणि त्याची इच्छा मानवी इच्छाशक्तीसमोर येतात, जेणेकरून ती त्यांची निवड करू शकेल. हे घडण्यासाठी आपल्या सहजप्रवृत्तींमधून उठणाऱ्या अनेक अव्यवस्थित इच्छा, भावना आणि अनावर आवेग हे श्रद्धेचा प्रकाश लाभलेल्या बुद्धीच्या आणि आशेने प्रेरित झालेल्या इच्छाशक्तीच्या अधीन आले पाहिजेत. असे घडते तेव्हा प्रीती जन्म घेते आणि पवित्रता वाढते. मानवी जीवनातील संघर्षात, पापाकडे असलेल्या ओढीमुळे अनेकदा उलटे घडते: अव्यवस्थित इच्छा आणि भावना आपल्यावर ताबा मिळवतात आणि आपल्या कृती ठरवतात. म्हणून आध्यात्मिक जीवन हा आपल्या अंतर्मनातील एक संघर्ष आहे. या संघर्षातून देव आपल्या अंतर्मनातील विविध घटकांना कृपेने सत्याशी जुळवून त्यांच्यात सुसंवाद निर्माण करतो.
पापापासून दूर वळणे आणि नैसर्गिक तसेच अलौकिक सद्गुण जोपासणे, ही ख्रिस्ती जीवनात पवित्रतेत वाढण्याची मुख्य प्रक्रिया आहे. पापाकडे असलेल्या ओढीमुळे पाप टाळण्यासाठी आणि सद्गुणांचा स्वीकार करण्यासाठी आपल्याला झगडावे लागते. त्यामुळे सुरुवातीला, कृपेच्या मार्गदर्शनाखाली अडथळ्यांना तोंड देण्याच्या प्रवृत्ती पापावर मात करण्यात आणि सद्गुणांत वाढण्यात मध्यवर्ती भूमिका बजावतात. त्यांनी आपली भूमिका पार पाडल्यानंतर, सुखाकडे ओढणाऱ्या प्रवृत्ती या वाटचालीत सातत्याने स्थैर्य देतात.
श्रद्धेच्या प्रकाशाने आपली समज उजळते आणि देवाची इच्छा काय आहे हे आपण ओळखतो, तेव्हा ही प्रक्रिया सुरू होते. श्रद्धेतून मिळालेल्या या जाणिवेने आपली आशा जागी होते: देवाची इच्छा खरोखर पूर्ण होऊ शकते, याची खात्री आपल्याला मिळते. त्यातून आपल्याला धैर्य येते आणि देवाच्या कृपेवर भरवसा ठेवण्याची प्रेरणा मिळते.
आपण आपल्या कृती देवाच्या इच्छेनुसार घडवण्यात यशस्वी होतो, म्हणजेच पापावर मात करून सद्गुणांत वाढतो, तेव्हा आपल्या इच्छाप्रवृत्ती सक्रिय होतात. आपण जो सद्गुण आत्मसात केला आहे त्याच्याविषयी प्रेम निर्माण होते आणि तो आपल्यात टिकून राहावा व वाढावा अशी इच्छा बळावते. यातून आनंद उत्पन्न होतो. पापाकडे परत नेणाऱ्या भीतीला किंवा निराशेला पुन्हा कधीही शरण न जाण्याचा आपला निर्धार हा आनंद अधिक दृढ करतो. त्याऐवजी, आशा, धैर्य, प्रेम, इच्छा आणि आनंद टिकवून ठेवण्याचा आपण प्रयत्न करतो.
या परिवर्तनात आपण अडचणींशी जिद्दीने झुंज देण्यापासून त्या प्रयत्नांचे फळ आनंदाने अनुभवण्यापर्यंत येतो. त्यामुळे आपण सद्गुणांत अधिक दृढ होतो. या प्रक्रियेत आपली मानसिक घडण आपल्या आत्म्याच्या आध्यात्मिक अंगाशी कशी एकरूप होते, हे दिसून येते. यातून आपल्याला देवाची इच्छा पूर्ण करण्याची दिशा मिळते आणि शांती, अंतःकरणातील सुसंवाद, देवावरील प्रेम आणि त्याच्या इच्छेविषयी प्रेम लाभते. यातूनच आनंद उत्पन्न होतो. पापावर मात करून सद्गुणांत वाढण्याचे आव्हान आपल्यासमोर असताना आपण कोणत्या दोन परस्परविरुद्ध वाटांनी जाऊ शकतो, हे खाली दाखवले आहे:
कृपेने सुव्यवस्थित झालेला मानवी स्वभाव:
एक गंभीर प्रलोभन येते.
श्रद्धेतून त्या प्रलोभनावर मात करण्याची आशा निर्माण होते.
धैर्य जागे होते आणि देव व शेजाऱ्यावरील प्रेम जिद्दीने झुंज देण्याचे बळ देते.
विजय मिळतो आणि त्यातून सद्गुण प्राप्त होतो.
त्या सद्गुणाविषयी प्रेम वाटू लागते.
त्या सद्गुणात टिकून राहण्याची इच्छा जागी होते.
आनंद आत्म्याला आधार देतो आणि त्याला प्राप्त झालेल्या चांगुलपणापासून दूर जाऊ देत नाही.
पापाकडे ओढणाऱ्या वासनांच्या आहारी गेलेला मानवी स्वभाव:
एक गंभीर प्रलोभन येते.
गोंधळातून भीती निर्माण होते.
भीतीतून निराशा येते.
निराशेचा शेवट पापात होतो.
पापातून द्वेष आणि दुःख निर्माण होतात.
मानवी स्वभावाची ही मूलभूत अंगे आणि त्यांत कृपा व सद्गुण यांची भूमिका समजून घेतल्याने, व्यवहारात योग्य निर्णय घेण्यास आणि चांगल्या गोष्टींची ठोस निवड करण्यास आपल्याला मदत होईल. मात्र, केवळ समजून घेणे पुरेसे नाही. आपल्याला कृपेची गरज आहे. हाच आपला पुढचा विषय आहे.
कृपा—प्रकार आणि परिणाम
अनेक ख्रिस्ती विश्वासू देवाच्या कृपेची गरज असल्याचे सांगतात. देवाची मदत, मार्गदर्शन, सामर्थ्य आणि आपल्या प्रार्थनांना त्याच्याकडून मिळणारे उत्तर, असा कृपेचा अर्थ सामान्यतः घेतला जातो. अनेक धर्मशास्त्रज्ञांनी कृपेविषयी विस्तृत लेखन करून तिच्या प्रकारांची सखोल व पद्धतशीर मांडणी केली आहे. तरीही, कृपेवर अधिक भरवसा ठेवता यावा यासाठी तिच्याविषयीच्या मूलभूत गोष्टी समजून घेणे पुरेसे आहे. आपल्या तारणासाठी आणि देवाची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी कृपा अत्यावश्यक आहे. प्रथम, ती आपल्या बुद्धीला प्रकाश देते, जेणेकरून देवाला आपल्याकडून काय हवे आहे हे आपल्याला ओळखता येते. देवाची इच्छा समजल्यानंतर, आपण स्वतःहून तिच्यानुसार वागण्याची निवड करावी यासाठी आणखी कृपेची गरज असते. शेवटी, त्या निवडीशी प्रामाणिक राहून ती कृतीत आणण्यासाठीही कृपा आवश्यक असते. कृपेमुळेच आपण देवाला खऱ्या अर्थाने ओळखू शकतो, त्याच्यावर प्रेम करू शकतो आणि त्याच्या इच्छेनुसार सेवा करू शकतो. आदिपापामुळे पतित झालेला आपला मानवी स्वभाव देवाला ओळखण्याच्या आणि त्याच्यावर प्रेम करण्याच्या आपल्या क्षमतेत मोठा अडथळा आणतो. म्हणून या मर्यादांवर मात करण्यासाठी आपल्याला कृपेची गरज आहे. ही अत्यावश्यक देणगी देवच देतो; ती देणारा दुसरा कोणी नाही.
देव सर्व कृपेचा उगम असल्यामुळे, कृपा आपल्यापर्यंत कशी पोहोचते हे आपण समजून घेतले पाहिजे. संत पौलाच्या तिमथीला लिहिलेल्या पत्रात आपण वाचतो, “कारण देव एकच आहे. देव आणि मानवजात यांच्यामध्ये मध्यस्थही एकच आहे—ख्रिस्त येशू, जो स्वतः मनुष्य आहे आणि ज्याने सर्वांच्या सुटकेची किंमत म्हणून स्वतःला अर्पण केले” (1 तिमथी 2:5–6). “स्वतः मनुष्य” असलेला “ख्रिस्त येशू” हाच देव आणि मानव यांच्यातील एकमेव मध्यस्थ आहे. अधिक नेमके सांगायचे तर, ख्रिस्ताच्या एकाच व्यक्तीत त्याच्या दैवी स्वभावाशी परिपूर्णपणे एकरूप असलेल्या त्याच्या मानवी स्वभावाद्वारे पवित्र त्रैक्याकडून सर्व अलौकिक साहाय्य आपल्याला मिळते. हे साहाय्य म्हणजेच कृपा.
451 साली खाल्सेडॉनच्या धर्मपरिषदेने शिकवले की, ख्रिस्ताच्या व्यक्तीतील या ऐक्यामुळे देवपुत्राचे दैवी आणि मानवी स्वभाव त्याच्या एकाच व्यक्तीत “सरमिसळ न होता, बदल न होता, विभागणी न होता आणि विलग न होता” एकत्र आहेत. संत थॉमस अक्विनास स्पष्ट करतात की पवित्र त्रैक्य हे कृपेचे प्रधान कारण आणि उगम आहे, तर ख्रिस्ताचा मानवी स्वभाव हे कृपा देण्याचे साधन आहे. म्हणून सर्वप्रथम आपण हे समजून घेतो की कृपा पवित्र त्रैक्याकडून ख्रिस्ताच्या मानवी स्वभावाद्वारे आपल्यापर्यंत पोहोचते. शिवाय, धन्य कुमारी मरियेच्या मध्यस्थीने ख्रिस्ताने मानवी स्वभाव धारण केला आणि मरियेच्या स्वतःच्या निष्कलंक गर्भधारणेच्या क्षणापासूनच तिच्या मानवी आत्म्यात तिच्या पुत्राच्या कृपेची परिपूर्णता ठेवण्यात आली. म्हणून तिला सामान्यतः सर्व कृपांची मध्यस्थीण म्हटले जाते. ती कृपेची माता आहे, सर्व कृपा पोहोचवण्याचे एकमेव साधन आहे, पण ती कृपेचा उगम नाही.
कृपेचे दोन मुख्य प्रकार आहेत—पवित्र करणारी कृपा आणि प्रसंगानुरूप कृपा. “पवित्र करणारी” म्हणजे “पवित्र बनवणारी.” जी व्यक्ती देवाशी मैत्री टिकवून ठेवते आणि “कृपेच्या अवस्थेत” राहते, म्हणजेच मर्त्य पाप करत नाही, तिच्या आत्म्यात ही कृपा स्थायीपणे वास करते. म्हणून पवित्र करणाऱ्या कृपेला स्थायी कृपा असेही म्हणता येते. एखाद्या सवयीप्रमाणे ती आत्म्यात असते, टिकते, वाढते आणि परिपूर्णतेला पोहोचू शकते. स्वर्गाकडे जाणाऱ्या संपूर्ण वाटचालीत ती आत्म्याला साहाय्य करते. ही कृपा वाढत जाते तशी ती श्रद्धा, आशा आणि देव व शेजाऱ्यावरील प्रेम या सद्गुणांचे पोषण करते आणि त्यांना असे घडवते की ते आपल्या जगण्याच्या कायमच्या सवयी बनतात. पवित्र करणारी कृपा सर्वांना सारखीच उपलब्ध आहे. मात्र, आपण ही कृपा कितपत स्वीकारतो आणि तिच्यामुळे आपल्यात किती परिवर्तन घडते, हे आपल्या प्रतिसादावर अवलंबून असते.
बाप्तिस्म्यात आपल्याला पवित्रीकरणाची कृपा मिळते. ती आपल्याला मूळ पापापासून शुद्ध करते आणि ख्रिस्ताच्या शरीराचे, म्हणजेच चर्चचे, सदस्य बनवते. आपली रोजची भाकर असलेला पवित्र युकरिस्त आपल्याला ख्रिस्ताशी अधिक निकटतेने एकरूप करून आयुष्यभर या कृपेचे पोषण करतो. दृढीकरणाचा संस्कार बाप्तिस्म्यात मिळालेली कृपा बळकट करतो. त्यामुळे ख्रिस्ती जीवनाची आपली पाचारणे आणि आपल्यापैकी प्रत्येकाला सोपवलेले कार्य अधिक पूर्णपणे पार पाडण्याचे बळ आपल्याला मिळते. मर्त्य पापामुळे पवित्रीकरणाची कृपा गमावली, तर समेटाचा संस्कार ती आपल्याला पुन्हा प्राप्त करून देतो. तो देवाशी आणि ख्रिस्ताचे शरीर असलेल्या चर्चशी आपला समेट घडवतो. तसेच, आपण आपल्या लघुपापांची आणि अपूर्णतांची कबुली दिली, तर त्यांपासून तो आपल्याला बरे करतो.
एखाद्या व्यक्तीला ही स्थायी (पवित्रीकरणाची) कृपा असली, तरी रोजच्या जीवनात दुसऱ्या प्रकारच्या कृपेची, म्हणजेच क्रियाशील कृपेची, गरज भासणारे प्रसंग येतात. “क्रियाशील कृपा” म्हणजे “कृती करण्यासाठी मिळणारी कृपा.” ती तात्कालिक असते: एखाद्या विशिष्ट हेतूसाठी ती एका क्षणी दिली जाते आणि तो हेतू साध्य झाला किंवा ती नाकारली गेली की ती संपते. ही कृपा आपल्याला अनेक प्रकारे साहाय्य करते. मोह होतो तेव्हा त्या क्षणी देवाची इच्छा कशी पूर्ण करावी, हे ती आपल्याला जाणवून देते. देवाच्या वचनावर मनन करताना त्याचा अर्थ ती आपल्याला क्षणात उलगडून दाखवू शकते, देवाच्या इच्छेनुसार प्रेमाची एखादी कृती करण्याकडे आपल्याला वळवू शकते किंवा आपल्या मानवी स्वभावातील दुर्बलतांवर मात करण्याचे बळ देऊ शकते. कृपा आपल्याला प्रार्थनेत प्रेरणा देते, मरणशय्येवर अखेरपर्यंत निष्ठावान राहण्यास मदत करते आणि इतरही असंख्य प्रकारे आपल्याला साहाय्य करते.
पवित्रीकरणाची कृपा संस्कारांद्वारे दिली जाते, तर क्रियाशील कृपा विविध मार्गांनी मिळते. या कृपेचा एकमेव स्रोत देवच आहे; तरीही आपल्या प्रार्थनांद्वारे आणि स्वर्गातील देवदूत व संत यांच्या प्रार्थनांद्वारे ती आपल्याला मिळू शकते. स्वर्गात ज्यांना अधिक उच्च दर्जाचे गौरव प्राप्त झाले आहे, त्या संतांची आणि देवदूतांची मध्यस्थी अधिक प्रभावी असते. पृथ्वीवर अजूनही यात्रिक म्हणून जीवन जगणाऱ्या अधिक पवित्र व्यक्तींच्या बाबतीतही हेच खरे आहे. म्हणूनच असिसीचे संत फ्रान्सिस आणि लिझियेची संत तेरेझ यांच्यासारख्या थोर संतांनी आणि सेराफ देवदूतांच्या श्रेणीचे गौरव प्राप्त केलेल्या इतर संतांनी जिवंतपणी लोकांच्या जीवनावर खोल प्रभाव पाडला. मृत्यूनंतरही त्यांच्या मध्यस्थीच्या पुण्याईमुळे पृथ्वीवर त्यांचा प्रभाव समर्थपणे चालू राहतो.
संत मारिया फॉस्टिना कोवाल्स्का यांना झालेल्या अनेक दर्शनांपैकी एका दर्शनात, मध्यस्थीच्या प्रार्थनेचे सामर्थ्य कसे वाढते याविषयी येशू त्यांना असे म्हणाला: “तू स्वतःच्या अस्तित्वाच्या अगदी गुप्त अंतरंगात नाहीशी झाली पाहिजेस, नष्ट झाली पाहिजेस आणि जणू मृत झाली आहेस अशी जगली पाहिजेस. जिथे मानवी नजर कधीच पोहोचलेली नाही, त्या गुप्त अंतरंगात तू नष्ट झाली पाहिजेस; तेव्हाच मला तुझ्यात एक मनाला भावणारे बलिदान, माधुर्याने आणि सुगंधाने भरलेले पूर्ण होमबलिदान, सापडेल. आणि ज्या कोणासाठी तू मध्यस्थी करशील, त्याच्यासाठी तुझ्या मध्यस्थीचे सामर्थ्य महान असेल [भर दिलेला आहे]” (दैनंदिनी, #1767). येशू ज्या “संपूर्ण नाशाविषयी” बोलतो, ती गूढार्थाची भाषा आहे. ती पापाचा संपूर्ण नाश आणि ख्रिस्तासाठी फॉस्टिना यांनी केलेले आपल्या जीवनाचे संपूर्ण अर्पण दर्शवते. यातून त्यांना अत्यंत गहन पावित्र्य प्राप्त होते. त्यागमय प्रेमातून होणाऱ्या अशा संपूर्ण समर्पणाचे एक फळ म्हणजे मध्यस्थीचे सामर्थ्य विलक्षण वाढेल, असे येशू सांगतो. या जीवनात हे आपल्या प्रमुख ध्येयांपैकी एक झाले पाहिजे, जेणेकरून स्वर्गात देवदूत आणि इतर संत यांच्यासोबत आपण मध्यस्थीचे हे कार्य पुढे चालू ठेवू शकू.
पुण्याई आणि तिला अनुरूप गौरव
कृपेला आपण सातत्याने सहकार्य केल्याने आपले पावित्र्य आणि आपल्या प्रार्थनांचे सामर्थ्य वाढतेच; पण ज्या शाश्वत गौरवात आपण सहभागी होऊ, त्याची पातळीही उंचावते. ट्रेंटच्या धर्मपरिषदेने आपल्या ‘नीतिमान ठरवले जाण्याविषयीचा हुकूमनामा & सुधारणांविषयीचा हुकूमनामा’ या दस्तऐवजात (धर्मनियम 32 पाहा) शिकवले की, एखाद्या व्यक्तीच्या सत्कृत्यांनी ती व्यक्ती “खरोखरच अधिक कृपेस पात्र ठरते… आणि अधिक गौरवासही पात्र ठरते.” दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर, आपण स्वेच्छेने कृपेला सहकार्य करतो तेव्हा देव आपल्याला आणखी कृपा देतो. त्यामुळे पृथ्वीवरील आपले पावित्र्य आणि स्वर्गातील आपले शाश्वत गौरव वाढते. अशा रीतीने आपण स्वर्गीय श्रेणीक्रमाच्या अधिक उंच “पायऱ्यांवर” चढू शकतो आणि तेथे आपण अनंतकाळ राहू. येशूचे शब्द आठवा: “पृथ्वीवर स्वतःसाठी संपत्ती साठवू नका. तेथे कीड आणि जीर्णता तिचा नाश करतात, आणि चोर घर फोडून ती चोरून नेतात. त्याऐवजी स्वर्गात संपत्ती साठवा. तेथे कीड किंवा जीर्णता तिचा नाश करत नाहीत आणि चोरही घर फोडून ती चोरून नेत नाहीत” (मत्तय 6:19–20).
पृथ्वीवर कृपेला सहकार्य केल्याने आपण स्वर्गातील गौरवाच्या (आणि पृथ्वीवरील पावित्र्याच्या) निरनिराळ्या पातळ्यांना कसे पात्र ठरतो, हे पाणी ठेवण्याच्या लहानमोठ्या भांड्यांच्या उदाहरणाने सहज समजते. सर्वांत लहान भांड्यात फक्त एक थेंब मावतो. हे भांडे अशा व्यक्तीचे उदाहरण आहे जी कृपेच्या अवस्थेत मरण पावली, पण पृथ्वीवरील जीवनात देवाच्या कृपेला तिने फार थोडे सहकार्य केले आणि आपली लघुपापे व अपूर्णता मुळापासून दूर करण्यासाठीही फार थोडे प्रयत्न केले. तरीही स्वर्गात देवाच्या कृपेचा तो “एक थेंब” त्या व्यक्तीला शाश्वत कृतज्ञता आणि पूर्ण तृप्ती देण्यास पुरेसा असेल, जरी त्यांचा अनुभव अधिक उच्च गौरव लाभलेल्या संतांच्या तुलनेत कमी प्रमाणात असेल.
स्वर्गात परिपूर्ण तृप्ती अनुभवण्यासाठी आणि पृथ्वीवर कृपेच्या अवस्थेत राहण्यासाठी देवाच्या कृपेचा एक थेंबही पुरेसा आहे. पण असे थेंब मावणाऱ्या पेल्याची कल्पना करा—किंवा बादलीची, हौदाची, तलावाची, अगदी संपूर्ण महासागराचीही. पृथ्वीवर एखादी व्यक्ती देवाच्या कृपेला जितका अधिक प्रतिसाद देते आणि तिची कृती जितकी अधिक देवाच्या इच्छेशी जुळते, तितकी तिच्या आत्म्याची कृपा सामावून घेण्याची क्षमता वाढते आणि त्यानुसार स्वर्गातील तिचे गौरवही वाढते. देव त्या व्यक्तीचे अधिक पूर्णपणे रूपांतर करतो, तिला आपल्या कार्यासाठी उपयोगात आणतो आणि आपल्या दयेने तिला भरून टाकतो, तसतसा तिचा आत्मा अधिक विशाल होत जातो.
आपल्या धन्य मातेचे सर्वांत समर्पक प्रतीक म्हणजे दयेचा संपूर्ण महासागर. तिला मिळालेल्या प्रत्येक कृपेला परिपूर्ण प्रतिसाद देणारी ती एकटीच होती. म्हणून ती स्वर्गाची सर्वोच्च आणि सर्वाधिक गौरवशाली राणी म्हणून सदैव झळकत राहील. परमपवित्र त्रित्वाच्या सर्वोच्च गौरवात न्हाऊन निघालेली ती सर्व सृष्टीत सर्वांत तेजस्वी असेल. असिसीचे संत फ्रान्सिस यांच्यासारख्या इतरांनीही पृथ्वीवर असताना देवाच्या कृपेला इतक्या पूर्णपणे प्रतिसाद दिला की त्यांच्या आत्म्यांची कृपा सामावून घेण्याची क्षमता अफाट झाली. ही विशालता स्वर्गातही त्यांच्याबरोबर राहील. त्यांच्या आत्म्यांतून त्या विपुल दयेचे तेज प्रकट होईल आणि ते तेजच त्यांचे शाश्वत गौरव बनेल.
पृथ्वीवर असताना आपण कितीही पवित्र झालो, तरी आपल्याला देवाचे परमानंददायी प्रत्यक्ष दर्शन घडू शकत नाही. “आता आपल्याला आरशात पाहिल्यासारखे अस्पष्ट दिसते, पण तेव्हा आपण समोरासमोर पाहू. आता मला अंशतः कळते; तेव्हा मात्र मला पूर्णपणे कळेल, जसा मी स्वतः पूर्णपणे जाणला गेलो आहे” (1 करिंथकरांस 13:12). तरीही, पृथ्वीवर असताना आपल्याला देवाचे ज्ञान आणि त्याच्यावरील प्रेम वेगळ्या प्रकारे प्राप्त होऊ शकते. हे ज्ञान आणि प्रेम देव स्वतः आपल्या आत्म्यांत ओततो. त्यामुळे आपली बुद्धी प्रकाशमान होते आणि आपली इच्छाशक्ती बळकट होते. पवित्र शास्त्रातील ही वचने आठवा: “या युगाच्या साच्यात स्वतःला बसवू नका, तर आपल्या मनाच्या नवीकरणाने तुमचे रूपांतर होऊ द्या, म्हणजे देवाची इच्छा काय आहे, चांगले, त्याला संतोष देणारे आणि परिपूर्ण काय आहे, हे तुम्हाला ओळखता येईल” (रोमकरांस 12:2); आणि “आपण सर्वजण चेहऱ्यावरचा पडदा दूर करून प्रभूच्या गौरवाकडे पाहत असताना, त्याच प्रतिमेत आपले रूपांतर होत आहे आणि आपण गौरवाच्या एका पातळीवरून अधिक गौरवाकडे जात आहोत. हे प्रभूकडून घडते, जो आत्मा आहे” (2 करिंथकरांस 3:18).
परमानंददायी दर्शनात देव जसा खरोखर आहे तसा आपल्याला दिसेल; तेव्हा कृपेकडून गौरवाकडे वाटचाल घडते. या जीवनात आपण स्वीकारलेली कृपा अनंतकाळात आपली वाट पाहत असलेल्या गौरवाचा पाया घालते, कारण ती कृपा आपल्या आत्म्यांची देवाचे दर्शन घेण्याची क्षमता वाढवते. म्हणून या जीवनात पावित्र्याचे शिखर गाठण्यासाठी, अधिकाधिक खोलवर देवाकडे वळत राहिले पाहिजे आणि आपली इच्छा देवाच्या इच्छेशी अधिकाधिक जुळवत सतत आध्यात्मिक रूपांतराला वाव दिला पाहिजे.
ख्रिस्तामध्ये असे संपूर्ण रूपांतर होणे सोपे नाही. त्याच्याशी गूढ ऐक्य साधण्यासाठी प्रार्थना, प्रायश्चित्त आणि चिंतन यांत अधिकाधिक खोलवर जाण्याची आणि शुद्धीकरणाच्या टप्प्यांतून जाण्याची आपल्याला गरज आहे.
कृपा, पुण्य, देव व शेजाऱ्यावरील प्रेम आणि गौरव यांविषयी संत थॉमस अक्विनास यांची शिकवण
संत थॉमस अक्विनास यांना गूढ किंवा आध्यात्मिक धर्मशास्त्रज्ञ म्हणण्यापेक्षा पद्धतशीर धर्मशास्त्रज्ञ म्हणणे अधिक योग्य ठरेल. तरीही, त्यांच्या सर्वांगीण लेखनाने आध्यात्मिक आणि गूढ धर्मशास्त्र निश्चितच समृद्ध झाले आहे. क्रूसाचे संत योहान यांनी अक्विनास यांच्या ज्या मूलभूत योगदानाचा मोठा आधार घेतला, ते समजून घेण्यासाठी आपण त्यांची शिकवण समजून घेतली पाहिजे: मनुष्य देवाच्या कृपेला कसा प्रतिसाद देतो आणि त्या प्रतिसादानुसार पुण्य, देव व शेजाऱ्यावरील प्रेम आणि गौरव यांचे प्रमाण कसे बदलते. त्यांच्या शिकवणीचा गाभा मागील भागात दिसून येतो. तरी संत थॉमस यांची शिकवण अधिक थेटपणे मांडल्याने या संकल्पना अधिक स्पष्ट होतील आणि त्यांचे आकलन पक्के होईल.
पुढील उतारा संत थॉमस अक्विनास यांच्या सुम्मा थिओलॉजिका या ग्रंथातून घेतला आहे. या उताऱ्याची भाषा समजायला थोडी कठीण वाटू शकते. पण स्वर्गातील गौरवाच्या वेगवेगळ्या पातळ्या आणि व्यक्तीला देवाचे परमानंददायी दर्शन किती स्पष्टपणे घडते यांचा परस्पर संबंध तो उलगडून सांगतो:
याउलट, योहान 17:3 नुसार, देवाच्या दर्शनातच शाश्वत जीवन आहे: “तू जो एकमेव खरा देव आहेस, तुला त्यांनी जाणावे, हेच शाश्वत जीवन आहे,” इत्यादी. म्हणून शाश्वत जीवनात सर्वांना देवाच्या मूलस्वरूपाचे सारखेच दर्शन घडले, तर सर्वजण समान ठरतील. पण प्रेषित याच्या उलट सांगतो: “एका ताऱ्याचे तेज दुसऱ्या ताऱ्याच्या तेजाहून वेगळे असते” (1 करिंथकरांस 15:41).
माझे उत्तर असे आहे की, देवाच्या मूलस्वरूपाचे दर्शन घेणाऱ्यांपैकी काहींना इतरांपेक्षा त्याचे अधिक परिपूर्ण दर्शन घडते. याचे कारण असे नव्हे की एखाद्याकडे देवाची इतरांपेक्षा अधिक परिपूर्ण प्रतिमा असते, कारण हे दर्शन कोणत्याही प्रतिमेतून घडत नाही. उलट, एखाद्याच्या बुद्धीला इतरांपेक्षा देवाचे दर्शन घेण्याचे अधिक सामर्थ्य किंवा क्षमता असते, म्हणून असे घडते. मात्र, देवाचे दर्शन घेण्याची क्षमता सृष्टीतील बुद्धीला स्वभावतः नसते. ती तिला गौरवाच्या प्रकाशाने दिली जाते. हा प्रकाश बुद्धीला एका प्रकारच्या ‘देवसदृशतेत’ स्थिर करतो, हे वरच्या विवेचनातील मागील मुद्द्यावरून स्पष्ट होते.
म्हणून ज्या बुद्धीला गौरवाचा प्रकाश अधिक लाभतो, तिला देवाचे दर्शन अधिक परिपूर्णपणे घडते. ज्याच्या ठायी प्रीती अधिक असते, त्याला गौरवाच्या प्रकाशात अधिक पूर्णपणे सहभागी होता येते. कारण जिथे प्रीती अधिक, तिथे उत्कंठाही अधिक असते; आणि उत्कंठा माणसाला त्याला हवे असलेले प्राप्त करण्यास काही प्रमाणात पात्र व तयार करते. म्हणून ज्याच्या ठायी प्रीती अधिक आहे, त्याला देवाचे दर्शन अधिक परिपूर्णपणे घडेल आणि अधिक परमानंद लाभेल (I.12.6).
क्रुसाचे संत योहान यांनी केले तसे गूढ धर्मशास्त्राचे सविस्तर आणि पद्धतशीर विवेचन संत थॉमस करत नाहीत. तरीही, प्रीतीवरील आपल्या विवेचनात ते प्रीतीच्या वाढीचे तीन टप्पे सांगतात—आरंभिक, प्रगत आणि परिपूर्ण (खालील ठळक अक्षरे मूळ मजकुरात नाहीत):
त्याचप्रमाणे, प्रीती वाढत असताना मनुष्य ज्या निरनिराळ्या ध्येयांकडे वळतो, त्यांनुसार प्रीतीच्या पातळ्या ओळखता येतात. सुरुवातीला पाप टाळणे आणि प्रीतीच्या विरुद्ध वागण्यास प्रवृत्त करणाऱ्या वासनांना प्रतिकार करणे, हे मनुष्याचे मुख्य कर्तव्य असते. हे आरंभिकांना लागू होते. त्यांच्या ठायी असलेली प्रीती नष्ट होऊ नये म्हणून तिचे पोषण आणि जतन करावे लागते. दुसऱ्या टप्प्यात चांगुलपणात प्रगती करणे हे मनुष्याचे मुख्य ध्येय असते. ही प्रगतांची वाटचाल आहे. आपली प्रीती वाढवून ती अधिक दृढ करणे हे त्यांचे मुख्य ध्येय असते. तिसऱ्या टप्प्यात देवाशी एकरूप होणे आणि त्याच्यामध्ये आनंद पावणे हे मनुष्याचे मुख्य ध्येय असते. हे त्या परिपूर्णांना लागू होते, ज्यांना “या जीवनातून सुटून ख्रिस्ताबरोबर राहण्याची इच्छा आहे”
आक्षेप 3 ला उत्तर. परिपूर्ण लोकही प्रीतीत प्रगती करतात. तरी ती त्यांची मुख्य चिंता नसते; देवाशी एकरूप होण्याकडेच त्यांचे मुख्य लक्ष असते. आरंभिक आणि प्रगत हे दोघेही देवाशी एकरूप होण्याचा प्रयत्न करतात, तरी त्यांचे मुख्य लक्ष इतर गोष्टींवर असते: आरंभिकांचे पाप टाळण्यावर, तर प्रगतांचे सद्गुणांत प्रगती करण्यावर (II.II.24.9).
संत थॉमस यांच्या स्पष्टीकरणाचा गाभा असा आहे: स्वर्गात आपल्या सर्वांना देवाचे तेच परमानंददायी दर्शन घडेल. देवाचे स्वरूप बदलत नाही आणि तेच स्वरूप आपण सर्वजण पाहू. मात्र पवित्र त्र्यैक्याचे दर्शन घेताना प्रत्येक मनुष्याला आणि देवदूताला देवाचा अनुभव वेगवेगळ्या प्रमाणात येईल. मनुष्याला स्वर्गात देवाचा अनुभव किती पूर्णपणे येईल, हे त्याने आपल्या जीवनात प्रीतीत किती वाढ साधली यावर अवलंबून असते.
एक उदाहरण घ्या. समजा, तुम्ही इतर 100,000 चाहत्यांसोबत व्यावसायिक फुटबॉलचा सामना पाहायला गेला आहात. तुमच्यासोबत एक मित्र आहे, पण त्याला फुटबॉलची काहीच माहिती नाही. याउलट, तुम्हाला खेळाविषयी आणि सामना खेळणाऱ्या दोन्ही संघांविषयी खडानखडा माहिती आहे. तुम्ही दोघेही तोच सामना पाहत असलात, तरी तुमचा अनुभव वेगळा, अधिक उत्कट आणि बहुधा अधिक आनंददायी असेल. कारण खेळातले अनेक बारकावे तुम्हाला समजतात. खेळाची आणि संघांची माहिती असल्यामुळे तुम्ही त्या सामन्यात अधिक रमू शकता.
त्याचप्रमाणे, आरंभिक अवस्थेतून प्रगत आणि मग परिपूर्ण अवस्थेकडे वाटचाल करताना जीवनात प्रीती जितकी वाढते, तितकी देवाचे स्वरूप जाणण्याची आणि अनुभवण्याची क्षमता वाढते. म्हणून परिपूर्ण आत्म्याला अनुभवायला मिळणारा गौरव आरंभिक अवस्थेतील आत्म्याच्या अनुभवापेक्षा कितीतरी अधिक असेल, कारण देवाच्या स्वरूपाची परिपूर्णता जाणण्याची आणि अनुभवण्याची क्षमता आरंभिक आत्म्यात कमी असते.
देवाच्या कृपेकडे नेणारे मध्यस्थ आणि मार्गदर्शक: देवदूत आणि संत
सुम्मा थिओलॉजिका या ग्रंथातील कृपेविषयीच्या विवेचनात (पहिल्या भागाचा दुसरा विभाग, प्रश्न 112) संत थॉमस अक्विनास आपल्या जीवनातील देवदूतांची भूमिका अधिक स्पष्ट करतात. “देवदूत इतर देवदूतांना किंवा मनुष्यांना शिकवण देऊन शुद्ध करतात, त्यांना प्रकाश देतात आणि परिपूर्णतेकडे नेतात; कृपेद्वारे त्यांना नीतिमान ठरवून नव्हे. म्हणूनच डायोनिसियस म्हणतात (स्वर्गीय श्रेणीव्यवस्था, vii) की ‘हे शुद्धीकरण, प्रकाशप्राप्ती आणि परिपूर्णता म्हणजे दैवी ज्ञान प्राप्त होणे, दुसरे काही नव्हे’” (अनुच्छेद 1.3).
यातून आपल्या जीवनात देवदूत बजावत असलेली मुख्य भूमिका अधोरेखित होते. येशू आपल्या मानवी स्वभावात पवित्र करणाऱ्या कृपेचा मध्यस्थ आहे; ती कृपा आता सामान्यतः संस्कारांद्वारे आपल्याला मिळते. देवदूत अशा प्रकारे त्या कृपेचे मध्यस्थ नाहीत. तसेच आपल्या पुत्राची कृपा मध्यस्थीने आपल्यापर्यंत पोहोचवणाऱ्या आपल्या धन्य मातेसारखीही त्यांची भूमिका नाही. ते आपल्याला पवित्र करणारी कृपा देत नाहीत. मात्र ते दोन गोष्टी करू शकतात. पहिली म्हणजे, देवदूत आणि संत आपल्या मध्यस्थीच्या सामर्थ्याने आणि स्वर्गात त्यांना लाभलेल्या गौरवाच्या प्रमाणानुसार, आपल्या प्रार्थनांद्वारे देवाची अनेक प्रसंगोचित साहाय्यकारी कृपादाने आपल्यासाठी ‘मिळवू’ शकतात. ख्रिस्ताच्या एकाच शरीराचे अवयव या नात्याने ते ही मध्यस्थी करतात. दुसरी म्हणजे, देवाने प्रकट केलेले सत्य आपल्या मनाला शिकवून आपल्याला ‘शुद्ध करण्याचे, प्रकाश देण्याचे आणि परिपूर्ण करण्याचे’ नैसर्गिक सामर्थ्य देवदूतांकडे आहे. एका अर्थी, हे कृपेचे वाटपच आहे, कारण हे कार्य कृपेने आणि देवदूतांच्या नैसर्गिक सामर्थ्याच्या सहकार्याने घडते. मात्र देवदूत आपल्या इच्छाशक्तीला चालना देऊ शकत नाहीत. चांगल्याची निवड करण्यासाठी आणि वाईट टाळण्यासाठी आपल्याला आवश्यक असलेली कृपा देव, आणि केवळ देवच, थेट देऊ शकतो, हे संत थोमस अगदी स्पष्ट करतात. तरीही देवदूत आपल्या मनाशी संवाद साधू शकतात आणि आपल्या इंद्रियांना क्लेश किंवा दिलासा देऊ शकतात. अशा रीतीने ते आपल्याला देवाच्या इच्छेनुसार वागण्यास उद्युक्त करतात आणि त्या दिशेने नेतात.
दुसऱ्या भागाच्या प्रस्तावनेत लोयोलाचे संत इग्नेशियस यांच्या आध्यात्मिक साधना या ग्रंथाचा सारांश दिला आहे. आत्म्यांची पारख हा त्यांच्या शिकवणुकीचा केंद्रबिंदू आहे. आपल्या मनात आणि शारीरिक इंद्रियांद्वारे चांगले आणि दुष्ट देवदूत कसे कार्य करतात, आणि त्यांच्या कार्यातला फरक आपण कसा ओळखू शकतो, हे संत इग्नेशियस सविस्तर समजावून सांगतात. उदाहरणार्थ, दुसऱ्या आठवड्याच्या शिकवणुकीतील सातव्या नियमात ते म्हणतात:
जे चांगल्याकडून अधिक चांगल्याकडे वाटचाल करतात, त्यांच्या आत्म्यांना चांगला देवदूत सुखद, हलका आणि कोमल स्पर्श करतो, जसा पाण्याचा थेंब स्पंजात अलगद मुरतो. पण दुष्ट देवदूताचा स्पर्श तीव्र असतो; तो आवाज करतो आणि अस्वस्थता निर्माण करतो, जसा पाण्याचा थेंब दगडावर पडतो. जे वाईटाकडून अधिक वाईटाकडे वाटचाल करतात, त्यांच्या आत्म्यांना हेच आत्मे याच्या उलट रीतीने स्पर्श करतात.
दुसऱ्या शब्दांत, देवदूत आपल्याला अनोख्या रीतीने मदत करतात. देवाची कृपा स्वीकारण्यास आपण तयार व्हावे म्हणून ते आपले लक्ष देवाकडे वळवतात आणि आपल्या नैसर्गिक सामर्थ्याने आपल्याला पापापासून दूर नेतात. त्यांच्या या सेवेची आपल्याला गरज आहे. ते आपल्याला कशी मदत करतात हे समजले, तर त्यांच्या सेवेवर विसंबणे आपल्याला अधिक सहज जाते.
पुढे: आठवे प्रकरण—सोन्याच्या जिन्याच्या नऊ पायऱ्या

मऊ मुखपृष्ठाची आवृत्ती – किंडल ई-पुस्तक – गूगल प्ले – ॲपल बुक्स – आणखी पर्याय!
