चारही खंड मऊ मुखपृष्ठाच्या छापील पुस्तकांच्या & ई-पुस्तकांच्या स्वरूपात उपलब्ध आहेत!

ॲमेझॉन – गूगल प्ले – आयट्यून्स – बार्न्स अँड नोबल – आणि इतरही!
प्रेम स्वीकारणे आणि व्यक्त करणे
सामान्य काळातील तेरावा रविवार (वर्ष अ)
येशू आपल्या प्रेषितांना म्हणाला: “जो आपल्या वडिलांवर किंवा आईवर माझ्यापेक्षा अधिक प्रेम करतो, तो मला योग्य नाही; आणि जो आपल्या मुलावर किंवा मुलीवर माझ्यापेक्षा अधिक प्रेम करतो, तो मला योग्य नाही. जो आपला क्रूस उचलून माझ्यामागे येत नाही, तोही मला योग्य नाही.” मत्तय 10:37–38
एका शास्त्र्याने येशूकडे येऊन त्याला विचारले की, सर्व आज्ञांमध्ये सर्वांत मोठी आज्ञा कोणती? येशूने उत्तर दिले: “‘तू आपला प्रभू परमेश्वर ह्याच्यावर पूर्ण अंतःकरणाने, पूर्ण जिवाने, पूर्ण मनाने आणि पूर्ण शक्तीने प्रेम कर.’ दुसरी आज्ञा ही आहे: ‘तू आपल्या शेजाऱ्यावर स्वतःसारखे प्रेम कर.’ यांच्यापेक्षा मोठी दुसरी कोणतीही आज्ञा नाही” (मार्क 12:30–31).
आजच्या शुभवर्तमानातही अशीच शिकवण आहे: आपण देवावर सर्वांपेक्षा अधिक प्रेम केले पाहिजे—आई, वडील, मुलगा किंवा मुलगी यांच्यापेक्षाही अधिक. देवावरील प्रेमाची तुलना कुटुंबावरील प्रेमाशी करताना येशू कौटुंबिक मायेचे महत्त्व कमी करत नाही. उलट, तो दाखवून देतो की देवावर प्रथम प्रेम केल्यानेच आपण इतरांवर खरे प्रेम करू शकतो.
संत थॉमस अक्विनस शिकवतात: “ईशप्रेमातून आपण देवावर सर्व गोष्टींपेक्षा अधिक आणि इतर सर्वांच्या आधी प्रेम केले पाहिजे. कारण देव हा आनंदाचा उगम आहे म्हणून आपण त्याच्यावर प्रेम करतो, तर आपला शेजारी आपल्याबरोबर त्या आनंदात सहभागी आहे म्हणून आपण त्याच्यावर प्रेम करतो” (सुम्मा थेओलोजिए II-II, Q.26, A.2). दुसऱ्या शब्दांत, आपण देवावर प्रथम प्रेम केले पाहिजे, कारण तोच परमसुखाचे अंतिम कारण आणि उगम आहे. हे परमसुखच एकमेव खरा आनंद आहे. आपल्या कुटुंबीयांवर आणि शेजाऱ्यांवर प्रेम करण्यास आपल्याला बोलावले आहे; पण ख्रिस्ती प्रेम आपल्याला शिकवते की, देवाशी असलेले त्यांचे नाते लक्षात घेऊन आपण त्यांच्यावर प्रेम करावे, कारण आपल्याप्रमाणेच त्यांनाही दैवी आनंद लाभतो.
हे शुभवर्तमान आचरणात आणणे कठीण वाटते, याचे एक कारण असे की आपल्या स्वाभाविक जिव्हाळ्याच्या भावना चांगल्या असल्या, तरी दैवी प्रेमाने त्यांचे रूपांतर होणे आवश्यक आहे. आईवडील आणि मुलांवर प्रेम करणे स्वाभाविक आहे. देवानेच आपल्या ठायी ही माया ठेवली आहे. प्राणीसुद्धा सहजप्रवृत्तीने आपल्या पिलांची काळजी घेतात. पण येशू आपल्याला याहून उंच पातळीवरचे प्रेम करायला बोलावतो: असे प्रेम, जे केवळ भावनिक जिव्हाळा किंवा कर्तव्य यांपलीकडे जाते आणि दैवी प्रेमाने परिपूर्ण होते. येशूची शिकवण स्वाभाविक प्रेम नाकारत नाही; उलट, ती ते शुद्ध करते, उन्नत करते आणि सर्वोच्च कल्याणाकडे, म्हणजे खुद्द देवाकडे, वळवते.
‘वडिलांवर किंवा आईवर’ अथवा ‘मुलावर किंवा मुलीवर’ आपल्यापेक्षा अधिक प्रेम करण्याविषयी येशू बोलतो, तेव्हा तो कधीकधी आपल्या भावनांमध्ये जाणवणाऱ्या अंतर्गत संघर्षाकडे लक्ष वेधतो. दैवी प्रेमाने स्वाभाविक जिव्हाळ्याचे रूपांतर झाले नाही, तर आपण दुसऱ्यावर केलेल्या प्रेमाने त्याच्या भल्यापेक्षा नुकसानच अधिक होऊ शकते. जेव्हा जिव्हाळ्याला योग्य दिशा नसते, तेव्हा सर्वोच्च कल्याण असलेल्या देवाची जागा भावनिक जिव्हाळा आणि माणसांकडून मिळणारा दिलासा या दुय्यम गोष्टी घेतात. खरा धोका तेव्हा उद्भवतो, जेव्हा आपल्या प्रिय व्यक्ती देवाच्या इच्छेपासून दूर जातात आणि आपण चुकीच्या मायेपोटी त्यांच्या चुकीला दुजोरा देतो. असे केल्याने खऱ्या परमसुखापासून वंचित असलेल्या अवस्थेतच त्यांना आपण अधिक घट्ट रोवतो.
खऱ्या प्रेमाचा पाया हा आहे: आपल्यासाठी आणि आपल्या प्रिय व्यक्तींसाठी परिपूर्ण आनंदाचा उगम केवळ देवच आहे. देवावरील आपली श्रद्धा इतरांवर प्रेम करण्याची आपली रीती बदलते. मग आपण केवळ त्यांचे ऐहिक सुख किंवा भावनिक स्वास्थ्य पाहत नाही; उलट, आपण त्यांना शाश्वत कल्याणाकडे, म्हणजे खुद्द देवाकडे, वळवतो. तोच एकटा त्यांच्या प्रत्येक आकांक्षेची पूर्तता करू शकतो.
आपण देवावर प्रथम प्रेम करतो, तेव्हा आपली सर्व नाती शुद्ध होतात. आपण इतरांवर केवळ मानवी जिव्हाळ्याने प्रेम करत नाही, तर खुद्द देवाच्या प्रेमाने त्यांच्यावर प्रेम करतो. त्यांचे अंतिम कल्याण, म्हणजे देवामध्ये त्यांना सार्वकालिक जीवन लाभावे, ही आपली इच्छा असते. असे शुद्ध झालेले प्रेम मानवी जिव्हाळा नाकारत नाही; उलट, ते त्याला उन्नत करते आणि योग्य दिशा देते. त्यामुळे आपले प्रेम केवळ भावनेपुरते राहत नाही, तर दैवी प्रेमाच्या सामर्थ्याने खरे परिवर्तन घडवते.
आज तुमच्या सर्वांत जवळच्या व्यक्तींविषयी चिंतन करा. त्यांच्यावर सर्वोच्च प्रकारचे प्रेम करण्यास देव तुम्हाला बोलावतो. तुमच्या जिव्हाळ्याच्या भावनांना योग्य स्थान आहे का, की देव तुमच्यात रुजवू इच्छित असलेल्या दैवी प्रेमाच्या त्या कधी आड येतात? तसे असेल, तर आपले हृदय देवाकडे वळवा. सर्वांपेक्षा अधिक त्याच्यावर प्रेम करण्याचा प्रयत्न करा. तुमचे सर्वांत उत्कट प्रेम आणि तुमची सर्वांत खोल ओढ त्याच्यासाठी असू द्या. देवाला पहिले स्थान दिल्यावर त्याचे प्रेम तुमचे अंतरंग बदलेल. मग तुम्ही इतरांवर केवळ स्वाभाविक मायेने नव्हे, तर खुद्द ख्रिस्ताच्या प्रेमाने प्रेम करू शकाल आणि त्यांना ख्रिस्ताशी एकरूप होण्याच्या शाश्वत आनंदाकडे नेऊ शकाल.
हे परिपूर्ण प्रेमाच्या प्रभू, तुझे प्रेम निर्मळ, पवित्र आणि मानवी आकलनाच्या पलीकडचे आहे. ते इतके अथांग आणि सर्वव्यापी आहे की त्याची खोली मला कधीच मोजता येणार नाही. हे प्रभू, मला तुझ्या या प्रेमात सामावून घे, म्हणजे मी सर्व गोष्टींपेक्षा अधिक तुझ्यावर प्रेम करीन. त्या प्रेमातून तुझ्या पवित्र हृदयाचे प्रेम माझ्याद्वारे इतरांपर्यंत वाहू दे, म्हणजे त्यांच्यावर प्रेम करताना मी तुझ्यावर प्रेम करीन. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
बरे करणारी करुणा
सामान्य काळातील तेरावा रविवार (वर्ष ब)
एका स्त्रीला बारा वर्षांपासून रक्तस्रावाचा त्रास होता. अनेक वैद्यांकडून उपचार घेताना तिने खूप हाल सोसले होते आणि तिच्याजवळ होते ते सर्व खर्च केले होते. तरीही तिला काहीच गुण आला नाही; उलट तिची प्रकृती अधिकच बिघडली. तिने येशूविषयी ऐकले होते. ती गर्दीतून त्याच्या मागे आली आणि तिने त्याच्या अंगावरील झग्याला स्पर्श केला. ती म्हणाली, “मी केवळ त्याच्या वस्त्रांना स्पर्श केला, तरी बरी होईन.” मार्क 5:25–28
बारा वर्षे रक्तस्रावाने त्रस्त असलेल्या त्या स्त्रीला यहुदी समाजात धार्मिक विधींच्या दृष्टीने अशुद्ध मानले जात होते. तिच्या शारीरिक व्याधीमुळे ती सामाजिक आणि धार्मिक जीवनापासूनही दुरावली होती (पाहा: लेवीय 15:25–27). तिला इतरांना स्पर्श करण्यास मनाई होती आणि तिच्या स्पर्शाने इतरांनाही अशुद्ध मानले जाई. त्यामुळे समाजजीवनापासून आणि मंदिरातील उपासनेपासून ती आणखी दूर लोटली गेली.
या शुभवर्तमानाचा बोध समजून घेण्यासाठी प्रथम त्या स्त्रीचे दुःख किती खोल होते, हे आपण ओळखले पाहिजे. तिची व्याधी ही पापामुळे जखमी झालेल्या आणि केवळ मानवी उपायांनी खरे आरोग्य प्राप्त करू न शकणाऱ्या पतित मानवजातीच्या व्यापक दुर्दशेचे प्रतीक आहे. दुःखाने आपल्या मनात सहवेदना जागी व्हावी, जेणेकरून आपण इतरांचे दुःख ओळखू आणि करुणेने त्यात सहभागी होऊ. त्या स्त्रीप्रमाणे काही जणांना स्वतःची काहीही चूक नसताना दुःख भोगावे लागते, तर काहींना पापामुळे उद्भवलेले दुःख सोसावे लागते. पापाचा निषेध केला पाहिजे; पण पापी व्यक्तीवर प्रेम केले पाहिजे आणि तिच्याशी दयेने व करुणेने वागले पाहिजे. आपला प्रभू आपल्यापैकी प्रत्येकाकडे अशाच खुल्या मनाने पाहतो.
येशू हा या करुणेचा परिपूर्ण आदर्श आहे. आपल्यामध्ये वावरण्यासाठी आणि आपल्या दुःखात पूर्णपणे सहभागी होण्यासाठी त्याने मानवी स्वभाव धारण केला आणि शेवटी क्रूसावर ते दुःख स्वीकारले. शुभवर्तमानांमध्ये ठिकठिकाणी दिसते की इतरांच्या दुःखाने त्याचे अंतःकरण हेलावून जात असे. त्याच्याभोवती मोठा जनसमुदाय जमला तेव्हा, “त्यांना पाहून त्याचे हृदय दयेने भरून आले, कारण ते मेंढपाळ नसलेल्या मेंढरांसारखे हैराण आणि निराधार होते” (मार्क 9:36). त्याच्या सेवाकार्यामागे स्वार्थ नव्हता; आत्म्यांना खरे आरोग्य लाभावे, ही त्याच्या अंतःकरणाची तळमळ होती.
आज अनेक जण वरून शांत दिसतात, पण मनात दुःख सोसत असतात. काही जण स्वतःला सावरल्याचा आव आणून एकटेपणाच्या आणि तुटलेपणाच्या जखमा लपवतात. येशूने त्या स्त्रीच्या दिसणाऱ्या व्याधीपलीकडचे दुःख ओळखले. त्याचप्रमाणे तो प्रत्येक आत्म्याचा न दिसणारा संघर्ष पाहतो आणि त्याला खरे आरोग्य द्यायला आतुर असतो. आपणही तसेच करावे, असे तो आपल्याला सांगतो.
या स्त्रीच्या मनात काय चालले होते, याची एक दुर्मिळ झलक शुभवर्तमान आपल्याला दाखवते: “मी केवळ त्याच्या वस्त्रांना स्पर्श केला तरी बरी होईन.” यातून तिच्या श्रद्धेची खोली दिसते. तिची श्रद्धा नम्र होती, कोणाच्या नजरेत भरत नव्हती, तरी ख्रिस्ताच्या सामर्थ्यावर तिचा दृढ भरवसा होता. खरी श्रद्धा नसतानाही लोक येशूभोवती गर्दी करत होते; पण तिने त्याच गर्दीतून भरवशाने त्याच्याकडे हात पुढे केला. त्याचा अगदी ओझरता स्पर्शही पुरेसा आहे, अशी तिची खात्री होती. आपण दुःख सोसत असताना ज्या आशेची आपल्याला गरज असते, तिचे सुंदर दर्शन त्या स्त्रीने घडवले.
या स्त्रीमध्ये आपण स्वतःला पाहिले पाहिजे आणि तिचे अनुकरण केले पाहिजे. पापामुळे, दुःखामुळे किंवा मनातल्या संघर्षांमुळे आपल्यापैकी प्रत्येकाला कधी ना कधी एकाकीपणा जाणवतो. आपल्या कथेपासून आपल्याला बोध मिळावा म्हणून देवाने आपल्या सुज्ञतेने त्या स्त्रीला दीर्घकाळ व्याधी सोसू दिली. इतरांच्या आदरास पात्र ठरलेल्या व्यक्तींनाही कुणाच्या नजरेस न पडणारी ओझी वाहावी लागत असतील. अशा वेळी स्वतःतच गुरफटून जाण्याचा मोह आपल्याला होऊ शकतो; पण त्याऐवजी मुक्ती मिळवण्यासाठी आपण त्याच्याकडे वळावे, असे देव आपल्याला आवाहन करतो.
आज त्या स्त्रीने दाखवलेल्या भरवशावर चिंतन करा. तिने दुःखाचे रूपांतर निराशेत होऊ दिले नाही आणि एकाकीपणापुढेही हार मानली नाही. उलट, अगदी क्षणभराचा स्पर्शही आपल्याला बरे करू शकतो, या खात्रीने ती अढळ श्रद्धेने येशूकडे गेली. ख्रिस्ताशी झालेली तिची भेट आपल्याला शिकवते की आपण श्रद्धेने पुढे पाऊल टाकतो आणि भीती व शंका यांवर मात करून त्याच्या दयेचा स्वीकार करतो, तेव्हा बरे होण्यास सुरुवात होते. जीवनात लक्ष विचलित करणाऱ्या गोष्टींची आणि अनिश्चिततेची कितीही गर्दी असली, तरी ख्रिस्तच आपल्याला खऱ्या अर्थाने पुन्हा उभे करू शकतो, या जाणिवेने त्यातून वाट काढण्याची प्रेरणा तिच्या उदाहरणातून घेऊ या. केवळ बरे होण्याच्या आशेने नव्हे, तर त्याची करुणा कधीच कमी पडत नाही, या खात्रीने त्याच्याकडे जाण्याचा निश्चय करा. आपण त्याच्या प्रेमाचा स्वीकार केला की तेच प्रेम आपल्या दुःखाला त्याच्या अधिक जवळ जाण्याचे साधन बनवते.
हे परम करुणामय आणि दयाळू प्रभू, तू मला दुःखात पाहतोस तेव्हा तुझे हृदय दयेने भरून येते. माझे प्रत्येक दुःख तुला दिसते. तुझ्या परिपूर्ण प्रेमाने मला बरे करावे आणि पुन्हा तुझ्या कृपेत आणावे, अशी तुझी इच्छा आहे. तुझे प्रेम कधीच कमी पडत नाही, या जाणिवेने मी सदैव अढळ भरवशाने तुझ्याकडे वळावे. हे प्रभू, शुभवर्तमानातील त्या स्त्रीप्रमाणे मी तुझ्याकडे हात पुढे करतो; मला बरे करणाऱ्या तुझ्या स्पर्शाची मला आस आहे. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
भावनांच्या अतिरेकावर संयम
सामान्य काळातील तेरावा रविवार (वर्ष क)
त्याला वर घेतले जाण्याचे दिवस पूर्ण झाले तेव्हा त्याने यरुशलेमला जाण्याचा ठाम निश्चय केला आणि आपल्यापुढे दूत पाठवले. वाटेत, त्याच्या स्वागताची तयारी करण्यासाठी ते शोमरोनी लोकांच्या एका गावात गेले. पण येशू यरुशलेमला जात असल्यामुळे तेथील लोकांनी त्याचे स्वागत केले नाही. हे पाहून याकोब आणि योहान या शिष्यांनी विचारले, “प्रभू, स्वर्गातून अग्नी खाली बोलावून त्यांचा नाश करावा, अशी तुझी इच्छा आहे का?” येशूने वळून त्यांना खडसावले. मग ते दुसऱ्या गावाला गेले. लूक 9:51–56
याकोब आणि योहान हे भाऊ होते. प्रेषित होण्यापूर्वी ते आपले वडील जब्दी यांच्यासोबत मासेमारी करत असत. पेत्र आणि आंद्रेया या भावांशीही त्यांची मैत्री होती. ते दोघेही मासेमारी करत असत आणि पुढे तेही प्रेषित झाले. येशूने त्यांना बोलावले त्या क्षणापासून त्यांचे जीवन आमूलाग्र बदलले. ते आपल्या यहुदी धर्माशी निष्ठावान होते, तरी ते अजून संत झाले नव्हते. त्यांना अजून पुष्कळ शिकायचे होते; आध्यात्मिक वाढ आणि मनपरिवर्तन यांची त्यांना गरज होती.
आजचे शुभवर्तमान याकोब आणि योहान यांच्या जीवनातील एक निर्णायक प्रसंग आपल्यासमोर ठेवते. ज्याची इतका काळ वाट पाहिली होती तो मशीहा अखेर आला होता आणि त्याने आपली प्रेषित म्हणून निवड केली होती, याचा त्यांना मोठा आनंद झाला. केवढा हा सन्मान आणि केवढे हे भाग्य! पण देवाच्या कृपेने त्यांच्या उत्साहाचे अजून पूर्ण रूपांतर झाले नव्हते. म्हणून नकाराला त्यांनी दयेने उत्तर देण्याऐवजी संतापून दोष दिला.
शोमरोनी आणि यहुदी यांच्यात खोलवर रुजलेले वैर होते. शोमरोनी लोक फक्त पंचग्रंथ (बायबलचे पहिले पाच ग्रंथ) मानत. यरुशलेममध्ये उपासना करणे त्यांना मान्य नव्हते; त्याऐवजी ते गरिझीम पर्वतावर उपासना करत. या धार्मिक मतभेदामुळे शतकानुशतके ते वैर धुमसत राहिले. येशू आणि त्याचे शिष्य एका शोमरोनी गावातून जात असताना त्यांना या दुराव्याचा प्रत्यक्ष अनुभव आला. येशू यरुशलेमला जात होता, म्हणून शोमरोनी लोकांनी त्याचे स्वागत करण्यास नकार दिला. हा नकार याकोब आणि योहान यांच्या जिव्हारी लागला आणि पिढ्यानपिढ्या चालत आलेला त्यांचा पूर्वग्रह आणखी बळावला. वचन दिलेल्या मशीहालाच नाकारण्याची शोमरोनी लोकांची हिंमत तरी कशी झाली! म्हणून अहज्या राजाच्या दूतांवर एलिया संदेष्ट्याने जसा स्वर्गातून अग्नी उतरवला होता, तसाच अग्नी या लोकांवर उतरावा अशी आज्ञा करावी, असे त्यांना वाटले (पाहा 2 राजे 1:10-12). पण येशूने लगेच त्यांना खडसावले. आपले कार्य सूडाचे नसून दयेचे आणि उद्धाराचे आहे, हे त्याने त्यांना शिकवले.
या प्रसंगात सर्व शिष्यांसाठी एक महत्त्वाचा धडा आहे. नीतिमत्तेसाठीचा आवेश चांगला आहे, पण त्याला दैवी प्रेमाची जोड आणि संयम हवा. तारुण्याच्या आवेशात याकोब आणि योहान यांना येशूचे राजेपण नेमके कशात आहे, हे समजले नाही. तो आपल्या शत्रूंचा नाश करायला नव्हे, तर धीराने आणि त्यागाने त्यांची मने जिंकायला आला होता. त्याने त्यांना खडसावले, तो न्याय नाकारण्यासाठी नव्हे, तर अधिक उदात्त मार्गाकडे त्यांना बोलावण्यासाठी. हा मार्ग नाशाऐवजी मनपरिवर्तन घडवू पाहतो. येशूला नाकारण्यात शोमरोनी लोकांची चूक झाली, तरी पुढे त्यांचे मनपरिवर्तन होईल अशी आशा आपल्या प्रभूने सोडली नाही. आणि त्यांच्यापैकी काहींचे मन खरोखरच बदलले.
आपल्याही जीवनात, विशेषतः आध्यात्मिक वाटचालीच्या सुरुवातीला, नकार किंवा विरोधाला सामोरे गेल्यावर आपण अनेकदा आवेशात प्रतिक्रिया देतो. रागाच्या भरात आपला संयम सहज सुटतो आणि समेट साधण्याऐवजी आपण सूड घेण्याचा विचार करतो. त्या दिवशी याकोब आणि योहान यांना मिळालेला धडा आपल्याला शिकवतो की इतरांनी आपल्याला नाकारले म्हणून आपण त्यांना नाकारू नये. भावनांच्या भरात वाहून जाण्याच्या मोहावर मात करून, केवळ सद्गुणांनी साधता येणारे अधिक मोठे भले साधण्यास आपल्याला बोलावले आहे.
पवित्रतेकडे जाणारी वाट ही मनपरिवर्तनाची वाट आहे. भावनांचा अतिरेक संयमाने आवरणे हा त्या परिवर्तनाचाच एक भाग आहे. हे कठीण आहे, कारण देवाची दया आपल्याला आपल्या सहज उमटणाऱ्या, पण योग्य दिशा गमावलेल्या भावनिक प्रतिक्रियांच्या खूप पलीकडे जाण्यास बोलावते. नकार मिळाल्यावर संतापणे किंवा अन्याय झाला की इतरांना खडसावणे सोपे असते. देवाच्या कृपेला आपला स्वभाव बदलू देण्यासाठी वेळ, प्रार्थना आणि धीर लागतो.
आज तुम्ही ज्यांच्यावर टीका करता आणि ज्यांना खडसावता, अशा लोकांचा विचार करा. याकोब आणि योहान यांच्या जागी स्वतःला पाहण्याचा प्रयत्न करा. कोणी तुम्हाला नाकारले किंवा तुमच्याशी वाईट वागले, तर तुम्ही कसे वागता? तुम्ही शिक्षेची मागणी करता का? तुम्ही कठोर न्यायाचा आग्रह धरता का? तसे असेल, तर याकोब आणि योहान यांना येशूने जसे प्रेमाने खडसावले, तसे तुम्हालाही खडसावू द्या. त्याची कानउघाडणी स्वीकारा आणि त्यातून शिका. त्याच्या दयेला तुमच्या हृदयाला आकार देऊ द्या आणि तुम्हाला अधिक परिपूर्ण प्रेमाकडे नेऊ द्या.
हे माझ्या दयाळू प्रभू, तू नकाराला सन्मानाने, आपुलकीने आणि क्षमाशीलतेने सामोरा गेलास. अशा रीतीने तू त्या नकाराची बोच दूर केलीस आणि शोमरोनी लोकांना मनपरिवर्तनासाठी आमंत्रण दिलेस. माझ्यावर अन्याय होतो तेव्हा दुखावलेल्या अभिमानावर मात करणे मला अनेकदा कठीण जाते. तुझे दयाळू हृदय मला दे, म्हणजे मी धीराने आणि प्रेमाने प्रतिसाद देईन आणि सर्व लोक तुझ्या कृपेच्या मेजवानीला येतील, अशी आशा नेहमी बाळगीन. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
शिष्य होण्यासाठी काय आवश्यक आहे?
सामान्य काळातील तेराव्या आठवड्याचा सोमवार
आपल्याभोवती लोकांचा जमाव पाहून येशूने पलीकडच्या तीरावर जाण्याची आज्ञा दिली. एक शास्त्री त्याच्याजवळ येऊन म्हणाला, “गुरुजी, तुम्ही जिथे जाल तिथे मी तुमच्यामागे येईन.” येशूने त्याला उत्तर दिले, “कोल्ह्यांना बिळे आहेत आणि आकाशातील पक्ष्यांना घरटी आहेत, पण मनुष्यपुत्राला डोके टेकायला जागा नाही.” मत्तय 8:18–20
येशू गालिल समुद्राच्या उत्तरेकडील कफर्णहूम या गावी होता. तिथे त्याने शिमोनाच्या सासूला आणि इतर अनेकांना बरे केले. त्यामुळे लोकांमध्ये मोठा उत्साह पसरला. तो तिथेच थांबून जमलेल्या लोकांकडे लक्ष देईल, असे वाटणे स्वाभाविक होते; तरीही त्याने “पलीकडच्या तीरावर जाण्याची आज्ञा दिली.”
येशू मोठ्या जनसमुदायांची सेवा करत असला, तरी लोकप्रियता मिळवणे हा त्याच्या कार्याचा उद्देश नव्हता. आपल्या उपदेशातून देवाच्या राज्याची सुरुवात करून आणि अखेरीस क्रुसावर स्वतःचे जीवन अर्पण करून पित्याची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी तो आला होता.
लोकांचा उत्साह येशूची लोकप्रियता दाखवत होता, पण तोच उत्साह त्याच्या कार्यात अडथळाही ठरत होता. कधीकधी उत्साहाच्या भरात श्रद्धेचा गहन अर्थ आपल्याला दिसेनासा होतो. त्यामुळे आपण चुकीच्या कारणांनी ख्रिस्ताच्या मागे जातो किंवा त्याच्यापासून दूर जातो. केवळ चमत्कारांचे आकर्षण वाटणारे लोक नव्हे, तर ‘येशू हाच मशीहा आहे’ असा विश्वास जाहीर करणारे शिष्य त्याला हवे होते. म्हणून तो काही काळ त्या लोकांपासून दूर गेला.
येशू निघत असताना एक शास्त्री म्हणाला, “गुरुजी, तुम्ही जिथे जाल तिथे मी तुमच्यामागे येईन.” शिष्यांच्या मनात आले असेल, “छान! येशूने एका शास्त्र्याचे मन जिंकले!” पण आपल्या प्रभूचे उत्तर वेगळे होते: “कोल्ह्यांना बिळे आहेत आणि आकाशातील पक्ष्यांना घरटी आहेत, पण मनुष्यपुत्राला डोके टेकायला जागा नाही.”
ही टीका नव्हती; येशूने केवळ गोष्ट स्पष्ट केली. त्या शास्त्रज्ञाला खरोखरच येशूचे अनुसरण करायचे असेल, तर त्यासाठी काय मोल चुकवावे लागते, हे त्याला समजणे आवश्यक होते. उत्साह ओसरतो. चांगले संकल्पही डळमळतात. पण क्रुसात रुजलेली श्रद्धा टिकून राहते.
शिष्य होण्यासाठी जीवनात किती आमूलाग्र बदल करावा लागतो, हे येशूच्या उत्तरातून दिसते: लौकिक सुरक्षिततेचा आधार सोडणे, सुखसोयी मागे टाकणे आणि गरिबी स्वीकारणे. येशूने स्वतःला “मनुष्याचा पुत्र” म्हटले, हे महत्त्वाचे आहे. सर्व सत्ता आणि गौरव ज्याच्या ठायी आहेत तो आपणच आहोत, असे तो सांगतो (दानीएल 7:13-14). तरीही आपले कार्य पूर्ण करण्यासाठी त्याला सर्वस्वाचा त्याग करून गरिबी आणि लोकांचा अव्हेर स्वीकारावा लागतो. त्या शास्त्रज्ञाला येशूचे अनुसरण करायचे असेल, तर हा विरोधाभास स्वीकारणे आवश्यक होते: सर्व काही मिळवण्यासाठी सर्व काही सोडावे लागते.
येशूचे अनुसरण केल्याने या जगात काही लाभ मिळेल, जीवनाला स्थैर्य येईल किंवा आपल्या सहकाऱ्यांमध्ये मानाचे स्थान मिळेल, अशी त्या शास्त्रज्ञाची अपेक्षा असावी. पण ख्रिस्ताच्या उत्तराने हा भ्रम दूर होतो. खरा शिष्य या जगातील असुरक्षितता आणि हालअपेष्टा स्वीकारतो. त्या शास्त्रज्ञाच्या अपेक्षा चुकीच्या आहेत हे येशूने आपल्या प्रज्ञेने ओळखले असावे. म्हणूनच त्याने प्रेमापोटी, आपले अनुसरण करण्यासाठी काय आवश्यक आहे हे स्पष्टपणे सांगितले.
“तू जिथे जाशील तिथे मी तुझ्यामागे येईन,” हे त्या शास्त्रज्ञाचे शब्द आपल्या अंतःकरणाला भिडत असतील, तर आपणही आपल्या प्रभूच्या मागे कोणताही आडपडदा न ठेवता जाण्यास आणि आपल्या मार्गात येणारा प्रत्येक अडथळा दूर करण्यास तयार असले पाहिजे. खरा प्रश्न असा आहे: येशू आपल्याला नेईल “तिथे कुठेही” त्याच्यामागे जाण्याची आपली खरोखर तयारी आहे का?
शिष्य होण्याची आपली तयारी अनेकदा काही न बोललेल्या अटींवर अवलंबून असते. आपल्या सुखसोयी, यश किंवा सुरक्षितता यांविषयीच्या अपेक्षांना धक्का बसत नसेल, तरच आपण ख्रिस्ताचे अनुसरण करायला तयार असतो. पण येशू आपल्याला या अटींपलीकडे जाण्यास बोलावतो: प्रायश्चित्ताचे जीवन स्वीकारायला, साधेपणाने जगायला, आपल्या महत्त्वाकांक्षा आणि आवडीनिवडींचा त्याग करायला, अतिरेकी आसक्ती सोडायला आणि इतरांसाठी आपले जीवन अर्पण करायला. लोकांनी अव्हेरलेला तो दुःखसहन करणारा सेवक, येशू, आपल्या तारणासाठी सर्वस्व देऊन गेला. त्याचे अनुसरण करणे म्हणजे त्यागाचा तोच मार्ग स्वीकारणे.
“तू जिथे जाशील तिथे मी तुझ्यामागे येईन,” या शास्त्रज्ञाच्या शब्दांवर आज चिंतन करा. हीच तुमची प्रार्थना होऊ द्या. स्वतःला विचारा: देव माझ्याकडून जे काही मागेल ते करण्याइतका माझा निश्चय दृढ आहे का? आमूलाग्र बदल घडवणाऱ्या या शिष्यत्वासाठी केलेला त्याग सार्थ ठरतो, असा भरवसा ठेवा. कोणतीही अट न घालता ख्रिस्ताचे अनुसरण करण्यास भिऊ नका. त्याच्यासाठी सर्वस्व गमावले, तर त्याच्यामध्ये तुम्हाला सर्व काही मिळेल. त्याच्या दुःखसहनात पूर्णपणे सहभागी होण्याचा मार्ग अनंत गौरवाकडे नेतो.
हे प्रभू, तू पूर्ण त्यागाचे जीवन जगलास. आपल्या पित्याची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी तू या जगातील सर्व सुखसोयी आणि मानसन्मान सोडलेस. तुझा शिष्य होण्यासाठी नेमके काय आवश्यक आहे, हे समजण्याची कृपा मला दे. तू मला जिथे नेशील तिथे तुझ्यामागे जाण्याचा मी निश्चय करतो. हा मार्ग नेहमी तुझ्या क्रुसापाशी नेतो, हे मला माहीत आहे. तिथे तुझ्याशी एकरूप होऊन मी माझे जीवन इतरांसाठी अर्पण करतो. तुझ्यासाठी सर्वस्व गमावले तरी तुझ्यामध्ये मला सर्व काही मिळेल, असा मला भरवसा आहे. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
सूडाच्या वादळाला थारा न देणे
सामान्य काळातील तेराव्या आठवड्याचा मंगळवार
येशू नावेत चढला तेव्हा त्याचे शिष्य त्याच्यामागे नावेत चढले. अचानक समुद्रावर इतके भयंकर वादळ उठले की लाटांचे पाणी नावेत भरू लागले; पण येशू झोपला होता. शिष्यांनी त्याच्याजवळ येऊन त्याला जागे केले आणि म्हटले, “प्रभू, आम्हाला वाचव! आमचा जीव जात आहे!” तो त्यांना म्हणाला, “अहो अल्पश्रद्धेच्या लोकांनो, तुम्ही इतके का घाबरता?” मग त्याने उठून वाऱ्यांना आणि समुद्राला दटावले, आणि सर्वत्र अगदी शांत झाले. मत्तय 8:23–26
येशूची शिकवण आणि त्याची कृत्ये यांचा शब्दशः अर्थ आपण समजून घेतला पाहिजे. पण ख्रिस्तसभेच्या आरंभीच्या धर्मपित्यांनी त्यांचा अधिक खोल, प्रतीकात्मक अर्थही दाखवून दिला आहे. यालाच पवित्र शास्त्राचा आध्यात्मिक अर्थ म्हणतात. शुभवर्तमाने हे देवाचे प्रेरित वचन आहे; त्यांचा आशय अथांग आहे आणि त्यांत अमर्याद ज्ञान आहे. येशूच्या शब्दांतून आणि कृतींतून मिळणारा संदेश आपल्या जीवनाच्या कोणत्याही अंगाला लागू होतो आणि आपल्याला भेडसावणाऱ्या कोणत्याही प्रश्नाचे उत्तर देऊ शकतो.
असाच एक प्रश्न आहे: जीवनातील वादळांना आपण कसे सामोरे जातो? आजारपण, छळ किंवा अनपेक्षित संकटे यांमुळे काही वादळे बाहेरून आपल्यावर येतात. वादळ उठले की बहुतेकदा आपण घाबरतो आणि चिंतेत पडतो. पण जेव्हा वादळ आपणच ओढवून घेतलेले असते, उदाहरणार्थ आपल्या पापामुळे, तेव्हा ती परीक्षा अनेकदा अधिक कठीण असते. जीवनातील वादळांमुळे भीती आणि चिंता निर्माण होतातच, पण त्यांचा आणखी एक, अधिक घातक परिणाम होऊ शकतो: सूड घ्यायला लावणारा राग.
या उताऱ्यावरील प्रवचनात संत ऑगस्टीन असे सांगतात: “तुम्ही अपमानाचे शब्द ऐकलेत—हा वारा; तुम्हाला राग आला—ही लाट. वारा सुटतो आणि लाटा उसळतात तेव्हा जहाज धोक्यात येते. त्याचप्रमाणे, अपमानाने तुमचे अंतःकरण खवळते तेव्हा तुमचाही आत्मा हेलकावे खातो आणि धोक्यात येतो” (नव्या करारावरील प्रवचन 63, 2).
आपण दररोज पापी माणसांमध्ये वावरतो आणि त्यांच्याशी आपला संबंध येतो. त्यामुळे अपमानाचा “वारा” कधी ना कधी आपल्याला लागणारच; त्यातून रागाची “लाट” उसळू शकते. अशा वेळी प्रश्न असा आहे: मला आलेल्या या रागाचे मी काय करणार? अपमानामुळे राग भडकतो आणि आपल्या आध्यात्मिक जीवनाला खरा धोका निर्माण होतो, असा इशारा संत ऑगस्टीन देतात. ते पुढे म्हणतात: “अपमानाचे शब्द ऐकून तुम्हाला सूड घ्यावासा वाटला, तर तुमच्या आतले वादळ अधिकच जोर धरते. आणि पाहा, सूड घेतल्यावर तुम्हाला वाटेल की तुम्ही जिंकलात. पण दुसऱ्याच्या नुकसानीत आनंद मानताना तुम्ही स्वतःचेच जहाज बुडवले आहे.”
कधी ना कधी सूड घेण्याच्या प्रयत्नात आपण सगळ्यांनीच आपल्या मनात वादळ वाढू दिले आहे. त्याचा शेवट आपल्या पतनातच होतो. रागातून अविचारी वाद, इतरांना दोष देणे, त्यांना दोषी ठरवणे किंवा अबोला धरून अप्रत्यक्षपणे राग दाखवणे सुरू झाले की आपली ‘नाव’ बुडू लागते.
वाऱ्याच्या आणि लाटांच्या माऱ्याने प्रेषित घाबरले. त्याचप्रमाणे रागाचे तडाखे आपल्याला सूड घेण्याकडे ढकलतात आणि परिस्थिती आणखी बिघडवतात. अशा वेळी एकच उपाय आहे: प्रेषितांप्रमाणे आर्त हाक मारणे, “प्रभू, आम्हाला वाचव! आम्ही बुडत आहोत!”
संकटाचे वादळात रूपांतर होत असताना ही किती समर्पक प्रार्थना आहे! देवाचा पुत्र त्यांच्याबरोबर होता. तो झोपला होता, पण त्यांच्या हाकेची वाट पाहत होता. त्याच्या उपस्थितीकडे प्रेषितांनी दुर्लक्ष केले असते, तर वादळ चालूच राहिले असते आणि त्यांची नाव फुटून ते बुडालेही असते. पण परिस्थिती हाताबाहेर जात आहे हे पाहून त्यांनी त्याला आर्त हाक मारली.
येशू जागा झाला तेव्हा त्याने प्रथम त्यांना सौम्यपणे खडसावले: “अहो अल्पविश्वासी जनहो, तुम्ही इतके का घाबरता?” वादळाची ही उपमा राग आणि सूड यांना लावली, तर जणू आपला प्रभू आपल्याला विचारतो, “रागाला तुम्ही तुमच्यावर ताबा का मिळवू दिला आणि त्याचे वादळ होईपर्यंत तो का वाढू दिला?” येशू आपल्या दयेने आपल्या पापामुळे उठलेले वादळ शांत करू शकतो. पण खोल आणि दृढ विश्वास असेल, तर पहिल्या अपमानाची बोच मनात रुजण्यापूर्वीच आपण क्षमा करू शकतो आणि तिचे रूपांतर रागात व सूडभावनेत होऊ देत नाही.
आज तुम्हाला रागाकडे ओढणाऱ्या ‘वाऱ्याच्या’ पहिल्या झुळुकीवर चिंतन करा. क्षमा करण्याचे ठरवा आणि प्रत्युत्तरादाखल दया दाखवा. तुमच्या मनात आधीच वादळ उठत असेल, तर प्रेषितांप्रमाणे येशूला आर्त हाक मारा. कधीकधी आपला प्रभू झोपला आहे असे वाटले, तरी तो सदैव तुमच्याबरोबर आहे. भीती आणि राग यांची चाहूल लागताच त्यांना नकार द्या. पण ते मनात उठलेच, तर विश्वासाने त्याला हाक मारा: “प्रभू, मला वाचव! मी बुडत आहे!” तो वादळ शांत करील.
हे निद्रिस्त प्रभू, तू सदैव माझ्याबरोबर आहेस आणि विश्वास ठेवण्यास व तुझ्या वचनाचे पालन करण्यास मला बोलावतोस, हे मला ठाऊक आहे. मोहाच्या क्षणी मला बळ दे, जेणेकरून मी तुझ्याशी एकनिष्ठ राहीन आणि सूड घेण्याऐवजी दया दाखवीन. माझ्या पापामुळे वादळे उठतात तेव्हा, प्रभू, मला क्षमा कर, माझ्या अंतःकरणातील वादळ शांत कर आणि माझ्या अल्पविश्वासामुळे झालेल्या जखमा भरून काढ. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
बंधनांतून मुक्ती!
सामान्य काळातील तेराव्या आठवड्याचा बुधवार
येशू गदरेकरांच्या प्रदेशात आला तेव्हा कबरींतून बाहेर येणारे दोन भूतग्रस्त त्याला भेटले. ते इतके हिंस्र होते की त्या वाटेने कोणालाही जाता येत नव्हते. ते ओरडून म्हणाले, “देवाच्या पुत्रा, तुझा आमच्याशी काय संबंध? ठरलेल्या वेळेआधीच आम्हाला यातना द्यायला तू इथे आला आहेस काय?” मत्तय 8:28–29
डोंगरावरील प्रवचन दिल्यानंतर आणि आपल्या लोकांमध्ये अनेक चमत्कार केल्यानंतर, येशू मुद्दाम गालील समुद्र ओलांडून यहुदीतरांच्या प्रदेशात, म्हणजे गदरेकरांच्या प्रदेशात जातो. हा प्रदेश मूर्तिपूजक लोकांच्या दहा नगरांच्या प्रदेशातील गदरा या नगराजवळ होता. इस्राएलच्या पलीकडेही तारण पोहोचवणे हे त्याचे ध्येय आहे, हे त्याच्या या निवडीवरून ठळकपणे दिसते.
येशू आणि त्याचे शिष्य नेमके याच ठिकाणी पोहोचले, हा निव्वळ योगायोग नव्हता. तो एक ओसाड प्रदेश होता आणि तिथे सर्वत्र कबरी होत्या. त्या मृत्यू, अशुद्धता आणि आध्यात्मिक उजाडपणाची प्रतीके होत्या. यहुदी नियमशास्त्रानुसार कबरीला स्पर्श करणारी व्यक्ती विधीच्या दृष्टीने अशुद्ध ठरत असे (पाहा गणना 19:16). आध्यात्मिक दृष्टीने या कबरी, पापामुळे मानवी आत्म्यावर ओढवणारा एकाकीपणा, रिकामेपणा आणि निर्जीवपणा यांचे ठळक चित्र उभे करतात.
ते भूतग्रस्त “इतके हिंस्र होते की त्या वाटेने कोणालाही जाता येत नव्हते,” या वर्णनातून गंभीर पापाचे परिणाम आणखी स्पष्ट होतात. वाईटाला वर्चस्व गाजवायचे असते आणि विनाश घडवायचा असतो. ते माणसाला एकटे पाडते, नाती उद्ध्वस्त करते आणि शांततेने एकत्र राहणे अशक्य करते. आपल्या आत्म्यात वाईटाला कोणताही लगाम न लावता राज्य करू दिल्यास किती भयंकर परिणाम होतात, हे या उताऱ्यात दिसते: वाईट अनावर, हिंसक आणि विध्वंसक बनते. वाईट कधीच शांततेकडे नेत नाही; उलट ते गोंधळ, एकाकीपणा आणि भीती निर्माण करते.
या प्रदेशात प्रवेश करून आपला प्रभू दाखवतो की पापामुळे आणि वाईटाच्या प्रत्येक आघातामुळे आपण सगळे जो एकाकीपणा आणि उद्ध्वस्तपणा अनुभवतो, त्यातही तो यायला तयार आहे. आपली अवस्था सर्वांत वाईट असते आणि आपण सर्वांत असहाय असतो, तेव्हाच तो आपल्याकडे येतो, तो त्या दुष्टाच्या पकडीतून आणि त्याच्या सर्व विध्वंसक कृत्यांतून आपल्याला मुक्त करण्यासाठी.
या दोघांना येशू दिसताच, त्यांना पछाडलेली भुते तो देवाचा पुत्र आहे हे लगेच ओळखतात आणि त्याचा आपल्यावर अधिकार आहे हे मान्य करतात. त्यांनी येशूला ओळखले, यातून आपल्यापैकी प्रत्येकासमोर एक महत्त्वाचा आध्यात्मिक प्रश्न उभा राहतो: माझ्या जीवनात ख्रिस्त उपस्थित आहे, हे मलाही जाणवते का? पाप आणि वाईट यांवर त्याचा दैवी अधिकार आहे, याची मला जाणीव आहे का? मला मुक्त करण्याची त्याची इच्छा आहे आणि तसे करण्याचे सामर्थ्य त्याच्याकडे आहे, यावर माझा भरवसा आहे का?
भुते येशूला विचारतात, “ठरलेल्या वेळेआधीच आम्हाला यातना द्यायला तू इथे आला आहेस काय?” या प्रश्नातून दिसते की शेवटी आपल्याला कोणती शिक्षा मिळणार आहे, याची त्यांना पूर्ण जाणीव आहे: अनंतकाळचा नरकवास. हे त्यांना स्पष्टपणे माहीत होते, कारण पतनानंतरही त्यांच्याकडे देवदूत म्हणून स्वभावतः असलेली सामर्थ्ये टिकून राहतात. त्यांच्याकडे असामान्य बुद्धिमत्ता आहे आणि फसवे विचार नकळत मनात पेरून माणसांना मोहात पाडण्याची क्षमताही आहे. अशा रीतीने ती आपल्याला देवाच्या सत्यापासून दूर नेण्याचा सतत प्रयत्न करतात.
आपली अंतिम आणि शाश्वत गती काय आहे, हे दुष्ट आत्म्यांना स्पष्टपणे माहीत आहे. म्हणून ते स्वतः अनुभवत असलेल्या नैराश्यात आपल्यालाही लोटण्यासाठी आपली बुद्धी वापरतात आणि आपल्या मनात तसे विचार पेरतात. त्यांना शाश्वत जीवनाची आशा नाही. देव आणि मानवजात यांच्याविषयीच्या द्वेषापोटी ते आपल्यालाही त्यांच्यासारखे निराश बनवू पाहतात. पापातून आपली सुटका होऊ शकत नाही, आता काहीच आशा उरलेली नाही आणि दुःख भोगणे हाच आपला शेवट आहे, असे ते आपल्याला पटवून देण्याचा प्रयत्न करतात.
दुष्ट आत्म्यांचा हा खोटेपणा केवळ आपला प्रभूच उघड पाडू शकतो. नैराश्य, एकाकीपणा आणि पाप यांच्या बेड्या केवळ ख्रिस्तच तोडू शकतो. दुष्ट आत्म्यांनी पछाडलेल्या या दोघांना मुक्त करून येशू दाखवतो की आपल्यालाही असेच मुक्त करण्याची त्याला किती उत्कट इच्छा आहे. दुष्टतेच्या अत्यंत गंभीर परिणामांवरही आपला अधिकार दाखवून येशू प्रकट करतो की आपल्याला भेडसावणाऱ्या सर्व प्रकारच्या दुष्टतेवर त्याचा पूर्ण अधिकार आहे: प्रत्येक पापावर, मोहावर, मनावर दडपण आणणाऱ्या प्रत्येक विचारावर, गोंधळावर आणि विशेषतः नैराश्यावर.
दुष्ट आत्म्यांनी पछाडलेल्या या दोघांना त्यांच्या जाचातून मुक्त करणे, या एकाच हेतूने येशूने गालील समुद्र ओलांडण्याचे ठरवले. आज त्याच्या या निर्णयावर चिंतन करा. आपला प्रभू त्याच दृढनिश्चयाने तुमच्याकडे येतो. तुम्हाला कशाचा जाच होतो? कोणते विचार तुम्हाला भीतीला किंवा नैराश्याला शरण जाण्यास प्रवृत्त करतात? कोणत्या पापांशी तुम्हाला वारंवार झगडावे लागते? तुम्ही अनुभवत असलेल्या प्रत्येक प्रकारच्या एकाकीपणात आणि मनाच्या उदास अवस्थेत येशूला तुमच्यापर्यंत पोहोचायचे आहे. त्याचा शोध घ्या, तो येईल तेव्हा त्याला ओळखा, त्याच्या अधिकारावरील तुमची श्रद्धा व्यक्त करा आणि तुम्हाला मुक्त करण्याची त्याची अंतःकरणातील इच्छा त्याला पूर्ण करू द्या.
हे सर्वशक्तिमान प्रभू, दुष्टतेवर तुझा पूर्ण अधिकार आहे. माझ्या दुर्बलतेत मी तुला हाक मारतो आणि तुझ्या दयेची याचना करतो. हे प्रभू, मला मुक्त कर आणि त्या दुष्टापासून माझे रक्षण कर. माझ्या पापांची क्षमा कर आणि तुझ्याशी व तुझ्या सर्व लेकरांशी असलेल्या अधिक गाढ ऐक्यात मला पुन्हा आण. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
साधेपणातले असामान्य
सामान्य काळातील तेराव्या सप्ताहाचा गुरुवार
येशू नावेत चढले, सरोवर पार करून आपल्या नगरात आले. तेथे काही लोकांनी एका पक्षाघात झालेल्या मनुष्याला खाटेवर झोपवून त्यांच्याकडे आणले. त्यांचा विश्वास पाहून येशू त्या पक्षाघात झालेल्या मनुष्याला म्हणाले, “बाळा, धीर धर; तुझ्या पापांची क्षमा झाली आहे.” मत्तय 9:1–2
दोन माणसांना दुष्ट आत्म्यांच्या तावडीतून सोडवण्यासाठी गालील समुद्रापलीकडे थोडा वेळ जाऊन आल्यावर येशू आणि त्याचे शिष्य त्याच्या “स्वतःच्या नगरात” परततात. हे नगर बहुधा कफर्णहूम असावे. मासेमारी करणाऱ्यांचे हे गाव पेत्र, आंद्रे, याकोब आणि योहान यांचे गाव होते. येशूने ज्याला अद्याप प्रेषित होण्यासाठी बोलावले नव्हते, त्या मत्तयाचेही ते गाव असावे.
कफर्णहूममधील येशूच्या साध्या दैनंदिन जीवनाविषयी शुभवर्तमानांत फारसे सांगितलेले नाही. तरीही हे छोटे नगर गालीलमधील त्याच्या सेवाकार्याचे केंद्र होते, हे स्पष्ट आहे. तेथे सर्वसामान्य लोकांच्या जीवनात देवाच्या असामान्य कृपेचा अनुभव आला. देवाने दिलेले तारणाचे वचन पूर्ण होताना आपले गाव त्याचे केंद्र बनेल आणि येथून मशीहाची शिकवण जगभर पोहोचेल, याची कल्पना कफर्णहूममधील फार थोड्या लोकांना आली असेल.
आजच्या शुभवर्तमानात येशूने पक्षाघात झालेल्या माणसाच्या पापांची क्षमा केली आणि त्यानंतर त्याला चमत्कारिक रीतीने बरे केले. या दोन्ही कृतींना मोठे महत्त्व आहे; पण त्या ज्या ठिकाणी घडल्या, ते ठिकाणही तितकेच महत्त्वाचे आहे. कफर्णहूममध्ये अनेक अर्थांनी आपापल्या गावांचे, घरांचे, दैनंदिन जीवनाचे, कामधंद्यांचे, समाजाचे आणि कुटुंबांचे प्रतिबिंब दिसते. देवाच्या पुत्राचे आपल्या जगात आगमन डोळे दिपवणाऱ्या थाटामाटात झाले नाही. ते नम्रपणे, कुणाच्या नजरेत न भरता, अगदी साधेपणाने झाले. बेथलेहेममध्ये येशूचा जन्म जनावरांच्या गोठ्यात झाला आणि त्याला गव्हाणीत ठेवण्यात आले. त्यानंतर थोड्याच काळात तो हेरोदाच्या हातून मरता मरता वाचला आणि तान्हेपणीच इजिप्तमध्ये निर्वासित म्हणून राहिला. पुढे येशू नाझरेथमध्ये लहानाचा मोठा झाला. यहुदिया आणि गालीलमधील इतर लोकांच्या लेखी ते एक क्षुल्लक गाव होते. तो योसेफाकडून सुतारकाम शिकला, यहुदी सणांसाठी यरुशलेमला यात्रेला गेला आणि इतर कोणत्याही मुलासारखे व तरुणासारखे जीवन जगला.
आपले सार्वजनिक सेवाकार्य सुरू केल्यानंतरही येशू नम्रपणे आणि साधेपणाने जगत राहिला. तो फिरता उपदेशक होता आणि शिष्यांच्या एका गटासह अनेक नगरांतून व गावांतून पायी फिरत असे. अन्न व निवाऱ्यासाठी तो देवाच्या व्यवस्थेवर अवलंबून राहत असे. स्वतःच्या मालकीचे त्याच्याकडे फारसे काही नव्हते आणि कोणत्याही थरातील किंवा पार्श्वभूमीतील लोकांशी तो करुणेने वागत असे.
सामान्य नजरेला येशू एक सामान्य माणूस दिसत होता. पण पित्याच्या दृष्टीने तो नम्रतेचे आवरण धारण केलेला दैवी पुत्र होता, ज्याचे खरे तेज अनेकांच्या नजरेपासून दडलेले होते.
येशूच्या नम्र, साध्या आणि सर्वसामान्य जीवनाला विशेष महत्त्व होते. पित्याला आपल्या पुत्राला राजवैभव आणि सांसारिक सत्ता देऊन या जगात पाठवता आले असते आणि सर्वांच्या गौरवाला पात्र असा पृथ्वीवरील राजा म्हणून त्याला प्रस्थापित करता आले असते. तरीही पित्याने नम्रतेचा मार्ग निवडला. कारण दैनंदिन जीवनाचा साधेपणा स्वीकारून येशूने मानवी जीवन पवित्र केले आणि रोजची कामे व भेटीगाठी यांना त्याच्याशी ऐक्य साधण्याचे मार्ग बनवले. आपण येशूशी एकरूप होऊन, त्याच्यासारखे सद्गुण, परिश्रम, निष्ठा, आस्था आणि उदारता आपल्या साध्या कामांत दाखवतो, तेव्हा आपली रोजची कामे असामान्य कृपेने भरून जातात.
सामान्य मानवी जीवन आणि देवाची असामान्य कृपा यांचा संगम आपल्यात घडावा, असे आपल्याला आमंत्रण आहे. कफर्णहूमच्या लोकांना येशूच्या असामान्य कृपेचा जसा अनुभव आला, तशाच दृष्टीने आपण आपल्या जीवनातील प्रत्येक साध्या गोष्टीकडे पाहावे. प्रत्येक वळणावर, प्रत्येक संभाषणात, कर्तव्यात आणि कामात येशू आपली वाट पाहत आहे. कफर्णहूमप्रमाणेच तो आजही नम्रतेच्या आवरणाआड असतो, त्यामुळे तो अनेकदा लगेच ओळखू येत नाही. श्रद्धेने आपण त्याला साध्यासुध्या गोष्टींत शोधले पाहिजे, त्याची नम्र उपस्थिती ओळखली पाहिजे, त्याच्यावर प्रेम केले पाहिजे आणि त्याच्या मागे चालले पाहिजे.
आज कफर्णहूमच्या लोकांवर चिंतन करा आणि स्वतःला त्यांच्यामध्ये पाहा. अगदी साधासुधा दिसणारा, तरीही इतक्या कृपेने शिकवणारा, क्षमा करणारा आणि रोग बरे करणारा कोणी तुमच्यासमोर आला असता, तर तुमची प्रतिक्रिया काय असती? आपले दैनंदिन जीवन कितीही साधेसुधे वाटले, तरी तोच प्रभू आपल्या सभोवती उपस्थित आहे. त्याचा शोध घ्या, त्याला तुमच्या “गावात” आमंत्रित करा आणि त्याला तुमचे रोजचे काम पवित्र करू द्या, म्हणजे तो तुम्हाला नेहमीच्या साध्या जीवनातून कृपेच्या असामान्य जीवनात नेईल.
हे माझ्या गुप्तपणे वावरणाऱ्या प्रभू, तू माझ्या अंतरी आणि माझ्या सभोवती उपस्थित आहेस. तरीही माझ्या रोजच्या जीवनातील साध्या प्रसंगांत तुझे नम्र सान्निध्य मला अनेकदा जाणवत नाही. तुला ओळखण्यासाठी मला श्रद्धेची दृष्टी दे, तुझ्यावर प्रेम करण्यास आतुर असलेले हृदय दे आणि तुझ्या मागे निष्ठेने चालण्याचे बळ दे. म्हणजे माझी प्रत्येक कृती तुझ्या कृपेने भरून जाईल आणि तुझ्या शाश्वत गौरवाला समर्पित होईल. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
अनपेक्षित शिष्य
सामान्य काळातील तेराव्या सप्ताहाचा शुक्रवार
येशू तेथून जात असताना त्याला मत्तय नावाचा एक मनुष्य जकात नाक्यावर बसलेला दिसला. तो त्याला म्हणाला, “माझ्यामागे ये.” तेव्हा तो उठला आणि येशूच्या मागे गेला. मत्तय 9:9
मत्तय कर वसूल करणारा असल्यामुळे यहुदी समाजातील पुष्कळ लोक त्याचा तिरस्कार करत असत. जुलमी रोमन सत्ताधाऱ्यांची बाजू घेतल्यामुळे लोक त्याला विश्वासघातकी आणि पापी समजत. त्याला अशुद्ध मानले जात असल्याने स्थानिक सभास्थानातही त्याचे स्वागत झाले नसते. कर वसुलीत भरपूर कमाई होत असल्याने मत्तय बहुधा श्रीमंत होता. पण त्याची संपत्ती किंवा रोमन सत्तेकडून मिळालेले विशेषाधिकार त्याला समाधान देऊ शकले नाहीत. त्यांत त्याला खरे समाधान मिळाले असते, तर येशूच्या “माझ्यामागे ये” या साध्या आज्ञेवरून त्याने ताबडतोब सर्व काही सोडले नसते.
मत्तयच्या वैयक्तिक जीवनाविषयी आणि पार्श्वभूमीविषयी फारशी माहिती नाही. पण एवढे आपल्याला ठाऊक आहे की कुटुंब आणि श्रद्धा यांच्यापेक्षा संपत्ती आणि प्रतिष्ठेला अधिक महत्त्व देणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीचे तो प्रतिनिधित्व करतो. जे लोक मुख्यतः भौतिक संपत्तीत आणि लौकिक पदांमध्ये जीवनाचे समाधान शोधतात, त्यांच्या वाट्याला एकटेपणा आणि तुटलेपणा येतोच. हे मानवी जीवनातील एक अटळ सत्य आहे.
येशूची मत्तयशी भेट झाली तेव्हा त्याला मत्तयच्या अंतःकरणातल्या जखमा आणि कुणालाही न दिसणारे संघर्ष जाणवले. मत्तयचे पद, त्याचे उंची कपडे आणि त्याची संपत्ती यांपलीकडे पाहून ख्रिस्ताने थेट त्याचे हृदय पाहिले. “माझ्यामागे ये” हे साधे शब्द मत्तयच्या हृदयात खोलवर उतरले आणि त्याने ताबडतोब असा प्रतिसाद दिला, ज्याने त्याचे जीवन आमूलाग्र बदलले.
जकात नाके सोडल्यानंतर मत्तयने येशूला आणि त्याने आधीच बोलावलेल्या इतर शिष्यांना आपल्या घरी जेवायला बोलावले. त्यांच्यात पेत्र, आंद्रे, याकोब आणि योहान होते. ते कफर्णहूमचे मच्छीमार होते, आणि मत्तय त्याच गावात कर वसूल करत असे. त्यांच्यात काय बोलणे झाले याविषयी शुभवर्तमान काही सांगत नाही. तरी मत्तयला बोलावण्याचा आणि त्याच्या घरी जाण्याचा येशूचा निर्णय पाहून ज्यांना धक्का बसला, त्यांच्यात हे शिष्यही असावेत, असे मानायला वाव आहे. कफर्णहूम लहान गाव असल्यामुळे मत्तयने बहुधा स्वतः त्यांच्याकडून कर वसूल केला असावा. त्यामुळे त्यांच्यात तणाव किंवा मनात राग निर्माण झाला असण्याची शक्यता आहे.
मत्तयकडून आणि येशूने आपल्याभोवती एकत्र केलेल्या वेगवेगळ्या पार्श्वभूमीच्या प्रेषितांकडून आपल्याला पुष्कळ काही शिकता येते. मत्तयवर चिंतन करताना स्वतःच्या “जकात नाक्याचा” विचार करा. तुमच्या पापांमुळे तुमच्या अंतःकरणात अशी ठिकाणे तयार झाली आहेत, जिथे त्या पापांच्या परिणामांत—आसक्ती, भीती आणि सांसारिक महत्त्वाकांक्षा यांत—तुम्ही अडकून पडल्यासारखे वाटते. मत्तयच्या बाबतीत जसे घडले, तसेच तुमच्याही बाबतीत ख्रिस्त जगाच्या वरवरच्या निकषांपलीकडे पाहतो आणि तुमच्या सर्वांत खोल आध्यात्मिक गरजा त्याला स्पष्ट दिसतात.
संत मत्तयने स्वतःच्या मनपरिवर्तनाचा वृत्तान्त आपल्या शुभवर्तमानात स्वतःच सांगितला आहे, हे लक्षात घेण्यासारखे आहे. येशूने दोन पुरुषांना भुतांच्या ताब्यातून मुक्त केल्याच्या वृत्तान्तानंतर थोड्याच अंतरावर, इतर अनेक चमत्कारांच्या मध्ये, त्याने आपली कथा सांगितली आहे. संत थॉमस अक्विनास यांच्या मते, मत्तयने आपले मनपरिवर्तन हा एक चमत्कार मानला असावा, असे त्याने हा वृत्तान्त ज्या ठिकाणी दिला त्यावरून सूचित होते. खरेच, आपल्या आत्म्यात घडलेल्या चमत्कारिक परिवर्तनाची पूर्ण जाणीव केवळ मत्तयलाच होऊ शकत होती. पाप, अव्हेर, एकाकीपणा आणि भौतिक गोष्टींचा हव्यास यांनी व्यापलेल्या जीवनातून तो आमूलाग्र मनपरिवर्तनाकडे आणि मशीहाच्या नम्र सेवेकडे वळला.
पुढे आपले शुभवर्तमान लिहिताना मत्तयने आपल्या जीवनावर आणि मनपरिवर्तनावर चिंतन केले. तेव्हा मशीहाने आपल्याला स्वतः निवडून आपल्या प्रेषितांपैकी एक केले, याचे त्याला नक्कीच आश्चर्य वाटले असेल. किती अनपेक्षित आणि असामान्य कृपा!
आज मत्तयने आपल्या मनपरिवर्तनानंतर लगेच दिलेल्या भोजनावर चिंतन करा. त्या भोजनाच्या प्रसंगी मत्तय आणि इतर प्रेषित हे देवाला आपल्या ख्रिस्तसभेत कोण हवे आहेत, याचे जिवंत चित्र आपल्यासमोर उभे करतात. देव स्वतः पाप्यांना शोधतो—दुरावलेल्यांना, ज्यांचा तिरस्कार केला जातो त्यांना, ज्यांना नाकारले गेले आहे त्यांना आणि ज्यांनी इतरांवर जुलूम केला आहे अशांनाही. पूर्वी ज्यांच्यात वैर होते, अशा लोकांना तो सहवासात येण्याचे आवाहन करतो आणि एक होण्यास प्रवृत्त करतो. अशा ऐक्यासाठी पक्षपातीपणा, कटुता, जुन्या तक्रारी, पूर्वग्रह आणि फूट पाडणारी प्रत्येक गोष्ट सोडून द्यावी लागते. देव अनेकांना आपल्याकडे बोलावतो आणि त्यांना आपल्या शरीराचे, म्हणजे ख्रिस्तसभेचे, अवयव म्हणून एकत्र आणतो. स्वतःला या उद्धार पावलेल्या समुदायात पाहा—स्वतःलाच नीतिमान समजणाऱ्यांमध्ये नव्हे, तर दया, नम्रता, कृतज्ञता आणि समेट यांनी एकत्र बांधलेल्या कुटुंबात.
हे परमदयाळू प्रभू, तू बाह्य रूपापलीकडे पाहतोस. आमच्यापैकी प्रत्येकाच्या अंतःकरणात दडलेले हेतू, इच्छा, जखमा आणि गोंधळ तुला दिसतात. आम्ही पाप आणि अंधार घेऊन वावरत असलो, तरी आम्ही मुक्त व्हावे अशी तुझी उत्कट इच्छा आहे. म्हणून तू प्रत्येक आत्म्याला प्रेमळपणे, पण ठामपणे बोलावतोस: “माझ्यामागे ये!” संत मत्तयप्रमाणे मलाही तुझ्या हाकेला ताबडतोब आणि पूर्ण अंतःकरणाने प्रतिसाद देता येऊ दे. केवळ मलाच नव्हे, तर सर्व लोकांना तू आपल्याकडे ओढतोस, यासाठी तुझे आभार. ज्यांच्याशी जुळवून घेणे मला कठीण जाते किंवा ज्यांच्याशी कधीकधी माझे खटके उडतात, त्यांनाही तू आपल्याकडे ओढतोस. तुझ्या प्रेमात, दयेत आणि शांतीत आम्हाला एक कर. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
येणारा शाश्वत विवाह
सामान्य काळातील तेराव्या सप्ताहाचा शनिवार
योहानाचे शिष्य येशूकडे येऊन म्हणाले, “आम्ही आणि परुशी पुष्कळ उपवास करतो, पण तुझे शिष्य उपवास का करत नाहीत?” येशूने त्यांना उत्तर दिले, “वर त्यांच्याबरोबर आहे तोपर्यंत लग्नाचे पाहुणे शोक करू शकतील काय? असे दिवस येतील की वराला त्यांच्यापासून दूर नेले जाईल; तेव्हा ते उपवास करतील.” मत्तय 9:14–15
यशया 54:5 आणि होशेय 2:16–20 या उताऱ्यांत देवाचे चित्रण इस्राएलशी विवाह करणारा दैवी वर असे केले आहे. ही प्रतिमा वापरून येशू आपणच तो दैवी वर आहोत, हे प्रकट करतो. तो देव आणि त्याचे लोक यांच्यात एक नवे नाते प्रस्थापित करतो. या नात्यात सुरुवातीला दुःखाऐवजी आनंद, जवळीक आणि उत्सव यांना स्थान आहे.
पण येशू लगेच एक गंभीर गोष्ट सांगतो: “असे दिवस येतील की वराला त्यांच्यापासून दूर नेले जाईल; तेव्हा ते उपवास करतील.” हे वचन थेट येशूच्या आगामी दुःखसहनाकडे व मृत्यूकडे, तसेच त्याच्या दुःखसहनात आपण अंतःकरणाने सहभागी होण्याकडे निर्देश करते. अशा क्षणांसाठी उपवास आपल्याला आवश्यक ती तयारी करून देतो, जेणेकरून जीवनभर काही गमावण्याचे दुःख आपण पेलू शकू आणि जे त्याग करण्यास आपल्याला बोलावले आहे ते करू शकू.
लग्नसोहळा सर्वांनाच आवडतो, विशेषतः जेव्हा श्रद्धावान वधू-वर फलदायी सहजीवनाच्या आशेने तो साजरा करतात. वधू मधल्या वाटेने वेदीकडे येते, तेव्हा तिचा चेहरा आनंदाने उजळलेला असतो आणि वर वेदीपाशी तिची आतुरतेने वाट पाहत असतो. पवित्र विवाहात ख्रिस्त आणि त्याची वधू, म्हणजेच चर्च, यांच्या अंतिम मिलनाचे प्रतिबिंब दिसते. विश्वासू निष्ठा, ऐक्य, फलदायीपणा, सांत्वन आणि चिरस्थायित्व ही सर्व आपल्या प्रेमळ देवाशी असलेल्या त्या सहजीवनाची अंगे आहेत, ज्यात सहभागी होण्यासाठी आपल्याला आमंत्रण आहे.
विवाहाची ही सुंदर अंगे भविष्यात जे घडणार आहे त्याची भविष्यसूचक झलक देतात. विशेषतः, वर वैभवाने परत येऊन नवे आकाश आणि नवी पृथ्वी यांचा आरंभ करील, त्या काळाकडे ती आपले लक्ष वेधतात. स्वर्गातील अंतिम मिलनाच्या दिशेने पृथ्वीवरील आपली तीर्थयात्रा सुरू असतानाही, देवाच्या कृपेने आपल्याला काय अनुभवण्याचे आमंत्रण आहे, हे ती दाखवतात: आनंद, जवळीक आणि उत्सव यांवर आधारलेले देवाशी नाते.
या तीर्थयात्रेत कधीकधी वराला “दूर नेले जाते.” आध्यात्मिक अर्थाने याचा आशय असा की ख्रिस्त कधी कधी आत्म्याला आपल्या सांत्वनदायी सान्निध्याची अनुभूती राहू देत नाही. तो आपल्याला सोडून देतो म्हणून नव्हे, तर परीक्षांमधून आपण सद्गुणांत आणि श्रद्धेत वाढावे व आध्यात्मिकदृष्ट्या परिपक्व व्हावे, अशी त्याच्या सुज्ञतेतून उद्भवणारी इच्छा आहे म्हणून तो असे होऊ देतो. असे शुद्धीकरण म्हणजे ख्रिस्ताच्या दुःखसहनातील आपला सहभाग. या सहभागातून आत्मा शुद्ध होतो आणि पुन्हा सावरतो. ख्रिस्ताबरोबर आणि ख्रिस्तामध्ये पूर्णपणे मरण पावून आपल्याला त्याच्या नव्या जीवनात सहभागी होता येते आणि जी नवी सृष्टी होण्यास आपल्याला बोलावले आहे, ती आपण होतो.
कृपेतून मिळणाऱ्या सांत्वनाची जाण कमी होते, तेव्हा आत्मा आध्यात्मिक उपवास अनुभवतो. हा उपवास सुरुवातीला वेदनादायक असला, तरी अधिक सखोल प्रार्थनेतून ख्रिस्ताचा शोध घेण्याची ओढ तो अधिक तीव्र करतो. देवाच्या सांत्वनदायी सान्निध्याची जाणीव आपल्याला सतत होत राहिली, तर आपले प्रेम आत्मकेंद्रित होऊ शकते: देव आपले सांत्वन करतो, एवढ्याच कारणासाठी आपण त्याच्यावर प्रेम करू लागू.
जुन्या करारात उपवास हे मुख्यतः पश्चात्तापाचे बाह्य चिन्ह होते. येशू उपवासाला अशा एका आध्यात्मिक साधनेचे रूप देतो, जी परीक्षा, आध्यात्मिक कोरडेपणा आणि काही गमावण्याचे दुःख यांत आत्म्याला बळ देते. दर आठवड्याला काही पदार्थ वर्ज्य करण्यासारख्या उपवासाच्या नियमित आचरणाने आपल्या आंतरिक जीवनाला शिस्त लागते. त्यामुळे सांत्वन मिळत नसतानाही आपण देवावर प्रेम करू शकतो.
वराला “दूर नेले जाते” तेव्हा आपली आध्यात्मिक संवेदनशीलता वाढते आणि ख्रिस्ताची ओढ अधिक उत्कट होते. अशा रीतीने, ख्रिस्त आपल्याजवळ नाही असे वाटणे ही त्याच्याशी अधिक जवळीक साधण्याची संधी ठरते. हा अनुभव आपल्याला अधिक सखोल, निःस्वार्थ प्रेमाकडे नेतो: आपण ख्रिस्ताचा शोध केवळ त्याच्यासाठीच घेऊ लागतो.
देव दूर आहे असे वाटते तेव्हा तुम्ही कसा प्रतिसाद देता, यावर आज चिंतन करा. अशा वेळी तुम्ही अधिक विश्वासाने आणि प्रार्थनेने त्याच्याकडे वळता की त्याच्यापासून दूर जाता? देव दूर वाटतो किंवा प्रार्थना कोरडी वाटते, तेव्हा त्या क्षणांचे मोल तुम्हाला उमगते का? आशेने आणि धैर्याने आध्यात्मिक उपवासाला सामोरे जाण्याची तयारी म्हणून निरनिराळ्या प्रकारचे शारीरिक उपवास करण्याचा आणि पश्चात्ताप व्यक्त करणारी इतर कृत्ये करण्याचा निश्चय करा. आध्यात्मिक उपवास ही तुमच्या निर्मळ प्रेमाची कृती होऊ द्या, जेणेकरून येणाऱ्या शाश्वत विवाहभोजनासाठी तुमचे अंतःकरण तयार होईल.
हे माझ्या प्रभू, चर्चच्या वरा, तू आम्हा प्रत्येकाला, तुझ्या पुत्रांना आणि कन्यांना, तुझ्याशी निर्मळ ऐक्य आणि निष्ठा असलेल्या शाश्वत विवाहात सहभागी होण्यास बोलावतोस. तुझ्या दुःखसहनात मला सहभागी होऊ देऊन मला घडव आणि शुद्ध कर, जेणेकरून माझे प्रेम पवित्र होईल आणि ज्या प्रेमाने तू माझ्यावर प्रेम करतोस, त्याच प्रेमाने मी तुझ्यावर प्रेम करू शकेन. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
चारही खंड पेपरबॅक & ई-पुस्तक स्वरूपात उपलब्ध आहेत!

ॲमेझॉन – गूगल प्ले – आयट्यून्स – बार्न्स अँड नोबल – आणि इतरही!
