मराठी

बारावे प्रकरण: प्रार्थनेच्या आणखी तीन पद्धती

या प्रकरणात संत इग्नेशियस यांनी शिकवलेल्या प्रार्थनेच्या तीन पद्धती दिल्या आहेत. त्या तुम्हाला रोजच्या प्रार्थनेत वापरता येतील.

 

पहिली पद्धत

प्रार्थनेची पहिली पद्धत तीन मूलभूत प्रश्न विचारायला शिकवते. पापाविषयीची शिकवण, तुमच्या आत्म्याच्या शक्ती आणि तुमची ज्ञानेंद्रिये यांवर चिंतन करताना हे प्रश्न वापरता येतात. ते तीन प्रश्न असे:

  1. … याबाबतीत देवाची इच्छा काय आहे?
  2. या बाबतीत माझी वाटचाल कशी चालली आहे?
  3. मी यात कशी सुधारणा करू शकतो?

इग्नेशियस सुरुवातीला सात प्रमुख पापे आणि दहा आज्ञा यांकडे लक्ष वेधतात. या विषयांवर विवेकपरीक्षण करण्याची तुम्हाला आधीच चांगली सवय असली, तरी इग्नेशियस यांच्या पद्धतीनुसार ते नियमितपणे करत राहण्याचा निश्चय करा. विशेष म्हणजे, संत इग्नेशियस असे गृहीत धरतात की तुम्ही वारंवार या पापांना बळी पडता किंवा या आज्ञांचे उल्लंघन करता—आशा अशी की गंभीर स्वरूपात नव्हे, पण निदान तुमच्या अपूर्णतेमुळे तरी. त्यामुळे सतत अपराधी वाटत राहावे हा उद्देश नाही; तर, असे म्हणता येईल की, आपल्या आध्यात्मिक जीवनाची नियमित ‘देखभाल’ करणे हा उद्देश आहे. प्रत्येक प्रमुख पापाकडे आणि प्रत्येक आज्ञेकडे तुम्हाला पुन्हा पुन्हा लक्ष द्यावे लागेल, हे स्वीकारलेत तर रोजच्या चिंतनासाठी तुम्हाला भरपूर विषय मिळतील. उदाहरणार्थ, महिनाभरात हळूहळू प्रत्येक आज्ञेवर चिंतन होईल, अशी पद्धत अवलंबण्याचा निश्चय करा. रोजच्या विवेकपरीक्षणात दर दिवशी एका मुद्द्यावर विचार केल्याने कोणत्याही एका पापात फार खोलवर अडकणे तुम्हाला टाळता येईल.

उदाहरण म्हणून पहिली आज्ञा विचारात घ्या: ‘मी प्रभू, तुझा देव आहे. माझ्यासमोर तू इतर देव मानू नकोस.’ दिवसाच्या शेवटी स्वतःला विचारा, ‘या आज्ञेद्वारे देव माझ्याकडून काय अपेक्षा करतो? सर्व देवांवर तोच सर्वोच्च देव आहे, हे आपल्यापैकी प्रत्येकाने कसे मानावे, अशी त्याची इच्छा आहे?’ मग स्वतःच्या जीवनाकडे पाहून विचारा, ‘या बाबतीत माझी वाटचाल कशी चालली आहे? माझ्या जीवनात मी देवालाच एकमेव देव मानतो का? मी आणखी कशाला देवाचे स्थान देतो?’ शेवटी विचार करा, ‘उद्या या बाबतीत मी कशी सुधारणा करू शकतो? त्यासाठी मी प्रत्यक्षात काय करू शकतो?’ रोजच्या प्रार्थनाजीवनात ही सोपी पद्धत निष्ठेने अंगीकारलीत, तर योग्य मार्गावर टिकून राहण्यास ती तुम्हाला मदत करेल.

तुमच्या आत्म्याच्या पुढील तीन शक्तींबाबतही हे तीन प्रश्न नियमितपणे विचारा:

  1. बुद्धी
  2. स्मरणशक्ती
  3. इच्छाशक्ती

दर दिवशी किंवा अगदी आठवड्यातून एकदा यांपैकी एक शक्ती निवडा आणि स्वतःला विचारा: देवाच्या गौरवासाठी या शक्तीचा कसा उपयोग करावा, अशी त्याची इच्छा आहे? ते मला कितपत जमत आहे? त्यात मी कशी सुधारणा करू शकतो?

शेवटी, पंचेंद्रियांच्या बाबतीतही हेच तीन प्रश्न विचारा. माझी दृष्टी, माझा आवाज, माझी गंध जाणण्याची शक्ती, माझे श्रवण आणि माझा स्पर्श यांद्वारे देवाचा जास्तीत जास्त गौरव कसा होत आहे? या बाबतीत माझी वाटचाल कशी चालली आहे आणि उद्या मी कशी सुधारणा करू शकतो?

यांपैकी कोणत्याही विषयावर चिंतन करण्यापूर्वी, तो विषय नीट समजावा म्हणून प्रार्थना करा. मग चिंतन करा आणि शेवटी देवाची कृपा मागण्यासाठी ‘हे आमच्या पित्या’ किंवा ‘नमो मारिये’ यांसारखी प्रार्थना म्हणा.

 

दुसरी पद्धत

प्रार्थनेची दुसरी पद्धत अगदी सोपी आहे; पण अनेकांना सुरुवातीला तिचा बराच सराव करावा लागेल. प्रथम, बसून किंवा गुडघे टेकून, ज्या स्थितीत तुम्हाला प्रार्थना करणे अधिक सोयीचे वाटेल त्या स्थितीत प्रार्थना करण्यास इग्नेशियस सांगतात. दुसरे म्हणजे, ही पद्धत पूर्ण एक तास वापरता येते (आणि खरे तर वापरली ‘पाहिजे’), असे ते म्हणतात. तिसरे म्हणजे, इतर सर्व प्रार्थनांप्रमाणेच या प्रार्थनेच्या सुरुवातीला क्षणभर थांबा आणि मन एकाग्र करा, जेणेकरून तुम्ही योग्य मनोवृत्तीने प्रार्थनेस सुरुवात करू शकाल. म्हणजेच, एकदम प्रार्थना सुरू करू नका. आधी तयारी करा, आपली प्रार्थना चांगली व्हावी म्हणून प्रार्थना करा आणि मन प्रार्थनेसाठी तयार होईपर्यंत थांबा.

चिंतनासाठी ‘हे आमच्या पित्या’, ‘नमो मारिये’, ‘प्रेषितांचे श्रद्धासूत्र’ किंवा चिंतनाला पोषक अशी दुसरी एखादी सुव्यवस्थित प्रार्थना निवडता येईल. ‘चिंतनाला पोषक’ म्हणजे ती प्रार्थना दैवी प्रेरणेतून आलेली आहे हे स्पष्ट असावे आणि तिची उपयुक्तता अनुभवातून सिद्ध झालेली असावी.

आधी सांगितल्याप्रमाणे, तुमची तयारी झाली की पुढची पद्धत सोपी आहे. प्रार्थना सुरू करा आणि ती अगदी सावकाश म्हणा. सुरुवातीला संपूर्ण प्रार्थना एकदा किंवा दोनदा सावकाश म्हणा. त्यानंतर मात्र एका वेळी एकच शब्द घ्या. उदाहरणार्थ, ‘हे आमच्या पित्या’ ही प्रार्थना निवडलीत, तर ‘आमच्या’ या शब्दापासून सुरुवात करू शकता. तो शब्द प्रार्थनापूर्वक उच्चारा आणि थांबा. त्यावर मनन करा. त्याचा सर्व बाजूंनी विचार करा. त्याच्या अर्थाच्या खोलात शिरा.

‘आमच्या’ या शब्दातून तुम्हाला इतरांशी असलेले तुमचे ऐक्य दिसते. देव सर्वांचा पिता आहे, हे तुम्हाला जाणवते. तो केवळ ‘पिता’ नाही, तर ‘आमचा’ पिता आहे; यातून देवाचे आपल्याशी असलेले वैयक्तिक नाते उमगते. तो ‘माझा’ पिता आहे, वगैरे.

चिंतन फलदायी ठरत आहे आणि त्यातून तुम्हाला आध्यात्मिक पोषण मिळत आहे, तोपर्यंत प्रत्येक शब्दावर शक्य तितका वेळ घालवा. संपूर्ण तासभर चिंतन करण्यासाठी एकच शब्द पुरेसा ठरत असेल, तर त्याच शब्दावर थांबा. सुरुवातीला हे तुम्हाला कठीण वाटू शकते. पण जसजशी ही पद्धत अंगवळणी पडेल, तसतशी ती किती फलदायी आहे आणि प्रत्येक प्रार्थनेतील रहस्य किती गहन आहे, हे तुम्हाला उमगेल. त्यानंतर प्रत्येक वेळी ती प्रार्थना म्हणताना तिच्यातून तुमच्यात अधिक खोल परिवर्तन घडेल.

 

तिसरी पद्धत

ही तिसरी आणि शेवटची पद्धत दुसऱ्या पद्धतीसारखीच आहे. यातही तुम्ही ‘आमच्या पित्या’, ‘जय मरिये’, ‘विश्वासघोष’ किंवा यांसारखी एखादी प्रार्थना निवडता. पण या वेळी श्वासाच्या लयीत प्रार्थना करून शरीर आणि आत्मा यांना एकत्र आणणे हा उद्देश आहे. मनात प्रार्थना करण्याच्या या ख्रिस्ती पद्धतीत सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे प्रार्थनेच्या आशयावर लक्ष केंद्रित करणे. इतर धर्मपरंपरांत ज्या प्रकारे ध्यान केले जाते, त्या प्रकारे तुम्ही येथे ध्यान करत नाही. त्याऐवजी तुम्ही प्रार्थनेवर लक्ष ठेवून ध्यान करता. श्वासाच्या लयीत प्रार्थना केल्याने ती तुमच्या शरीराशीही जोडली जाते. अशा प्रकारे, श्वास घेताना आणि सोडताना तुम्ही ‘आमच्या’ असे म्हणता. पुढच्या श्वासाबरोबर ‘पित्या’ म्हणता. त्यानंतरच्या श्वासाबरोबर ‘जो’ म्हणता. अशा रीतीने ‘आमच्या पित्या’ किंवा तुम्ही निवडलेली दुसरी प्रार्थना पुढे म्हणत राहता.

ही पद्धत प्रत्येकाला मानवेलच असे नाही. तरीही, आपल्या चर्चच्या इतिहासातील एका महान संताने ती शिकवली आहे. म्हणून ती वापरून पाहा आणि ती फलदायी ठरेल अशी आशा बाळगा.

 

समारोप

लोयोलाचे संत इग्नेशियस यांनी आपल्या आध्यात्मिक साधना या श्रेष्ठ आध्यात्मिक ग्रंथात शिकवलेल्या पद्धतींचा आणि प्रार्थनांचा आढावा येथे संपतो. या ग्रंथात पुष्कळ काही सामावले आहे. म्हणून त्यातील ध्यानविषय आणि शिकवण केवळ एकदाच वाचून सोडून देऊ नका. ही शिकवण आणि हे ध्यानविषय तुमच्या आध्यात्मिक जीवनासाठी आणि देवाशी असलेल्या तुमच्या नात्यासाठी फलदायी ठरले असतील, तर या शिकवणीचे आणि प्रार्थनांचे मनन करत राहा. संत इग्नेशियस यांच्यावरील दुसरे एखादे पुस्तक शोधून पाहा किंवा याच ग्रंथातील ज्या भागांचा तुम्हाला सर्वाधिक उपयोग झाला ते पुन्हा वाचा.

काहींना संत इग्नेशियस यांच्या पद्धती कठीण आणि गुंतागुंतीच्या वाटतात. ते खरे असले, तरी त्या फलदायी नाहीत असा त्याचा अर्थ नाही. या ग्रंथाच्या अभ्यासासाठी दिलेला वेळ किती फलदायी ठरला, याचा विचार करणे आणि त्यानुसार त्यातील शिकवण आचरणात आणणे हा उद्देश आहे.

हे लोयोलाचे संत इग्नेशियस, आमच्यासाठी प्रार्थना करा!

अनुक्रमणिका