విషయసూచికకు తిరిగి వెళ్లండి
నాలుగవ ఆజ్ఞ:
నీ దేవుడైన ప్రభువు నీకు ఇస్తున్న దేశంలో నీవు దీర్ఘకాలం జీవించేలా, నీ తండ్రిని, నీ తల్లిని గౌరవించు. (నిర్గమ 20:12)
ఈ ఆజ్ఞ సారాంశం కోసం, విశ్వాస సంగ్రహం #2199 చదవండి.
మొదటి మూడు ఆజ్ఞలు పూర్తిగా దేవుణ్ణి నేరుగా ప్రేమించడం, ఆరాధించడం గురించి చెబుతాయి. వాటి ద్వారా మన పూర్ణ హృదయంతో, మనస్సుతో, ఆత్మతో, శక్తితో దేవుణ్ణి ఎలా ప్రేమించాలో నేర్చుకుంటాము. నాలుగవ ఆజ్ఞ నుండి పదవ ఆజ్ఞ వరకు, మనల్ని మనం ప్రేమించుకున్నట్లే మన పొరుగువారిని ప్రేమించమని పిలుపునిస్తాయి (మార్కు 12:31).
నాలుగవ ఆజ్ఞ ముఖ్యంగా కుటుంబం పట్ల సహజమైన, క్రైస్తవ అవగాహనను నొక్కిచెబుతుంది. పిల్లలకు తమ తల్లిదండ్రుల పట్ల ఉన్న బాధ్యతపై ఇది దృష్టి సారిస్తుంది. అయితే తల్లిదండ్రుల, దంపతుల పాత్రలను, కర్తవ్యాలను, కుటుంబ సంబంధాలన్నిటినీ, పౌర అధికారాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి కూడా ఇది తోడ్పడుతుంది. ఈ ఆజ్ఞ కుటుంబంలోనూ, మొత్తం సమాజంలోనూ తలెత్తే అనేక నైతిక ప్రశ్నలను పరిధిలోకి తీసుకుంటుంది. కాబట్టి, ఈ ఆజ్ఞలోని కనీస, గరిష్ఠ పరిమితులను మాత్రమే చూడకుండా, నాలుగవ ఆజ్ఞ మనల్ని పిలిచే విషయాలన్నిటి గురించి మరింత సంపూర్ణమైన అవగాహన పొందేందుకు, దానిని వివిధ దృక్కోణాల నుండి పరిశీలిద్దాం.
తల్లిదండ్రుల కోసం దేవుని ప్రణాళిక
దేవుడు ఏర్పాటు చేసిన సహజ క్రమం దృష్టిలో ఈ ఆజ్ఞను పరిశీలిస్తూ మన ధ్యానాన్ని ప్రారంభిద్దాం. “దేవుడు మానవజాతిని తన స్వరూపంలో సృష్టించాడు; దేవుని స్వరూపంలో వారిని సృష్టించాడు; పురుషునిగా, స్త్రీగా వారిని సృష్టించాడు. దేవుడు వారిని ఆశీర్వదించి వారితో ఇలా అన్నాడు: సంతానాన్ని కని విస్తరించండి” (ఆదికాండము 1:27–28).
మొత్తం సమాజానికి అత్యంత మౌలికమైన పునాది వివాహం, కుటుంబం. పురుషుడు, స్త్రీ ఏకమై ప్రేమ నిబంధనలో ప్రవేశించడానికి పిలువబడ్డారు. ఈ ప్రేమ త్రిత్వంలో దేవుని జీవంలో భాగస్వామ్యం. భార్యాభర్తలు తమ వివాహ వాగ్దానాల ద్వారా చేసుకునే నిబంధనతో ఏర్పడే వారి ఐక్యత, పిల్లలను కనడానికి, పెంచడానికి పునాది అవుతుంది.
నిజానికి, జీవితంలో ఈ ఆదర్శం ఎల్లప్పుడూ నెరవేరదు. అయినప్పటికీ, మానవజాతి కోసం దేవుడు ఏర్పాటు చేసిన సహజ క్రమాన్నే మానవ జీవిత లక్ష్యంగా, పునాదిగా మనం చూడాలి. ఈ విధంగా కుటుంబ జీవితం మొత్తం సమాజ నిర్మాణానికి అత్యంత మౌలికమైన పునాది అవుతుంది.
ఆదర్శంగా చూస్తే, పిల్లలకు తగిన జీవన వాతావరణాన్ని అందించేది భార్యాభర్తల ప్రేమే. దంపతుల పరస్పర ప్రేమ, కొత్త జీవాన్ని పుట్టించే దేవుని సృజనాత్మక శక్తికి వారిని సుముఖులను చేస్తుంది. వారు పంచుకునే ఈ పరస్పర ప్రేమే, ప్రేమతోనూ అచంచల నిబద్ధతతోనూ కూడిన ఆరోగ్యకరమైన వాతావరణంలో పిల్లలను పెంచడానికి పునాది అవుతుంది.
ఒకరిపట్ల మరొకరికి ఉన్న అవిచ్ఛిన్నమైన, షరతులు లేని నిబద్ధత నుండే తల్లిదండ్రుల కర్తవ్యం ఉద్భవిస్తుంది. ఆ ప్రేమ వారి దాంపత్యం నుండి వారి పిల్లలకు పొంగిపొర్లుతుంది. ఇలా పొంగిపొర్లే ప్రేమ త్రిత్వ ప్రేమకు ప్రతిబింబం: తండ్రి, కుమారుల ప్రేమ పవిత్రాత్మ అనే దైవవ్యక్తి; త్రిత్వమంతటి ప్రేమ మానవజాతి అంతటిపై పొంగిపొర్లుతుంది.
తల్లిదండ్రుల ప్రేమ స్వభావాన్ని బట్టి వారికి తమ పిల్లల పట్ల కొన్ని కర్తవ్యాలు, బాధ్యతలు ఉంటాయి. ఈ కర్తవ్యాలను, తమ పిల్లలను కని పెంచడంలో వారికి లభించిన ప్రత్యేక భాగ్యాలుగా కూడా చూడాలి.
తల్లిదండ్రుల బాధ్యతలు (అలాగే వారికి లభించిన ప్రత్యేక భాగ్యాలు) తమ పిల్లల ప్రాథమిక అవసరాలను తీర్చడంతో మొదలవుతాయి. వారు పిల్లలకు ఆహారం, దుస్తులు, ఆశ్రయం మొదలైనవి సమకూర్చాలి. అయితే, వారి కర్తవ్యాలు ఈ ప్రాథమిక అవసరాలకే పరిమితం కావు. పిల్లలను భావోద్వేగపరంగా, ఆధ్యాత్మికంగా, మేధోపరంగా కూడా పెంపొందించడానికి వారు పిలువబడ్డారు. తల్లిదండ్రులు పిల్లల శరీరం, మనస్సు, ఆత్మ, అంతరాత్మతో సహా వారి సంపూర్ణ వ్యక్తిత్వాన్ని సంరక్షించి పెంపొందించాలి.
ఆచరణలో ఇది అనేక రూపాలను సంతరించుకుంటుంది. తల్లిదండ్రులు తమ బిడ్డకు అందించవలసిన ఆధ్యాత్మిక పోషణకు అన్నిటికన్నా ఎక్కువ ప్రాముఖ్యత ఉంది. అంటే, మరెవరికన్నా ఎక్కువగా తల్లిదండ్రులే తమ బిడ్డకు విశ్వాస మార్గాలను నేర్పించడానికి పిలువబడ్డారు. వారు పిల్లలకు ప్రార్థనలు నేర్పించి, వారితో కలిసి ప్రార్థించాలి. వారిని దేవాలయానికి తీసుకువెళ్లి, విశ్వాస సంగ్రహాన్ని నేర్చుకునేలా చూడాలి. దేవుని అనుగ్రహంలో ఎదిగేలా, దివ్యసంస్కారాలను స్వీకరించడానికి సిద్ధపడటంలో వారికి సహాయపడాలి. తమ మాటల ద్వారా, చేతల ద్వారా నైతిక జీవితాన్ని ఎలా గడపాలో వారికి నేర్పించాలి. త్రియేక దేవునితో లోతైన, వ్యక్తిగతమైన, సన్నిహితమైన, ప్రేమపూర్వకమైన సంబంధాన్ని పెంపొందించడానికి తమకు సాధ్యమైనదంతా చేయాలి.
ఈ అత్యావశ్యకమైన కర్తవ్యంతోనూ ప్రత్యేక భాగ్యంతోనూ సన్నిహితంగా ముడిపడి ఉన్నది, తగిన భావోద్వేగ, అనురాగపూర్వక మద్దతును, ప్రేమను అందించడం యొక్క ప్రాముఖ్యత. మనుషులకు ప్రేమను ఇవ్వడం, పొందడం అవసరం. అందరికన్నా ఎక్కువగా తల్లిదండ్రులే తమ పిల్లలకు భావోద్వేగపరమైన, ఆధ్యాత్మికమైన, మానవీయమైన ప్రేమను అందించాలి. ఈ ప్రాథమిక మానవ అవసరం తీరడం వల్ల పిల్లలు సమతుల్యతతో, ఇతరులతో ఆరోగ్యకరమైన సంబంధాలు కలిగిన వ్యక్తులుగా ఎదుగుతారు; తద్వారా ఇతరుల పట్ల తగిన ప్రేమను, ఆప్యాయతను ఎలా చూపాలో తెలుసుకుంటారు.
పవిత్రమైన బిడ్డగా ఉండటం
నాలుగవ ఆజ్ఞ ముఖ్యంగా తల్లిదండ్రుల పట్ల పిల్లల కర్తవ్యాన్ని నొక్కిచెబుతుంది. ఇది చిన్నపిల్లలకు తప్పక వర్తిస్తుంది; అలాగే పెద్దవారైన పిల్లలకూ వర్తిస్తుంది. తల్లిదండ్రులు, పిల్లల మధ్య ఉన్న పవిత్ర బంధం కాలక్రమేణా మారవచ్చు, కానీ అది ఎల్లప్పుడూ నిలిచి ఉంటుంది. అది మానవజాతి కోసం దేవుడు ఏర్పాటు చేసిన సహజ క్రమంలో భాగం; ఆయన అనుగ్రహం ద్వారా అది ప్రకృతికి అతీతమైన స్థాయికి కూడా ఉన్నతీకరించబడుతుంది.
ఈ ధ్యానాన్ని ప్రారంభించేటప్పుడు నాలుగవ ఆజ్ఞలోని అసలు మాటలను జాగ్రత్తగా పరిశీలించడం ముఖ్యం. మీ తల్లిని, తండ్రిని “గౌరవించండి” అని అది చెబుతోంది. వారికి “విధేయులై ఉండండి” అని చెప్పడం లేదని గమనించండి. అయితే, చిన్నపిల్లలు తమ తల్లిదండ్రులను గౌరవించే విధానంలో విధేయత ఒక భాగం. అన్ని వయస్సుల్లోనూ కుటుంబంలో ఇది ఎలా ఆచరించబడుతుందో చూద్దాం.
తల్లిదండ్రుల అధికారం: కుటుంబంలో తల్లిదండ్రులకు ఒక నిర్దిష్టమైన అధికారం అప్పగించబడింది. మానవ జీవితం పట్ల దేవుని ప్రణాళికలో భాగమైన సహజ అధికారంగా దానిని మొదట అర్థం చేసుకుందాం. ఈ అధికారం కుటుంబ జీవితంలోని అనేక అంశాలకు వర్తిస్తుంది. కుటుంబంలో ఆరోగ్యకరమైన ఐక్యత ఉండటానికీ, కుటుంబం సక్రమంగా నడవటానికీ ఇది అవసరం.
అధికారం దుర్వినియోగం కావచ్చు. అలా జరిగినప్పుడు కుటుంబ జీవితంలోని సక్రమమైన క్రమం కొంత దెబ్బతింటుంది. అధికారాన్ని వినియోగించకుండా నిర్లక్ష్యం చేయడం కూడా జరగవచ్చు. అప్పుడు క్రమరాహిత్యం, కొంత గందరగోళం ఏర్పడతాయి. అయితే తల్లిదండ్రులు తమ అధికారాన్ని దేవుని ప్రణాళికకు అనుగుణంగా వినియోగించినప్పుడు, అది కుటుంబానికి ఐక్యతను, బలాన్ని, స్థిరత్వాన్ని చేకూరుస్తుంది. పిల్లలు ఆరోగ్యవంతులైన, పరిణతి చెందిన స్త్రీపురుషులుగా ఎదగడానికి తోడ్పడుతుంది.
తల్లిదండ్రులకు విధేయత: తమ పిల్లలపై తమకు సముచితంగా ఉన్న అధికారాన్ని వినియోగించడం, వారి నుంచి విధేయతను ఆశించడం తల్లిదండ్రుల స్పష్టమైన బాధ్యతల్లో ఒకటి. పిల్లలు కూడా తల్లిదండ్రుల మార్గదర్శకత్వానికి లోబడి, తమపై వారికి ఉన్న అధికారాన్ని గౌరవించడం ద్వారా దేవుడు వారికి ఇచ్చిన అధికారాన్ని గౌరవిస్తారు. అధికారాన్ని సక్రమంగా వినియోగించి, దానికి తగిన విధంగా లోబడినప్పుడు అది మేలుకరమైనది! అయితే అది సులభమని కాదు, కానీ అది మంచిది.
దేవుని చిత్తానికి అనుగుణంగా ఉన్న అన్ని విషయాల్లోనూ తల్లిదండ్రులకు విధేయత చూపాలి. పిల్లలు పాటించాలని తల్లిదండ్రులు తప్పక కోరవలసిన అనేక నైతిక నియమాలు ఉన్నాయి. ఈ నైతిక నియమాలు పిల్లలను నీతిమంతులుగా తీర్చిదిద్దడానికి తోడ్పడతాయి.
మరోవైపు, తల్లి గానీ తండ్రి గానీ అధికారాన్ని దుర్వినియోగం చేస్తూ, దేవుని చిత్తానికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తించాలని పిల్లలను బలవంతపెడితే, అలా చేయడానికి వారికి అధికారం లేదు; దానివల్ల ఎంతో హాని కలుగుతుంది. ఇలా జరిగినప్పుడు పిల్లలు తరచూ అయోమయానికి లోనై, మనసులో గాయపడతారు. తప్పు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నప్పుడు లేదా దుర్వ్యవహారం జరుగుతున్నప్పుడు, తాతయ్యలు, అమ్మమ్మలు, నానమ్మలు లేదా ఇతర కుటుంబ సభ్యులు జోక్యం చేసుకోవడం సముచితం. అయితే తల్లిదండ్రులెవరూ పరిపూర్ణులు కారనీ, వారు తప్పనిసరిగా కొన్ని పొరపాట్లు చేస్తారనీ, వాటిలో కొన్నింటిని అంతగా పట్టించుకోకుండా మరింత సులభంగా క్షమించవచ్చనీ కూడా గుర్తుంచుకోవాలి.
తల్లిదండ్రులకు విధేయత చూపడంలో అనేక విషయాలు ఉన్నాయి. వివేకంతో కూడినవీ, తమ పిల్లలు ఆరోగ్యకరంగా పరిణతి చెందడానికి అత్యంత మేలుచేసేవీ అయిన మంచి “ఇంటి నియమాలను” ఏర్పాటు చేయడానికి తల్లిదండ్రులు సంకోచించకూడదు. పిల్లలు జీవితంలో స్వీయ క్రమశిక్షణను, బాధ్యతను నేర్చుకోవాలి. తల్లిదండ్రులు తమ అధికారాన్ని పవిత్రమైన రీతిలో వినియోగించడం ద్వారా తరచూ ఇది జరుగుతుంది.
తల్లిదండ్రులను గౌరవించడం: చిన్నవారైనా, పెద్దవారైనా, పిల్లలందరూ తమ తల్లిదండ్రులకు విధేయత చూపడం మాత్రమే కాకుండా, వారిని గౌరవించడానికి కూడా పిలువబడ్డారు. చిన్నపిల్లల విషయంలో విధేయత ఆ “గౌరవంలో” ఒక భాగమైనప్పటికీ, వారు తమ తల్లిదండ్రులను గౌరవించే ఏకైక మార్గం అది కాదు. పిల్లలు తల్లిదండ్రుల పట్ల తమ గౌరవాన్ని పెంపొందించుకోవాలి; తమ మాటల్లో, చేతల్లో ఆ గౌరవాన్ని వ్యక్తపరచడం నేర్చుకోవాలి. పిల్లలు ముందుగా తమ తల్లిదండ్రులను ప్రేమించడం నేర్చుకోవడం ద్వారా ఇతరులను ప్రేమించడం నేర్చుకుంటారు. మానవ ప్రేమకూ, భవిష్యత్తులో ఆరోగ్యకరమైన వ్యక్తిగత, సామాజిక సంబంధాలన్నిటికీ తల్లిదండ్రుల పట్ల ప్రేమ అత్యంత ముఖ్యమైన “శిక్షణా క్షేత్రం”. అందువల్ల, తల్లిదండ్రులకు, పిల్లలకు మధ్య ఉండే ప్రేమ, గౌరవాల బంధం పిల్లలు ఎలాంటి వ్యక్తులుగా రూపుదిద్దుకుంటారనే విషయంపైనా, జీవితమంతా ఇతరులతో ఎలా మెలుగుతారనే విషయంపైనా ఎంతో ప్రభావం చూపుతుంది.
ఈ కారణంగా తల్లిదండ్రులు తమ పిల్లల నుంచి సముచితమైన అర్థంలో గౌరవాన్ని ఆశించడానికి సంకోచించకూడదు. గౌరవానికి అర్హులైన తల్లిదండ్రులుగా జీవించడం ద్వారా తమ పిల్లల్లో తమ పట్ల గౌరవం పెంపొందడానికి తోడ్పడాలి. నిజానికి ప్రజలందరూ గౌరవానికి అర్హులే. అయితే తల్లి గానీ తండ్రి గానీ సద్గుణాలతో, నిజమైన మంచితనంతో నిండిన, నిజంగా గౌరవనీయమైన జీవితం గడిపినప్పుడు, అది పిల్లల్లో వారి పట్ల ఆరోగ్యకరమైన గౌరవమర్యాదలు పెంపొందడానికి తోడ్పడుతుంది. అందువల్ల, తల్లిదండ్రులు చేయగల అత్యంత ముఖ్యమైన పనుల్లో ఒకటి, తమలో స్పష్టంగా కనిపించే సద్గుణాలవల్ల, మంచితనంవల్ల పిల్లలు నిజంగా ఆదర్శంగా భావించి, అభిమానించే వ్యక్తులుగా జీవించడం.
పిల్లలు ఎదిగి యుక్తవయస్సులోకి అడుగుపెట్టినప్పుడు, తల్లిదండ్రులతో వారి సంబంధం మారుతుంది. సాధారణ దైనందిన జీవితానికి సంబంధించిన విషయాల్లో ఒకప్పుడు తల్లిదండ్రులకు చూపవలసిన విధేయత ఇక అవసరం ఉండదు; అది ప్రయోజనకరంగా కూడా ఉండదు. యుక్తవయస్సులో ఉన్న పిల్లలు, ఆ తరువాత పూర్తిగా పెద్దవారైన పిల్లలు తమ జీవితాలకు సంబంధించిన బాధ్యతను క్రమంగా మరింత ఎక్కువగా స్వీకరించాలని తల్లిదండ్రులు ఆశించడం అవసరం. ప్రత్యేకించి ఏ సమయానికి నిద్రపోవాలి, తాము ఉపయోగించిన చోటును శుభ్రంగా సర్దుకోవడం వంటి చిన్నచిన్న విషయాలన్నిటికీ ఇది వర్తిస్తుంది. తమ స్నేహితులుగా ఎవరిని ఎంచుకోవాలి, ఏ ఉద్యోగం లేదా వృత్తిని చేపట్టాలి వంటి మరింత ముఖ్యమైన విషయాలు కూడా ఇందులో ఉంటాయి. పెద్దవారైన తమ పిల్లల జీవితాలపై కొంత ప్రభావం చూపవలసిన అవసరం తల్లిదండ్రులకు అప్పుడప్పుడూ ఎల్లప్పుడూ రావచ్చు. అయినప్పటికీ, పిల్లలు తమ జీవితాల్లో బాధ్యతను స్వీకరించి, తమ బాల్యమంతా తల్లిదండ్రులు వేసిన పునాదిపై తమ జీవితాలను నిర్మించుకోగలిగేలా ఆరోగ్యకరమైన సమతుల్యత ఉండాలి.
వయోజనులైన తరువాత కూడా, తమ తల్లిదండ్రుల పట్ల ప్రేమను, గౌరవాన్ని కొనసాగించాల్సిన బాధ్యత పిల్లలకు ఎల్లప్పుడూ ఉంటుంది. వారు తమ తల్లిదండ్రులకు తమ జీవితాల్లో ముఖ్యమైన స్థానాన్ని ఇవ్వాలి, వారిని సంప్రదించాలి, వారి పట్ల నిరంతరం ప్రేమను, గౌరవాన్ని చూపాలి. తల్లి లేదా తండ్రి తమ పిల్లల పట్ల తగిన విధంగా ప్రవర్తించినప్పుడు ఇది ఎంతో సులభమవుతుంది. వారు ఆ గౌరవానికి అంతగా “అర్హులు” కానప్పుడు ఇది మరింత కష్టమవుతుంది. తల్లిదండ్రులు తమ వయోజన పిల్లలను పెద్దవారిగా గౌరవించనప్పుడు, వారికి తగిన విధంగా స్వతంత్రతనిచ్చి “విడిచిపెట్టలేనప్పుడు”, ఆ పిల్లలకు ఇది మరీ కష్టమవుతుంది. దీనివల్ల కలిగే ఉద్రిక్తత, తగిన గౌరవంతో కూడిన సంబంధాన్ని కొనసాగించడాన్ని కష్టతరం చేస్తుంది.
వృద్ధులైన తల్లిదండ్రులను గౌరవించడం: “మనం చేసినదే తిరిగి మనకు వస్తుంది!” అని పాత సామెత చెబుతుంది. ఒక విధంగా, తల్లిదండ్రులు, పిల్లల మధ్య సంబంధంలో కూడా ఇది నిజమే. పిల్లలు పెరిగే సమయంలో వారిని ప్రేమించి, సంరక్షించే బాధ్యత తల్లిదండ్రులకు అప్పగించబడింది. వారు పిల్లల ప్రాథమిక భౌతిక అవసరాలతోపాటు భావోద్వేగ, మానసిక, ఆధ్యాత్మిక అవసరాలను కూడా తీర్చాలి.
అయితే, చాలా మంది తల్లిదండ్రులకు వృద్ధాప్యం కారణంగా తమను తాము సరిగా చూసుకోలేని రోజు వస్తుంది. అప్పుడు వారిని చూసుకోవడం ప్రధానంగా వారి వయోజన పిల్లల బాధ్యత. ఇందులో పైన పేర్కొన్న భౌతిక, భావోద్వేగ, మానసిక, ఆధ్యాత్మిక అవసరాలన్నీ ఉన్నాయి. నిజమే, ఆరోగ్య సంరక్షణ, ఆర్థిక సహాయం (సామాజిక భద్రత వంటివి) మొదలైన విషయాల్లో వృద్ధుల పట్ల సమాజం మొత్తానికి కొంత బాధ్యత ఉంది. అయితే తల్లిదండ్రులను గౌరవించాల్సిన కర్తవ్యం కారణంగా, ప్రధాన బాధ్యత వారి వయోజన పిల్లలపైనే ఉంటుంది.
కుటుంబ జీవితం
తల్లిదండ్రులు ఒకరి కంటే ఎక్కువ మంది పిల్లలతో ఆశీర్వదించబడినప్పుడు, వారి పిల్లలు కూడా తోబుట్టువులతో కలిసి మెలిగే వరాన్ని పొందుతారు. తోబుట్టువుల పరస్పర సంబంధం విషయంలో దేవుని సహజ ఉద్దేశం, విధేయత అనే అంశాన్ని మినహాయిస్తే, తల్లిదండ్రులతో ఉండే సంబంధం విషయంలో ఆయన ఉద్దేశాన్ని పోలి ఉంటుంది. పరస్పర ప్రేమలోనూ గౌరవంలోనూ ఎదగడానికి తోబుట్టువులు ఒకరికొకరు ఆరోగ్యకరమైన అవకాశాన్ని కల్పిస్తారు.
మానవ సంబంధాలకు అవసరమైన అనేక ప్రాథమిక అంశాలను పిల్లలు నేర్చుకోవడానికి ఈ కుటుంబ బంధాలు అద్భుతమైన అవకాశాన్ని ఇస్తాయి. ఉదాహరణకు, ఒకరినొకరు క్షమించుకోవడానికి ఎల్లప్పుడూ కృషి చేయాల్సిన బాధ్యత తోబుట్టువులకు ఉంది. తోబుట్టువులు గొడవపడటం ఎప్పుడూ మంచిది కాదు; అయినప్పటికీ అది అనివార్యంగా కనిపిస్తుంది. అయితే కుటుంబంలో క్షమాపణ, సమాధానం చోటుచేసుకునే ఆ క్షణాలు కరుణను, స్వస్థతను పొందే క్షణాలుగా మారేలా అనుమతించడం ద్వారా దేవుడు దీనిని మేలుగా మారుస్తారు. మరొకరి పాపాల వల్ల బాధపడటాన్ని, ఆ తరువాత క్షమాపణను, కరుణను అందించడాన్ని తోబుట్టువులు నేర్చుకుంటారు. తాము ఇతరులను బాధపెట్టినప్పుడు క్షమాపణ ఎలా అడగాలో, దానిని ఎలా స్వీకరించాలో కూడా నేర్చుకుంటారు.
ఆరోగ్యకరమైన కుటుంబాల్లో తోబుట్టువులు ఒకరితో ఒకరు బంధాన్ని తెంచుకోలేరు. ఒకరితో ఒకరు ఇక ఎన్నడూ మాట్లాడుకోని తోబుట్టువుల కథలు మనమందరం తప్పక వినే ఉంటాం. కానీ ముఖ్యంగా ఆరోగ్యకరమైన కుటుంబాల్లో కలిసి పెరుగుతున్నప్పుడు, ప్రతిరోజూ తోబుట్టువులను పట్టించుకోకుండా ఉండటం సాధ్యం కాదు. అవసరమైనప్పుడు వారి మధ్య సమాధానాన్ని పెంపొందించడానికి మంచి తల్లిదండ్రులు తోడ్పడతారు. ఇది జీవితానికి ఒక అద్భుతమైన పాఠాన్ని అందిస్తుంది. కుటుంబంలోనే వారు ప్రేమించడం, క్షమించడం, క్షమాపణ అడగడం నేర్చుకుంటారు. కరుణ అంటే ఏమిటో, షరతులు లేని ప్రేమను కలిగి ఉండటం అంటే ఏమిటో నేర్చుకుంటారు. దేవుడు ఉద్దేశించిన కుటుంబ జీవితంలోని సహజమైన ఆశీర్వాదాల్లో ఇది ఒకటి.
కుటుంబంలో ఆప్యాయత: ఆరోగ్యకరమైన, పవిత్రమైన మానవ ఆప్యాయత ఒక ప్రాథమిక మానవ అవసరం. ఒకరిపట్ల ఒకరు సముచితమైన ఆప్యాయతను చూపడానికి, స్వీకరించడానికి మనం సృష్టించబడ్డాం. ఇది వక్రీకరించబడినప్పుడు, తీవ్రంగా గాయపరచవచ్చు; లైంగిక వేధింపులు, కోపం లేదా మనసులో కక్ష వంటి విధ్వంసకరమైన రూపాల్లో బయటపడవచ్చు. అయితే దీనిని సరిగ్గా జీవించినప్పుడు, సముచితమైన కుటుంబ ఆప్యాయత పిల్లలు ఆరోగ్యకరమైన వయోజనులుగా ఎదిగే క్రమంలో వారి ఆరోగ్యకరమైన వికాసానికి ఎంతో దోహదపడుతుంది.
ఉదాహరణకు, ఒక తల్లి తన నవజాత శిశువును ముద్దుచేయడం ఎంతో సహజం. ఆ శిశువు తన తల్లిని హత్తుకుని ఉండటం కూడా ఎంతో సహజం. పిల్లలు పెరిగేకొద్దీ ఆ ఆప్యాయత వ్యక్తమయ్యే తీరు మారుతుంది, కానీ అది ఎల్లప్పుడూ ఉండాలి. తండ్రి ఆప్యాయత కూడా పిల్లల జీవితాల్లో ఉండాలి; అది ప్రాథమిక మానవ అవసరాలను తీరుస్తుంది. సముచితంగా అందించినప్పుడు, ఈ ఆప్యాయత అన్ని విధాలా వికసించిన యువకుడిగా లేదా యువతిగా ఎదగడానికి తోడ్పడుతుంది.
తండ్రి, తల్లి అందించే ఆప్యాయత పాత్రను లోతుగా విశ్లేషించడం ఈ ధ్యాన పరిధిలో లేదు. అయితే ఆ రెండింటి ప్రాముఖ్యతను చూపించే అనేక అధ్యయనాలు ఉన్నాయని పేర్కొనడం సముచితం. ఎదుగుతున్న కుమార్తెలకూ కుమారులకూ తల్లి అందించే స్త్రీసహజమైన ప్రేమ, ఆప్యాయత, తండ్రి అందించే పురుషసహజమైన ప్రేమ, ఆప్యాయత విషయంలో కొన్ని నిర్దిష్ట అవసరాలు ఉంటాయి. వీటిలో ఏదో ఒకటి లభించని, లేదా వక్రీకరించిన రూపంలో దానిని పొందే యువత తమ భావోద్వేగ పరిపక్వతలో సవాళ్లను ఎదుర్కొంటారని వెల్లడించే అనేక అధ్యయనాలు ఉన్నాయి. దేవుడు సహాయాన్ని, స్వస్థతను అందించలేరని దీని అర్థం కాదు; అయితే తండ్రి, తల్లి ఇద్దరి ప్రేమ, ఆప్యాయతల ప్రాముఖ్యతను గుర్తించడం ముఖ్యం.
క్రైస్తవ కుటుంబ జీవితం: యేసు భూమిపైకి వచ్చి మన మానవ స్వభావాన్ని స్వీకరించారు. భూలోకంలోని ఒక కుటుంబంలో ఆయన ఇలా చేశారు. ఒక బిడ్డ ప్రేమించే విధంగా యేసు పునీత యోసేపును, తన ధన్య మాతను ప్రేమించారు; తల్లిదండ్రులు ప్రేమించే విధంగా వారు ఆయనను ప్రేమించారు. ఆయనకు బంధువులైన సోదరసోదరీమణులు, అత్తలు, మామలు, తాతయ్యలు, అమ్మమ్మలు మొదలైనవారు ఉండేవారు.
అంతిమంగా, ఆయన తన మరణ పునరుత్థానాల బలి ద్వారా మానవ జీవితాన్ని పవిత్రపరిచారు. మానవ జీవితాన్ని పవిత్రపరచడం ద్వారా ఆయన కుటుంబ జీవితాన్ని కూడా పవిత్రపరిచారు. ఆ విధంగా, యేసు జీవితం, మరణం, పునరుత్థానం వల్ల కలిగిన ఫలితాలలో క్రైస్తవ కుటుంబ స్థాపన ఒకటి.
మన కృపాజీవితాన్ని మన మానవ స్వభావం నుండి వేరుగా గుర్తించినట్లే, క్రైస్తవ కుటుంబాన్ని కూడా మనం “సహజ కుటుంబం” అని పిలవగల దాని నుండి వేరుగా గుర్తిస్తాము. యేసు జీవితం, మరణం, పునరుత్థానం సజీవంగా, సఫలంగా ఉన్న కుటుంబంగా క్రైస్తవ కుటుంబాన్ని అర్థం చేసుకోవాలి. అంటే, ఈ ప్రత్యేక కుటుంబం కేవలం సహజమైన మానవ బంధాల ద్వారానే కాకుండా దేవుని కృప ద్వారా కూడా ఐక్యమై ఉంటుంది.
కలిసి ప్రార్థిస్తూ, విశ్వాసం గురించి, నైతికత గురించి మాట్లాడుకుంటూ, ప్రేమను ఆచరిస్తూ, తాము చేసే ప్రతిదానికీ దేవుణ్ణి కేంద్రంగా ఉంచే కుటుంబమే క్రైస్తవ కుటుంబం. త్రిత్వైక దేవుని ప్రేమకు లోకంలో ఒక విశిష్టమైన ప్రతిరూపంగా నిలిచేది కూడా క్రైస్తవ కుటుంబమే. క్రీస్తులో తమకున్న ప్రేమ, ఐక్యతల సాక్ష్యం ద్వారా వారు “సువార్తను ప్రకటిస్తారు”. వ్యక్తులు పవిత్రతలో వివిధ స్థాయుల్లో పాలుపంచుకున్నట్లే, ప్రతి కుటుంబం కూడా పవిత్రతలో వివిధ స్థాయుల్లో పాలుపంచుకోవచ్చు. అందువల్ల, ప్రతి సభ్యుడు క్రీస్తులో పరిపూర్ణతకు ఎంత చేరువగా ఎదుగుతారో, మొత్తం కుటుంబం కూడా పరమ పవిత్ర త్రిత్వైక దేవుని జీవితాన్ని ప్రతిబింబించడానికి అంత చేరువవుతుంది.
నాలుగవ ఆజ్ఞ మరియు సమాజం
సమాజమంతటికీ కుటుంబమే అత్యంత మౌలికమైన పునాది. అర్థం చేసుకోవలసిన కీలకమైన విషయం ఇది! సమాజంలో కుటుంబం తన పాత్రను నెరవేర్చగలగడానికి ఇది కీలకం. అలాగే, సమాజం గానీ సామాజిక సంస్థలు గానీ ఏ కుటుంబపు హక్కులనూ ఉల్లంఘించకుండా ఉండాలంటే కూడా దీనిని అర్థం చేసుకోవడం కీలకం.
సమాజానికి కుటుంబమే పునాది కాబట్టి, ఒక సమాజం చివరికి బలంగా గానీ బలహీనంగా గానీ ఉండటానికి ప్రధాన కారణం అక్కడ అమలులో ఉన్న రాజకీయ వ్యవస్థ కాదు; దానికి బదులుగా, ఆ సమాజం తనలోని కుటుంబాల ఆరోగ్యకరమైన స్థితిని ప్రతిబింబిస్తుంది. బలమైన కుటుంబాలు ఎక్కువగా ఉంటే సమాజం బలంగా ఉంటుంది. అనేక కుటుంబాలలో గానీ అత్యధిక కుటుంబాలలో గానీ విస్తృతమైన అనైక్యత, విచ్ఛిన్నత ఉంటే, సమాజం కూడా కూలిపోవడం ప్రారంభమవుతుంది.
ఏ కాలంలోనైనా సాంస్కృతిక, రాజకీయ నాయకులు కుటుంబ వ్యవస్థను గౌరవించాలి; దాని హక్కులను ఉల్లంఘించకూడదు. చట్టాలు, సాంస్కృతిక ప్రభావాలు ప్రధానంగా ప్రతి కుటుంబపు హక్కులకు, ఆరోగ్యకరమైన స్థితికి తోడ్పడేలా కృషి చేయాలి. తల్లిదండ్రులు తమ పాత్రను నిర్వర్తిస్తూ, తమ బాధ్యతలను నిష్ఠతో నెరవేర్చడానికి అవకాశం కల్పించాలి. కుటుంబంలో స్పష్టమైన దుర్వినియోగాలు జరుగుతున్నప్పుడు మాత్రమే సమాజం జోక్యం చేసుకోవాలి.
అంతేకాకుండా, కుటుంబాలు తమ పవిత్ర పిలుపును జీవించడానికి కృషి చేస్తున్నప్పుడు వాటికి తోడ్పడే చట్టాలను, సాంస్కృతిక ప్రభావాలను ఆదర్శ సమాజం ప్రోత్సహిస్తుంది. చట్టాలు ఈ కుటుంబ హక్కులకు విరుద్ధంగా మారడం ప్రారంభించినప్పుడు, చర్య తీసుకోవాలి.
పౌర అధికారుల పాత్ర
కుటుంబాన్ని గౌరవించడంతోపాటు, ఈ ఆజ్ఞ ప్రకారం చట్టబద్ధమైన పౌర, సామాజిక అధికారులను కూడా గౌరవించాలి. సమాజంలో దీనిని నెరవేర్చే కొన్ని విధానాలు ఇవి:
చట్టాన్ని అమలు చేయడం: ఏ సమాజంలోనైనా చట్టాలు ఉండాలి. సమాజం సక్రమంగా నడవడానికి తోడ్పడుతూ, దేవుని దివ్య ధర్మశాస్త్రానికి అనుగుణంగా ఉన్నప్పుడు, లేదా కనీసం దానికి విరుద్ధంగా లేనప్పుడు చట్టాలు మంచివిగా ఉంటాయి. అందువల్ల, చట్టబద్ధమైన పౌర చట్టాలన్నిటికీ విధేయంగా నడుచుకోవాలని ఈ ఆజ్ఞ కోరుతుంది.
రాజకీయ, పౌర నాయకులు: కుటుంబంలో వలెనే, ఈ ఆజ్ఞ కోరేది విధేయతను మాత్రమే కాదు. గౌరవమర్యాదలు కూడా అవసరం. అందువల్ల, మన సమాజంలో పరిపాలనకు సంబంధించిన ప్రత్యేక పాత్రను కలిగినవారి పట్ల తగిన గౌరవం చూపడానికి మనం కృషి చేయాలని ఈ ఆజ్ఞ కోరుతుంది. ఏదైనా రాజకీయ లక్ష్యంతో మనం ఏకీభవించకపోయినా, అధికారంలో ఉన్నవారి పదవిని మనం గౌరవించాలి.
ఇదే సూత్రాన్ని విస్తృతంగా అన్వయిస్తే, సమాజానికి సేవ చేసే ప్రతి ఒక్కరినీ గౌరవించాలని ఈ ఆజ్ఞ మనలను పిలుస్తుంది. సమాజపు గౌరవమర్యాదలకు పాత్రులైనవారిగా సైన్యంలో సేవచేసేవారు మనకు గుర్తుకు వస్తారు.
అధికారంలో ఉన్న ఇతరులు: సమాజంలో మనపై అధికార స్థానంలో ఉన్న ఇతరులు చాలామంది ఉన్నారు. ఉదాహరణకు, ఈ ఆజ్ఞ ప్రకారం మనం ఉపాధ్యాయులకు విధేయులమై, వారి మాట వినాలి. లేదా, ఒక సంగ్రహాలయం వంటి ప్రైవేటు సంస్థను సందర్శించినప్పుడు, ఆ సంగ్రహాలయ నియమాల పట్ల, దాని బాధ్యత వహించేవారి పట్ల తగిన గౌరవం చూపాలి.
అందరి పట్ల సాధారణ గౌరవం: చివరగా, ఈ ఆజ్ఞ ప్రకారం తోబుట్టువులు పరస్పరం గౌరవించుకోవడానికి కృషి చేయవలసినట్లే, మనం కూడా సమాజంలోని ప్రజలందరినీ గౌరవించడానికి కృషి చేయాలి. పేదలను, అవసరంలో ఉన్నవారిని మనం ఆదరించాలి; అలాగే, మనకు ఎదురయ్యే ప్రతి ఒక్కరి పట్ల సాధారణ మర్యాద చూపడానికి కూడా కృషి చేయాలి.
నాలుగవ ఆజ్ఞలోని కనీస, గరిష్ఠ పరిమితుల సారాంశం
పైన వివరించిన దాని సారాంశం చాలా సరళమైనది. చిన్న పిల్లలు తమ తల్లిదండ్రులకు తగిన విధంగా విధేయత చూపనప్పుడు ఈ ఆజ్ఞను ఉల్లంఘిస్తారు. తల్లిదండ్రులు తమ పిల్లలపై తమకున్న హక్కులను దుర్వినియోగం చేసినప్పుడు ఈ ఆజ్ఞను ఉల్లంఘిస్తారు. వయోజనులైన పిల్లలు వృద్ధులవుతున్న తమ తల్లిదండ్రులను తగిన విధంగా చూసుకోనప్పుడు ఈ ఆజ్ఞను ఉల్లంఘిస్తారు. అధికారంలో ఉన్నవారికి తగిన గౌరవం చూపనప్పుడు మనమందరం ఈ ఆజ్ఞను ఉల్లంఘిస్తాము.
ప్రజలందరిపట్ల గాఢమైన ప్రేమను, గౌరవాన్ని పెంపొందించుకోవడానికి కృషి చేయడం ద్వారా ఈ ఆజ్ఞ కోరే అత్యున్నత స్థాయిని ఉత్తమంగా చేరుకోవచ్చు. ప్రార్థన, ప్రేమ, గౌరవం, ఘనత, విధేయత, ఐక్యత—ఇవే ఆరోగ్యకరమైన కుటుంబ జీవితానికీ, విస్తృత సమాజంలోని జీవితానికీ కీలకమైనవి. ఇతరులను దేవుని స్వరూపాలుగా, పవిత్రులుగా చూసినప్పుడు, వారికి తగిన గౌరవమర్యాదలతో వ్యవహరిస్తాము. పాపాన్ని నివారించడానికి ప్రయత్నిస్తున్నామనే ఉద్దేశం కంటే, ప్రజలందరిపట్ల దేవుడు మన హృదయాల్లో ఉంచే ప్రేమ కారణంగానే మనం అలా చేస్తాము. మనం మంచితనం, ప్రేమగల పిల్లలుగా, నిబద్ధతగల తల్లిదండ్రులుగా, ప్రేమతో మెలిగే తోబుట్టువులుగా, ఆదర్శ పౌరులుగా ఉంటాము. ముందుగా మన కుటుంబాల్లో, అక్కడి నుంచి సమాజమంతటా నిజమైన ప్రేమను, ఐక్యతను పెంపొందించాలని ఈ ఆజ్ఞ మనలను పిలుస్తోంది.
ఆచరణలో పరిగణించవలసిన అంశాలు
ఇతర ఆజ్ఞల విషయంలో చేసినట్లే, నాలుగవ ఆజ్ఞను మీరడం ఏ విధాలుగా ఘోరపాపం అవుతుందో చూద్దాం. ఆ తరువాత, దానిని మీరడం ఏ విధాలుగా స్వల్పపాపం అవుతుందో కూడా మనం చూడగలుగుతాము.
తీవ్రమైన విషయం: నాలుగవ ఆజ్ఞను తీవ్రమైన రీతిలో ఎలా మీరుతారు? అత్యంత తీవ్రమైన ఉదాహరణలు ఇవి: పిల్లలపై వేధింపులు, తల్లిదండ్రులపట్ల తీవ్రమైన అవిధేయత, వృద్ధులవుతున్న తల్లిదండ్రులను నిర్లక్ష్యం చేయడం లేదా వేధించడం, పౌర చట్టాలను, పౌర అధికారాన్ని పూర్తిగా లెక్కచేయకపోవడం.
ఈ ఆజ్ఞ ముఖ్యంగా తల్లిదండ్రులపట్ల బిడ్డకు ఉన్న బాధ్యతను నొక్కిచెబుతుంది కాబట్టి, ఈ రకమైన ఒక ఉదాహరణను చూద్దాం. ఉదాహరణకు, ఒక కౌమారదశ బాలుడు రాత్రి 10 గంటలకల్లా ఇంటికి రావాలని అతని తల్లి లేదా తండ్రి స్పష్టమైన నియమం పెట్టారని అనుకుందాం. అతడు ఇంటికి వస్తాడు; అయితే అర్ధరాత్రి ఒక స్నేహితునితో కలిసి పట్టణంలో సరదాగా గడపడానికి రహస్యంగా బయటకు వెళ్తాడు. ఇది నాలుగవ ఆజ్ఞను నేరుగా, తీవ్రంగా మీరడమే. ఈ ఉల్లంఘన కూడా తీవ్రమైన విషయమేనని చెప్పడం సమంజసమే.
పూర్తి అవగాహన: పై ఉదాహరణలో, అర్ధరాత్రి రహస్యంగా బయటకు వెళ్లడం ఈ ఆజ్ఞను మీరడమేనని ఆ బాలునికి తెలియకపోవడం ఎలా సాధ్యమో ఊహించడం కష్టం. బహుశా, ఈ పూర్తి అవగాహన లోపించడానికి ఒక కారణం ఇలా ఉండవచ్చు. ఇంటి నియమాల గురించి ఈ బాలునికి ఎప్పుడూ సరైన వివరణ ఇవ్వలేదనీ, అతడు తన స్నేహితుని ఇంట్లో ఆ స్నేహితుని తల్లిదండ్రులతో మాట్లాడుతున్నాడనీ అనుకుందాం. కౌమారదశలో ఉన్నవారు అర్ధరాత్రి బయటకు వెళ్లడంలో తప్పేమీ లేదనీ, ఈ బాలుని తల్లిదండ్రులు మరీ కఠినంగా ఉంటున్నారనీ అతని స్నేహితుని తల్లిదండ్రులు వ్యాఖ్యానిస్తారు. ఇది కేవలం “కౌమారదశలో సహజమైన విషయమే!” అని వారు అంటారు. దాని గురించి ఆలోచించిన తరువాత, తన స్నేహితుని తల్లిదండ్రులే సరిగ్గా చెబుతున్నారనీ, తన తల్లిదండ్రులు మరీ కఠినంగా ఉంటున్నారనీ అతడు నిర్ణయించుకుంటాడు. అందువల్ల, కేవలం “కౌమారదశకు తగినట్లు ప్రవర్తిస్తూ” రాత్రివేళ రహస్యంగా బయటకు వెళ్లడంలో తప్పేమీ లేదని నిర్ధారించుకుంటాడు.
రహస్యంగా బయటకు వెళ్లడం తప్పు. ఎందుకంటే అది నేరుగా తీవ్రమైన అవిధేయతకు పాల్పడడమే. అయితే ఈ విషయంలో తన తల్లిదండ్రుల నియమాలను ప్రశ్నించకూడదని ఆ బాలుడు పూర్తిగా అర్థం చేసుకోకపోయి ఉండవచ్చని కనీసం ఊహించవచ్చు. తన తల్లిదండ్రులు మరీ కఠినంగా ఉన్నారని అతడు తన చర్యను సమర్థించుకుంటే, తన స్నేహితుని తల్లిదండ్రుల అనారోగ్యకరమైన ప్రభావం వల్ల అతనికి పూర్తి అవగాహన లోపించి ఉండవచ్చు. ఎప్పటిలాగే, దీనివల్ల రహస్యంగా బయటకు వెళ్లడం సరైనది కాదు. అయితే నాలుగవ ఆజ్ఞను ఈ విధంగా తీవ్రంగా మీరినప్పుడు, ఆ బాలుని వ్యక్తిగత దోషబాధ్యత తగ్గవచ్చు.
స్వేచ్ఛాసంకల్పంతో సంపూర్ణ సమ్మతి: ఇప్పటివరకు పరిశీలించిన ఇతర ఆజ్ఞల విషయంలో ఉన్నట్లే, కౌమారదశలోని బాలునిపై అనేక ఒత్తిళ్లు, ప్రభావాలు ఉంటాయని స్పష్టమే. రహస్యంగా బయటకు వెళ్లడం తప్పని ఒక బాలునికి తెలుసనీ, అయితే అతని స్నేహితులందరూ తరచూ అలా వెళ్తుంటారనీ అనుకుందాం. పాఠశాలలో ఆ బాలుణ్ణి “అమ్మకూచి” అనీ, “పిరికివాడు” అనీ పిలుస్తూ ఎప్పుడూ ఎగతాళి చేస్తుంటారు. చివరకు, ఇతరులు తనను ఎగతాళి చేయడం మానేయాలనే ఉద్దేశంతో అతడు ఆ ఒత్తిడికి లొంగిపోతాడు. అది తప్పని అతనికి తెలుసు; అయినా ఇతరుల ఒత్తిడిని ఎదుర్కోవడానికి అతడు తీవ్రంగా పోరాడుతున్నాడు. చివరికి అతడు రహస్యంగా బయటకు వెళ్తే, ఈ ఆజ్ఞను తీవ్రంగా మీరినట్లే. అయితే, ఎప్పటిలాగే, దేవునికి హృదయం తెలుసు. ఆ పరిస్థితుల దృష్ట్యా, తన చర్యలకు దేవుని దృష్టిలో అతడు 100% దోషి కాకపోయి ఉండే అవకాశమే ఎక్కువ. ఈ తీవ్రమైన ఒత్తిడి, “బెదిరింపు వేధింపుల” కారణంగా అతని దోషబాధ్యత కొద్దిగానైనా తగ్గినట్లయితే, అతనికి ఘోరపాపపు దోషబాధ్యత పూర్తిగా ఉండకపోవచ్చు.
స్వల్పపాపం: కుటుంబంలో ఈ ఆజ్ఞకు విరుద్ధంగా స్వల్పపాపాలు తరచూ జరుగుతుంటాయి. ఏ కుటుంబమూ పరిపూర్ణమైనది కాదు; కాబట్టి ఎదుగుదలకు ఎప్పుడూ అవకాశం ఉంటుంది. ఈ విషయంలోని కొన్ని స్వల్పపాపాలు మరింత తీవ్రమైనవిగా ఉంటాయి. అయితే మరెన్నో, మనం ఒకరికొకరు, ముఖ్యంగా మన సొంత కుటుంబంలోని వారికి చూపవలసిన తగిన ప్రేమ, ఘనత, గౌరవాల్లో చిన్న లోపాలుగా మాత్రమే ఉంటాయి.
తదుపరి అధ్యాయం: అధ్యాయం 5 – హత్య, కోపం, మానవ గౌరవం
ఈ-పుస్తకం & పేపర్బ్యాక్ రూపాల్లో కూడా లభ్యం
Amazon.com – గూగుల్ ప్లే – ఐట్యూన్స్ – బార్న్స్ అండ్ నోబుల్

