मराठी

संत सिरिल आणि मेथोडियस

प्रतिमा: एन. एन./पितिकिनाच्चो & आदम यान फिगेल

14 फेब्रुवारी: मठवासी संत सिरिल आणि बिशप संत मेथोडियस — स्मृतिदिन

(उपवासकाळातील आठवड्याचा दिवस असल्यास ऐच्छिक स्मरण)

संत सिरिल: सु. 827–869
संत मेथोडियस: सु. 815–885
युरोपचे, स्लाव्ह लोकांचे आणि पूर्व व पश्चिम चर्चच्या ऐक्याचे सह-आश्रयदाते संत
संतपदासाठीचे धर्ममंडळ स्थापन होण्यापूर्वी संत म्हणून मान्यता
उपासनाविधीचा रंग: पांढरा (प्रायश्चित्तकाळातील वारदिवस असल्यास जांभळा)
आवृत्ती: संपूर्ण – संक्षिप्त

उद्धरण:
माझी प्रार्थना ऐक आणि तुझ्या विश्वासू लोकांचे रक्षण कर, कारण मी योग्य नाही आणि पात्रही नाही, तरी तू मला त्यांचा सेवक म्हणून नेमले आहेस. “तुझ्या लोकांची ओळख त्यांच्या श्रद्धेतील ऐक्याने आणि ते करीत असलेल्या श्रद्धेच्या जाहीर स्वीकाराने होऊ दे. तुझ्या वचनाने आणि शिकवणीने तुझ्या लोकांच्या अंतःकरणांना प्रेरणा दे. तुझ्या ख्रिस्ताची सुवार्ता सांगण्यासाठी आणि तुला आवडेल असे जीवन जगण्यास व कृती करण्यास त्यांना प्रोत्साहन देण्यासाठी तू आम्हाला पाचारण केलेस. “तुझे लोक ही तू मला दिलेली देणगी आहे. आता मी त्यांना पुन्हा तुझ्याकडे सोपवत आहे. तुझ्या सामर्थ्यशाली उजव्या हाताने त्यांना मार्ग दाखव आणि तुझ्या पंखांच्या सावलीत त्यांचे रक्षण कर. हे पित्या, पुत्रा आणि पवित्र आत्म्या, सर्व जण तुझ्या नावाची स्तुती आणि गौरव करोत. आमेन. ~संत सिरिल यांच्या जुन्या स्लाव्ह भाषेतील चरित्रातून

चिंतन: तुम्ही बोलत असलेली भाषा लिहिलीच जात नसल्यामुळे तुम्हाला वाचता आले नसते, तर तुमचे जीवन कसे असते, याची कल्पना करा. वर्णमाला नाही, पुस्तके नाहीत; आहे ती फक्त बोलली जाणारी भाषा. अशाच परिस्थितीत आजच्या संतांना सुवार्ता सांगण्यासाठी पाठवण्यात आले होते. 

त्यांची कथा ग्रीसमधील थेस्सलनीका येथे सुरू झाली. त्या प्रदेशात संत पौलाने सर्वप्रथम सुवार्ता सांगितली होती. ग्रीकभाषी अशा एका शाही न्यायाधिकाऱ्याला आणि त्याच्या पत्नीला सात मुलगे झाले. त्यांपैकी दोघांची नावे कॉन्स्टंटाईन आणि मायकेल अशी होती. त्यांची आई बहुधा स्लाव्ह वंशाची होती. ग्रीक आणि लॅटिन यांच्याबरोबरच मुलांनी आईची भाषाही शिकून घेतली; त्या भाषेला तेव्हा लिखित रूप नव्हते. कॉन्स्टंटाईन सुमारे चौदा वर्षांचा असताना त्याला शिक्षणासाठी कॉन्स्टँटिनोपल या ग्रीक महानगरात पाठवण्यात आले. तिथेच त्याची बायझंटाईन सम्राट मायकेल तिसरा याच्याशी ओळख झाली. त्या वेळी मायकेल अगदी लहान होता. शिक्षण पूर्ण झाल्यावर कॉन्स्टंटाईनने याजक होण्याचा निर्णय घेतला. याजकपदाची दीक्षा मिळाल्यानंतर लवकरच त्याला अध्यापनासाठी बोलावण्यात आले आणि थोड्याच काळात तो ‘तत्त्वज्ञ’ म्हणून प्रसिद्ध झाला. कॉन्स्टंटाईनपेक्षा सुमारे बारा वर्षांनी मोठा असलेला त्याचा भाऊ मायकेल याने मॅसेडोनियात नागरी सेवेत काम सुरू केले. पण ते पद सोडून त्याने संन्यासी होण्याचा निर्णय घेतला आणि मेथोडियस हे नाव धारण केले.

कॉन्स्टंटाईन सुमारे तीस वर्षांचा होता आणि त्याचा भाऊ मेथोडियस नुकताच चाळिशी ओलांडून गेला होता. त्या सुमारास कॉन्स्टंटाईनने अध्यापन सोडून भावाच्या मठात प्रार्थनेचे जीवन स्वीकारण्याचा निर्णय घेतला. मात्र काही वर्षांतच, आता प्रौढ झालेल्या सम्राट मायकेल तिसऱ्याने कॉन्स्टंटाईनला खझारांच्या प्रदेशातील यहुदी आणि तुर्क लोकांना सुवार्ता सांगण्याच्या मोहिमेवर जाण्यास सांगितले. त्या प्रदेशात आजच्या रशिया, युक्रेन आणि क्रिमियाचे भाग येतात. मेथोडियसही या मोहिमेत त्याच्याबरोबर गेला. लोकांशी त्यांच्या मातृभाषेत बोलता यावे म्हणून दोघांनी हिब्रू आणि तुर्की या दोन्ही भाषा शिकून घेतल्या.

एक-दोन वर्षांतच मोरावियाचा राजपुत्र रास्तिस्लाव याने सम्राट मायकेल तिसऱ्याला ग्रेट मोरावियात, म्हणजे आजच्या झेक प्रजासत्ताकात, सुवार्ताप्रचारक पाठवण्याची विनंती केली. त्याच्या प्रजेने मूर्तिपूजक धर्माचा त्याग करून ख्रिस्ती धर्म स्वीकारला होता. पण जर्मॅनिक धर्मगुरू लॅटिनच वापरण्याचा कटाक्ष पाळत असल्यामुळे लोकांना त्यांच्या स्लाव्ह मातृभाषेत ख्रिस्ती श्रद्धा समजावून सांगणारे कोणी नव्हते. याच मोहिमेतून चर्चमध्ये एका नव्या युगाची आणि सुवार्ता सांगण्याच्या एका नव्या पद्धतीची सुरुवात होणार होती.

ग्रेट मोरावियात कॉन्स्टंटाईन आणि मेथोडियस यांनी बायबल आणि उपासनेची पुस्तके स्लाव्ह भाषेत अनुवादित करायला सुरुवात केली. त्या भाषेला लिखित रूप तर नव्हतेच, पण लिपीही नव्हती. म्हणून सिरिलने तिच्यासाठी एक लिपी तयार केली. त्याने भाषेतील निरनिराळ्या ध्वनींसाठी चिन्हे ठरवली. त्यामुळे त्याला आणि त्याच्या भावाला पवित्र ग्रंथ लिहून काढता आले. अनुवाद करण्याबरोबरच त्यांनी लोकांना आणि भावी स्लाव्ह धर्मगुरूंना आपली भाषा नव्या लिपीत वाचायला शिकवले. कालांतराने या नव्या लिपीतून आज सिरिलिक म्हणून ओळखली जाणारी लिपी विकसित झाली. आज २५ कोटींहून अधिक लोक बोलतात अशा पूर्व युरोप आणि आशियातील अनेक भाषा लिहिण्यासाठी ही लिपी वापरली जाते.

आपल्या मातृभाषेत सुवार्ता ऐकायला आणि उपासनेतील प्रार्थना म्हणायला मिळाल्याने स्लाव्ह लोकांना खूप आनंद झाला. तरीही अनेक जर्मॅनिक धर्मगुरूंनी या पद्धतीला आक्षेप घेतला. हा प्रश्न सोडवण्यासाठी दोघे भाऊ रोमला गेले. तेथे पोप एड्रियन दुसरे यांनी त्यांच्या पद्धतीला मान्यता दिली, दोघांनाही बिशपपदाची दीक्षा दिली आणि त्यांना ग्रेट मोरावियात परत पाठवले. पण रोम सोडण्याआधीच कॉन्स्टंटाईन आजारी पडला. मृत्यूपूर्वी त्याने एका ग्रीक मठात संन्यास घेतला, स्वतःला पूर्णपणे देवाला समर्पित केले आणि सिरिल हे मठीय नाव धारण केले. त्यानंतर त्याचे कार्य पुढे चालू ठेवण्यासाठी त्याचा भाऊ मेथोडियस ग्रेट मोरावियात परतला.

पुढची चौदा वर्षे बिशप मेथोडियस यांनी लोकांना त्यांच्या मातृभाषेत सुवार्ता सांगितली, धर्मगुरूंना घडवले आणि चर्चचा कारभार कुशलतेने सांभाळला. जर्मॅनिक धर्मगुरूंकडून त्यांना सतत कठोर वागणूक मिळत राहिली. त्या धर्मगुरूंनी त्यांना काही काळ तुरुंगातही डांबले. तरीही ते थांबले नाहीत; त्यांनी आपले सुवार्ताप्रसाराचे कार्य ग्रेट मोरावियाच्या सीमांपलीकडेही नेले. 

या दोन भावांना सर्वत्र मिळायला हवा होता तो सन्मान तब्बल एक हजार वर्षांनी मिळाला, जेव्हा पाश्चात्त्य चर्चने त्यांचा आपल्या उपासना दिनदर्शिकेत समावेश केला. त्यानंतर एका शतकाने, स्वतः स्लाव्ह वंशाचे असलेले पोप जॉन पॉल दुसरे यांनी या दोघांना ‘युरोपचे सह-आश्रयदाते संत’ आणि ‘स्लाव्ह लोकांचे प्रेषित’ या पदव्यांनी गौरवले.

या थोर बंधूंच्या जीवनातून आपण शिकतो की सुवार्ता प्रत्येकाच्या जीवनाला भिडली पाहिजे आणि ती आपली भाषा, संस्कृती व मानवी अनुभव यांच्या संदर्भात समजून घेतली पाहिजे. सुवार्ता इतरांना समजेल आणि त्यांना ती आपल्या जीवनाशी जोडता येईल, अशा रीतीने ती सांगण्याचा प्रयत्न आपण केला पाहिजे, हेही ते आपल्याला शिकवतात. या थोर सुवार्ताप्रचारकांचा सन्मान करताना, देव आपला तारणाचा संदेश इतरांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी तुमचा कसा उपयोग करू इच्छितो, यावर मनन करा. त्यासाठी नवी लिपी तयार करण्याचे आवाहन कदाचित तुम्हाला होणार नाही; पण ज्या गोष्टी तुम्हाला परिचयाच्या आणि सोयीच्या वाटतात, त्यांच्या पलीकडे पाऊल टाकण्याचे आवाहन मात्र नक्की होईल. स्लाव्ह लोकांच्या या प्रेषितांचा आदर्श डोळ्यांसमोर ठेवून हे कार्य धैर्याने, कल्पकतेने आणि तळमळीने करा.

प्रार्थना: हे संत सिरिल आणि संत मेथोडियस, तुम्ही दोघांनी आपले जीवन देवाच्या सेवेला अर्पण केले. तुम्ही तळमळीने, कल्पकतेने आणि मोठ्या निर्धाराने सेवा केली. माझ्यासाठी प्रार्थना करा की, गरजवंतांना देवाची तारणदायी कृपा लाभावी म्हणून देवाने मला आपले साधन बनवावे आणि त्यांना आपल्या जीवनाशी जोडता येईल अशा रीतीने सुवार्ता त्यांच्यापर्यंत पोहोचवण्यासाठी माझा उपयोग करावा. हे संत सिरिल आणि संत मेथोडियस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.

हे चिंतन या ग्रंथातून घेतले आहे:

उपासना वर्षातील संत आणि सण
खंड १ ते ४


अधिक वाचन:

पोप बेनेडिक्ट सोळावे

कॅथलिक संत & सण

संतांचे दिनदर्शक

बटलर यांची संतचरित्रे

कॅथलिक विचारांची देवाणघेवाण

कॅथलिक वृत्तसंस्था

कॅथलिक विश्वकोश

यूट्यूब व्हिडिओ

फ्रान्सिस्कन मीडिया

विकिपीडिया

आजचे सर्व संत

उपासना वर्षातील सर्व संत


(संक्षिप्त आवृत्ती)

14 फेब्रुवारी: मठवासी संत सिरिल आणि बिशप संत मेथोडियस — स्मृतिदिन

(उपवासकाळातील आठवड्याचा दिवस असल्यास ऐच्छिक स्मरण)

संत सिरिल: इ.स. सु. 827–869
संत मेथोडियस: इ.स. सु. 815–885
युरोपचे, स्लाव्ह लोकांचे आणि पौर्वात्य व पाश्चात्त्य चर्चच्या ऐक्याचे सह-आश्रयदाते संत
संतपदविषयक मंडळ स्थापन होण्यापूर्वी संत म्हणून मान्यता

संत सिरिल आणि मेथोडियस यांची जीवनकथा ग्रीसमधील थेस्सलनीका येथे सुरू झाली. या प्रदेशात संत पौलाने सुवार्ता सांगितली होती. त्या वेळी कॉन्स्टंटाईन आणि मायकेल अशी त्यांची नावे होती. ग्रीक भाषिक शाही न्यायाधिकारी आणि त्यांची पत्नी यांच्या सात मुलांपैकी हे दोघे होते. ग्रीक आणि लॅटिनबरोबरच ते आपल्या आईची स्लाव्हिक भाषाही शिकले. त्या भाषेला तेव्हा लिपी नव्हती. कॉन्स्टँटिनोपलमध्ये शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर कॉन्स्टंटाईन याजक आणि शिक्षक झाला. त्याच सुमारास त्याचा भाऊ मायकेल शासकीय नोकरी सोडून संन्यासी झाला आणि त्याने मेथोडियस हे नाव घेतले.

वयाच्या तिशीत कॉन्स्टंटाईनने अध्यापन सोडले आणि आपल्या भावाच्या मठात प्रार्थनामय जीवन स्वीकारले. काही वर्षांनी, आजच्या रशिया, युक्रेन आणि क्रिमिया या भागांत पसरलेल्या खझार प्रदेशातील यहुदी आणि तुर्क लोकांना सुवार्ता सांगण्याची विनंती बायझंटाईन सम्राट मायकेल तिसरा याने केली. दोन्ही भावांनी ती स्वीकारली. त्या लोकांशी त्यांच्या मातृभाषेत बोलता यावे म्हणून ते हिब्रू आणि तुर्की शिकले.

दोनएक वर्षांतच मोराव्हियाचा राजपुत्र रास्तिस्लाव याने सम्राट मायकेल तिसरा याला ग्रेट मोराव्हियात, म्हणजे आजच्या झेक प्रजासत्ताकाच्या प्रदेशात, धर्मप्रसारक पाठवण्याची विनंती केली. तेथील लोकांनी मूर्तिपूजा सोडून ख्रिस्ती धर्म स्वीकारला होता; पण त्यांना त्यांच्या स्वतःच्या स्लाव्हिक भाषेत ख्रिस्ती श्रद्धा समजावून सांगणारे कोणी नव्हते.

ग्रेट मोराव्हियात कॉन्स्टंटाईन आणि मेथोडियस यांनी बायबल आणि उपासनाविधींच्या ग्रंथांचे स्लाव्हिक भाषेत भाषांतर करण्यास सुरुवात केली. त्या भाषेला लिखित रूप नव्हते, इतकेच काय, तिची स्वतःची वर्णमालाही नव्हती. म्हणून कॉन्स्टंटाईनने एक वर्णमाला तयार केली. त्याने वेगवेगळ्या ध्वनींसाठी चिन्हे तयार केली, त्यामुळे दोन्ही भावांना पवित्र ग्रंथ लिहून काढता आले. त्यांनी सामान्य लोकांना आणि भावी स्लाव्हिक धर्मगुरूंना या नव्या लिपीत आपली भाषा वाचायला शिकवले. त्या नव्या वर्णमालेतून आजची सिरिलिक वर्णमाला विकसित झाली. आज पूर्व युरोप आणि आशियातील अनेक भाषा या लिपीत लिहिल्या जातात आणि त्या भाषा वापरणाऱ्यांची संख्या २५ कोटींहून अधिक आहे.

स्लाव्ह लोकांना त्यांच्या मातृभाषेत शिकवण्यावर जर्मनांकडून टीका होऊ लागली, तेव्हा कॉन्स्टंटाईन आणि मेथोडियस रोमला गेले. पोप एड्रियन द्वितीय यांनी दोघांनाही बिशपपदाची दीक्षा दिली आणि त्यांना ग्रेट मोराव्हियात परत पाठवले. मात्र रोम सोडण्यापूर्वी कॉन्स्टंटाईन आजारी पडला. मृत्यूपूर्वी त्याने एका ग्रीक मठात संन्यास स्वीकारून स्वतःला पूर्णपणे देवाला समर्पित केले आणि सिरिल हे मठीय नाव घेतले. त्यानंतर त्याचा भाऊ मेथोडियस आपले कार्य पुढे चालू ठेवण्यासाठी ग्रेट मोराव्हियात परतला.

पुढील चौदा वर्षे बिशप मेथोडियस यांनी लोकांना त्यांच्या मातृभाषेत सुवार्ता सांगितली, धर्मगुरूंना घडवले आणि ख्रिस्तसभेचा कारभार समर्थपणे सांभाळला. जर्मनिक धर्मगुरूंकडून त्यांना कठोर वागणूक मिळत राहिली. त्या धर्मगुरूंनी त्यांना काही काळ तुरुंगातही टाकले. तरीही ते थांबले नाहीत; त्यांनी आपले सुवार्ताप्रसाराचे कार्य ग्रेट मोराव्हियाच्या सीमांपलीकडे नेले.

एक सहस्रक उलटल्यानंतर पाश्चात्त्य ख्रिस्तसभेने या दोन्ही भावांचा आपल्या उपासनावर्षाच्या दिनदर्शिकेत समावेश केला. अशा रीतीने त्यांना ज्या सार्वत्रिक सन्मानाचे ते पात्र होते, तो मिळाला. त्यानंतर एका शतकाने, स्वतः स्लाव्ह वंशाचे असलेले पोप जॉन पॉल द्वितीय यांनी सिरिल आणि मेथोडियस यांना युरोपचे सह-आश्रयदाते आणि स्लाव्ह लोकांचे प्रेषित या पदव्यांनी गौरवले.

संत सिरिल आणि मेथोडियस, तुम्ही सेवाभावाच्या उत्कटतेने, कल्पकतेने आणि दृढनिश्चयाने आपले जीवन देवाच्या सेवेला अर्पण केले. लोकांना त्यांच्या जीवनाशी जोडता येईल अशा रीतीने सुवार्ता त्यांच्यापर्यंत पोहोचवण्यासाठी देवाने माझा उपयोग करावा, म्हणून कृपया माझ्यासाठी प्रार्थना करा. संत सिरिल आणि मेथोडियस, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.

पूर्ण आवृत्तीकडे परत जा