पोप फ्रान्सिस यांनी पात्रिस कोर्दे या प्रेषितीय पत्राद्वारे 8 डिसेंबर 2020 ते 8 डिसेंबर 2021 हा कालावधी संत योसेफ वर्ष म्हणून घोषित केला. त्या पत्राचा संपूर्ण मजकूर खाली दिला आहे. मोबाईलवर सहज वाचता यावा अशा स्वरूपात तो येथे सादर केला आहे. मूळ स्रोत: vatican.va
प्रेषितीय पत्र
पात्रिस कोर्दे
परमपवित्र पिता
फ्रान्सिस यांचे
संत योसेफ यांना सार्वत्रिक ख्रिस्तसभेचे
आश्रयदाता म्हणून घोषित केल्याच्या
150व्या वर्धापनदिनानिमित्त
पित्याच्या हृदयाने: योसेफने येशूवर असेच प्रेम केले. चारही शुभवर्तमानांत येशूचा उल्लेख “योसेफचा पुत्र” असा केला आहे.[1]
योसेफविषयी सर्वाधिक सांगणारे दोन शुभवर्तमानकार मत्तय आणि लूक हेही त्याच्याविषयी फार थोडे सांगतात. तरीही तो कसा पिता होता आणि देवाच्या दिव्य योजनेनुसार त्याच्यावर कोणती कामगिरी सोपवण्यात आली होती, हे समजण्यासाठी ते पुरेसे आहे.
आपल्याला माहीत आहे की योसेफ एक साधा सुतार होता (पाहा मत्तय 13:55) आणि त्याचा मरियेशी वाङ्निश्चय झाला होता (पाहा मत्तय 1:18; लूक 1:27). तो “नीतिमान मनुष्य” होता (मत्तय 1:19). नियमशास्त्रातून (पाहा लूक 2:22.27.39) आणि चार स्वप्नांतून (पाहा मत्तय 1:20; 2:13.19.22) त्याला प्रकट झालेली देवाची इच्छा पूर्ण करण्यास तो सदैव तयार होता. नाझरेथहून बेथलेहेमपर्यंतचा लांब आणि थकवणारा प्रवास केल्यानंतर त्याने गोठ्यात मशीहाचा जन्म पाहिला, कारण इतरत्र “त्यांच्यासाठी जागा नव्हती” (पाहा लूक 2:7). इस्राएलच्या लोकांचे प्रतिनिधित्व करणारे मेंढपाळ (पाहा लूक 2:8-20) आणि यहुदीतर लोकांचे प्रतिनिधित्व करणारे पूर्वेकडील ज्ञानी पुरुष (पाहा मत्तय 2:1-12) यांनी बालकाची आराधना केली, तेव्हा तो तेथे उपस्थित होता.
योसेफने धैर्याने येशूचे कायदेशीर पितृत्व स्वीकारले आणि देवदूताने सांगितलेले नाव त्याला दिले: “तू त्याचे नाव येशू ठेव, कारण तो आपल्या लोकांना त्यांच्या पापांपासून वाचवील” (मत्तय 1:21). उत्पत्तीच्या ग्रंथातील कथनात आदामाने केले तसे (पाहा उत्पत्ती 2:19-20), एखाद्या व्यक्तीला किंवा वस्तूला नाव देणे म्हणजे तिच्याशी नाते जोडणे, असा प्राचीन काळच्या लोकांचा समज होता, हे आपल्याला माहीत आहे.
येशूच्या जन्मानंतर चाळीस दिवसांनी, योसेफ आणि मरिया यांनी आपल्या बालकाला मंदिरात प्रभूला अर्पण केले. येशू आणि त्याची माता यांच्याविषयी शिमोनने केलेली भविष्यवाणी त्यांनी विस्मयाने ऐकली (पाहा लूक 2:22-35). हेरोदापासून येशूचे रक्षण करण्यासाठी योसेफ इजिप्तमध्ये परदेशी म्हणून राहिला (पाहा मत्तय 2:13-18). आपल्या देशात परतल्यावर तो गालीलमधील नाझरेथ या लहानशा, फारसे कुणाला माहीत नसलेल्या गावात प्रसिद्धीपासून दूर राहिला. हे गाव त्याचे वडिलोपार्जित नगर बेथलेहेम तसेच यरुशलेम आणि तेथील मंदिर यांच्यापासून दूर होते. नाझरेथविषयी “तेथून कोणताही संदेष्टा उदयास येणार नाही” असे म्हटले जात असे (पाहा योहान 7:52). इतकेच नव्हे तर, “नाझरेथमधून काही चांगले येऊ शकते का?” असाही प्रश्न विचारला जात असे (पाहा योहान 1:46). यरुशलेमच्या यात्रेदरम्यान बारा वर्षांचा येशू योसेफ आणि मरिया यांच्यापासून हरवला. त्यांनी काळजीने त्याचा शोध घेतला, तेव्हा तो मंदिरात नियमशास्त्राच्या विद्वानांशी चर्चा करताना त्यांना सापडला (पाहा लूक 2:41-50).
देवमाता मरिया हिच्यानंतर, पोपांच्या अधिकृत शिकवणीत तिचा पती योसेफ याच्याइतका वारंवार उल्लेख इतर कोणत्याही संताचा होत नाही. तारणाच्या इतिहासातील त्याची मध्यवर्ती भूमिका अधिक पूर्णपणे समजून घेण्यासाठी माझ्या पूर्वसुरींनी शुभवर्तमानांतून आपल्यापर्यंत पोहोचलेल्या मोजक्या माहितीतील संदेशावर चिंतन केले. धन्य पायस नववे यांनी त्याला “कॅथलिक ख्रिस्तसभेचा आश्रयदाता” घोषित केले;[2] वंदनीय पायस बारावे यांनी त्याला “कामगारांचा आश्रयदाता”[3] म्हणून, तर संत जॉन पॉल दुसरे यांनी “मुक्तिदात्याचा संरक्षक”[4] म्हणून आपल्या समोर ठेवले. जगभरात “सुखमरणाचा आश्रयदाता” म्हणून संत योसेफचा धावा केला जातो.[5]
धन्य पायस नववे यांनी संत योसेफ यांना कॅथलिक चर्चचे आश्रयदाते म्हणून घोषित केले (8 डिसेंबर 1870), त्याला आता दीडशे वर्षे झाली आहेत. आपल्या मानवी अनुभवाशी इतके जवळचे नाते असलेल्या या असामान्य व्यक्तिमत्त्वाविषयीचे माझे काही वैयक्तिक विचार मला मांडावेसे वाटतात. कारण येशू म्हणतो, “अंतःकरणात जे भरलेले असते तेच मुखातून बाहेर पडते” (मत्तय 12:34). महामारीच्या या महिन्यांत ही इच्छा अधिक प्रबळ झाली. कारण या संकटात आपण अनुभवले की, “आपले जीवन एकमेकांशी जोडून ठेवणारे आणि त्याला आधार देणारे लोक साधेसुधे असतात; अनेकदा त्यांच्याकडे कोणाचे लक्षही जात नाही. वर्तमानपत्रांच्या किंवा नियतकालिकांच्या मथळ्यांत, किंवा दूरदर्शनच्या अगदी अलीकडच्या कार्यक्रमांतही ते दिसत नाहीत; तरीही याच दिवसांत ते आपल्या इतिहासातील निर्णायक घटनांना आकार देत आहेत. डॉक्टर, परिचारिका, दुकानदार आणि सुपरमार्केटमधील कर्मचारी, सफाई कर्मचारी, देखभाल करणारे, वाहतूक कर्मचारी, अत्यावश्यक सेवा पुरवणारे आणि सार्वजनिक सुरक्षेसाठी काम करणारे स्त्री-पुरुष, स्वयंसेवक, याजक, व्रतस्थ स्त्री-पुरुष आणि असे कितीतरी इतर लोक. एकट्याने कोणाचाही बचाव होत नाही, हे त्यांनी जाणले… कितीतरी लोक दररोज संयम दाखवतात आणि आशा देतात; घबराट न पसरवता सर्वांना आपल्या सामायिक जबाबदारीची जाणीव करून देण्याची ते काळजी घेतात. कितीतरी वडील, आई, आजी-आजोबा आणि शिक्षक आपल्या मुलांना रोजच्या छोट्या कृतींतून संकट स्वीकारायला आणि त्याला सामोरे जायला शिकवत आहेत—आपल्या दिनक्रमात बदल करून, पुढचा विचार करून आणि प्रार्थनेला प्रोत्साहन देऊन. कितीतरी लोक सर्वांच्या भल्यासाठी प्रार्थना करत आहेत, त्याग करत आहेत आणि देवाकडे मध्यस्थी करत आहेत”.[6] कोणाचे लक्ष वेधून न घेता रोज शांतपणे पडद्यामागे वावरणाऱ्या योसेफांमध्ये आपल्यापैकी प्रत्येकाला संकटकाळी मध्यस्थ, आधार आणि मार्गदर्शक सापडू शकतो. पडद्यामागे किंवा छायेत वावरताना दिसणारे लोकही तारणाच्या इतिहासात अतुलनीय भूमिका बजावू शकतात, याची संत योसेफ आपल्याला आठवण करून देतात. त्या सर्वांच्या योगदानाची दखल घेणे आणि त्यांच्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करणे हे आपले कर्तव्य आहे.
1. एक प्रिय पिता
संत योसेफ यांचे मोठेपण यात आहे की ते मरियेचे पती आणि येशूचे पिता होते. अशा प्रकारे, संत योहान क्रिसोस्टोम यांच्या शब्दांत, त्यांनी स्वतःला “तारणाच्या संपूर्ण योजनेच्या सेवेसाठी” अर्पण केले.[7]
संत पॉल सहावे यांनी निदर्शनास आणून दिले की योसेफांनी आपले पितृत्व कृतीतून व्यक्त केले: “देहधारणेच्या रहस्यासाठी आणि त्यामागील उद्धाराच्या हेतूसाठी त्यांनी आपले जीवन त्यागमय सेवेत अर्पण केले. पवित्र कुटुंबाचे प्रमुख म्हणून त्यांना लाभलेल्या कायदेशीर अधिकाराचा उपयोग त्यांनी आपले सारे जीवन आणि श्रम त्या कुटुंबासाठी वाहून घेण्यास केला. कुटुंबावर प्रेम करण्याच्या मानवी पाचारणाला प्रतिसाद देताना त्यांनी स्वतःचे, आपल्या अंतःकरणाचे आणि आपल्या सर्व क्षमतांचे मानवी सामर्थ्यापलीकडचे अर्पण केले. त्यांच्या घरी वाढून प्रौढ होत असलेल्या मशीहाच्या सेवेसाठी त्यांनी हे प्रेम वाहिले”.[8]
तारणाच्या इतिहासातील त्यांच्या भूमिकेमुळे ख्रिस्ती भाविकांनी संत योसेफांचा पिता म्हणून नेहमीच आदर केला आहे. जगभरात त्यांना समर्पित केलेली असंख्य चर्च मंदिरे, त्यांच्या आध्यात्मिक जीवनातून प्रेरणा घेणाऱ्या आणि त्यांचे नाव धारण करणाऱ्या अनेक व्रतस्थ संस्था, भाविक संघ आणि चर्चमधील गट, तसेच त्यांच्या सन्मानार्थ चालत आलेल्या अनेक भक्तिपर परंपरा यांतून हे दिसून येते. असंख्य पवित्र स्त्री-पुरुषांची त्यांच्यावर नितांत भक्ती होती. त्यांपैकी एक होती आविलाची संत तेरेसा. तिने योसेफांना आपली बाजू मांडणारे आणि आपल्यासाठी मध्यस्थी करणारे म्हणून निवडले. ती वारंवार त्यांच्याकडे धाव घेई आणि तिने मागितलेल्या सर्व कृपा तिला लाभल्या. स्वतःच्या अनुभवातून प्रोत्साहन मिळाल्यामुळे तेरेसाने इतरांनाही योसेफांची भक्ती जोपासण्यास प्रवृत्त केले.[9]
प्रत्येक प्रार्थनापुस्तकात संत योसेफांच्या प्रार्थना असतात. दर बुधवारी आणि विशेषतः परंपरेने त्यांना समर्पित असलेल्या मार्च महिन्यात त्यांच्याकडे विशेष प्रार्थना केल्या जातात.[10]
“योसेफाकडे जा” या वचनातून भाविकांचा संत योसेफांवरील भरवसा दिसून येतो. हे वचन इजिप्तमधील दुष्काळाची आठवण करून देते. तेव्हा इजिप्तच्या लोकांनी फारोकडे भाकरीची याचना केली. त्यावर तो म्हणाला, “योसेफाकडे जा; तो तुम्हाला जे सांगेल ते करा” (उत्पत्ती 41:55). फारो याकोबाचा पुत्र योसेफ याच्याविषयी बोलत होता. त्याच्या भावांनी मत्सरापोटी त्याला गुलाम म्हणून विकले होते (पाहा: उत्पत्ती 37:11-28). बायबलमधील वृत्तांतानुसार तो पुढे इजिप्तचा उपराजा झाला (पाहा: उत्पत्ती 41:41-44).
नाथान संदेष्ट्याने दावीदाला दिलेल्या वचनानुसार येशू दावीदाच्या वंशात जन्माला येणार होता (पाहा: 2 शमुवेल 7). त्याच दावीदाचे वंशज (पाहा: मत्तय 1:16-20) आणि नाझरेथच्या मरियेचे पती या नात्याने संत योसेफ जुन्या आणि नव्या करारांच्या संधिस्थानी उभे आहेत.
2. एक ममताळू आणि प्रेमळ पिता
येशू दिवसेंदिवस “ज्ञानाने, वयाने आणि देवाच्या व माणसांच्या कृपेमध्ये” वाढत होता (लूक 2:52), हे योसेफांनी पाहिले. प्रभूने इस्राएलसाठी जे केले, तेच योसेफांनी येशूसाठी केले: त्याचा हात धरून त्यांनी त्याला चालायला शिकवले. आपल्या तान्ह्या बाळाला उचलून गालाशी लावणाऱ्या आणि त्याच्याकडे वाकून त्याला भरवणाऱ्या पित्याप्रमाणे ते येशूशी वागले (पाहा: होशेय 11:3-4).
योसेफांमध्ये येशूला देवाचे ममतेचे प्रेम दिसले: “पिता आपल्या मुलांवर जशी दया करतो, तशी प्रभू त्याचे भय बाळगणाऱ्यांवर दया करतो” (स्तोत्रसंहिता 103:13).
सभास्थानात स्तोत्रे म्हणताना योसेफांनी हे नक्कीच वारंवार ऐकले असेल की इस्राएलचा देव ममताळू आहे,[11] तो सर्वांशी चांगुलपणाने वागतो आणि “त्याने निर्माण केलेल्या सर्वांवर त्याची दया आहे” (स्तोत्रसंहिता 145:9).
आपल्या दुर्बलतेतूनच तारणाचा इतिहास घडत जातो—“आशेला काही आधार नसतानाही आशा धरून” (रोमकरांस 4:18). देव केवळ आपल्या गुणांमधूनच कार्य करतो, असे आपल्याला पुष्कळदा वाटते. पण त्याच्या बहुतेक योजना आपल्या दुर्बलतेतून आणि ती असूनही प्रत्यक्षात येतात. म्हणूनच संत पौल म्हणू शकले: “मी फार गर्विष्ठ होऊ नये म्हणून माझ्या देहात एक काटा देण्यात आला. तो सैतानाचा दूत होता; त्याने मला त्रास द्यावा, जेणेकरून मी फार गर्विष्ठ होऊ नये. हा काटा माझ्यापासून दूर व्हावा म्हणून मी तीनदा प्रभूला विनवणी केली. पण तो मला म्हणाला, ‘माझी कृपा तुला पुरेशी आहे, कारण दुर्बलतेतच सामर्थ्य पूर्णत्वास येते’” (२ करिंथकरांस 12:7-9).
हा देवाच्या संपूर्ण तारणयोजनेचा एक भाग असल्यामुळे, आपण आपल्या दुर्बलतेकडे ममतेने आणि दयेने पाहायला शिकले पाहिजे.[12]
सैतान आपली दुर्बलता आपल्याला दाखवतो आणि तिचा धिक्कार करायला लावतो; पण पवित्र आत्मा तीच दुर्बलता ममतेने आपल्या दृष्टीस आणतो. आपल्यातल्या दुर्बलतेला स्पर्श करण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे ममता. इतरांकडे बोट दाखवणे आणि त्यांना दोषी ठरवणे, ही अनेकदा आपल्याला स्वतःच्या उणिवा आणि दुर्बलता स्वीकारता येत नसल्याची लक्षणे असतात. दोष लावणाऱ्याच्या पाशातून केवळ ममतेचे प्रेमच आपल्याला वाचवेल (पाहा प्रकटीकरण 12:10). म्हणूनच देवाच्या दयेचा अनुभव घेणे इतके महत्त्वाचे आहे, विशेषतः समेटाच्या संस्कारात, जिथे आपण त्याचे सत्य आणि त्याची ममता अनुभवतो. विरोधाभास असा की, सैतानही आपल्याला सत्य सांगू शकतो; पण तो ते केवळ आपल्याला दोषी ठरवण्यासाठी सांगतो. देवाचे सत्य आपल्याला दोषी ठरवत नाही, हे आपल्याला ठाऊक आहे. उलट ते आपले स्वागत करते, आपल्याला कवेत घेते, आधार देते आणि क्षमा करते. येशूच्या दाखल्यातील दयाळू पित्याप्रमाणे ते सत्य नेहमी आपल्यासमोर येते (पाहा लूक 15:11-32). ते आपल्याला भेटायला पुढे येते, आपली प्रतिष्ठा पुन्हा मिळवून देते, आपल्याला पुन्हा स्वतःच्या पायांवर उभे करते आणि आपल्यासाठी आनंदित होते. कारण तो पिता म्हणतो: “हा माझा मुलगा मेला होता, तो पुन्हा जिवंत झाला आहे; तो हरवला होता, तो सापडला आहे” (वचन 24).
योसेफाच्या भीतीतूनही देवाची इच्छा पूर्ण होत होती, त्याचा इतिहास घडत होता आणि त्याची योजना आकार घेत होती. अशा रीतीने योसेफ आपल्याला शिकवतो की देवावर विश्वास ठेवणे म्हणजे आपल्या भीतीतून, नाजूकपणातून आणि दुर्बलतेतूनही तो कार्य करू शकतो, यावर विश्वास ठेवणे. तो आपल्याला हेही शिकवतो की जीवनाच्या वादळांत आपल्या जीवनाची दिशा प्रभूच्या हाती सोपवायला आपण कधीही घाबरू नये. काही वेळा सर्व काही आपल्या ताब्यात असावे असे आपल्याला वाटते, पण देवाला नेहमी संपूर्ण चित्र दिसते.
3. एक आज्ञाधारक पिता
देवाने जशी मरियेला आपली तारणयोजना प्रकट केली होती, तशीच ती योसेफालाही प्रकट केली. त्याने हे स्वप्नांद्वारे केले. बायबलमध्ये आणि सर्व प्राचीन समाजांत स्वप्ने हे देवाने आपली इच्छा कळवण्याचे एक माध्यम मानले जात असे.[13]
मरियेच्या रहस्यमय गर्भधारणेमुळे योसेफ फार अस्वस्थ झाला. “चारचौघांत तिची बदनामी करावी” अशी त्याची इच्छा नव्हती,[14] म्हणून त्याने “गाजावाजा न करता तिच्याशी असलेले नाते तोडण्याचे” ठरवले (मत्तय 1:19).
पहिल्या स्वप्नात एक देवदूत योसेफाला त्या गंभीर पेचातून मार्ग काढायला मदत करतो: “मरियेला आपली पत्नी म्हणून स्वीकारण्यास भिऊ नकोस, कारण तिच्या गर्भात वाढणारे बाळ पवित्र आत्म्यापासून आहे. ती एका मुलाला जन्म देईल. तू त्याचे नाव येशू ठेव, कारण तो आपल्या लोकांना त्यांच्या पापांपासून वाचवेल” (मत्तय 1:20-21). योसेफाने लगेच प्रतिसाद दिला: “योसेफ झोपेतून उठला आणि प्रभूच्या दूताने आज्ञा केल्याप्रमाणे त्याने केले” (मत्तय 1:24). आज्ञापालनामुळे त्याला आपल्या अडचणींवर मात करता आली आणि मरियेची अब्रू राखता आली.
दुसऱ्या स्वप्नात देवदूत योसेफाला सांगतो: “ऊठ, बाळाला आणि त्याच्या आईला घेऊन इजिप्तला पळून जा आणि मी तुला सांगेपर्यंत तिथेच राहा; कारण हेरोद बाळाचा जीव घेण्यासाठी त्याचा शोध घेणार आहे” (मत्तय 2:13). यात कितीही हाल सोसावे लागले तरी योसेफाने आज्ञा पाळण्यास क्षणभरही संकोच केला नाही: “तो उठला, रात्रीच बाळाला आणि त्याच्या आईला घेऊन इजिप्तला गेला आणि हेरोद मरेपर्यंत तिथेच राहिला” (मत्तय 2:14-15).
इजिप्तमध्ये योसेफाने धीराने आणि विश्वासाने वाट पाहिली की आता सुरक्षितपणे घरी परतता येईल, असे देवदूत त्याला कळवील. तिसऱ्या स्वप्नात देवदूताने त्याला सांगितले की बाळाचा जीव घेऊ पाहणारे मरण पावले आहेत. मग त्याने योसेफाला उठून बाळाला आणि त्याच्या आईला घेऊन इस्राएल देशात परत जाण्याची आज्ञा दिली (पाहा मत्तय 2:19-20). याही वेळी योसेफाने तत्काळ आज्ञा पाळली. “तो उठला आणि बाळाला व त्याच्या आईला घेऊन इस्राएल देशात गेला” (मत्तय 2:21).
परतीच्या प्रवासात, “आपला पिता हेरोद याच्या जागी अर्खेलाव यहुदियावर राज्य करत आहे, हे ऐकून योसेफाला तिथे जाण्याची भीती वाटली. स्वप्नात त्याला सावध करण्यात आले”—ही आता चौथी वेळ होती—“तेव्हा तो गालील प्रांतात गेला. तिथे नाझरेथ नावाच्या नगरात तो राहू लागला” (मत्तय 2:22-23).
शुभवर्तमानकार लूक आपल्याला सांगतो की, कैसर ऑगस्टस सम्राटाच्या जनगणनेत आपल्या कुटुंबाच्या मूळ गावी नाव नोंदवण्यासाठी योसेफने नाझरेथहून बेथलेहेमपर्यंतचा लांब आणि खडतर प्रवास केला. तिथे येशूचा जन्म झाला (पाहा लूक 2:7) आणि इतर प्रत्येक बालकाप्रमाणे त्याच्या जन्माचीही नोंद साम्राज्याच्या नोंदवहीत झाली. येशूच्या आईवडिलांनी नियमशास्त्रातील सर्व विधी पाळले, हे संत लूक विशेषत्वाने सांगतो: त्यांनी येशूच्या सुंतेचा विधी केला, प्रसूतीनंतर मरियेच्या शुद्धीकरणाचा विधी केला आणि प्रथमजन्माला देवाला अर्पण केले (पाहा 2:21-24).[15]
देवदूताच्या संदेशाच्या वेळी मरियेने आणि गेथसेमनीच्या बागेत येशूने जसा होकार दिला, तसा योसेफनेही प्रत्येक परिस्थितीत स्वतःचा होकार दिला: “तुझ्या इच्छेप्रमाणे होवो.”
कुटुंबप्रमुख या नात्याने योसेफने येशूला देवाच्या आज्ञेनुसार (पाहा निर्गम 20:12) आपल्या आईवडिलांच्या आज्ञेत राहण्यास शिकवले (पाहा लूक 2:51).
नाझरेथमधील अज्ञातवासाच्या वर्षांत येशू योसेफच्या शाळेत पित्याची इच्छा पूर्ण करायला शिकला. पित्याची इच्छा पूर्ण करणे हेच त्याचे रोजचे अन्न होणार होते (पाहा योहान 4:34). आपल्या जीवनातील सर्वांत कठीण क्षणीही, गेथसेमनीत, येशूने स्वतःच्या इच्छेपेक्षा पित्याची इच्छा पूर्ण करण्याचे निवडले,[16] आणि तो “मरणापर्यंत, अगदी क्रूसावरील मरणापर्यंत आज्ञाधारक राहिला” (फिलिप्पैकरांस 2:8). म्हणूनच इब्री लोकांस लिहिलेल्या पत्राचा लेखक असा निष्कर्ष काढतो की येशू “आपण सोसलेल्या दुःखांतून आज्ञाधारकपणा शिकला” (5:8).
या सगळ्यावरून हे स्पष्ट होते की “संत योसेफला आपल्या पितृत्वाची जबाबदारी पार पाडत येशूची आणि त्याच्या कार्याची थेट सेवा करण्यासाठी देवाने बोलावले.” अशा रीतीने “काळाची परिपूर्ती झाली तेव्हा त्याने तारणाच्या महान रहस्यात सहकार्य केले आणि तो खरोखरच तारणाचा सेवक आहे.”[17]
4. स्वीकार करणारा पिता
योसेफने मरियेचा बिनशर्त स्वीकार केला. त्याने देवदूताच्या शब्दांवर विश्वास ठेवला. “योसेफचे मन इतके उदार होते की नियमशास्त्रातून शिकलेल्या गोष्टी आचरणात आणताना त्याने प्रेमाला प्राधान्य दिले. आज आपल्या जगात स्त्रियांवरील मानसिक, शाब्दिक आणि शारीरिक हिंसा इतकी उघडपणे दिसत असताना, स्त्रियांचा आदर करणारा आणि त्यांच्या भावनांची जाणीव ठेवणारा पुरुष म्हणून योसेफ आपल्यासमोर उभा राहतो. घडत असलेल्या गोष्टींचा संपूर्ण अर्थ त्याला समजत नसला, तरी मरियेची अब्रू, तिची प्रतिष्ठा आणि तिचे जीवन जपण्याचा निर्णय तो घेतो. नेमके कसे वागावे याबद्दल तो साशंक असताना, योग्य निर्णय घेण्यासाठी देवाने त्याच्या विवेकबुद्धीला प्रकाश दिला.”[18]
जीवनात अनेकदा अशा गोष्टी घडतात, ज्यांचा अर्थ आपल्याला समजत नाही. अशा वेळी आपली पहिली प्रतिक्रिया बहुधा निराशेची आणि बंडाची असते. योसेफने स्वतःच्या कल्पना बाजूला ठेवल्या आणि घटना जशा घडत गेल्या तशा स्वीकारल्या. त्या कितीही गूढ वाटल्या, तरी त्याने त्यांचा मनापासून स्वीकार केला, त्यांची जबाबदारी घेतली आणि त्यांना आपल्या जीवनकथेचा भाग बनवले. आपल्या जीवनकथेशी आपला सलोखा झाला नाही, तर आपल्याला एकही पाऊल पुढे टाकता येणार नाही; कारण आपण आपल्या अपेक्षांचे आणि त्यांतून येणाऱ्या निराशेचे कायम बंदी राहू.
योसेफ आपल्याला दाखवतो तो आध्यात्मिक मार्ग स्पष्टीकरण देण्याचा नाही, तर स्वीकार करण्याचा आहे. या स्वीकारातून, या सलोख्यातूनच आपल्याला एका अधिक व्यापक जीवनकथेची आणि तिच्या सखोल अर्थाची झलक दिसू लागते. आपण सोसत असलेल्या अनिष्टाविरुद्ध बंड करावे, असे ईयोबाची पत्नी त्याला सांगत होती. तिला त्याने कळकळीने दिलेल्या उत्तराचा प्रतिध्वनी जणू आपल्याला ऐकू येतो: “देवाच्या हातून आपण चांगल्याचा स्वीकार करायचा आणि वाईटाचा स्वीकार करायचा नाही काय?” (ईयोब 2:10).
योसेफ नुसताच हतबल होऊन परिस्थितीपुढे मान तुकवत नाही; उलट तो धैर्याने आणि ठामपणे पुढाकार घेतो. आपल्या जीवनातही परिस्थितीचा मनापासून केलेला स्वीकार हा पवित्र आत्म्याने दिलेल्या धैर्याच्या दानाची अभिव्यक्ती ठरू शकतो. जीवनातील सर्व विसंगती, अपेक्षाभंग आणि निराशा यांसह ते जसे आहे तसे स्वीकारण्याचे बळ केवळ प्रभूच आपल्याला देऊ शकतो.
येशूचे आपल्यामध्ये येणे ही पित्याची देणगी आहे. त्यामुळे आपल्यापैकी प्रत्येकाला आपल्या जीवनकथेच्या ठोस वास्तवाशी समेट साधणे शक्य होते, मग ती आपल्याला पूर्णपणे उमगली नसली तरीही.
देवाने योसेफला सांगितले, “दावीदपुत्रा, भिऊ नकोस!” (मत्तय 1:20). त्याचप्रमाणे तो आपल्यालाही जणू सांगतो, “भिऊ नका!” सर्व राग आणि निराशा बाजूला सारून परिस्थिती जशी आहे तशी आपण मनापासून स्वीकारली पाहिजे, मग गोष्टी आपल्या इच्छेप्रमाणे घडल्या नसल्या तरीही. हा स्वीकार केवळ नाइलाजाने नव्हे, तर आशेने आणि धैर्याने करायचा आहे. अशा रीतीने जीवनाचा अधिक सखोल अर्थ जाणून घेण्यास आपण तयार होतो. शुभवर्तमानानुसार जगण्याचे धैर्य आपल्याला मिळाले, तर आपल्या जीवनाला चमत्कारिक रीतीने नवा जन्म मिळू शकतो. सर्व काही बिघडल्यासारखे वाटले किंवा काही गोष्टी आता दुरुस्त होऊ शकत नसल्या, तरी हरकत नाही. देव खडकाळ जमिनीतूनही फुले उगवू शकतो. आपले अंतःकरण आपल्याला दोष देत असले, तरी “देव आपल्या अंतःकरणापेक्षा महान आहे आणि त्याला सर्व काही माहीत आहे” (1 योहान 3:20).
येथे पुन्हा एकदा आपल्याला त्या ख्रिस्ती वास्तववादाचे दर्शन घडते, जो अस्तित्वात असलेल्या कोणत्याही गोष्टीला नाकारत नाही. वास्तव गूढ आहे आणि त्याची गुंतागुंत साधी करून सांगता येत नाही; तरीही आपल्या सर्व उजळ आणि अंधाऱ्या बाजूंसह ते मानवी अस्तित्वाचा अर्थ उलगडते. म्हणूनच प्रेषित पौल म्हणू शकतो: “आपल्याला माहीत आहे की देवावर प्रेम करणाऱ्यांच्या भल्यासाठी सर्व गोष्टी एकत्रितपणे कार्य करतात” (रोमकरांस 8:28). त्यात संत ऑगस्टीन अशी भर घालतात: “ज्याला वाईट म्हटले जाते, तेदेखील (etiam illud quod malum dicitur).”[19] या व्यापक दृष्टिकोनातून पाहिले तर श्रद्धा प्रत्येक घटनेला अर्थ देते, मग ती सुखद असो वा दुःखद.
श्रद्धा ठेवणे म्हणजे सहज सुचणारे आणि मनाला दिलासा देणारे उपाय शोधणे, असेही आपण कधी समजू नये. ख्रिस्ताने आपल्याला शिकवलेली श्रद्धा संत योसेफांच्या जीवनात दिसते. त्यांनी आडमार्ग शोधले नाहीत; उलट, वास्तवाला डोळसपणे सामोरे जाऊन त्याची जबाबदारी स्वतः स्वीकारली.
योसेफांची वृत्ती आपल्याला प्रेरणा देते की आपण कोणताही अपवाद न करता प्रत्येकाचा तो जसा आहे तसा स्वीकार करावा, त्याचे स्वागत करावे आणि दुर्बलांची विशेष काळजी घ्यावी, कारण जे दुर्बल आहे त्याची देव निवड करतो (पाहा 1 करिंथकरांस 1:27). देव “अनाथांचा पिता आणि विधवांचा रक्षणकर्ता” आहे (स्तोत्रसंहिता 68:6); आपल्या मध्ये राहणाऱ्या परक्यावर प्रेम करण्याची आज्ञा तो आपल्याला देतो.[20] उधळ्या पुत्राचा आणि दयाळू पित्याचा दाखला सांगण्याची प्रेरणा येशूला संत योसेफांकडूनच मिळाली, असे मला वाटते (पाहा लूक 15:11-32).
5. कल्पक धैर्य दाखवणारा पिता
खऱ्या आंतरिक उपचारांची पहिली पायरी म्हणजे आपला जीवनप्रवास मान्य करणे आणि जीवनात ज्या गोष्टी आपण स्वतः निवडल्या नाहीत त्यांचाही स्वीकार करणे. आता यात आणखी एका महत्त्वाच्या गोष्टीची भर घालायला हवी: कल्पक धैर्य. अडचणींना आपण कसे सामोरे जातो, यातून हे धैर्य विशेषतः दिसून येते. अडचण आली की आपण हार मानून माघार घेऊ शकतो किंवा काही ना काही मार्गाने तिला सामोरे जाऊ शकतो. कधी कधी अडचणींमुळे आपल्या अंगी आहेत याची कल्पनाही नसलेल्या क्षमता प्रकट होतात.
येशूच्या बालपणाची वृत्तांतने वाचताना आपल्याला अनेकदा प्रश्न पडतो की देवाने अधिक थेट आणि स्पष्टपणे कृती का केली नाही. पण देव घटना आणि माणसे यांच्याद्वारे कार्य करतो. तारणाच्या इतिहासाला त्याच्या आरंभी दिशा देण्यासाठी देवाने योसेफांची निवड केली. बालकाला आणि त्याच्या आईला वाचवण्यासाठी देवाने घडवलेला खरा “चमत्कार” म्हणजे योसेफ. त्यांच्या कल्पक धैर्यावर विश्वास ठेवून देवाने कार्य केले. बेथलेहेमला पोहोचल्यावर मरियेला प्रसूतीसाठी जागा मिळाली नाही. तेव्हा योसेफांनी एका गोठ्याची शक्य तितकी व्यवस्था लावून, जगात आलेल्या देवपुत्रासाठी त्याचे स्वागत करणारे घर बनवले (पाहा लूक 2:6-7). हेरोद बालकाला मारू पाहत होता आणि धोका अगदी जवळ आला होता. तेव्हा बालकाचे रक्षण करण्यासाठी योसेफांना पुन्हा एकदा स्वप्नात इशारा देण्यात आला. ते मध्यरात्री उठले आणि इजिप्तला निघून जाण्याची तयारी केली (पाहा मत्तय 2:13-14).
हे वृत्तांत वरवर वाचले तर जग बलवान आणि सत्ताधारी लोकांच्या मर्जीवर चालते, असा अनेकदा भास होऊ शकतो. पण शुभवर्तमानातील “सुवार्ता” हीच आहे की जगातील सत्ताधारी कितीही अहंकारी आणि हिंसक असले, तरी देव आपली तारणाची योजना पूर्ण करण्याचा मार्ग नेहमी शोधतो. त्याचप्रमाणे, आपले जीवनही कधी कधी बलाढ्य लोकांच्या मर्जीवर अवलंबून आहे असे वाटते, पण खरे महत्त्व कशाला आहे हे शुभवर्तमान आपल्याला दाखवते. आपण नाझरेथच्या त्या सुतारासारखे कल्पक धैर्य दाखवले, तर देव आपल्याला वाचवण्याचा मार्ग नेहमी शोधतो. देवाच्या पालनकर्त्या व्यवस्थेवर सतत भरवसा ठेवल्यामुळे योसेफांना अडचणीचे रूपांतर संधीत करता आले.
कधी कधी देव आपल्याला मदत करत नाही असे वाटले, तरी त्याने आपल्याला सोडून दिले आहे, असा त्याचा अर्थ नक्कीच नाही. उलट, आपण स्वतः योजना आखू, कल्पकतेने वागू आणि उपाय शोधू, असा तो आपल्यावर विश्वास ठेवतो.
पक्षाघात झालेल्या माणसाच्या मित्रांनी असेच कल्पक धैर्य दाखवले. त्याला येशूकडे नेण्यासाठी त्यांनी त्याला छपरावरून खाली उतरवले (पाहा लूक 5:17-26). अडचणींमुळे त्या मित्रांचे धाडस आणि चिकाटी कमी झाली नाही. येशू त्याला बरे करू शकतो, अशी त्यांची खात्री होती. “गर्दीमुळे त्याला आत नेण्याचा मार्ग सापडला नाही, म्हणून ते छपरावर चढले आणि कौले बाजूला करून त्याला त्याच्या खाटेसकट गर्दीच्या मधोमध, येशूसमोर उतरवले. त्यांची श्रद्धा पाहून येशू म्हणाला, ‘मित्रा, तुझ्या पापांची क्षमा झाली आहे’” (वचने 19-20). आपल्या आजारी मित्राला येशूकडे आणण्यासाठी त्यांनी जी कल्पकता दाखवली, तिच्यामागची श्रद्धा येशूने ओळखली.
मरिया, योसेफ आणि बालक इजिप्तमध्ये किती काळ राहिले, हे शुभवर्तमान आपल्याला सांगत नाही. पण त्यांना अन्नाची, राहायला घराची आणि उपजीविकेसाठी कामाची गरज होती, हे नक्की. या तपशिलांची कल्पना करायला फार कष्ट पडत नाहीत. इतर प्रत्येक कुटुंबाप्रमाणे पवित्र कुटुंबालाही रोजच्या जीवनातील प्रत्यक्ष अडचणींना सामोरे जावे लागले. आजही आपले कितीतरी स्थलांतरित बंधू-भगिनी संकट आणि उपासमार यांतून सुटण्यासाठी आपला जीव धोक्यात घालतात. हे लक्षात घेता, युद्ध, द्वेष, छळ आणि दारिद्र्य यांमुळे आपली मायभूमी सोडण्यास भाग पडलेल्या सर्वांचे संत योसेफ हे विशेष आश्रयदाते आहेत, असे मी मानतो.
योसेफची भूमिका असलेल्या प्रत्येक प्रसंगाच्या शेवटी शुभवर्तमान आपल्याला सांगते की तो उठतो, बाळाला व त्याच्या आईला घेऊन जातो आणि देवाने त्याला आज्ञा केल्याप्रमाणे करतो (पाहा: मत्तय 1:24; 2:14.21). खरोखर, येशू आणि त्याची माता मरिया हा आपल्या श्रद्धेचा सर्वांत मौल्यवान ठेवा आहे.[21]
तारणाच्या दैवी योजनेत पुत्राला त्याच्या मातेपासून, मरियेपासून, वेगळे करता येत नाही. ती “आपल्या श्रद्धेच्या यात्रेत पुढे चालत राहिली आणि क्रुसाजवळ उभी राहीपर्यंत आपल्या पुत्राशी असलेल्या ऐक्यात निष्ठेने टिकून राहिली”.[22]
आपण स्वतः येशू आणि मरिया यांचे रक्षण करतो का, याचा आपण नेहमी विचार केला पाहिजे. कारण एका गूढ रीतीने त्यांची काळजी घेण्याची आणि त्यांना सुरक्षित ठेवण्याची जबाबदारी आपल्यावरही सोपवली आहे. सर्वशक्तिमान देवाचा पुत्र आपल्या जगात अत्यंत असहाय अवस्थेत आला. त्याचा बचाव करण्याची, त्याला सुरक्षित ठेवण्याची, त्याची काळजी घेण्याची आणि त्याला वाढवण्याची गरज होती; हे सारे योसेफने केले. देवाने योसेफवर विश्वास ठेवला; मरियेनेही त्याच्यावर विश्वास ठेवला. कारण योसेफ केवळ तिचा जीव वाचवेल असे नव्हे, तर तिच्या व तिच्या बाळाच्या गरजा नेहमी भागवेल, असा आधार तिला त्याच्यात मिळाला. या अर्थाने, संत योसेफ हेच ख्रिस्तसभेचे रक्षक असणे स्वाभाविक आहे. कारण ख्रिस्तसभा ही इतिहासात निरंतर राहणारे ख्रिस्ताचे शरीर आहे, आणि तिच्या मातृत्वात मरियेच्या मातृत्वाचे प्रतिबिंब दिसते.[23] ख्रिस्तसभेचे रक्षण करताना योसेफ आजही बाळाचे आणि त्याच्या आईचे रक्षण करतो; आणि ख्रिस्तसभेवर प्रेम करून आपणही बाळावर आणि त्याच्या आईवर प्रेम करत राहतो.
तेच बाळ पुढे म्हणणार होते: “माझ्या कुटुंबातील या सर्वांत लहानांपैकी एकासाठी तुम्ही जे केले, ते माझ्यासाठीच केले” (मत्तय 25:40). म्हणून प्रत्येक गरीब, गरजू, दुःख सोसणारी किंवा मरणासन्न व्यक्ती, प्रत्येक अनोळखी व्यक्ती, प्रत्येक कैदी आणि प्रत्येक आजारी वा अशक्त व्यक्ती म्हणजे तेच “बाळ” आहे, ज्याचे योसेफ आजही रक्षण करतो. म्हणूनच दुर्दैवी, गरजू, निर्वासित, पीडित, गरीब आणि मरणासन्न लोकांचे रक्षक म्हणून संत योसेफांचा धावा केला जातो. म्हणून ख्रिस्तसभेने आपल्या बंधुभगिनींतील सर्वांत लहानांवर विशेष प्रेम केलेच पाहिजे. कारण येशूने त्यांची विशेष काळजी घेतली आणि स्वतःला त्यांच्याशी एकरूप मानले. अशीच काळजी घ्यायला आणि अशीच जबाबदारी स्वीकारायला आपण संत योसेफांकडून शिकले पाहिजे. बाळावर आणि त्याच्या आईवर प्रेम करायला, पवित्र संस्कारांवर प्रेम करायला, देवावर व शेजाऱ्यावर प्रेम करायला, तसेच ख्रिस्तसभेवर व गरिबांवर प्रेम करायला आपण शिकले पाहिजे. या प्रत्येकात आपल्याला नेहमी तेच बाळ आणि त्याची आई भेटतात.
6. श्रम करणारा पिता
पोप लिओ तेरावे यांच्या रेरुम नोवारुम या पहिल्या सामाजिक परिपत्रकापासून संत योसेफांच्या जीवनातील एका पैलूवर विशेष भर दिला गेला आहे: त्यांचे श्रमाशी असलेले नाते. संत योसेफ सुतार होते. प्रामाणिकपणे कष्ट करून ते आपल्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करत. स्वतःच्या कष्टाने मिळवलेली भाकर खाण्यात काय मोल, प्रतिष्ठा आणि आनंद आहे, हे येशू त्यांच्याकडून शिकला.
आज रोजगार हा पुन्हा एकदा ज्वलंत सामाजिक प्रश्न बनला आहे. अनेक दशके काही प्रमाणात समृद्धी अनुभवलेल्या देशांतही बेरोजगारी कधीकधी विक्रमी पातळी गाठते. अशा वेळी प्रतिष्ठेने करता येणाऱ्या कामाचे महत्त्व नव्याने ओळखण्याची गरज आहे. संत योसेफ हे अशा श्रमजीवनाचे आदर्श आश्रयदाते आहेत.
श्रम हे तारणाच्या कार्यात सहभागी होण्याचे साधन आहे. देवाचे राज्य लवकर यावे यासाठी हातभार लावण्याची, आपल्या गुणांचा व क्षमतांचा विकास करण्याची आणि त्यांचा उपयोग समाजाच्या सेवेसाठी व बंधुभावाचे नाते दृढ करण्यासाठी करण्याची ती एक संधी आहे. कामामुळे केवळ व्यक्तीलाच नव्हे, तर समाजाचा मूलभूत घटक असलेल्या कुटुंबालाही आपल्या क्षमतांचा पूर्ण विकास साधण्याची संधी मिळते. रोजगार नसलेले कुटुंब अडचणी, ताणतणाव, दुरावा आणि अगदी विघटनालाही अधिक सहज बळी पडू शकते. प्रत्येकाला सन्मानाने उदरनिर्वाह करता यावा यासाठी आपण प्रयत्न केले नाहीत, तर मानवी प्रतिष्ठेविषयी आपण कसे बोलू शकतो?
श्रम करणारे लोक, त्यांचे काम कोणतेही असो, स्वतः देवाबरोबर सहकार्य करतात आणि एका अर्थाने आपल्या सभोवतालचे जग घडवतात. आपल्या काळातील आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक संकट हे आपल्या सर्वांसाठी एक आवाहन ठरू शकते: कोणालाही वगळले जाणार नाही अशी नवी ‘सामान्य’ परिस्थिती घडवण्यासाठी श्रमांचे मोल, महत्त्व आणि आवश्यकता नव्याने ओळखण्याचे आवाहन. संत योसेफांचे श्रम आपल्याला आठवण करून देतात की स्वतः देवाने मनुष्य होताना श्रमांना कमी लेखले नाही. आपल्या इतक्या बंधुभगिनींना रोजगार गमवावा लागला आहे आणि कोविड-19 च्या महामारीमुळे हे प्रमाण वाढले आहे. यातून आपण आपल्या प्राधान्यक्रमांचा फेरविचार करण्याची गरज ओळखली पाहिजे. एकही तरुण, कोणतीही व्यक्ती आणि कोणतेही कुटुंब कामाविना राहू नये, हा आपला ठाम विश्वास व्यक्त करण्याचे मार्ग आपल्याला सापडावेत, म्हणून कामगार संत योसेफांची कळकळीने विनवणी करूया!
7. सावलीत राहणारा पिता
पोलिश लेखक यान दोब्राचिन्स्की यांनी आपल्या पित्याची सावली[24] या पुस्तकात संत योसेफ यांच्या जीवनाची कथा कादंबरीच्या रूपात सांगितली आहे. योसेफ कोण होते हे उलगडून दाखवण्यासाठी त्यांनी सावलीची बोलकी प्रतिमा वापरली आहे. येशूसाठी योसेफ हे स्वर्गीय पित्याची पृथ्वीवरील सावली होते: त्यांनी येशूची काळजी घेतली, त्याचे रक्षण केले आणि त्याला कधीही एकट्याने वाटचाल करायला सोडले नाही. मोशेने इस्राएलला सांगितलेले शब्द येथे आठवतात: “रानात… एखादा माणूस आपल्या मुलाला उचलून नेतो, तसे प्रभू तुमच्या देवाने तुम्हाला तुमच्या संपूर्ण वाटचालीत उचलून नेले, हे तुम्ही पाहिले” (अनुवाद 1:31). त्याचप्रमाणे योसेफ यांनी आयुष्यभर पित्याची भूमिका निभावली.[25]
कोणीही जन्मतः पिता नसतो; पित्याची भूमिका निभावताना तो घडतो. केवळ एखाद्या मुलाला जन्म दिल्याने पुरुष पिता होत नाही; त्या मुलाची काळजी घेण्याची जबाबदारी स्वीकारल्याने तो पिता होतो. जेव्हा एखादा पुरुष दुसऱ्या व्यक्तीच्या जीवनाची जबाबदारी स्वीकारतो, तेव्हा एका अर्थाने तो त्या व्यक्तीचा पिता बनतो.
आज अनेक मुलांना पित्याचा आधार नसल्याने ती जणू अनाथच असल्यासारखी वाटतात. ख्रिस्तसभेलाही पित्यांची गरज आहे. संत पौल यांनी करिंथकरांना लिहिलेले शब्द आजही तितकेच समर्पक आहेत: “ख्रिस्तामध्ये तुम्हाला असंख्य मार्गदर्शक असले, तरी तुम्हाला पुष्कळ पिता नाहीत” (१ करिंथकरांस 4:15). प्रत्येक याजकाला आणि बिशपला प्रेषित पौल यांच्याप्रमाणे असेही म्हणता आले पाहिजे: “सुवार्तेद्वारे मी ख्रिस्त येशूमध्ये तुमचा पिता झालो” (त्याच ठिकाणी). पौल गलतीकरांनाही हाक देतात: “माझ्या लहान लेकरांनो, तुमच्यामध्ये ख्रिस्ताचे रूप घडेपर्यंत मला पुन्हा प्रसूतीच्या वेदना होत आहेत!” (4:19).
पिता होणे म्हणजे मुलांना जीवनाची आणि वास्तवाची ओळख करून देणे. त्यांना अडवून ठेवणे, त्यांना जपण्याच्या नादात त्यांच्यावर अतिरेकी बंधने घालणे किंवा त्यांच्यावर मालकी गाजवणे नव्हे; उलट, स्वतःचे निर्णय घेण्यास, स्वातंत्र्याचा आनंद घेण्यास आणि नव्या शक्यता शोधण्यास त्यांना समर्थ बनवणे. कदाचित म्हणूनच परंपरेने योसेफ यांना “परम शुद्ध” पिता म्हणतात. हे केवळ प्रेमाने दिलेले संबोधन नाही; मालकीभावाच्या नेमक्या विरुद्ध असलेल्या वृत्तीचे सार त्यात आहे. शुचिता म्हणजे जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात मालकीभावापासून मुक्त असणे. प्रेम शुचितापूर्ण असते तेव्हाच ते खरे प्रेम असते. मालकीभावाचे प्रेम शेवटी घातक ठरते: ते दुसऱ्याला जखडते, त्याची घुसमट करते आणि त्याला दुःखी बनवते. देवाने स्वतः मानवजातीवर अशाच शुद्ध प्रेमाने प्रेम केले; आपण भरकटलो आणि त्याच्याविरुद्ध उभे राहिलो तरी त्याने आपले स्वातंत्र्य हिरावून घेतले नाही. प्रेमाचा नियम नेहमीच स्वातंत्र्याचा असतो आणि विलक्षण स्वातंत्र्याने प्रेम कसे करावे हे योसेफ यांना माहीत होते. त्यांनी स्वतःला कधीही केंद्रस्थानी ठेवले नाही. स्वतःचा विचार करण्याऐवजी त्यांनी मरिया आणि येशू यांच्या जीवनाकडे आपले लक्ष दिले.
योसेफ यांना केवळ स्वतःचा त्याग करण्यात नव्हे, तर स्वतःला देण्यात आनंद सापडला. त्यांच्यात आपल्याला कधीही वैफल्य दिसत नाही, दिसतो तो केवळ भरवसा. त्यांच्या धीरपूर्ण मौनातून पुढे हा भरवसा कृतीतून व्यक्त झाला. आज आपल्या जगाला पित्यांची गरज आहे. स्वतःच्या गरजांची भरपाई करण्यासाठी इतरांवर वर्चस्व गाजवणाऱ्या जुलमी लोकांची त्याला गरज नाही. अधिकार म्हणजे हुकूमशाही, सेवा म्हणजे लाचारी, चर्चा म्हणजे दडपशाही, प्रेमभाव म्हणजे केवळ कल्याणकारी मदत आणि सामर्थ्य म्हणजे विध्वंस, अशी गल्लत करणाऱ्यांना जग नाकारते. परिपक्व त्यागाचे फळ म्हणजे स्वतःचे दान, आणि या दानातूनच प्रत्येक खरे जीवनपाचारण जन्म घेते. याजकपद आणि समर्पित जीवन यांसाठीही अशीच परिपक्वता आवश्यक आहे. विवाह, ब्रह्मचर्य किंवा कौमार्य यांपैकी कोणत्याही जीवनमार्गासाठी आपल्याला पाचारण मिळाले असो, आपले आत्मदान केवळ त्यागापाशी थांबले, तर ते पूर्णत्वाला पोहोचणार नाही. तसे झाले तर प्रेमाच्या सौंदर्याचे आणि आनंदाचे चिन्ह होण्याऐवजी ते असमाधान, दुःख आणि वैफल्य यांची अभिव्यक्ती ठरण्याचा धोका आहे.
पिता जेव्हा आपल्या मुलांच्या वतीने त्यांचे जीवन जगण्याचा प्रयत्न करत नाहीत, तेव्हा नवी, अनपेक्षित क्षितिजे खुली होतात. प्रत्येक मुलामध्ये एक अनोखे रहस्य दडलेले असते. त्या मुलाच्या स्वातंत्र्याचा आदर करणाऱ्या पित्याच्या मदतीनेच ते उलगडू शकते. आपले मूल स्वावलंबी झाले आहे आणि जीवनाच्या वाटेवर कोणाच्याही सोबतीशिवाय चालू शकते, हे पाहून आपण आता “निरुपयोगी” ठरलो आहोत असे पित्याला वाटते, तेव्हाच त्याला उमगते की पिता आणि शिक्षक म्हणून आपली भूमिका खऱ्या अर्थाने पार पडली आहे. तेव्हा तो योसेफ यांच्यासारखा होतो. आपले मूल आपल्या मालकीचे नाही, तर केवळ आपल्या संगोपनासाठी आपल्याकडे सोपवले आहे, हे योसेफ नेहमी जाणून होते. अखेरीस येशूला हेच आपल्याला समजावून सांगायचे आहे: “पृथ्वीवर कोणालाही तुमचा पिता म्हणू नका, कारण तुमचा पिता एकच आहे, जो स्वर्गात आहे” (मत्तय 23:9).
पित्याची भूमिका निभावताना आपण नेहमी हे लक्षात ठेवले पाहिजे की पितृत्वाचा मालकीभावाशी काहीही संबंध नाही; उलट, ते एका अधिक महान पितृत्वाकडे बोट दाखवणारे “चिन्ह” आहे. एका अर्थाने आपण सर्वजण योसेफ यांच्यासारखे आहोत: “जो वाईट आणि चांगल्या लोकांवर आपला सूर्य उगवतो आणि नीतिमान व अनीतिमान लोकांवर पाऊस पाडतो” (मत्तय 5:45), त्या स्वर्गीय पित्याची सावली. आणि त्याच्या पुत्राच्या पावलोपावली चालणारी सावली.
* * *
“ऊठ, बाळाला आणि त्याच्या आईला घे” (मत्तय 2:13), असे देवाने संत योसेफ यांना सांगितले.
या महान संतावरील आपले प्रेम वाढावे, त्यांनी आपल्यासाठी मध्यस्थी करावी अशी आपण कळकळीने विनंती करावी आणि त्यांच्या सद्गुणांचे व त्यांच्या धर्मोत्साहाचे अनुकरण करण्यास आपल्याला प्रेरणा मिळावी, हा या प्रेषितीय पत्राचा उद्देश आहे.
खरे तर, संतांचे कार्य केवळ आपल्यासाठी चमत्कार आणि कृपादाने प्राप्त करून देणे एवढेच नाही, तर देवासमोर आपल्यासाठी मध्यस्थी करणे हेही आहे. अब्राहामाने[26] आणि मोशेने[27] अशी मध्यस्थी केली. येशूही अशीच मध्यस्थी करतो: तो “एकमेव मध्यस्थ” (1 तिमथ्य 2:5) आहे; पित्याजवळ तो आपला “पुरस्कर्ता” (1 योहान 2:1) आहे आणि “[आपल्यासाठी] मध्यस्थी करण्यास तो सदैव जिवंत आहे” (इब्री 7:25; पाहा रोमकरांस 8:34).
संत सर्व श्रद्धावंतांना “आपापल्या जीवनस्थितीत पवित्रता आणि परिपूर्णता साधण्यासाठी प्रयत्न करायला” मदत करतात.[28] सुवार्ता आचरणात आणणे शक्य आहे, याचा त्यांच्या जीवनातून ठोस पुरावा मिळतो.
येशूने आपल्याला सांगितले: “माझ्याकडून शिका, कारण मी मनाने सौम्य आणि नम्र आहे” (मत्तय 11:29). संतांचे जीवनही अनुकरण करण्यासारखे आहे. संत पौल हे स्पष्टपणे सांगतो: “माझे अनुकरण करा!” (1 करिंथकरांस 4:16).[29] संत योसेफही आपल्या बोलक्या मौनातून हेच सांगतो.
इतक्या पवित्र स्त्री-पुरुषांचा आदर्श पाहून संत ऑगस्टिनने स्वतःला विचारले: “जे त्यांना करता आले, ते तुलाही करता येणार नाही का?” अशा रीतीने तो आपल्या निर्णायक मनपरिवर्तनाच्या जवळ आला आणि अखेर उद्गारला: “हे सदैव प्राचीन आणि सदैव नवे असलेले सौंदर्य, तुझ्यावर प्रेम करायला मला किती उशीर झाला!”[30]
आपण संत योसेफाकडे फक्त एकच कृपा मागावी: सर्व कृपांहून श्रेष्ठ अशी आपल्या मनपरिवर्तनाची कृपा.
आता आपण संत योसेफाची प्रार्थना करूया:
हे उद्धारकर्त्याच्या रक्षका,
धन्य कुमारी मरियेच्या पती, तुला नमन.
देवाने आपला एकुलता एक पुत्र तुझ्या स्वाधीन केला;
मरियेने तुझ्यावर विश्वास ठेवला;
तुझ्या सहवासात ख्रिस्त मनुष्य झाला.
हे धन्य योसेफा, आमच्यासाठीही
तू पिता आहेस हे दाखव
आणि जीवनाच्या वाटेवर आम्हाला मार्गदर्शन कर.
आम्हाला कृपा, दया आणि धैर्य मिळवून दे,
आणि सर्व अनिष्टांपासून आमचे रक्षण कर. आमेन.
माझ्या पोपपदाच्या आठव्या वर्षी, 2020 साली, 8 डिसेंबर रोजी, धन्य कुमारी मरियेच्या निष्कलंक गर्भधारणेच्या (म्हणजे ती स्वतः गर्भात आली त्या क्षणापासून ती मूळ पापापासून मुक्त होती या सत्याच्या) महापर्वदिनी, रोम येथील संत योहान लातेरान येथे दिले.
फ्रान्सिस्कुस
[1] लूक 4:22; योहान 6:42; पाहा मत्तय 13:55; मार्क 6:3.
[2] पवित्र विधी मंडळ, क्वेमाद्मोदुम देउस (8 डिसेंबर 1870): ASS 6 (1870-71), 194.
[3] पाहा संत योसेफ कामगार यांच्या महापर्वानिमित्त एसीएलआयला उद्देशून केलेले भाषण (1 मे 1955): AAS 47 (1955), 406.
[4] पाहा प्रेषितीय बोधपत्र रेदेम्प्तोरिस कुस्तोस (15 ऑगस्ट 1989): AAS 82 (1990), 5-34.
[5] कॅथलिक धर्मसभेची धर्मशिक्षणसंहिता, 1014.
[6] महामारीच्या काळातील चिंतन (27 मार्च 2020): लोस्सेर्वातोरे रोमानो, 29 मार्च 2020, पृ. 10.
[7] मत्तयाच्या सुवार्तेवरील प्रवचने, V, 3: PG 57, 58.
[8] प्रवचन (19 मार्च 1966): सहाव्या पौलांची शिकवण, IV (1966), 110.
[9] पाहा आत्मचरित्र, 6, 6-8.
[10] चाळीसहून अधिक वर्षे मी दररोज सकाळच्या स्तुतिप्रार्थनेनंतर संत योसेफाची एक प्रार्थना म्हणत आलो आहे. ती येशू आणि मरिया यांच्या धर्मभगिनींच्या संघाच्या एकोणिसाव्या शतकातील एका फ्रेंच प्रार्थनापुस्तकातून घेतली आहे. या प्रार्थनेत भक्ती आणि विश्वास व्यक्त होतात; एवढेच नव्हे, तर ती संत योसेफापुढे एक प्रकारचे आव्हानही ठेवते: “हे गौरवशाली कुलपित्या संत योसेफा, तुझ्या सामर्थ्याने अशक्य ते शक्य होते. या व्याकुळतेच्या आणि संकटाच्या काळात माझ्या मदतीला ये. ज्या गंभीर आणि चिंताजनक परिस्थिती मी तुझ्या हाती सोपवतो, त्या तुझ्या संरक्षणाखाली घे, म्हणजे त्यांचा शेवट सुखाचा होईल. माझ्या प्रिय पित्या, माझा सगळा विश्वास तुझ्यावर आहे. मी तुझा धावा व्यर्थ केला, असे म्हणण्याची वेळ येऊ देऊ नकोस. येशू आणि मरिया यांच्या सान्निध्यात तुला सर्व काही करता येते; म्हणून तुझा चांगुलपणा तुझ्या सामर्थ्याइतकाच महान आहे, हे मला दाखव. आमेन.”
[11] पाहा अनुवाद 4:31; स्तोत्रसंहिता 69:16; 78:38; 86:5; 111:4; 116:5; यिर्मया 31:20.
[12] पाहा प्रेषितीय बोधपत्र एवांजेली गाउदियुम (24 नोव्हेंबर 2013), 88, 288: AAS 105 (2013), 1057, 1136-1137.
[13] पाहा उत्पत्ती 20:3; 28:12; 31:11.24; 40:8; 41:1-32; गणना 12:6; 1 शमुवेल 3:3-10; दानीएल 2, 4; ईयोब 33:15.
[14] अशा प्रकरणांत दगडमाराच्या शिक्षेचीही तरतूद होती (पाहा अनुवाद 22:20-21).
[15] पाहा लेवीय 12:1-8; निर्गम 13:2.
[16] पाहा मत्तय 26:39; मार्क 14:36; लूक 22:42.
[17] संत जॉन पॉल दुसरे, प्रेषितीय बोधपत्र रेदेम्प्तोरिस कुस्तोस (15 ऑगस्ट 1989), 8: AAS 82 (1990), 14.
[18] मिस्साबली आणि धन्यपद घोषणेच्या विधीतील प्रवचन, व्हियाव्हिसेन्सियो, कोलंबिया (8 सप्टेंबर 2017): AAS 109 (2017), 1061.
[19] श्रद्धा, आशा आणि प्रीती यांविषयीची संक्षिप्त मार्गदर्शिका, 3.11: PL 40, 236.
[20] पाहा अनुवाद 10:19; निर्गम 22:20-22; लूक 10:29-37.
[21] पाहा पवित्र विधी मंडळ, क्वेमाद्मोदुम देउस (8 डिसेंबर 1870): ASS 6 (1870-1871), 193; धन्य पायस नववे, प्रेषितीय पत्र इन्क्लितुम पात्रिआर्खाम (7 जुलै 1871): त्याच ग्रंथात, 324-327.
[22] दुसरी व्हॅटिकन विश्वपरिषद, धर्मसभेविषयीची श्रद्धासिद्धान्तात्मक संविधानपत्रिका लुमेन जेन्तियुम, 58.
[23] कॅथलिक चर्चची धर्मशिक्षणसंहिता, 963-970.
[24] मूळ आवृत्ती: च्येञ ऑयत्सा, वॉर्सा, 1977.
[25] पाहा: संत जॉन पॉल द्वितीय, प्रेषितीय बोधपत्र रेदेम्प्तोरिस कुस्तोस, 7-8: AAS 82 (1990), 12-16.
[26] पाहा: उत्पत्ती 18:23-32.
[27] पाहा: निर्गम 17:8-13; 32:30-35.
[28] दुसरी व्हॅटिकन विश्वपरिषद, धर्मसिद्धांतविषयक संविधान लुमेन जेन्तियम, 42.
[29] पाहा: 1 करिंथकरांस 11:1; फिलिप्पैकरांस 3:17; 1 थेस्सलनीकाकरांस 1:6.
[30] आत्मस्वीकृती, VIII, 11, 27: PL 32, 761; X, 27, 38: PL 32, 795.
© प्रताधिकार – लिब्रेरिया एदित्रिचे वातिकाना