मराठी

संत फिलिप नेरी

इंडियानापोलिस कला संग्रहालय, विकिमीडिया कॉमन्समार्फत

२६ मे: संत फिलिप नेरी, याजक — स्मृतिदिन

१५१५–१५९५
रोम शहर, आनंद, विनोदकलावंत आणि कलाकार यांचे आश्रयदाते संत
१२ मार्च १६२२ रोजी पोप ग्रेगरी पंधरावे यांनी त्यांना संत घोषित केले
उपासनाविधीचा रंग: पांढरा
आवृत्ती: संपूर्ण – संक्षिप्त

पॉडकास्ट वाहिन्या:
ॲपल – स्पॉटिफाय – आयहर्ट – ऑडिबल

उद्धरण:
संत फिलिप यांचे चरित्र चाळताना, ते किती प्रसन्नपणे आणि सहजतेने शिकवत, तसेच बंधुभावाच्या उदारतेने आणि संयमाने प्रत्येकाला कसा आधार देत, हे पाहून खरोखरच आश्चर्य वाटते आणि मन भारावून जाते. सर्वांना ठाऊक आहे की, हे संत आपली शिकवण थोडक्यात आणि शहाणपणाच्या वचनांत मांडत असत: “जमले तर चांगले वागा”; “अवाजवी शंका आणि खिन्नता, माझ्या घरापासून दूर राहा”; “साधे आणि नम्र राहा”; “जो प्रार्थना करत नाही, तो मुक्या जनावरासारखा आहे”; आणि कपाळाला हात लावून ते म्हणत, “पावित्र्य तीन बोटे खोल असते.” या आणि अशा अनेक वचनांच्या चातुर्यामागे मानवी स्वभावाची आणि देवाची कृपा कशी कार्य करते याची त्यांनी मिळवलेली सूक्ष्म व वास्तवदर्शी जाण आपल्याला दिसते. आपल्या प्रदीर्घ आयुष्यातील अनुभव आणि पवित्र आत्म्याचा वास असलेल्या अंतःकरणाचे शहाणपण त्यांनी या थेट, मोजक्या शब्दांतील शिकवणीत उतरवले. ही बोधवचने आता ख्रिस्ती आध्यात्मिकतेला लाभलेला जणू ज्ञानाचा वारसा ठरली आहेत. ~संत योहान पौल दुसरे

चिंतन: फिलिप रोमुलुस नेरी यांचा जन्म आजच्या इटलीतील फ्लॉरेन्स शहरात एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात झाला. पाच अपत्यांपैकी ते तिसरे होते. बालपणी त्यांच्या आनंदी स्वभावामुळे आणि चांगल्या वागणुकीमुळे घरचे व मित्र त्यांना अनेकदा ‘पिप्पो बुओनो’ (गुणी छोटा फिलिप) म्हणत. फिलिप अवघे पाच वर्षांचे असताना त्यांच्या आईचे निधन झाले. त्यामुळे त्यांचा आणि त्यांच्या दोन बहिणींचा सांभाळ त्यांच्या आजीने केला. फ्लॉरेन्समधील डॉमिनिकन धर्मबंधूंकडून त्यांना उत्तम शिक्षण मिळाले. पुढे आयुष्यात त्यांनी त्या धर्मबंधूंचा आपल्यावर चांगला प्रभाव पडल्याचे मान्य केले. वयाच्या अकराव्या वर्षापर्यंत फिलिप आपल्या भक्तिभावासाठी, प्रार्थनाशील वृत्तीसाठी आणि फ्लॉरेन्समधील ख्रिस्तमंदिरांना वारंवार भेट देण्यासाठी ओळखले जाऊ लागले होते. अठरा वर्षांचे झाल्यावर त्यांना मोंतेकासिनो येथील बेनेडिक्टिन मठाजवळ राहणाऱ्या आपल्या वडिलांच्या श्रीमंत चुलतभावाकडे, रोमोलो यांच्याकडे, राहायला पाठवण्यात आले. फिलिप त्यांना काका म्हणत. रोमोलो यांना अपत्य नव्हते, म्हणून त्यांचा वारस होण्यासाठी फिलिप यांना त्यांच्याकडे पाठवण्यात आले.

काकांकडे राहायला गेल्यानंतर थोड्याच दिवसांत फिलिपच्या जीवनात खोल आध्यात्मिक परिवर्तन घडले. हे परिवर्तन समुद्रकिनाऱ्यावरील ‘पवित्र त्रित्वाचे तीर्थस्थान’ या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या एका छोट्या प्रार्थनामंदिरात घडले असावे. आख्यायिकेनुसार, येशूचा मृत्यू झाला तेव्हा त्या प्रार्थनामंदिरावर उभा ठाकलेला प्रचंड कडा दुभंगला आणि समुद्राकडे तोंड असलेले एक पवित्र स्थळ उघड झाले. फ्लॉरेन्स सोडून काकांकडे राहायला निघाला, तेव्हाच फिलिपच्या अंतःकरणात हे परिवर्तन जोमाने सुरू झाले होते. पण काकांकडे पोहोचल्यावर, जगात स्थिर जीवन जगण्याइतकी संपत्ती वारशाने मिळण्याची खरी शक्यता त्याच्यासमोर उभी राहिली. आता त्याला निवड करायची होती. व्यापारी म्हणून सुखवस्तू जीवन जगायचे, की आपल्या अंतःकरणाला साद घालणाऱ्या पवित्र आत्म्याचे अनुसरण करायचे? त्याने दुसरा मार्ग निवडला.

1533 मध्ये फिलिपने आपल्या काकांचे आभार मानले आणि पवित्र आत्म्याची इच्छा आहे की आपण रोमला जावे, असे त्यांना सांगितले. खिशात एकही पैसा नसताना तो रोमला पोहोचला, पण एका सीमाशुल्क अधिकाऱ्याच्या घराच्या माळ्यावर त्याला राहायला जागा मिळाली. त्या साध्या निवासाच्या मोबदल्यात तो अधिकाऱ्याच्या दोन मुलांना शिकवत असे. रोममध्ये फिलिप पवित्र स्थळांना वारंवार भेट देत असे. प्रेषित पेत्र आणि पौल यांच्या तसेच रोममधील इतर रक्तसाक्षींच्या थडग्यांपाशी तो प्रार्थना करी आणि देव आपल्याला दिशा दाखवील याची वाट पाहत असे. त्याचे जेवण अगदी साधे होते; बहुतेकदा दिवसातून एकदाच तो भाकर खात असे आणि पाणी पीत असे. त्याने विद्यापीठात प्रवेश घेऊन तत्त्वज्ञान, धर्मशास्त्र आणि मानवविद्या यांचा अभ्यास केला. संत ऑगस्टीन विद्यापीठात धर्मशास्त्र शिकत असताना, एका मोठ्या क्रूसावरील येशूच्या प्रतिमेकडे पाहताना त्याचे अंतःकरण खोलवर स्पर्शून गेले. त्यानंतर त्याने शिक्षण सोडले, पुस्तके विकली आणि आपला सगळा वेळ प्रार्थनेला वाहिला. पुढील दहा वर्षे, वयाच्या तेहतिसाव्या वर्षापर्यंत, फिलिपने एकांतवासी जीवन जगले. रक्तसाक्षींच्या भूमिगत दफनस्थळांत तो अनेकदा प्रार्थना करी आणि कित्येकदा रात्रभर प्रार्थनेत जागरण करी. निरर्थक करमणूक टाळून तो आपला वेळ प्रार्थनेत आणि प्रेमसेवेत घालवत असे. तो रुग्णालयांना भेटी देई, गरिबांशी आध्यात्मिक विषयांवर बोलत असे, पापी लोकांना मनपरिवर्तनाकडे नेई आणि जाईल तिथे विनोदाने हशा पिकवत असे. सामान्य ख्रिस्ती श्रद्धावंत म्हणून त्याने प्रत्येक व्यक्तीकडे वैयक्तिक लक्ष देत केलेली ही सेवा आणि त्याचे प्रार्थनामय जीवन यांतून त्याच्या पुढील कार्याचा पाया घातला गेला.

सुमारे 1544 मध्ये, पेन्टेकॉस्टच्या महापर्वाच्या अगदी आधी, फिलिप एका भूमिगत दफनस्थळी प्रार्थना करत असताना त्याला एक गहिरा गूढ आध्यात्मिक अनुभव आला. आगीचे एक वलय खाली उतरले, त्याच्या मुखातून आत गेले आणि त्याच्या हृदयात स्थिरावले. त्या ज्वालेने त्याचे अंतःकरण देवावरील इतक्या उत्कट प्रेमाने भरून गेले की तो जमिनीवर पडला आणि उद्गारला, “पुरे, प्रभू, आता मला हे आणखी सहन होत नाही!” सावरल्यावर त्याला हृदयाच्या वर छातीवर उठलेली सूज दिसली. उरलेल्या आयुष्यभर, विशेषतः प्रार्थना करताना किंवा आध्यात्मिक विषयांवर बोलताना, फिलिपच्या हृदयाची धडधड स्पष्टपणे जाणवत असे. काहींना हा शारीरिक विकार वाटला, तर इतरांच्या मते दैवी प्रेमाने त्याचे हृदय भरून ओसंडत असल्याचा तो परिणाम होता. असे सांगतात की फिलिपला पाहताच लोक त्याच्याकडे, आणि विशेषतः त्याच्या हृदयाकडे, ओढले जात. मृत्यूनंतर केलेल्या तपासणीत त्याचे हृदय इतके मोठे झाले होते की त्याच्या दोन बरगड्या जागेवरून सरकल्या होत्या, असे आढळले.

या गूढ आध्यात्मिक अनुभवानंतर फिलिप रोमच्या रस्त्यांवर उपदेश करू लागला आणि प्रेषितकार्य अधिक सक्रियपणे करू लागला. त्याची ‘उपदेश’ करण्याची पद्धत इतरांपेक्षा फार वेगळी होती. त्या काळातील अनैतिक आचरणावर कठोर टीका करण्याऐवजी त्याने तरुणांना आपले सहकारी म्हणून जवळ केले. आपल्या आनंदी आणि प्रेमळ स्वभावाने तो इतरांना ख्रिस्ताचे अनुसरण करण्यातला आनंद अनुभवण्याची प्रेरणा देऊ लागला. तो आणि त्याचे सहकारी रुग्णालयांत आजाऱ्यांची सेवा करण्यात बराच वेळ घालवत. साफसफाई करणे, अंथरुणे नीट लावणे, रुग्णांशी गप्पा मारणे आणि जमेल तशी मदत करणे, अशी साधीसुधी सेवाकामे ते करत. तो अनेकदा संभाषणाची सुरुवात अशी करत असे, “काय बंधूंनो, आपण चांगली कामे करायला कधी सुरुवात करणार?” तो आनंदाने आणि उत्साहाने सत्कृत्ये करत असे. हे पाहून अनेक जण त्याचे बोलणे ऐकू लागले आणि त्याच्या उदाहरणाचे अनुकरण करू लागले. अशा रीतीने फिलिपने एकेका व्यक्तीला सद्गुणी जीवनाकडे वळवले.

1548 मध्ये, फिलिपची पापस्वीकृती ऐकणाऱ्या एका धर्मगुरूने त्याला ‘पवित्र त्रित्वाचे बंधुसंघ’ स्थापन करण्यास मदत केली. या संघाचे सदस्य प्रार्थनेसाठी, विशेषतः पवित्र युखरिस्ताच्या आराधनेसाठी, नियमितपणे एकत्र येत. ते आध्यात्मिक विषयांवर संवाद साधत आणि बंधुभाव जोपासत. 1551 मध्ये, पापस्वीकृती ऐकणाऱ्या त्याच धर्मगुरूंच्या प्रोत्साहनाने आणि मदतीने फिलिपने वयाच्या पस्तिसाव्या वर्षी धर्मगुरुपद स्वीकारण्यास संमती दिली आणि सान जिरोलामो देल्ला कारिता चर्चमधील धर्मगुरूंच्या समुदायात तो सामील झाला. धर्मगुरू झाल्यावर फादर फिलिप यांनी लवकरच एक नवे सेवाकार्य हाती घेतले, जे त्यांनी उरलेल्या आयुष्यभर केले. गरीब असोत वा श्रीमंत, असंख्य पापी लोकांची पापस्वीकृती ते ऐकत असत. सुरुवातीला ते दररोज काही तास पापस्वीकृतीच्या कक्षात बसत, पण पुढे दिवसाचा बहुतेक भाग ते तिथेच घालवू लागले. पापस्वीकृती ऐकणारे धर्मगुरू म्हणून फादर फिलिप यांना असाधारण आध्यात्मिक देणग्या लाभल्या होत्या. त्यांना लोकांच्या आत्म्याची स्थिती जाणता येत असे, कोणती पापे कबूल करणे आवश्यक आहे हे ओळखता येत असे, अलौकिक मार्गदर्शन करता येत असे आणि चमत्कारही करता येत असत. थेट ख्रिस्ताच्या हृदयातून ओसंडणाऱ्या दैवी प्रेमाचे शब्दही ते बोलत असत.

याजकाभिषेकानंतर वर्षभराच्या आतच फादर फिलिप आपल्या खोलीत तरुणांना प्रार्थनेसाठी आणि आध्यात्मिक संवादासाठी एकत्र बोलावू लागले. ते एकत्र गप्पा मारत, संतांची चरित्रे वाचत, जेवत, गाणी गात, फिरायला जात आणि प्रार्थना करत. पुढे त्यांच्या अनुयायांची संख्या इतकी वाढली की त्यांनी त्यांच्या सभांसाठी एक प्रार्थनागृह बांधले. सुरुवातीला अनौपचारिक असलेला हा गट पुढील पंधरा वर्षांत वाढत गेला. 1575 मध्ये पोप यांच्या मान्यतेने फादर फिलिप यांनी ‘ओरेटरी’ ही धर्मसंघटना स्थापन केली. प्रार्थना, सुवार्तेचा उपदेश आणि संस्कार प्रदान करणे ही तिच्या सेवाकार्याची अंगे होती.

संत फिलिप नेरी हे खरेखुरे मिशनरी होते. रोममधील ख्रिस्ती बांधवांपैकी प्रत्येकापर्यंत वैयक्तिकरीत्या पोहोचून त्यांनी त्यांना नव्याने सुवार्ता सांगितली. त्यांनी केलेले चमत्कार, प्रार्थनेत येणारी भावसमाधी आणि इतरांच्या आत्म्याची स्थिती जाणण्याची त्यांची क्षमता यांवरून त्यांच्या पावित्र्याची खात्री कोणालाही पटली असती. पण हे अलौकिक अनुभव बाजूला ठेवले, तरी ख्रिस्ताच्या दैवी हृदयाशी एकरूप झालेल्या त्यांच्या हृदयातून ओसंडून वाहणारा आनंद हीच त्यांच्या पावित्र्याची सर्वांत खात्रीशीर खूण होती. या आनंदी संताचा सन्मान करताना, आपल्या स्वतःच्या जीवनात आनंदाच्या देणगीला किती महत्त्व आहे, याचा विचार करा. आनंद ही केवळ एक स्वाभाविक भावना नसून एक आध्यात्मिक देणगी आहे. तो केवळ देवाकडूनच मिळतो. या देणगीसाठी आपले हृदय उघडा आणि ती आपल्याला विपुल प्रमाणात लाभावी म्हणून संत फिलिप नेरी यांना प्रार्थना करण्याची विनंती करा.

प्रार्थना: हे संत फिलिप नेरी, गाढ प्रार्थनेतून देवाने तुमचे जीवन बदलले आणि दैवी आनंदाच्या देणगीने तुमचे हृदय भरून टाकले. ही देणगी तुम्ही असंख्य लोकांना वाटली आणि अनेकांना देवाच्या प्रेमाकडे आकर्षित केले. तुमचे हृदय ज्या आनंदाने भरून गेले होते, त्याच आनंदाने माझेही हृदय भरून जावे आणि मी देवाच्या प्रेमाचे पवित्र साधन बनावे, यासाठी कृपया माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे संत फिलिप नेरी, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.

हे चिंतन या ग्रंथातून घेतले आहे:

उपासना वर्षातील संत आणि सण
खंड १ ते ४


आजचे सर्व संत

उपासना वर्षातील सर्व संत


(संक्षिप्त आवृत्ती)

२६ मे: संत फिलिप नेरी, याजक — स्मृतिदिन

1515–1595
रोम, आनंद, विनोदकलाकार आणि कलावंत यांचे आश्रयदाते संत
12 मार्च 1622 रोजी पोप ग्रेगरी पंधरावे यांनी त्यांना संत म्हणून घोषित केले

फिलिप रोम्युलस नेरी यांचा जन्म आजच्या इटलीतील फ्लॉरेन्स शहरात एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात झाला. वयाच्या अकराव्या वर्षापर्यंतच फिलिप आपल्या भक्तीसाठी, प्रार्थनाशीलतेसाठी आणि फ्लॉरेन्समधील चर्चमध्ये वारंवार जात असल्यामुळे ओळखले जाऊ लागले होते. अठराव्या वर्षी त्यांना त्यांच्या वडिलांचे श्रीमंत चुलत भाऊ रोमोलो यांच्याकडे राहायला आणि त्यांचे वारस होण्यासाठी पाठवण्यात आले. रोमोलो मोंतेकासिनोच्या बेनेडिक्टिन मठाजवळ राहत होते. तिथे फिलिप यांच्या अंतःकरणात खोलवर परिवर्तन घडले. व्यापाऱ्याचे सुखवस्तू जीवन जगावे, की पवित्र आत्म्याच्या मार्गदर्शनानुसार चालावे? त्यांनी पवित्र आत्म्याचा मार्ग निवडला.

1533 मध्ये फिलिप रोमला निघाले. सीमाशुल्क विभागातील एका अधिकाऱ्याच्या दोन मुलांना शिकवून ते आपल्या राहण्याचा खर्च भागवत. देव आपल्याला मार्ग दाखवेल याची वाट पाहत असताना, ते पवित्र स्थळांना वारंवार भेट देत आणि तिथे प्रार्थना करत. साधारणपणे ते दिवसातून एकदाच भाकर खात आणि पाणी पीत. त्यांनी विद्यापीठात प्रवेश घेतला आणि तत्त्वज्ञान, ईश्वरविद्या व मानवविद्या यांचा अभ्यास केला. संत ऑगस्टीन विद्यापीठात शिकत असताना, क्रूसावर खिळलेल्या येशूच्या एका मोठ्या प्रतिमेकडे पाहून ते अंतःकरणातून इतके भारावले की त्यांनी अभ्यास सोडला, पुस्तके विकली आणि स्वतःला पूर्णपणे प्रार्थनेला वाहून घेतले. पुढील दहा वर्षे फिलिप यांनी एकांतवासी जीवन जगले. ते आपला वेळ प्रार्थनेत आणि प्रेमभावनेने इतरांची सेवा करण्यात घालवत. ते रुग्णालयांना भेट देत, पाप्यांना देवाकडे वळवत आणि जिथे जात तिथे आपल्या विनोदाने लोकांना हसवत. याजक नसताना त्यांनी केलेली ही वैयक्तिक सेवा आणि त्यांचे प्रार्थनामय जीवन यांतून त्यांच्या पुढील कार्याचा पाया घातला गेला.

सुमारे 1544 मध्ये, पेंटेकॉस्टच्या सणाच्या अगदी आधी, एका भूमिगत दफनस्थळी प्रार्थना करताना फिलिप यांना एक गूढ आध्यात्मिक अनुभव आला. अग्नीचे एक वलय खाली उतरले, त्यांच्या मुखातून आत गेले आणि त्यांच्या हृदयात स्थिरावले. त्या ज्वालेने त्यांचे अंतःकरण देवावरील इतक्या उत्कट प्रेमाने भरून गेले की ते जमिनीवर कोसळले आणि उद्गारले, “पुरे, प्रभू, आता मला हे आणखी सोसवत नाही!” त्यानंतर हृदयाच्या वरच्या बाजूला त्यांची छाती फुगल्याचे त्यांना दिसले. उर्वरित आयुष्यात, विशेषतः प्रार्थना करताना किंवा आध्यात्मिक संवादात रंगलेले असताना, त्यांच्या हृदयाची धडधड स्पष्टपणे जाणवत असे. असे म्हणतात की फिलिप यांना पाहताच लोकांना त्यांच्याकडे, विशेषतः त्यांच्या हृदयाकडे, ओढ वाटत असे. मृत्यूनंतर केलेल्या तपासणीत त्यांचे हृदय इतके मोठे झाल्याचे दिसले की त्यांच्या दोन बरगड्या जागेवरून सरकल्या होत्या.

पुढे फिलिप रोमच्या रस्त्यांवर सुवार्तेचा उपदेश करू लागले. त्यांनी तरुणांना आपल्याभोवती एकत्र केले आणि ख्रिस्ताचे अनुसरण करण्यातला आनंद दाखवून त्यांना प्रेरणा दिली. ते आणि त्यांचे सोबती रुग्णालयांतील आजाऱ्यांची सेवा करत. साफसफाई करणे, अंथरुणे लावणे अशी साधीसुधी कामेही ते करत. ते ज्या आनंदाने आणि उत्साहाने सत्कृत्ये करत, ते पाहून अनेकांना त्यांचे बोलणे ऐकावेसे आणि त्यांच्या उदाहरणाप्रमाणे वागावेसे वाटले.

1548 मध्ये फिलिप यांची पापस्वीकृती ऐकणाऱ्या याजकाने त्यांना ‘पवित्र त्रैक्य बंधुसंघ’ स्थापन करण्यास मदत केली. या संघाचे सभासद नियमितपणे प्रार्थनेसाठी, विशेषतः पवित्र युकरिस्ताच्या आराधनेसाठी, एकत्र येत. ते आध्यात्मिक विषयांवर संवाद साधत आणि एकमेकांशी बंधुभावाचे नाते जोपासत. 1551 मध्ये, वयाच्या पस्तिसाव्या वर्षी, फिलिप यांचा याजकाभिषेक झाला आणि ते सान जिरोलामो देल्ला कारिता चर्चमधील एका समुदायात सामील झाले. यानंतर फादर फिलिप यांनी असंख्य पाप्यांची पापस्वीकृती ऐकण्याची सेवा केली. पुढे त्यांचा दिवसाचा बहुतेक वेळ पापस्वीकृती कक्षातच जाऊ लागला. ते लोकांच्या आत्म्यांची स्थिती जाणू शकत, त्यांनी कबूल न केलेली पापे ओळखू शकत, अलौकिक अंतर्दृष्टीने मार्गदर्शन करू शकत, चमत्कार करू शकत आणि दैवी प्रेमाने भरलेले शब्द बोलू शकत.

याजकाभिषेक झाल्यानंतर वर्षभराच्या आतच फादर फिलिप प्रार्थनेसाठी आणि आध्यात्मिक विषयांवर संवाद साधण्यासाठी तरुणांना आपल्या खोलीत एकत्र बोलावू लागले. ते एकमेकांशी गप्पा मारत, संतांविषयी वाचत, एकत्र जेवत, गाणी गात, फिरायला जात आणि एकत्र प्रार्थना करत. अनुयायांची संख्या वाढल्यावर फादर फिलिप यांनी त्यांच्या भेटींसाठी एक प्रार्थनागृह बांधले. हा अनौपचारिक गट वाढतच गेला आणि इ.स. १५७५ मध्ये पोप यांच्या मान्यतेने फादर फिलिप यांनी ‘ओरॅटरी’ या धर्मसंघाची स्थापना केली. प्रार्थना, उपदेश आणि संस्कार देणे यांचा या धर्मसंघाच्या सेवाकार्यात समावेश होता.

संत फिलिप नेरी, गाढ प्रार्थनेतून देवाने तुमचे जीवन बदलले आणि तुमचे हृदय दैवी आनंदाने भरून टाकले. तुम्ही ही देणगी असंख्य लोकांना दिलीत आणि अनेकांना देवाच्या प्रेमाकडे आकर्षित केलेत. तुमच्या अंतःकरणात भरून राहिलेल्या आनंदाने माझेही हृदय भरून जावे, आणि देवाचे प्रेम इतरांपर्यंत पोहोचवण्याचे पवित्र साधन मला होता यावे, म्हणून कृपया प्रार्थना करा. संत फिलिप नेरी, माझ्यासाठी प्रार्थना करा. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.

संपूर्ण आवृत्तीकडे परत जा