पहिल्या भागात आपण कृपेला सहकार्य करून पवित्रतेचे एकेक उच्च स्तर कसे गाठतो, याचे धर्मशास्त्रीय स्पष्टीकरण पाहिले. धर्मशास्त्रीय चिंतनाच्या आधारे, पवित्रतेचे हे चढते स्तर स्वर्गीय श्रेणीक्रमातील गौरवाच्या स्तरांशी कसे जुळतात, याचाही आपण विचार केला. आता हे प्रत्यक्ष जीवनात कसे साधायचे ते पाहूया. “सुवर्ण जिन्याच्या नऊ पायऱ्या” चढण्याचा सर्वोत्तम मार्ग कोणता? स्वर्गीय श्रेणीक्रमात आपण वर कसे चढू शकतो? या शिकवणीमागचे धर्मशास्त्र आणि गूढ प्रकटीकरणे समजून घेणे ही एक गोष्ट; पण हे स्तर प्रत्यक्षात कसे गाठायचे हे समजून घेणे ही वेगळी गोष्ट आहे. उत्तर सोपे आहे—आपण देवपुत्राच्या मानवी स्वरूपाचे प्रार्थनापूर्वक चिंतन करतो.
देवपुत्राला त्यांच्या दैवी स्वरूपात परमसुखद ईश्वरदर्शन लाभले होते आणि त्यांच्यामध्ये कृपेची परिपूर्णता होती. पिता आणि पवित्र आत्मा यांच्यासह ते सर्व कृपेचे उगमस्थान आहेत, आणि त्यांचे मानवी स्वरूप हे सर्व कृपा प्राप्त होण्याचे एकमेव साधनरूप कारण झाले. तरीही, पृथ्वीवरील त्यांच्या जीवनात, “येशू ज्ञानाने, वयाने आणि देवाच्या व माणसांच्या कृपेत वाढत गेले” (लूक 2:52). याचा अर्थ त्यांच्या मानवी स्वरूपात त्यांचे देवत्व वाढले असा नाही. येशू दैवी होते, आहेत आणि सदैव असतील. मात्र, इतरांशी वागताना त्यांच्या देवत्वाची परिपूर्णता त्यांच्या मानवी जीवनात हळूहळू प्रकट होत गेली. अशा रीतीने त्यांच्या ज्ञानाची आणि प्रेमाची परिपूर्णता मानवी रूपात व्यक्त झाली. अशा प्रकारे त्यांचे मानवी स्वरूप दैवी इच्छेशी पूर्णपणे सुसंगत होते आणि त्यांच्या देवत्वात असलेली कृपा त्यातून पूर्णपणे प्रकट झाली. त्याच वेळी, त्यांच्या मानवी बुद्धीतून आणि इच्छेतून ती कृपा पृथ्वीवरील जीवनात क्रमाक्रमाने व्यक्त होत गेली. वधस्तंभावरून त्यांनी “पूर्ण झाले!” असे उद्गार काढले, त्या क्षणी त्यांच्या मानवी स्वरूपातून ती कृपा पूर्णपणे प्रकट झाली होती.
येशू : आपल्या वाटचालीचे तारणहार आणि आदर्श
येशूंच्या दोन स्वरूपांच्या आंतरिक ऐक्याविषयी बोलताना, अलेक्झांड्रियाचे संत सिरिल लूकच्या शुभवर्तमानातील वर उद्धृत केलेल्या “आणि येशू ज्ञानाने, वयाने आणि देवाच्या व माणसांच्या कृपेत वाढत गेले” (लूक 2:52) या वचनावर पुढील भाष्य करतात (खाली ठळक केलेले शब्द मूळ मजकुरात ठळक नाहीत):
पण येशू आपल्या मानवी स्वरूपात वाढत गेले असे म्हटले जाते, याचा अर्थ आरंभापासूनच परिपूर्ण असलेल्या त्या स्वरूपाच्या परिपूर्णतेत भर पडली असा नव्हे. उलट, ते स्वरूप हळूहळू प्रकट होत गेले. कारण निसर्गाच्या नियमानुसार, माणसाच्या शरीराच्या वयाला जितक्या क्षमता अनुरूप असतात, त्यांहून अधिक क्षमता त्या वयात त्याच्यात असू शकत नाहीत. म्हणून (मनुष्य झालेला) शब्द पित्याचे सामर्थ्य आणि ज्ञान असल्याने परिपूर्ण होता. तरीही, पाहणाऱ्यांना ते विचित्र वाटू नयेत म्हणून, आपल्या मानवी स्वभावाच्या नेहमीच्या रीतींना काही प्रमाणात वाव देणे आवश्यक होते. त्यामुळे त्यांनी शरीरधारी मनुष्य म्हणून स्वतःला प्रकट केले आणि ते हळूहळू वाढत गेले. त्यांना पाहणाऱ्यांना आणि त्यांचे बोलणे ऐकणाऱ्यांना ते दिवसेंदिवस अधिक ज्ञानी वाटत गेले.
येशू सदैव परिपूर्ण होते. तरी, इब्री लोकांस पत्र 2:6–8 नुसार, पित्याने पुत्राला मानवजातीच्या “तारणाकडे नेणारा अग्रदूत” म्हणून पाठवले. हे साधण्यासाठी पित्याने पुत्राला “दुःखसहनातून परिपूर्ण” केले. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर, देव म्हणून येशूंमध्ये स्वभावतः आणि सदैव असलेली परिपूर्णता त्यांच्या जीवनातून, विशेषतः त्यांच्या दुःखसहनातून आणि मृत्यूतून, मानवी रूपात पूर्णपणे प्रकट झाली. काही काळ ते “देवदूतांपेक्षा खालच्या स्थानावर” आले, ते या अर्थाने की, त्यांनी आपली परिपूर्णता आणि ज्ञान क्रमाक्रमाने प्रकट करून परिपूर्णतेकडे जाणारा मार्ग स्वतःच्या उदाहरणाने दाखवण्याचे स्वीकारले. या संपूर्ण वाटचालीत त्यांचे देवत्व आणि त्याचे सर्व परिपूर्ण गुण पूर्णपणे अबाधित राहिले.
येशूंच्या जीवनातील प्रत्येक क्षणाचा कालक्रमाने सखोल विचार केला, तर आपल्याला दिसेल की त्यांच्या मानवी जीवनाच्या वाटचालीत त्यांनी आपले देवत्व अधिकाधिक प्रकट केले. अशा रीतीने त्यांनी स्वतःच्या उदाहरणाने परिपूर्णतेचा मार्ग दाखवला आणि ती परिपूर्णता गाठण्यासाठी मानवी स्वभावाला आपली तारणदायी कृपा दिली. त्यांच्या देहधारणेतील नम्रतेपासून त्यांचे बालपण, बाप्तिस्मा, वाळवंटातील प्रलोभने, सार्वजनिक सेवाकार्य, बागेतील मरणव्यथा, दुःखसहन, पुनरुत्थान आणि स्वर्गारोहण या टप्प्यांतून आपल्याला दिसेल की ख्रिस्ताच्या मानवी जीवनाचे अनुकरण करणे आणि त्यात सहभागी होणे हाच सेराफिम देवदूतांच्या शाश्वत गौरवापर्यंत पोहोचण्याचा सर्वांत खात्रीचा मार्ग आहे.
दुसऱ्या भागात ख्रिस्ताच्या जीवनावरील चिंतन प्रथम सविस्तर चिंतनलेखांच्या आणि नंतर संक्षिप्त ध्यानांच्या स्वरूपात दिले आहे. जपमाळ म्हणण्यापूर्वीची तयारी म्हणून हे चिंतनलेख वाचणे सर्वांत उपयुक्त ठरेल. ख्रिस्ताच्या जीवनातील रहस्यांचे प्रार्थनापूर्वक मनन घडावे, हा त्यांचा उद्देश आहे. धर्मशास्त्रीय तर्कचिंतनाच्या आधारे ही चिंतने स्वर्गीय श्रेणीक्रमाच्या नऊ पायऱ्यांशी जोडली आहेत. ही ध्याने म्हणजे त्या चिंतनलेखांचे संक्षिप्त रूप आहे. पुढील अनेक वर्षे जपमाळेतील रहस्यांवर मनन करत प्रार्थना म्हणताना त्यांचा उपयोग करता येईल.
जपमाळेतील रहस्ये ही खरोखरच ‘रहस्ये’ आहेत; म्हणून त्यांत किती खोलवर जाता येईल, याला मर्यादा नाही. केवळ अभ्यास पुरेसा नाही. पवित्र शास्त्रातील उतारा पाठ करणेही पुरेसे नाही. प्रत्येक रहस्यावर आपण प्रार्थनापूर्वक मनन आणि चिंतन केले पाहिजे. असे करत असताना पवित्र आत्मा आपल्याला जे जाणून घेण्याची गरज आहे ते शिकवील आणि देव आपल्याला जो संदेश देऊ इच्छितो तो उलगडून दाखवील. ख्रिस्ताच्या जीवनातील रहस्ये इतकी गहन आहेत की स्वर्गात परमानंददायी ईश्वरदर्शन घडेल आणि देव थेट, कोणत्याही मध्यस्थीशिवाय, आपल्याला निर्मळ दैवी अंतर्दृष्टी देईल, तेव्हाच ती आपल्याला पूर्णपणे उमगतील. तोवर प्रार्थना आणि ध्यान यांमुळे देव आपल्या अंतःकरणात ओततो ती कृपा स्वीकारण्याची आपल्या मनाची आणि हृदयाची क्षमता वाढेल. त्या कृपेला सहकार्य करण्याचे आमंत्रण आपल्याला आहे. अशा रीतीने अधिक कृपा स्वीकारत आणि तिला सहकार्य करत आपण याच जीवनात देवाशी ऐक्य साधण्याच्या मार्गावर अधिकाधिक उन्नत होऊ आणि भावी जीवनात सेराफ देवदूतांसारखा गौरव प्राप्त करण्यास पात्र ठरू.
दुसऱ्या भागाचा उपयोग कसा करावा
या पुस्तकाच्या पहिल्या भागात धर्मशास्त्र आणि तत्त्वज्ञान यांतील काही अवघड संकल्पना होत्या. त्यामुळे एखादा विभाग तुम्हाला एकाहून अधिक वेळा वाचावा लागला असेल. तरीही विचारांचा ओघ समजावा आणि प्रत्येक प्रकरण आधीच्या प्रकरणांतील विचार कसे पुढे नेते हे लक्षात यावे, यासाठी पहिला भाग कमी वेळात सलग वाचणे अधिक योग्य होते.
दुसरा भाग मात्र अगदी वेगळ्या पद्धतीने वाचणे उत्तम. पहिल्या ते नवव्या पायरीपर्यंतची चिंतने कमी वेळात वाचून काढणे नक्कीच शक्य आहे, पण बहुतेक वाचकांसाठी ती सर्वोत्तम पद्धत असेलच असे नाही. दुसऱ्या भागातील चिंतने प्रार्थनापूर्वक मननासाठी लिहिली आहेत. त्यामुळे ती सावकाश वाचावीत, रोजच्या प्रार्थनेत त्यांचा उपयोग करावा आणि ख्रिस्ताच्या जीवनातील रहस्यांवर प्रार्थनेत व ध्यानात विचार करण्यासाठी वेळ द्यावा.
उदाहरणार्थ, आनंदाच्या पहिल्या रहस्यावरील, म्हणजे देवदूताने मरियेला दिलेल्या संदेशावरील, चिंतन तुम्ही प्रार्थनापूर्वक पुन्हा पुन्हा वाचू शकता. असे करताना तुम्हाला नवी आध्यात्मिक अंतर्दृष्टी मिळत आहे असे जाणवले, तर पुढे जाऊ नका. ते पुन्हा वाचा. जे नव्याने उमगले त्यावर प्रार्थनेत चिंतन करण्यासाठी वेळ द्या. दिवसभर त्यावर मनन करा आणि आता पुढे जावे अशी देवाची इच्छा आहे हे अंतःकरणात जाणवेल तेव्हाच पुढे जा. जीवनाच्या या टप्प्यावर देव तुम्हाला काय सांगू इच्छितो, यावर प्रत्येक रहस्याच्या चिंतनासाठी लागणारा वेळ अवलंबून असेल. त्यामुळे तो प्रत्येकासाठी वेगळा असेल. एखाद्या व्यक्तीला एका दैवी रहस्यावर आठवडाभर, महिनाभर किंवा त्याहूनही अधिक काळ मनन केल्याने खूप लाभ होईल. तर दुसरी एखादी व्यक्ती त्यासाठी केवळ एक-दोन दिवस देईल.
जपमाळेतील सर्व रहस्यांवरील चिंतने वाचणे उपयुक्त ठरेल. पण सध्या तुमच्या जीवनाशी सर्वाधिक संबंध असलेल्या रहस्यांकडे पुन्हा वळून त्यांच्यावर अधिक काळ मनन करणे उत्तम. पहिल्या तीन पायऱ्यांतील चिंतने—आनंदाची रहस्ये, प्रकाशाची रहस्ये आणि दुःखाची पहिली तीन रहस्ये—आपल्या आध्यात्मिक वाटचालीला सर्वाधिक अनुरूप आहेत, असे बहुतेकांना जाणवेल. दुःखाच्या चौथ्या आणि पाचव्या रहस्यांवर तसेच गौरवाच्या रहस्यांवर ध्यान करणे आवश्यक आहे. मात्र त्या रहस्यांचा गहन अर्थ पूर्णपणे आत्मसात करण्यासाठी आवश्यक असलेले अंतःकरणाचे परिवर्तन विशेषतः आध्यात्मिक मार्गावर प्रगती केलेल्यांना आणि परिपूर्णतेला पोहोचलेल्यांना अधिक अनुरूप आहे. जपमाळेतील कोणते रहस्य या क्षणी तुमच्या अंतःकरणाला सर्वाधिक भिडते ते शोधा. अनेक जण अजून आध्यात्मिक वाढीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यावर, म्हणजे शुद्धीकरणाच्या मार्गावरील नवशिके आहेत. त्यामुळे तुमचा बहुतेक वेळ आनंदाच्या आणि प्रकाशाच्या रहस्यांवर मनन करण्यात घालवायला संकोच करू नका. या रहस्यांतून प्रकट होणाऱ्या आपल्या प्रभूच्या कृतींचे अनुकरण करण्यासाठी आणि त्याची शिकवण आचरणात आणण्यासाठी लागणारी सखोल पवित्रता आपण पूर्णपणे आत्मसात केली आहे असे जाणवेल, तेव्हा तिसऱ्या पायरीकडे वळा. ही पायरी आत्म्याच्या सक्रिय अंधाऱ्या रात्रीचे प्रतिबिंब आहे. दुसऱ्या शब्दांत, तिसऱ्या पायरीशी जुळणारी दुःखाची तीन रहस्ये—बागेतील येशूची तीव्र व्यथा, खांबाला बांधून त्याला दिलेले फटके आणि त्याच्या मस्तकावर ठेवलेला काट्यांचा मुकुट—समजून घेतल्याने सर्वांनाच लाभ होईल. पण आनंदाच्या आणि प्रकाशाच्या रहस्यांतील शिकवण पूर्णपणे आत्मसात केल्यावरच दुःखाच्या या रहस्यांचा नवा आध्यात्मिक अर्थ उलगडेल आणि ती आपल्या जीवनात सर्वाधिक आध्यात्मिक फळ देतील.
दुसऱ्या भागाचा उद्देश त्यातील मजकूर घाईने वाचून संपवणे हा नाही. तो आध्यात्मिकदृष्ट्या आत्मसात करणे, त्याचा खोलवर शोध घेणे, तो समजून घेणे आणि हे करत असताना देवाला आपल्या अंतःकरणाशी थेट बोलू देणे, हा त्याचा उद्देश आहे. ही चिंतने आणि ध्याने करण्याचा उत्तम मार्ग म्हणजे लोयोलाचे संत इग्नेशियस यांनी आपल्या सुप्रसिद्ध आध्यात्मिक ग्रंथात शिकवलेली पद्धत वापरणे. त्या ग्रंथाचे नाव आहे आध्यात्मिक साधना.
लोयोलाचे संत इग्नेशियस यांच्या पद्धतींचा उपयोग
आध्यात्मिक वाटचालीला नुकतीच सुरुवात करणाऱ्यांना आध्यात्मिक धर्मशास्त्र शिकवणाऱ्या श्रेष्ठ शिक्षकांपैकी एक म्हणजे लोयोलाचे संत इग्नेशियस. स्वतःच्या अंतःकरणात खोल परिवर्तन अनुभवल्यानंतर त्यांनी एकांतवास पत्करला आणि तीस दिवसांच्या आध्यात्मिक शिबिराची एक रूपरेषा तयार केली. तिला त्यांनी आध्यात्मिक साधना असे नाव दिले. संत इग्नेशियस यांच्या लिखाणात मार्गदर्शकाच्या देखरेखीखाली मौनात घालवायच्या तीस दिवसांच्या शिबिराची रूपरेषा दिली आहे. तरीही त्यांनी मांडलेली तत्त्वे इतर अनेक परिस्थितींमध्येही वापरता येतात.
देवाचा गौरव करणे आणि आपल्या आत्म्याचे तारण साधणे या दुहेरी उद्देशासाठी प्रार्थना आणि आध्यात्मिक विवेक यांना इग्नेशियन पद्धतीत मध्यवर्ती स्थान आहे. इग्नेशियस यांच्या प्रार्थनापद्धतीत ते ज्यांना मनन, चिंतन आणि इंद्रियांचा उपयोग म्हणतात, त्या तिन्हींचा समावेश आहे. ‘चिंतन’ या शब्दाने त्यांना क्रूसाचे संत योहान आणि आविलाच्या संत तेरेसा यांनी वर्णन केलेली, देवाकडून देणगी म्हणून लाभणारी चिंतनात्मक प्रार्थना अभिप्रेत नाही. इग्नेशियस यांच्या मते मनन, चिंतन आणि इंद्रियांचा उपयोग हे मानसिक प्रार्थनेचे प्रकार आहेत.
इग्नेशियस यांच्या पद्धतीतील सर्वांत फलदायी आणि व्यावहारिक बाबींपैकी एक म्हणजे पवित्र शास्त्रात वर्णिलेल्या ख्रिस्ताच्या संपूर्ण जीवनातील प्रसंगांवर केलेले नेमके मनन. त्यात ठिकठिकाणी त्यांनी स्वतः रचलेल्या काही मननांचाही समावेश आहे. येशूंनी आपल्या सार्वजनिक सेवाकार्यात शिकवलेल्या शुद्ध सत्याने ही मनने आणि चिंतने मनाचे पोषण करतात. इग्नेशियस यांच्या पद्धती महत्त्वाच्या असल्या, तरी त्यांच्या आध्यात्मिक दृष्टिकोनाच्या केंद्रस्थानी त्यांच्या मननांचा आशय आहे. जपमाळेत ख्रिस्ताच्या जीवनावर केले जाणारे मननही इग्नेशियस यांच्या मननपद्धतीशी साधर्म्य दाखवते.
याशिवाय, प्रार्थनेत प्रगती होत असताना आध्यात्मिक विवेकाची गरज भासते. आध्यात्मिक वाटचालीत सत्प्रवृत्त देवदूत आणि दुष्ट आत्मे कसे कार्य करतात, याची इग्नेशियस यांना नेमकी जाणीव होती. एखादा विचार किंवा अंतःकरणातील एखादी हालचाल चांगल्या आत्म्याकडून आली की वाईट आत्म्याकडून, हे कसे ओळखावे याविषयी त्यांनी भरवशाचे आणि व्यावहारिक मार्गदर्शन दिले. नवशिक्यांसाठी त्यांचा दृष्टिकोन फार उपयुक्त असल्याने, त्यांच्या पद्धतींचा आणि शिकवणीचा थोडक्यात आढावा आपण घेऊ. सुरुवात त्यांच्या प्रार्थनापद्धतींपासून करू आणि शेवटी आत्म्यांचा विवेक करण्याविषयी त्यांची शिकवण पाहू.
आध्यात्मिक साधना यांचे अधिक सविस्तर स्पष्टीकरण अंतरंगाचा वेध : उपासनावर्षानुसार मांडलेले इग्नेशियन धडे आणि मनने या पुस्तकात मिळेल. हे संपूर्ण पुस्तक www.mycatholic.life/books येथे विनामूल्य वाचता येते.
मानसिक प्रार्थनेच्या इग्नेशियन पद्धती
इग्नेशियस यांनी आध्यात्मिक साधना या ग्रंथात ठिकठिकाणी प्रार्थनेच्या विविध पद्धती सांगितल्या आहेत. त्यांनी प्रार्थनेच्या किमान पाच वेगवेगळ्या पद्धती सांगितल्या असल्या, तरी पवित्र शास्त्राच्या आधारे प्रार्थना करण्याच्या त्यांच्या दृष्टिकोनाचे मर्म खालील तीन पद्धतींत दिसते.
मनन: पहिल्या आठवड्यातील सुरुवातीच्या साधनांच्या आरंभी इग्नेशियस ‘मनन’ म्हणजे काय, हे थोडक्यात सांगतात. त्यांच्या मते मनन करताना प्रसंगाची ‘रचना’ डोळ्यांसमोर उभी करण्यासाठी आणि त्या मननाला अनुरूप अशी ‘इच्छा’ अनुभवण्यासाठी कल्पनाशक्तीचा उपयोग करावा. श्रद्धासिद्धान्तांचा आणि आध्यात्मिक संकल्पनांचा जाणीवपूर्वक विचार करता येतो, प्रार्थनापूर्वक तर्क करून श्रद्धेशी संबंधित निष्कर्षांपर्यंत पोहोचता येते किंवा शुभवर्तमानांतील घटनांवर विचार करता येतो. मनन ही एक मानसिक साधना आहे. त्यात बुद्धी आणि कल्पनाशक्ती यांच्या साहाय्याने श्रद्धेतील एखाद्या सत्याचा विचार केला जातो, त्यावर चिंतन केले जाते आणि त्याचा खोलवर अर्थ लावला जातो. ख्रिस्तजन्माचे मनन करताना येशूंच्या जन्मस्थळाचे तपशील डोळ्यांसमोर आणा. ‘बेथलेहेम’ या नावाचा ‘भाकरीचे घर’ हा अर्थ मनात घोळवा किंवा येशू गोठ्यातील गव्हाणीत का जन्मले, याचा विचार करा.
चिंतन: आपल्या साधनांच्या दुसऱ्या आठवड्यात इग्नेशियस ‘चिंतन’ हा शब्द वापरतात. मात्र क्रूसाचे संत योहान आणि इतर थोर गूढानुभवी संत ज्याला ‘देवाकडून देणगी म्हणून लाभणारे चिंतन’ म्हणतात, ते त्यांना येथे अभिप्रेत नाही. इग्नेशियस यांच्या मते चिंतन हा मननासारखाच मानसिक प्रार्थनेचा आणखी एक प्रकार आहे. या प्रकारात शुभवर्तमानातील प्रसंगाकडे भक्तिभावाने आणि आस्थेने पाहताना विचार करण्यापेक्षा तो प्रसंग अनुभवण्यावर अधिक भर असतो. ख्रिस्तजन्माचेच उदाहरण पुढे घेऊ या. दोघांना राहायला एक खोली मिळावी म्हणून योसेफने उतारशाळेच्या मालकाला कोणत्या शब्दांत विनवणी केली असेल, ‘सगळं ठीक होईल’ असे सांगून मरियेने आपल्या पतीला कसे शांत केले असेल, किंवा ‘येशूंच्या जन्माच्या वेळी मी तुझ्याजवळ असेन’ असा धीर योसेफने तिला कसा दिला असेल, याची कल्पना करा. तुमच्या मनातील जिव्हाळा, भावना, भावावेग आणि इच्छा जागृत होतात आणि आत्म्यात होणाऱ्या विविध हालचालींकडे तुम्ही विशेष लक्ष देता. कल्पनाशक्तीचा प्रेमभावाने उपयोग करून शुभवर्तमानातील दृश्य, व्यक्ती, घटना आणि स्थळे यांच्याकडे पाहताना तुम्ही त्या प्रसंगात खऱ्या अर्थाने सहभागी होता.
इंद्रियांचा उपयोग: मानसिक प्रार्थनेच्या या प्रकारात मन आणि कल्पनाशक्तीचा उपयोग केला जातो. मात्र तर्काने एखादा निष्कर्ष काढण्यापेक्षा मननातून येणाऱ्या इंद्रियानुभवांवर अधिक भर दिला जातो. श्रद्धेतील एखाद्या रहस्याविषयी तर्काने ‘निष्कर्ष’ काढण्यापेक्षा, शुभवर्तमानातील प्रसंगात आपल्या प्रभूच्या सान्निध्यात शांतपणे आणि प्रेमाने नुसते ‘असण्यातून’ मिळणाऱ्या आध्यात्मिक फळाकडे अधिक लक्ष दिले जाते. ख्रिस्तजन्माच्या उदाहरणात गोठ्यात कसा वास येत असेल, याची कल्पना करा. मध्यरात्री जनावरांचे कोणते आवाज ऐकू येत असतील? वाळलेल्या गवताचा स्पर्श कसा जाणवला असेल? आणि नुकतेच आई-वडील झालेल्या मरिया आणि योसेफ यांच्या मनात या सगळ्याविषयी काय विचार आले असतील?
आत्म्यांचा विवेक : एक आढावा
संत इग्नेशियस आत्म्यांचा विवेक करण्याविषयीची आपली शिकवण दोन टप्प्यांत मांडतात. आध्यात्मिक प्रगतीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यातील साधकांसाठी अधिक अनुरूप असे चौदा नियम (पहिला आठवडा) आणि दुसऱ्या टप्प्यातील साधकांसाठी आठ नियम (दुसरा आठवडा) ते सांगतात. पुढे दिलेल्या एक ते नऊ पायऱ्यांतील जपमाळेची मनने तुम्ही प्रार्थनापूर्वक करत जाल, तेव्हा आत्म्यांचा विवेक करण्याच्या इग्नेशियन पद्धतीचा हा संक्षिप्त आढावा समजून घेणे तुम्हाला उपयोगी ठरेल.
आध्यात्मिक अनुभव आणि विचार: या पुस्तकाच्या पहिल्या भागातील तिसऱ्या प्रकरणात आपण पाहिले की चांगले आणि दुष्ट असे दोन्ही प्रकारचे आत्मे आपल्यावर प्रभाव टाकतात. संत इग्नेशियस यांच्या शिकवणीचा हाच आधार आहे. त्यांच्या म्हणण्यात देवदूत आणि दुरात्मे यांचा नक्कीच समावेश आहे; पण आध्यात्मिक विवेक करताना ते आपल्या पतित मानवी स्वभावाचा, जगातील वाईट गोष्टींचा आणि जगात आढळणाऱ्या चांगुलपणाचाही विचार करतात. प्रार्थनेत आणि दिवसभरात आपल्याला येणारे आध्यात्मिक अनुभव आणि आपल्या मनात येणारे विचार यांवर या आत्म्यांचा प्रभाव असतो. चांगले आत्मे आपल्याला सद्गुणाने वागण्याची प्रेरणा देतात आणि देवाच्या इच्छेनुसार चालण्यास मदत करणारे विचार सुचवतात. दुष्ट आत्मे आपली नकळत फसवणूक करतात. आध्यात्मिक विवेक म्हणजे आपल्या आध्यात्मिक आणि इंद्रियांना जाणवणाऱ्या अनुभवांचे परीक्षण करणे आणि मनात येणाऱ्या वेगवेगळ्या विचारांचा विचार करून त्यांचा उगम ओळखणे: तो देवदूतांमध्ये आहे, दुरात्म्यांमध्ये आहे, पतित मानवी स्वभावात आहे, पतित जगात आहे की जगातील चांगुलपणात आहे, हे ठरवणे.
आध्यात्मिक विवेकाचे पहिले नियम: संत इग्नेशियस यांनी मांडलेल्या पहिल्या चौदा नियमांची साधारणपणे चार गटांत विभागणी करता येते: आरंभीचे मनपरिवर्तन, आध्यात्मिक सांत्वन, आध्यात्मिक विषण्णता आणि सैतानाचे डावपेच.
एखादी व्यक्ती गंभीर पापापासून दूर वळते आणि जुन्या सवयी मोडण्यासाठी कसून प्रयत्न करू लागते, तेव्हा दुरात्मे तिला निरनिराळे मोह घालतात. ते तिला चुकीचे तर्क सुचवू शकतात. त्यामुळे ती चिंताग्रस्त होऊ शकते, तिचे अंतःकरण अस्वस्थ होऊ शकते, आध्यात्मिक वाटचाल आपल्या आवाक्याबाहेरची आहे असे तिला वाटू शकते किंवा देवाच्या सामर्थ्यावर आणि प्रेमावर ती शंका घेऊ शकते. याउलट, चांगले देवदूत तिला बळ, सांत्वन, धीर, शांती आणि आशा देतात. थोडक्यात, दुष्ट आत्मे व्यक्तीला विषण्णतेकडे, तर चांगले आत्मे सांत्वनाकडे नेतात. सांत्वनाचे अनुभव आपल्याला देवाकडे नेणारे हितकारक आध्यात्मिक अनुभव असतात, तर विषण्णतेचे अनुभव आपल्याला देवापासून दूर नेणारे अहितकारक अनुभव असतात. दोन्हींची लक्षणे थोडक्यात अशी:
सांत्वन
- देवाच्या प्रेमाने प्रज्वलित होणे
- देवाच्या हृदयाने संपूर्ण सृष्टीवर प्रेम करणे
- आध्यात्मिक अश्रू
- श्रद्धा, आशा आणि देव व शेजारी यांच्यावरील प्रीती यांत वाढ
विषण्णता
- आत्म्यात अंधार आणि अस्वस्थता
- हीन आणि ऐहिक गोष्टींकडे ओढ
- निरनिराळ्या क्षोभांमुळे आणि मोहांमुळे वाटणारी बेचैनी
- भरवसा ढळू लागणे
- आशा आणि प्रेम गमावणे
- आळस, आध्यात्मिक उत्साहाचा अभाव आणि खिन्नता जाणवणे, तसेच आपल्या निर्माणकर्त्यापासून आणि प्रभूपासून आपण दुरावलो आहोत असे वाटणे
आध्यात्मिक विवेकासाठी आपल्या अनुभवांचे वस्तुनिष्ठ मूल्यमापन करावे लागते. विषण्णता निर्माण करणारे किंवा विषण्णतेतून उद्भवणारे विचार ओळखून बाजूला सारणे आवश्यक आहे. त्याच वेळी, चांगल्या आत्म्यांकडून मिळणारे सांत्वन स्वीकारणे आणि त्या सांत्वनातून प्रेरणा मिळालेल्या विचारांनुसार वागण्याची निवड करणेही महत्त्वाचे आहे.
या अंतःसंघर्षात आपण खंबीर, धीट आणि श्रद्धेने परिपूर्ण राहिले पाहिजे. प्रत्येक भीती आणि चिंता सैतानाकडून येते असे ओळखून ती लगेच झटकून टाका. असे केल्याने तुमच्यावर प्रभाव टाकण्याची दुष्ट आत्म्यांची शक्ती कमी होते. आपण दुर्बल असतो तेव्हा ते बलवान असतात. आपण खंबीर असतो तेव्हा ते दुर्बल असतात. आपल्या संघर्षांबद्दल मोकळेपणाने बोलणेही उपयुक्त ठरते. उदाहरणार्थ, आध्यात्मिक वाटचालीतील एखाद्या विश्वासू मित्राशी याविषयी बोलावे आणि विशेषतः पापस्वीकारात ते उघड करावे. असे केल्याने दुष्ट आत्म्यांच्या हातातील एक प्रमुख शस्त्र हिरावून घेतले जाते: भीती. शेवटी, सैतानाला आपली कमकुवत स्थळे अनेकदा माहीत असतात आणि तो विशेषतः त्याच बाबतीत आपल्याला मोहात पाडण्याचा प्रयत्न करतो. म्हणून आपल्या कमकुवत स्थळांची जाणीव ठेवा आणि पापाला वाव देणाऱ्या अशा प्रसंगांत स्वतःला पडू देऊ नका.
आध्यात्मिक विवेकाचे दुसरे नियम: आठ नियमांचा हा दुसरा संच अशा लोकांना लागू होतो, जे गंभीर पापापासून आधीच दूर वळले आहेत आणि आध्यात्मिक जीवनात प्रगती करत आहेत. या टप्प्यावर दुष्ट आत्म्यांचे डावपेच बदलतात आणि देव आत्म्यात ज्या रीतीने कार्य करतो ती रीतही बदलते.
आध्यात्मिक जीवनात जसजशी प्रगती होते, तसतसे दुष्ट आत्म्यांचे कपट अधिक सूक्ष्म होत जाते. म्हणून अधिक जागरूक राहावे लागते. त्याच वेळी, आपण देवाच्या अधिक जवळ जातो, तेव्हा तो चांगल्या आत्म्यांद्वारे जे कार्य करतो आणि जे आपल्याला कळवतो, ते अधिक सुंदर आणि अधिक सूक्ष्म होत जाते. खरा आनंद आणि आध्यात्मिक हर्ष देणारे देवाचे संदेश ओळखणे आणि शत्रूने निर्माण केलेली सारी खिन्नता व अस्वस्थता दूर सारणे, हे यामागचे उद्दिष्ट आहे.
आपण आध्यात्मिक जीवनात पुढे जात असताना सैतान आपल्याला खोटे सांत्वन देण्याचा प्रयत्न करतो. उदाहरणार्थ, देवाच्या इच्छेतून न आलेले एखादे काम हाती घेण्याची तुम्हाला तीव्र ओढ वाटू शकते. सैतान तुम्हाला गंभीर पाप करण्यास प्रवृत्त करू शकला नाही, तर तो प्रथमदर्शनी चांगली वाटणारी एखादी कल्पना सुचवून तुमची दिशाभूल करण्याचा प्रयत्न करेल किंवा देवाकडून येणाऱ्या एखाद्या सूक्ष्म संदेशाकडे तुमचे लक्ष जाऊ देणार नाही. आध्यात्मिक विवेकाचे हे नियम ‘कारणासहित’ आणि ‘कारणाविना’ येणाऱ्या अनुभवांसारखे, तुम्हाला मिळू शकणाऱ्या सांत्वनाचे वेगवेगळे प्रकार समजून घेण्यास मदत करतात. त्यांपैकी काय देवाकडून येते आणि काय दुरात्म्यांकडून येते, हेही ते ओळखायला शिकवतात.
इग्नेशियस स्पष्ट करतात की सैतान नकळत आपली फसवणूक करतो आणि आपण जे करत आहोत ते चांगले आहे असे समजून चुकीच्या वाटेने जाऊ लागतो, तेव्हा आपल्या चुकीच्या विचारांमुळे आपल्याला काही विशिष्ट अनुभव येऊ लागतात. आपल्या विचारांमुळे पुढीलपैकी काहीही घडत असेल, तर तो विचार सैतानाकडून आला आहे, असे आपण खात्रीने म्हणू शकतो:
- वाईटाकडे वळणे
- लक्ष विचलित होणे
- आत्म्याने पूर्वी जे चांगले करण्याचे ठरवले होते, त्यापेक्षा कमी चांगले करणे
- आत्मा दुर्बल होणे
- आत्म्यात बेचैनी निर्माण होणे
- आत्म्याची पूर्वीची शांती, स्थिरता आणि निवांतपणा नाहीसा होणे
- संपूर्ण आत्म्यात अस्वस्थता भरून राहणे
शेवटी, संत इग्नेशियस ‘जे चांगल्याकडून अधिक चांगल्याकडे जातात’ आणि ‘जे वाईटाकडून अधिक वाईटाकडे जातात’ यांच्या परस्परविरोधी आंतरिक अनुभवांतील फरक स्पष्ट करतात. सातव्या नियमातील एक भाग असा आहे:
जे चांगल्याकडून अधिक चांगल्याकडे वाटचाल करतात, त्यांच्या आत्म्यांना चांगला देवदूत सुखद, हलका आणि कोमल स्पर्श करतो, जसा पाण्याचा थेंब स्पंजात अलगद मुरतो. पण दुष्ट देवदूताचा स्पर्श तीव्र असतो; तो आवाज करतो आणि अस्वस्थता निर्माण करतो, जसा पाण्याचा थेंब दगडावर पडतो. जे वाईटाकडून अधिक वाईटाकडे वाटचाल करतात, त्यांच्या आत्म्यांना हेच आत्मे याच्या उलट रीतीने स्पर्श करतात.
आध्यात्मिक जीवनाची सुरुवात करणाऱ्यांसाठी संत इग्नेशियस यांच्या व्यावहारिक पद्धतीचा हा थोडक्यात परिचय आहे. तरी देवाच्या अधिक जवळ जाऊ इच्छिणाऱ्या प्रत्येकाने ही पद्धत आपल्या आध्यात्मिक जीवनाचा पाया आहे, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. पाया भक्कम नसेल, तर वादळ आले की संपूर्ण इमारत कोसळते. त्याचप्रमाणे, ख्रिस्ताच्या जीवनावरील ध्यान व चिंतन आणि आध्यात्मिक विवेक यांच्या साहाय्याने पाया घातला नाही, तर आपले आध्यात्मिक जीवन कोलमडून पडेल. म्हणून, तुम्हाला महान संतांपैकी एक व्हायचे असेल आणि सेराफ देवदूतांच्या गौरवाचे सर्वोच्च शिखर गाठायचे असेल, तर पायापासून सुरुवात करा आणि त्यावर आपले आध्यात्मिक जीवन उभारा.
आपल्या प्रार्थनेला सुरुवात करा
पुढे या दोन भागांच्या पुस्तकातील सर्वांत महत्त्वाचा भाग येतो: पवित्र शास्त्रात उलगडलेले ख्रिस्ताचे मानवी जीवन. संत इग्नेशियस यांच्या पद्धतीनुसार ही चिंतने सावकाश करा. एखादे चिंतन तुम्हाला प्रेरणा देत असेल आणि त्यातून चांगली फळे मिळत असतील, तर ते पुन्हा पुन्हा वाचायला संकोच करू नका. त्या चिंतनात देवाची कृपा आणि सद्देवदूतांचा स्पर्श तुमच्या आत्म्याला जाणवत असेल, तोपर्यंत त्याच चिंतनात राहा. एखाद्या ध्यानातील पवित्र शास्त्राच्या संदेशावर चिंतन करण्यासाठी तुम्हाला एक महिना, अनेक महिने किंवा त्याहूनही अधिक काळ लागला, तरी त्याच चिंतनात राहा. अशा रीतीने, तुमच्या जीवनात जिथे परिवर्तनाची सर्वाधिक गरज आहे, तिथे देव आपल्या कृपेने तुम्हाला बदलू शकेल.
पहिल्या ते नवव्या टप्प्यातील चिंतने पूर्ण केल्यानंतर, पुढील वर्षांमध्ये वापरण्यासाठी «जपमाळेसाठी ध्याने» हा शेवटचा विभाग दिला आहे. येत्या काही महिन्यांत किंवा वर्षभरात ही चिंतने लक्षपूर्वक, सावकाश आणि सखोलपणे वाचा. मग प्रार्थनापूर्वक वाचन करताना तुम्हाला जे विचार सुचले आणि जी नवी समज मिळाली, ती प्रार्थनेत पुन्हा स्मरणात आणण्यासाठी «जपमाळेसाठी ध्याने» हा बराच संक्षिप्त विभाग तुम्हाला मदत करेल.
पुढे: पहिल्या टप्प्यासाठी चिंतने—शुद्धीकरणाची सुरुवात: पालक देवदूतांच्या गौरवात सहभागी होणे

मऊ मुखपृष्ठाची आवृत्ती – किंडल ई-पुस्तक – गूगल प्ले – ॲपल बुक्स – आणखी पर्याय!
