चारही खंड मऊ मुखपृष्ठाच्या छापील पुस्तकांच्या & ई-पुस्तकांच्या स्वरूपात उपलब्ध आहेत!
पाहा, देवाचे कोकरू!
सामान्य काळातील दुसरा रविवार (वर्ष अ)
बाप्तिस्मा देणाऱ्या योहानाने येशूला आपल्याकडे येताना पाहिले आणि तो म्हणाला, “पाहा, देवाचे कोकरू, जे जगाचे पाप दूर करते.” योहान 1:29
बाप्तिस्मा देणारा संत योहान, येशूला दुरून आपल्याकडे येताना पाहताच, त्याच्याविषयी हे शब्द उच्चारतो. पवित्र आत्म्याच्या प्रेरणेने योहानाला कळले होते की येशू हे “देवाचे कोकरू” आहे. त्याच्या अंतःकरणात झालेल्या या प्रकटीकरणामुळे त्याला हेही कळले होते की येशू जगाच्या तारणासाठी स्वतःचे प्राण अर्पण करणारे बलिदानाचे कोकरू होणार आहे. हे नेमके कसे घडेल, याचे तपशील कदाचित योहानाला माहीत नव्हते; पण ते माहीत असण्याची त्याला गरजही नव्हती. मशीहाचे हे पवित्र कार्य काय आहे आणि येशू हाच तो मशीहा आहे, एवढे जाणणे त्याला पुरेसे होते.
आज योहानाच्या शब्दांवर मनन करताना त्यांचा अर्थ आपल्याला अधिक स्पष्टपणे उमगतो. पापांच्या क्षमेसाठी क्रूसावर आपले प्राण अर्पण करणारा येशूच आहे. “देवाचे कोकरू” म्हणून पवित्र ख्रिस्तप्रसादात आपण त्यालाच संस्काराद्वारे ग्रहण करतो. त्याचे देह आणि आपल्यासाठी सांडलेले त्याचे रक्त आपण अत्यंत श्रद्धेने आणि प्रेमाने ग्रहण करतो.
मिस्साबलिदानात भाकर आणि द्राक्षारस यांच्या पवित्रीकरणानंतर, पवित्र ख्रिस्तप्रसाद घेण्यापूर्वी, धर्मगुरू शेवटी हेच शब्द उच्चारतात. प्रत्येक वेळी आपण पवित्र मिस्साबलिदानात सहभागी होतो, तेव्हा योहानाने आपल्या प्रभूला आपल्याकडे येताना पाहिले तो क्षण आपण पुन्हा अनुभवतो.
सामान्य काळाच्या या आरंभी, देवाच्या या कोकराची अधिक सखोल ओळख करून घेण्याचे आमंत्रण आपल्याला मिळते. येशूने आपल्या सार्वजनिक सेवाकार्यात दिलेली शिकवण, केलेले अनेक चमत्कार आणि त्याच्या कृती यांमधून ही ओळख वाढते. प्रत्येक मिस्साबलिदानातील वचनविधीत, योहानाच्या या शब्दांचा अर्थ उलगडून ख्रिस्ताच्या जीवनाचे रहस्य अधिक पूर्णपणे समजून घेण्याचे आवाहन आपल्याला केले जाते. आणि पवित्र ख्रिस्तप्रसाद ग्रहण करताना त्याच्याशी आपले पवित्र ऐक्य घडते. अशा रीतीने, जो देवाचे कोकरू आहे त्याला आपण अगदी वैयक्तिक आणि जिव्हाळ्याच्या नात्याने ओळखू लागतो.
बाप्तिस्मा देणाऱ्या संत योहानाच्या या अगदी परिचित शब्दांवर आज चिंतन करा. ख्रिस्ताला प्रथम पाहिले तेव्हा योहानाला त्याच्याविषयी काय माहीत असावे, यावर प्रार्थनापूर्वक मनन करून सुरुवात करा. योहानाने हे शब्द का उच्चारले? त्यांचा अर्थ त्याला कितपत उमगला होता? आपले शब्द युगानुयुगे पुन्हा उच्चारले जातील, हे त्याला माहीत होते का? त्या क्षणी योहानाच्या अंतःकरणात काय उमगले असावे, यावर प्रार्थनापूर्वक मनन करताना, या पवित्र शब्दांविषयी आज आपल्याला जे काही माहीत आहे, त्यावरही चिंतन करा. विशेषतः देवाच्या कोकराने सोसलेल्या यातनांवर आणि त्याच्या मृत्यूवर, तसेच त्याने आपले तारणदायी बलिदान पवित्र ख्रिस्तप्रसादात आपल्यापर्यंत कसे पोहोचवले आहे, यावर चिंतन करा. केवढी ही देणगी! केवढे हे रहस्य! केवढा हा आनंद! आपल्या हृदयात, मनात आणि आत्म्यात देवाच्या कोकराला पाहा आणि आज त्याला अधिक सखोलपणे ओळखता यावे म्हणून प्रार्थना करा.
हे गौरवशाली देवाच्या कोकरा, तू आलास आणि क्रूसावर आपले पवित्र जीवन अर्पण करून जगाची पापे दूर केलीस. तू कोण आहेस आणि माझ्यासाठी तू काय काय केले आहेस, हे समजून घेण्यास मला मदत कर. विशेषतः जेव्हा जेव्हा मी तुला पाहण्यासाठी आणि पवित्र ख्रिस्तप्रसादात तुला ग्रहण करण्यासाठी येतो, तेव्हा मला ही कृपा दे. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
ख्रिस्ताचे साक्षीदार होणे
सामान्य काळातील दुसरा रविवार (वर्ष ब)
योहानाचे बोलणे ऐकून येशूच्या मागे गेलेल्या दोघांपैकी एक आंद्रेया होता. तो शिमोन पेत्राचा भाऊ होता. त्याने प्रथम आपला भाऊ शिमोन याला शोधून काढले आणि त्याला सांगितले, “आम्हाला मशीहा सापडला आहे.” ‘मशीहा’ या शब्दाचा अर्थ ‘ख्रिस्त’ असा होतो. मग त्याने शिमोनाला येशूकडे आणले. योहान 1:40–42
संत योहान बाप्तिस्ताने आंद्रेयाला येशूकडे पाठवले, तोपर्यंत आंद्रेय योहानाचा शिष्य होता. एके दिवशी येशू जवळून जात असताना योहानाने त्याला पाहिले. येशूकडे बोट दाखवून तो आंद्रेयाला आणि आणखी एका शिष्याला म्हणाला, “पाहा, देवाचे कोकरू.” ते दोघे शिष्य येशूच्या मागे गेले. येशूबरोबर दिवस घालवल्यावर आंद्रेय इतका प्रभावित झाला की दुसऱ्या दिवशी तो येशूबद्दल सांगण्यासाठी मोठ्या उत्साहाने आपला भाऊ शिमोन पेत्र याला शोधायला गेला. वरच्या उताऱ्यात सांगितल्याप्रमाणे, तो पेत्राला उत्साहाने म्हणाला, “आम्हाला मशीहा सापडला आहे.” मग येशूला भेटल्यावर पेत्रही त्याचा शिष्य झाला.
फिलिप आणि नथनेल या भावांच्या बाबतीतही असेच घडते (पाहा योहान 1:43–51). येशू फिलिपला आपल्या मागे येण्यास बोलावतो आणि फिलिप त्याच्या मागे जातो. येशू हाच मशीहा आहे असा विश्वास बसल्यावर फिलिप आपला भाऊ नथनेल याला सांगायला जातो की, “ज्याच्याविषयी मोशेने नियमशास्त्रात लिहिले आहे आणि संदेष्ट्यांनीही लिहिले आहे, तो आम्हाला सापडला आहे.” नथनेल विश्वास ठेवतो आणि आपल्या प्रभूच्या मागे जातो. अशा रीतीने, येशू हे “देवाचे कोकरू” आहे अशी साक्ष योहान बाप्तिस्ताने दिल्यावर एकामागून एक अनेकांचे मनपरिवर्तन घडले.
आंद्रेयाचे मनपरिवर्तन घडवण्यासाठी योहान बाप्तिस्ताच्या साक्षीची, शिमोन पेत्राचे मनपरिवर्तन घडवण्यासाठी आंद्रेयाच्या साक्षीची किंवा नथनेलाचे मनपरिवर्तन घडवण्यासाठी फिलिपच्या साक्षीची येशूला गरज नव्हती, हे निश्चित. तरीही हे असेच घडले. इतरांचे मनपरिवर्तन घडवण्यासाठी येशूने या तिघांना आपले साधन बनवण्याचे निवडले.
आपल्या दैवी तारणयोजनेत देव अनेकदा इतरांच्या मध्यस्थीद्वारे लोकांचे मनपरिवर्तन घडवतो. हे आपल्याला अनेक स्तरांवर दिसते. सर्वप्रथम, तो आपली धन्य माता मरिया हिला कृपेची मध्यस्थ बनवून आपल्या सर्वांवर आपली कृपा वर्षवतो. ती साधन आहे आणि येशू हा कृपेचा स्रोत आहे. तिच्या मध्यस्थीतून इतर संतही आपल्यासाठी विनवणी करतात. असंख्य देवदूतही देवाची कृपा आणि दया आपल्यापर्यंत पोहोचवतात. देवच या सर्वांचा स्रोत आहे; पण आपणा सर्वांपर्यंत आपली कृपा पोहोचवण्यासाठी तो स्वर्गातील या समुदायाला आपले साधन बनवतो.
आपल्या पृथ्वीवरील जीवनातही असेच घडते. असंख्य देवदूत आणि संत आपल्यासाठी विनवणी व मध्यस्थी करतात. त्यांच्याबरोबरच देव आपल्यापैकी प्रत्येकाला आपले साधन बनवतो, जेणेकरून इथे आणि आताच अनेकांच्या जीवनात त्याचे राज्य साकार व्हावे. जेव्हा जेव्हा आपण देवाचे वचन बोलतो किंवा आपल्या कृतींतून देवाची साक्ष देतो, तेव्हा तेव्हा आपण त्याच्या दयेचे साधन बनतो. आणि जर आपण स्वतःला दैवी इच्छेला पूर्णपणे समर्पित केले, तर आपल्याद्वारे देवाच्या कृपेने अनेकांचे मनपरिवर्तन होईल.
देवाची अनंत कृपा आणि दया इतरांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी मध्यस्थी करण्याचे जे पवित्र व परमपावन पाचारण तुम्हाला मिळाले आहे, त्यावर आज चिंतन करा. सर्वप्रथम, तुमच्याद्वारे ज्या अनेकांच्या हृदयाला स्पर्श करण्याची देवाची इच्छा आहे, त्यांचा विचार करा. तुम्ही कृती केली नाही, तर कदाचित ते लोक देवाकडे कधीच ओढले जाणार नाहीत, याचाही विचार करा. देव सर्व काही करू शकतो आणि अनेकांच्या हृदयाला निरनिराळ्या मार्गांनी स्पर्श करू शकतो. तरीही त्याच्या कार्यासाठी तुम्हाला आपले साधन बनवण्याची त्याची इच्छा आहे, हे खरे आहे. त्या कार्याला “होय” म्हणा, म्हणजे इतर अनेकांप्रमाणे तुम्हीही इतरांसाठी विनवणी करण्याच्या आणि देवाची कृपा त्यांच्यापर्यंत पोहोचवण्यासाठी मध्यस्थी करण्याच्या गौरवशाली पाचारणात सहभागी व्हाल.
हे परम गौरवशाली प्रभू, तू तुझी कृपा आणि दया अतिशय उदारपणे देतोस आणि सर्व लोकांवर तुझे प्रेम वर्षवण्याची तुझी इच्छा आहे. जगाला सुवार्ता सांगण्याच्या तुझ्या दैवी कार्यासाठी मला तुझे साधन बनव. हे प्रिय प्रभू, मी तुला “होय” म्हणतो. तुझ्या इच्छेनुसार माझा उपयोग कर. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
चिन्हांचे पुस्तक
सामान्य काळातील दुसरा रविवार (वर्ष क)
येशूने आपल्या चिन्हांची सुरुवात गालीलातील काना येथे या कृतीने केली. अशा रीतीने त्याने आपले गौरव प्रकट केले आणि त्याचे शिष्य त्याच्यावर विश्वास ठेवू लागले. योहान 2:11
योहानाच्या शुभवर्तमानाचे साधारणपणे चार भाग केले जातात: प्रस्तावना, चिन्हांचे पुस्तक, गौरवाचे पुस्तक आणि उपसंहार (यात पुनरुत्थानानंतर येशूने गालीलात दिलेल्या दर्शनाचे वर्णन आहे). आजचा शुभवर्तमानाचा उतारा चिन्हांच्या पुस्तकाच्या सुरुवातीचा आहे. हा भाग 1:19 पासून सुरू होतो आणि अध्याय 12 च्या शेवटापर्यंत चालतो. या भागात प्रेषित योहान आपल्यासमोर सात “चिन्हे” मांडतो. ही चिन्हे म्हणजे येशूने केलेले सात चमत्कार. प्रत्येक चिन्हाचा एक सखोल आध्यात्मिक अर्थ आहे, जो येशूचे देवत्व आणि त्याचे कार्य प्रकट करतो. अनेक प्रकारे, संपूर्ण चिन्हांचे पुस्तक आपल्याला गौरवाच्या पुस्तकासाठी तयार करते. त्या पुस्तकात येशूच्या गौरवाची “घडी” म्हणजे तो वधस्तंभाच्या गौरवशाली सिंहासनावर आरूढ होतो, सर्वांच्या तारणासाठी आपले जीवन अर्पण करून “देवाचे कोकरू” म्हणून आपले कार्य पूर्ण करतो आणि आपल्या जखमी कुशीतून आपली कृपा आणि दया विपुलपणे ओततो, ती घडी होय.
योहानाच्या शुभवर्तमानात येशूने केलेल्या सात चिन्हांपैकी पहिले चिन्ह म्हणजे काना येथील लग्नात पाण्याचे द्राक्षारसात केलेले रूपांतर. आणि तेही किती विपुल प्रमाणात! काठोकाठ पाण्याने भरलेल्या सहा दगडी रांजणांतील पाण्याचे रूपांतर झाले आणि त्यातून तब्बल 180 गॅलन उत्तम प्रतीचा द्राक्षारस मिळाला. येशूने आपल्या आईच्या विनंतीवरून पाण्याचे द्राक्षारसात रूपांतर केले. येशू तुम्हाला जे काही सांगेल ते करा, असे तिने सेवकांना सांगितले होते.
या अद्भुत चमत्कारात चिंतन करण्यासारखे खरोखरच बरेच काही आहे. या चिन्हांपैकी पहिल्या चिन्हाचे वर्णन वाचताना एक गोष्ट विशेष लक्षात घ्यावी: येणाऱ्या कृपेच्या आणि गौरवाच्या ‘घटके’साठी येशू आपल्या शिष्यांना चमत्कारांद्वारे तयार करतो. येशूची ती घटका इतिहासात आधीच येऊन गेली असली, तरी आपल्यापैकी प्रत्येकाने आपल्या जीवनात त्या घटकेसाठी तयारी करणे आवश्यक आहे, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. गौरवाच्या त्या घटकेसाठी ख्रिस्ताने आपल्याला सतत तयार करावे, म्हणून आपण त्याला आपल्यामध्ये कार्य करू दिले पाहिजे. त्या घटकेद्वारे आपण त्याला स्वतःला आणि त्याने क्रुसावर आपल्यासाठी मिळवलेली सर्व कृपा स्वीकारतो. योहानाच्या शुभवर्तमानात दाखवल्याप्रमाणे ही तयारी आपल्या जीवनातही घडेल. येशूने केलेली सात चिन्हे, म्हणजे त्याची चमत्कारिक कृत्ये, ही त्याने क्रुसावर जे काही दिले ते सर्व स्वीकारण्यासाठी आपल्या शिष्यांना तयार करण्याकरिता होती. योहानाने नोंदवलेल्या या चिन्हांवर वर्षभर प्रार्थनापूर्वक चिंतन करणे पुरेसे नाही; आपला प्रभू आपल्यापैकी प्रत्येकाला वैयक्तिकरीत्या जी अनेक चिन्हे देतो, तीही आपण शोधली पाहिजेत.
कानाच्या लग्नसोहळ्यात उपस्थित असलेले लोक येशूचा चमत्कार पाहून थक्क झाले. त्याचप्रमाणे, आपल्या जीवनात तो जे कार्य करतो, त्याने आपणही पुन्हा पुन्हा विस्मित होऊ दिले पाहिजे. पवित्र शास्त्रात नोंदवलेली सात चिन्हे आणि त्यांवरील आध्यात्मिक चिंतनाचे फळ, हे दोन्ही आपल्यासाठी मार्गदर्शक दीप बनले पाहिजेत. त्यांच्या प्रकाशात आपला प्रभू अधिक पूर्णपणे ओळखण्यास आणि त्याने आपल्या गौरवशाली क्रुसाद्वारे मिळवलेली कृपा स्वीकारण्यास आपण तयार होऊ.
आज येशूच्या या पहिल्या चिन्हावर चिंतन करा. आपल्या जीवनात त्याची कृपा अधिक पूर्णपणे स्वीकारण्याची तयारी म्हणून या प्रसंगावर मनन करा. या चमत्कारात दिसणाऱ्या विपुलतेचा विचार करा. देव तुम्हाला किती विपुल कृपा देऊ इच्छितो, हे त्यातून कसे सूचित होते यावर चिंतन करा. येशूच्या प्रिय मातेच्या मध्यस्थीने हा चमत्कार घडला, याचाही विचार करा. ती तुमच्याही गरजा आधीच ओळखेल आणि मातेच्या ममतेने तुमच्यासाठी प्रार्थना करेल. या उताऱ्यातील सुंदर अर्थ आणि प्रतीके यांवर मनन करा, म्हणजे देवाच्या विपुल गौरवात तुम्हाला अधिक पूर्णपणे सहभागी होता येईल.
हे माझ्या गौरवशाली प्रभू, पापांच्या क्षमेसाठी तू क्रुसावर आपल्या प्राणांचे बलिदान दिलेस, त्या घटकेची तयारी म्हणजे तुझे संपूर्ण भूतलावरील जीवन होते. तुला अधिक पूर्णपणे स्वीकारण्यासाठी आणि तुझ्यासाठी व तुझ्या प्रेमाच्या परिपूर्ण बलिदानाद्वारे तू मला दिलेल्या सर्व देणग्यांसाठी माझे हृदय उघडण्यासाठी मला सतत तयार कर. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
उपवास करावा की करू नये?
सामान्य काळातील दुसऱ्या आठवड्याचा सोमवार
“वर त्यांच्याबरोबर असताना लग्नाचे पाहुणे उपवास करू शकतात का? जोपर्यंत वर त्यांच्याबरोबर आहे, तोपर्यंत ते उपवास करू शकत नाहीत. पण असे दिवस येतील की वर त्यांच्यापासून दूर नेला जाईल. त्या दिवशी ते उपवास करतील.” मार्क 2:19–20
वरील उताऱ्यात बाप्तिस्मा देणाऱ्या योहानाच्या शिष्यांनी आणि काही परुश्यांनी उपवासाविषयी विचारलेल्या प्रश्नाला येशूने दिलेले उत्तर दिसते. योहानाचे शिष्य आणि परुशी हे दोघेही उपवासासंबंधीचे यहुदी नियम पाळतात, पण येशूचे शिष्य ते पाळत नाहीत, असे ते निदर्शनास आणून देतात. येशूचे उत्तर उपवासासंबंधीच्या नव्या नियमाचा गाभा उलगडून दाखवते.
उपवास ही एक उत्तम आध्यात्मिक साधना आहे. देहाच्या अनुचित मोहांना प्रतिकार करण्यासाठी तो इच्छाशक्ती बळकट करतो आणि आत्मा शुद्ध होण्यास मदत करतो. पण उपवास ही शाश्वत गोष्ट नाही, हे लक्षात घेतले पाहिजे. एक दिवस स्वर्गात आपण देवासमोर असू, तेव्हा उपवासाची किंवा कोणत्याही प्रकारच्या प्रायश्चित्ताची गरज उरणार नाही. पण या पृथ्वीवर असताना आपल्याला संघर्ष करावा लागेल, आपले पाऊल घसरेल आणि आपण वाट चुकू. अशा वेळी ख्रिस्ताकडे परत येण्यास मदत करणाऱ्या सर्वोत्तम आध्यात्मिक साधनांपैकी एक म्हणजे प्रार्थनेला उपवासाची जोड देणे.
“जेव्हा वराला त्यांच्यापासून नेले जाते,” तेव्हा उपवास आवश्यक ठरतो. म्हणजेच, जेव्हा आपण पाप करतो आणि ख्रिस्ताशी असलेली आपली एकरूपता कमी होऊ लागते, तेव्हा उपवासाची गरज असते. अशा वेळी उपवासाद्वारे आपण केलेला त्याग आपले अंतःकरण पुन्हा प्रभूसाठी खुले करण्यास मदत करतो. पापाच्या सवयी लागून त्या खोलवर रुजतात, तेव्हा हे विशेष खरे ठरते. उपवासामुळे आपल्या प्रार्थनेला मोठे बळ मिळते आणि आपल्या आत्म्याची ग्रहणक्षमता वाढते. त्यामुळे जिथे देवाच्या कृपेची सर्वाधिक गरज आहे, तिथे त्या कृपेचा “नवा द्राक्षारस” आपण स्वीकारू शकतो.
उपवास आणि प्रायश्चित्ताच्या इतर साधनांकडे तुम्ही कसे पाहता, यावर आज चिंतन करा. तुम्ही उपवास करता का? तुमची इच्छाशक्ती बळकट व्हावी आणि तुम्हाला अधिक पूर्णपणे ख्रिस्ताकडे वळता यावे, यासाठी तुम्ही नियमितपणे काही त्याग करता का? की तुमच्या आध्यात्मिक जीवनाला पोषक असलेल्या या साधनेकडे काहीसे दुर्लक्ष झाले आहे? या पवित्र साधनेचा संकल्प आज नव्याने करा, आणि देव तुमच्या जीवनात सामर्थ्याने कार्य करील.
हे प्रभू, तू माझ्यावर ओतू इच्छित असलेल्या कृपेच्या नव्या द्राक्षारसासाठी मी माझे हृदय उघडतो. ही कृपा योग्य मनोवृत्तीने स्वीकारण्यास आणि माझे हृदय तुझ्यासाठी अधिक खुले व्हावे म्हणून आवश्यक ती सर्व साधने वापरण्यास मला मदत कर. विशेषतः, उपवासाच्या या सुंदर आध्यात्मिक साधनेचे निष्ठेने पालन करण्यास मला मदत कर. माझ्या जीवनातील या आत्मसंयमाच्या कृतीतून तुझ्या राज्यासाठी विपुल फळ मिळो. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
शब्बाथ दिवस पवित्र पाळणे
सामान्य काळातील दुसऱ्या आठवड्याचा मंगळवार
शब्बाथ दिवशी येशू धान्याच्या शेतातून जात असताना, त्याचे शिष्य कणसे तोडत वाट काढू लागले. तेव्हा परुशी त्याला म्हणाले, “पाहा, शब्बाथ दिवशी जे करण्यास मनाई आहे, ते हे का करत आहेत?” मार्क 2:23–24
देवाच्या नियमाचा विपर्यास करणाऱ्या अनेक बाबींवर परुशी फार भर देत असत. “शब्बाथ दिवस पवित्र पाळा,” असे तिसरी आज्ञा आपल्याला सांगते. शिवाय, निर्गम 20:8–10 मध्ये आपण वाचतो की शब्बाथ दिवशी कोणतेही काम न करता तो दिवस विश्रांतीसाठी राखावा. या आज्ञेच्या आधारे, शब्बाथ दिवशी काय करण्यास परवानगी आहे आणि कशाला मनाई आहे, याचे परुश्यांनी सविस्तर विवेचन केले. कणसे तोडणे ही मनाई असलेल्या कृतींपैकी एक आहे, असे त्यांनी ठरवले.
आज अनेक देशांत शब्बाथच्या विश्रांतीची प्रथा जवळजवळ नाहीशी झाली आहे. खेदाची गोष्ट म्हणजे, देवाच्या उपासनेसाठी आणि कुटुंबीय व मित्रांसोबत विश्रांती घेण्यासाठी रविवार राखून ठेवला जातो, असे आता क्वचितच दिसते. त्यामुळे परुश्यांनी शिष्यांना इतक्या कठोरपणे दोष का दिला, हे आज आपल्याला समजणे कठीण जाते. पण यामागचा अधिक खोल आध्यात्मिक प्रश्न म्हणजे परुश्यांची बारीकसारीक गोष्टींत खोड काढण्याची वृत्ती. शब्बाथ दिवशी देवाचा मान राखण्यापेक्षा इतरांचा न्याय करण्यात आणि त्यांना दोषी ठरवण्यात त्यांना अधिक रस होता. आज शब्बाथच्या विश्रांतीबाबत अति काटेकोरपणे वागणारे आणि बारीकसारीक खोडी काढणारे लोक क्वचितच दिसतील; पण जीवनातल्या इतर अनेक गोष्टींबाबत आपणही सहज खोड काढू लागतो.
आपल्या कुटुंबीयांचा आणि आपल्याला सर्वांत जवळच्या असलेल्या व्यक्तींचा विचार करा. त्यांच्या काही कृती किंवा सवयींमुळे तुम्ही त्यांच्यावर सतत टीका करता का? कधी कधी आपण इतरांच्या अशा कृतींवर टीका करतो, ज्या देवाच्या नियमांच्या स्पष्टपणे विरुद्ध असतात. तर कधी आपण स्वतःच एखादी गोष्ट आहे त्यापेक्षा मोठी करून पाहतो आणि त्यावरून इतरांवर टीका करतो. देवाने घालून दिलेल्या आचरणाच्या नियमांचे उल्लंघन होत असेल, तर त्याविरुद्ध प्रेमभावाने बोलणे महत्त्वाचे आहे. पण इतरांचा न्याय करण्याचा आणि त्यांना दोषी ठरवण्याचा अधिकार आपण स्वतःकडे घेऊ नये, याची फार काळजी घेतली पाहिजे. विशेषतः जेव्हा आपली टीका सत्याच्या विपर्यासावर किंवा एखाद्या किरकोळ गोष्टीच्या अतिशयोक्तीवर आधारलेली असते, तेव्हा ही काळजी अधिकच आवश्यक आहे. म्हणजेच, आपण स्वतः बारीकसारीक खोडी काढणारे होऊ नये, याची काळजी घेतली पाहिजे.
आपल्या सर्वांत जवळच्या व्यक्तींवर टीका करताना तुम्ही अतिरेक करता का किंवा वस्तुस्थितीचा विपर्यास करता का, यावर आज चिंतन करा. इतरांच्या ज्या चुका तुम्हाला किरकोळ वाटतात, त्यांचाच तुम्ही वारंवार विचार करत राहता का? आज टीका करण्यापासून थोडे मागे सरण्याचा प्रयत्न करा आणि त्याऐवजी सर्वांशी दयाळूपणे वागण्याचा नव्याने सराव करा. असे केल्याने, इतरांविषयी तुम्ही केलेला न्याय देवाच्या नियमातील सत्य पूर्णपणे प्रतिबिंबित करत नाही, हे कदाचित तुमच्या लक्षात येईल.
हे माझ्या दयाळू न्यायाधीशा, सर्वांशी करुणेने आणि दयेने वागणारे हृदय मला दे. इतरांना दोषी ठरवण्याची आणि त्यांच्यात दोष शोधण्याची वृत्ती माझ्या हृदयातून पूर्णपणे दूर कर. हे प्रिय प्रभू, न्याय करण्याचे काम मी सर्वस्वी तुझ्यावर सोपवतो. मला केवळ तुझ्या प्रेमाचे आणि दयेचे साधन बनायचे आहे. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
अंतःकरणाच्या कठोरतेमुळे व्यथित
सामान्य काळातील दुसऱ्या आठवड्याचा बुधवार
मग येशूने परुश्यांना विचारले, “शब्बाथ दिवशी वाईट करण्याऐवजी चांगले करणे, जीव घेण्याऐवजी जीव वाचवणे, हे नियमाला धरून आहे का?” पण ते गप्प राहिले. येशूने सभोवती त्यांच्याकडे रागाने पाहिले. त्यांच्या अंतःकरणाच्या कठोरतेमुळे व्यथित होऊन तो त्या माणसाला म्हणाला, “तुझा हात पुढे कर.” त्याने हात पुढे केला आणि त्याचा हात बरा झाला. मार्क 3:4–5
पापामुळे देवाशी असलेले आपले नाते बिघडते. पण अंतःकरणाची कठोरता त्याहूनही अधिक हानिकारक असते, कारण ती पापामुळे झालेली हानी टिकवून ठेवते. आणि अंतःकरण जितके कठोर, तितकी ती हानी अधिक कायमस्वरूपी ठरते.
वरील उताऱ्यात येशूला परुश्यांचा राग आला. रागाची भावना अनेकदा पापमय असते, कारण ती अधीरतेतून आणि प्रेमाच्या अभावातून उद्भवते. पण इतरांवरील प्रेमातून आणि त्यांच्या पापाविषयीच्या तिटकाऱ्यातून राग उत्पन्न होतो, तेव्हा तो चांगलाही असू शकतो. येथे परुश्यांच्या कठोर अंतःकरणामुळे येशूला दुःख झाले आणि त्या दुःखातून त्याचा पवित्र संताप उद्भवला. त्या ‘पवित्र’ संतापामुळे येशूने अविचारी टीका केली नाही. उलट, परुश्यांची अंतःकरणे मृदू व्हावीत आणि त्यांनी येशूवर विश्वास ठेवावा, म्हणून त्याने त्यांच्यादेखत त्या माणसाला बरे केले. दुर्दैवाने, तसे घडले नाही. शुभवर्तमानाच्या अगदी पुढच्याच ओळीत म्हटले आहे, “परुशी बाहेर गेले आणि त्याचा जीव घेण्यासाठी त्यांनी लगेच हेरोदाच्या समर्थकांशी त्याच्याविरुद्ध मसलत केली” (मार्क 3:6).
आपले अंतःकरण कठोर होऊ नये म्हणून विशेष काळजी घ्यायला हवी. अडचण अशी की, ज्यांचे अंतःकरण कठोर झाले आहे, ते सहसा ही गोष्ट मान्य करायला तयार नसतात. ते हट्टी आणि दुराग्रही असतात आणि अनेकदा स्वतःलाच नीतिमान समजतात. त्यामुळे या आध्यात्मिक विकाराने ग्रस्त असलेल्या लोकांना बदलणे कठीण जाते, विशेषतः जेव्हा कोणी त्यांच्या वागण्यातील दोष त्यांच्या निदर्शनास आणून देतो.
शुभवर्तमानातील हा उतारा तुम्हाला स्वतःच्या अंतःकरणात प्रामाणिकपणे डोकावण्याची एक महत्त्वाची संधी देतो. या आत्मपरीक्षणात आणि संवादात केवळ तुम्ही आणि देव असणे पुरेसे आहे. परुश्यांनी घालून दिलेल्या चुकीच्या उदाहरणावर चिंतन करून सुरुवात करा. मग स्वतःकडे अगदी प्रामाणिकपणे पाहण्याचा प्रयत्न करा. तुम्ही दुराग्रही आहात का? तुम्ही आपल्या मतांवर इतके ठाम आहात का की कधीकधी आपलेही चुकू शकते, हा विचारसुद्धा करायला तुम्ही तयार नसता? तुमच्या आयुष्यात असे कोणी आहे का, ज्यांच्याशी झालेला तुमचा वाद अजूनही मिटलेला नाही? यांपैकी काही तुम्हाला स्वतःच्या बाबतीत खरे वाटत असेल, तर कठोर अंतःकरणाचा आध्यात्मिक विकार तुम्हालाही जडलेला असू शकतो.
आज आपल्या आत्म्याचे आणि इतरांशी असलेल्या आपल्या नात्यांचे शक्य तितक्या प्रामाणिकपणे चिंतन करा. स्वतःचा बचाव करण्याची वृत्ती बाजूला ठेवायला संकोच करू नका आणि देवाला तुम्हाला जे काही सांगायचे असेल, ते ऐकण्यासाठी मन मोकळे ठेवा. आपले अंतःकरण कठोर आणि हट्टी होण्याकडे किंचितही कल दिसला, तर आपल्या प्रभूला कळकळीने विनवा की त्याने तुमच्या अंतःकरणात येऊन ते मृदू करावे. असा बदल घडणे कठीण असते, पण त्याचे फळ मोजता येणार नाही इतके मोठे असते. संकोच करू नका आणि वाट पाहत बसू नका. शेवटी, या बदलासाठी केलेले प्रयत्न सार्थ ठरतात.
हे माझ्या प्रेमळ प्रभू, आज मी माझ्या स्वतःच्या हृदयाचे परीक्षण करण्यास तयार आहे. जेव्हा बदल आवश्यक असेल, तेव्हा तो स्वीकारण्यास मी नेहमी तयार असावे, अशी मी तुझ्याकडे प्रार्थना करतो. विशेषतः माझ्या हृदयात कुठे कठोरपणा असेल, तर तो मला दिसू दे. माझ्यातील दुराग्रह, हट्टीपणा आणि आपणच नीतिमान असल्याची भावना यांवर मात करण्यास मला मदत कर. हे प्रिय प्रभू, माझे हृदय तुझ्या हृदयासारखे व्हावे म्हणून मला नम्रतेचे वरदान दे. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
अनन्य भक्ती
सामान्य काळातील दुसऱ्या आठवड्याचा गुरुवार
गर्दीत आपण चेंगरले जाऊ नये म्हणून त्याने आपल्या शिष्यांना आपल्यासाठी एक होडी तयार ठेवायला सांगितले. त्याने पुष्कळ जणांना बरे केले होते. त्यामुळे आजारांनी ग्रस्त असलेले लोक त्याला स्पर्श करण्यासाठी त्याच्याभोवती गर्दी करत होते. मार्क 3:9–10
इतक्या लोकांना येशूविषयी किती उत्साह वाटत होता, याचा विचार करणे खरोखरच रंजक आहे. वरील उताऱ्यात आपण पाहतो की, जमावाला शिकवताना गर्दीत आपण चेंगरले जाऊ नये म्हणून येशूने आपल्या शिष्यांना आपल्यासाठी एक होडी तयार ठेवायला सांगितले. तो अनेक आजारी लोकांना बरे करत होता आणि त्याला केवळ स्पर्श तरी करता यावा म्हणून लोक त्याच्याभोवती दाटी करत होते.
आपल्या प्रभूशी असलेल्या नात्यात आपल्या अंतःकरणात काय घडले पाहिजे, याचे हे दृश्य एक उदाहरण आहे. असे म्हणता येईल की त्या लोकांची येशूवरील भक्ती अनन्य होती आणि त्याच्याजवळ जाण्याची त्यांची ओढ उत्कट होती. हे खरे की स्वतःचे आणि आपल्या प्रियजनांचे शारीरिक आजार बरे व्हावेत, या काहीशा स्वार्थी इच्छेतून ती ओढ निर्माण झाली असेल. तरीही त्यांना येशूविषयी वाटणारे आकर्षण खरे आणि प्रबळ होते. त्यामुळे त्यांनी आपले सारे लक्ष प्रभूवर केंद्रित केले.
होडीत बसून जमावापासून थोडे दूर जाण्याचा येशूचा निर्णय हाही प्रेमाचा एक आविष्कार होता. का? कारण या कृतीमुळे लोकांचे लक्ष पुन्हा आपल्या कार्याच्या अधिक गहन उद्देशाकडे वळवणे येशूला शक्य झाले. करुणेपोटी आणि आपले सर्वसामर्थ्य प्रकट करण्यासाठी त्याने चमत्कार केले, तरी लोकांना शिकवणे आणि तो ज्या संदेशाची घोषणा करत होता त्यातील संपूर्ण सत्याकडे त्यांना नेणे, हा त्याचा मुख्य उद्देश होता. म्हणून तो त्यांच्यापासून थोडा दूर गेला, तेव्हा केवळ शारीरिक आरोग्याचा चमत्कार व्हावा म्हणून त्याला स्पर्श करण्याचा प्रयत्न करण्याऐवजी, त्याचे ऐकण्याचे आमंत्रण त्यांना मिळाले. येशूने लोकांना शारीरिक आरोग्यही दिले; पण त्यांना जे आध्यात्मिक परिपूर्णत्व द्यावे अशी त्याची इच्छा होती, ते त्याच्या दृष्टीने कितीतरी अधिक महत्त्वाचे होते.
आपल्या जीवनातही येशू कधीकधी वरवर पाहता आपल्यापासून ‘दूर’ होऊ शकतो, जेणेकरून त्याच्या जीवनाचा अधिक गहन आणि आपल्यात परिवर्तन घडवणारा उद्देश स्वीकारायला आपण अधिक खुले व्हावे. उदाहरणार्थ, तो आपल्याला जाणवणारे काही सांत्वन दूर करू शकतो किंवा एखाद्या कसोटीला सामोरे जाऊ देऊ शकतो. त्या कसोटीच्या काळात तो आपल्या जवळ नाही असे आपल्याला वाटू शकते. पण जेव्हा असे घडते, तेव्हा त्यामागचा हेतू नेहमी हाच असतो की आपण अधिक गाढ विश्वासाने आणि अधिक मोकळ्या मनाने त्याच्याकडे वळावे, म्हणजे त्याच्याशी असलेले आपले प्रेमाचे नाते अधिक गहिरे व्हावे.
आज चिंतन करा: आपल्या प्रभूवरील तुमची भक्ती किती एकनिष्ठ आहे? मग स्वतःला विचारा: तुम्हाला हव्या असलेल्या सुखद भावना आणि सांत्वन यांतच तुमचे मन अधिक गुंतले आहे का, की तुमची भक्ती याहून खोल आहे आणि आपले जीवन बदलणारा जो संदेश प्रभू तुम्हाला देऊ इच्छितो, त्यावर तुमचे अधिक लक्ष आहे? त्या किनाऱ्यावर बसून तुम्ही येशूचे बोलणे ऐकत आहात, अशी कल्पना करा. त्याच्या पवित्र वचनांना तुमच्या जीवनात आणखी खोलवर परिवर्तन घडवू द्या.
हे माझ्या तारणाऱ्या देवा, आज मी तुझ्याकडे वळतो. तुझ्यावर प्रेम करण्यात आणि तुझी भक्ती करण्यात माझे मन एकनिष्ठ असावे, अशी माझी इच्छा आहे. सर्वांत आधी, जीवनाला नवे रूप देणारे तुझे वचन ऐकण्यास आणि त्या वचनाला माझ्या जीवनाच्या केंद्रस्थानी ठेवण्यास मला मदत कर. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
सुवार्तेने दुष्टाईचा सामना करणे
सामान्य काळातील दुसऱ्या आठवड्याचा शुक्रवार
त्याने बारा जणांना नेमले आणि त्यांना प्रेषित असे नावही दिले. त्यांनी त्याच्याबरोबर राहावे, त्याने त्यांना उपदेश करण्यासाठी पाठवावे आणि त्यांना दुष्ट आत्मे घालवण्याचा अधिकार असावा, म्हणून त्याने त्यांना नेमले. मार्क 3:14–15
येशूने प्रथम बारा प्रेषितांना बोलावले आणि मग त्यांना अधिकाराने उपदेश करण्यासाठी पाठवले. दुष्ट आत्म्यांना घालवण्यासाठी त्यांना हा अधिकार दिला होता. पण त्यांनी हे कसे केले? दुष्ट आत्म्यांवर त्यांना दिलेल्या अधिकाराचा संबंध काही अंशी त्यांच्यावर सोपवलेल्या उपदेशाच्या कार्याशी होता, ही लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट आहे. प्रेषितांनी थेट आज्ञा देऊन दुष्ट आत्म्यांना घालवले, असे काही प्रसंग पवित्र शास्त्रात नोंदलेले आहेत. पण ख्रिस्ताच्या अधिकाराने सुवार्तेचा उपदेश केल्यानेही दुष्ट आत्मे थेट दूर होतात, हे समजून घेतले पाहिजे.
दुष्ट आत्मे म्हणजे पतित देवदूत. पण पतनानंतरही त्यांच्यातील नैसर्गिक शक्ती टिकून आहेत. उदाहरणार्थ, आपल्यावर प्रभाव टाकण्याची आणि आपल्या मनात विचार सुचवण्याची शक्ती त्यांच्याकडे आहे. आपल्याला फसवून ख्रिस्तापासून दूर नेण्यासाठी ते आपल्याशी संवाद साधण्याचा प्रयत्न करतात. अर्थात, चांगले देवदूतही याच नैसर्गिक शक्तीचा वापर आपल्या भल्यासाठी करतात. उदाहरणार्थ, आपले रक्षक देवदूत देवाची सत्ये आणि त्याची कृपा आपल्यापर्यंत पोहोचवण्याचा सतत प्रयत्न करतात. चांगुलपणा आणि दुष्टाई यांच्यातील हा देवदूतांचा संघर्ष खरा आहे, आणि ख्रिस्ती म्हणून आपण या वास्तवाचे भान ठेवले पाहिजे.
सैतान आणि त्याच्या दुष्ट आत्म्यांचा सामना करण्याचा एक अत्यंत प्रभावी मार्ग म्हणजे सत्य ऐकणे आणि ख्रिस्ताच्या अधिकाराने ते जाहीर करणे. प्रेषितांना उपदेशासाठी विशेष अधिकार दिला होता; तरीही बाप्तिस्मा आणि दृढीकरण या संस्कारांमुळे प्रत्येक ख्रिस्ती व्यक्तीवर सुवार्तेचा संदेश विविध मार्गांनी जाहीर करण्याची जबाबदारी सोपवली आहे. त्या अधिकाराने देवाचे राज्य प्रस्थापित व्हावे यासाठी आपण सतत प्रयत्न केले पाहिजेत. त्यामुळे सैतानाचे राज्य थेट कमकुवत होते.
इतरांपर्यंत सुवार्ता पोहोचवण्याच्या आपल्या कर्तव्यावर आज चिंतन करा. कधी आपण येशू ख्रिस्ताचा संदेश शब्दांत स्पष्टपणे सांगतो, तर कधी तो आपल्या कृतींतून आणि सद्गुणांतून अधिक प्रभावीपणे पोहोचतो. पण हे कार्य प्रत्येक ख्रिस्ती व्यक्तीवर सोपवले आहे, आणि ते खऱ्या अधिकाराने कसे पार पाडावे हे प्रत्येकाने शिकले पाहिजे. ख्रिस्ताकडून मिळालेला हा अधिकार वापरला जातो, तेव्हा देवाचे राज्य विस्तारते आणि सैतानाचे कारस्थान निष्फळ ठरते, याची जाणीव ठेवली पाहिजे.
हे माझ्या सर्वशक्तिमान प्रभू, दररोज मला भेटणाऱ्या लोकांना तुझ्या तारणाच्या संदेशातील सत्य घोषित करण्यासाठी तू मला जी कृपा दिलीस, त्याबद्दल मी तुझे आभार मानतो. शब्दांनी आणि कृतींनी तुझा संदेश सांगण्याचे माझे कार्य पूर्ण करण्यास मला मदत कर. तू मला दिलेल्या सौम्य पण सामर्थ्यशाली अधिकाराने हे कार्य मला करता येऊ दे. हे प्रिय प्रभू, तुझ्या सेवेसाठी मी स्वतःला अर्पण करतो. तुझ्या इच्छेप्रमाणे माझे कर. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
आपल्याविषयी गैरसमज होतात तेव्हा
सामान्य काळातील दुसऱ्या आठवड्याचा शनिवार
येशू आपल्या शिष्यांसह घरात आला. पुन्हा इतकी गर्दी जमली की त्यांना जेवायलाही मिळाले नाही. हे ऐकून त्याचे नातेवाईक त्याला पकडायला निघाले, कारण ते म्हणत होते, “त्याचे भान सुटले आहे.” मार्क 3:20–21
येशूच्या दुःखांचा विचार करताना बहुधा सर्वप्रथम त्याला क्रूसावर खिळण्यात आले तो प्रसंग तुमच्या मनात येतो. त्यानंतर खांबाशी बांधून त्याला फटके मारण्यात आले, त्याने क्रूस वाहिला आणि त्याच्या अटकेपासून मृत्यूपर्यंत इतर अनेक घटना घडल्या, यांची तुम्हाला आठवण होईल. पण आपल्या आणि सर्वांच्या भल्यासाठी आपल्या प्रभूने माणूस म्हणून इतरही अनेक दुःखे सहन केली. वरील सुवार्तेचा उतारा अशाच एका अनुभवाचे दर्शन घडवतो.
शारीरिक वेदना कोणालाही नकोशा वाटतात; पण इतर काही दुःखे सहन करणे तितकेच, किंबहुना त्याहूनही कठीण असते. आपल्याच कुटुंबीयांनी आपल्याला समजून न घेणे आणि जणू आपले डोके फिरले आहे अशा रीतीने आपल्याशी वागणे, हे असेच एक दुःख आहे. येशूच्या अनेक नातेवाइकांनी त्याच्यावर उघडपणे टीका केली, असे दिसते. अर्थात, त्याची आई त्यांच्यात नव्हती. कदाचित त्यांना येशूचा हेवा वाटत असेल, किंवा सगळ्यांचे लक्ष त्याच्याकडे जात असल्याने त्यांना संकोच वाटत असेल. कारण काहीही असो, येशूच्या सहवासासाठी आतुर असलेल्या लोकांची सेवा करण्यापासून त्याला रोखण्याचा प्रयत्न त्याच्याच नातेवाइकांनी केला, हे स्पष्ट आहे. त्याच्या काही नातेवाइकांनी येशूचे “डोके फिरले आहे” अशी खोटी गोष्ट रचली आणि त्याची लोकप्रियता संपवण्याचा प्रयत्न केला.
कुटुंब हे प्रेमाचे एक छोटेसे विश्व असावे, पण काहींसाठी कौटुंबिक जीवन दुःखाचे आणि मनस्तापाचे कारण ठरते. येशूने स्वतः अशा प्रकारचे दुःख का सहन केले? त्यामागचे एक कारण असे की, तुमच्या स्वतःच्या कुटुंबामुळे तुम्हाला जे काही दुःख सोसावे लागते, ते त्याला तुमच्या अनुभवाशी एकरूप होऊन समजून घेता यावे. शिवाय, हे दुःख सहन करून त्याने अशा दुःखाचेही उद्धाराचे साधन केले. त्यामुळे कुटुंबात झालेल्या तुमच्या मनाच्या जखमांनाही त्या उद्धाराचा आणि कृपेचा लाभ मिळू शकतो. म्हणून, कुटुंबातील अडचणी घेऊन तुम्ही प्रार्थनेत देवाकडे वळता, तेव्हा हे जाणून तुम्हाला दिलासा मिळेल की परमपवित्र त्रैक्यातील दुसरी व्यक्ती, देवाचा सनातन पुत्र येशू, स्वतःच्या मानवी अनुभवातून तुमचे दुःख समजून घेतो. कुटुंबातील कितीतरी जणांना होणाऱ्या वेदना त्याला स्वतःच्या अनुभवातून माहीत आहेत. कुटुंबातील प्रत्येक दुःखाकडे तो अपार करुणेने पाहतो. म्हणूनच, जो कोणी त्याच्याकडे कृपा मागतो, त्याला ते दुःख केवळ सहन करण्यासाठीच नव्हे, तर त्यातून काहीतरी चांगले घडवण्यासाठी आणि देवाच्या गौरवासाठी त्याचा उपयोग करण्यासही आवश्यक ती कृपा तो देऊ शकतो.
तुमच्या स्वतःच्या कुटुंबात झालेली एखादी मनाची जखम देवाच्या हाती सोपवण्याची गरज कुठे आहे, यावर आज चिंतन करा. तुमच्या अडचणी पूर्णपणे समजून घेणाऱ्या आपल्या प्रभूकडे वळा. त्याच्या सामर्थ्यशाली आणि करुणामय उपस्थितीला तुमच्या जीवनात आमंत्रित करा, म्हणजे तुम्ही जे काही सहन करता, ते सर्व तो आपल्या कृपेत आणि दयेत रूपांतरित करू शकेल.
हे माझ्या दयाळू प्रभू, या जगात तू पुष्कळ काही सहन केलेस. तुझ्या स्वतःच्या कुटुंबातील लोकांनीही तुला नाकारले आणि तुझी थट्टा केली. मी माझे कुटुंब तुला अर्पण करतो, विशेषतः आमच्या कुटुंबात आजवर राहिलेल्या वेदना तुझ्या हाती सोपवतो. कृपा करून ये, आमच्या कुटुंबातील सर्व संघर्षांतून आम्हाला मुक्त कर आणि मला व ज्यांना सर्वांत जास्त गरज आहे त्या सर्वांना त्यांच्या जखमांतून बरे कर आणि आशा दे. हे येशू, माझा तुझ्यावर विश्वास आहे.
चारही खंड मऊ मुखपृष्ठाच्या छापील पुस्तकांच्या & ई-पुस्तकांच्या स्वरूपात उपलब्ध आहेत!
अॅमेझॉन – गूगल प्ले – आयट्यून्स – बार्न्स अँड नोबल

